ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE DOLNOŚL¥SKIEJ ZIEMI

Komentarze

Transkrypt

ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE DOLNOŚL¥SKIEJ ZIEMI
ŒRODOWISKO PRZYRODNICZE
DOLNOŒL¥SKIEJ
ZIEMI OBORNICKIEJ
Redakcja i s³owo wstêpne Kazimierza M. Pud³y
Oborniki Œl¹skie 2004
1
Rada Wydawnicza:
Maciej Borowski, Maria Burzyñska, Krzysztof Czerkas, Andrzej Czermak,
Wies³awa Czmiel, Jaros³aw Czmiel, Norbert Morciniec (wiceprzewodnicz¹cy),
Halina Muszak, Romana Obrocka (koordynator), Kazimierz M. Pud³o (przewodnicz¹cy),
Bogdan Wróbel
Autorzy fotografii, opracowañ, map i ilustracji:
Andrzej Czermak, Jaros³aw Czmiel, Wies³awa Czmiel, Gra¿yna Góral, Jaros³aw Góral,
Kazimierz M. Pud³o
Projekt ok³adki:
Jaros³aw Pawlak
Na ok³adce:
Przedniej – Wschód s³oñca, 2003 r., fot. Kazimierz M. Pud³o
Tylnej w kolejnoœci – staw przy ul. Parkowej, 2003 r., fot. Gra¿yna Góral;
fragment zabudowy Obornik Œl¹skich, 2003 r., fot. Jaros³aw Góral
© Copyright by Urz¹d Miejski w Obornikach Œl¹skich
Zeszyt wydano przy wsparciu finansowym Samorz¹du Gminy Oborniki Œl¹skie
oraz Fundacji Wspó³pracy Polsko-Niemieckiej w Warszawie.
ISSN 1731–8254
Sk³ad i druk:
Studio Graphito, ul. Dworcowa 52, 55–120 Oborniki Œl¹skie, tel/fax: (071) 310 21 65,
e–mail: [email protected] wp. pl
Wydawca:
Urz¹d Miejski w Obornikach Œl¹skich
ul. Trzebnicka 1, 55-120 Oborniki Œl¹skie
tel. + 48 (71) 310 25 19
www. oborniki-slaskie. pl
e-mail: [email protected]
2
SPIS TREŒCI
S³owo wstêpne ................................................................................................................ 5
I. Wies³awa Czmiel i Jaros³aw Czmiel
Podstawowe informacje o gminie Oborniki Œl¹skie ....................................................... 7
Budowa geologiczna ....................................................................................................... 9
RzeŸba terenu i jej geneza ............................................................................................ 12
Gleby ............................................................................................................................. 15
Klimat ........................................................................................................................... 16
Wody powierzchniowe ................................................................................................. 18
Wody podziemne .......................................................................................................... 19
II. Andrzej Czermak
Œwiat roœlin ................................................................................................................... 21
Drzewa parków i pojedyncze ich okazy w miejscowoœciach gminy ........................... 22
Rezerwat leœny „Jod³owice” ......................................................................................... 25
Aleje .............................................................................................................................. 25
Inne roœliny chronione i rzadko spotykane ................................................................... 27
Œwiat zwierz¹t ............................................................................................................... 29
Pajêczaki ....................................................................................................................... 29
Owady ........................................................................................................................... 30
Ryby .............................................................................................................................. 30
P³azy i gady ................................................................................................................... 31
Ptaki .............................................................................................................................. 31
Ssaki .............................................................................................................................. 38
Okazy przyrody martwej – g³azy narzutowe ................................................................ 41
III. Maria Burzyñska
Tu mi siê podoba! ......................................................................................................... 42
Za³¹czniki ...................................................................................................................... 46
Wykaz ilustracji ............................................................................................................ 53
ród³a wykorzystane w opracowaniu ........................................................................... 54
Noty biograficzne ......................................................................................................... 56
3
4
S£OWO WSTÊPNE
Dolnoœl¹ska Ziemia Obornicka by³a dla
dawnych i jest ju¿ dla wspó³czesnych jej
mieszkañców ‘ojczyzn¹ prywatn¹ – ojczyzn¹ lokaln¹’. Ich poczucie wiêzi z ni¹ utrwala³y zarówno indywidualne i zbiorowe prze¿ycia w zmiennych losach historycznych, jak
te¿ uroki oraz cechy œrodowiska przyrodniczego. Profesor Stanis³aw Ossowski, wybitny polski socjolog, omawiaj¹c to zjawisko
stwierdza, ¿e: „Obszar staje siê ojczyzn¹ o
tyle tylko, o ile istnieje zespó³ ludzki, który
odnosi siê doñ w pewien sposób i w pewien sposób kszta³tuje jego obraz. Wówczas dla tego zespo³u ów szmat rzeczywistoœci zewnêtrznej nabiera swoistych wartoœci, które go czyni¹ ojczyzn¹”1 . Nie wymaga szerszego uzasadnienia, jak s¹dzimy,
równie¿ to, ¿e im lepiej poznajemy jej
przesz³oœæ oraz wspó³czesnoœæ, tym pe³niej
prze¿ywamy uczuciowe z ni¹ wiêzi.
Rada Wydawnicza, z przyjemnoœci¹ oddaje do r¹k Czytelników pierwszy numer Zeszytów Obornik Œl¹skich. Dawna i nowa tradycja. Jego wydanie jest czêœci¹ przygotowañ do przypadaj¹cego w 2005 r. jubileuszu
700. lat udokumentowanego istnienia naszej
miejscowoœci. Zanim jednak skupimy uwagê Czytelników na samej zawartoœci tego Zeszytu, wydaje siê, celowe przedstawiæ w ogólnym zarysie dotychczasow¹ dzia³alnoœæ Rady
Wydawniczej2 .
Powsta³a ona w 2003 r., z zamys³em twórczego uczczenia tego wa¿nego dla Dolnoœl¹skiej Ziemi Obornickiej faktu historycznego.
Wiêkszoœæ jej cz³onków wspó³pracowa³o ju¿
ze sob¹ w 2002 r., jako autorzy opracowañ
o Mieœcie i Gminie Oborniki Œl¹skie, które
zosta³y opublikowanych w tomie X Brzasku
– Roczniku Towarzystwa Mi³oœników Ziemi
Trzebnickiej – pod redakcj¹ Jerzego B. Kosa.
1
2
Wed³ug pocz¹tkowych za³o¿eñ programowych dzia³alnoœæ Rady Wydawniczej
mia³a polegaæ na redakcyjnym przygotowaniu zawartoœci ‘jubileuszowej Ksi¹¿ki’ (dalej Ksi¹¿ki) i doprowadzeniu do jej wydania
w 2005 r. Okaza³o siê jednak niezbêdne poszerzenie jej dzia³alnoœci. Po pierwsze, zachodzi³a potrzeba powiêkszenia ju¿ posiadanych zasobów Ÿród³owych dokumentuj¹cych
przesz³oœæ i wspó³czesnoœæ Dolnoœl¹skiej
Ziemi Obornickiej. Prace nad ich gromadzeniem s¹ prowadzone od 2003 r., i to zarówno
w Polsce, jak te¿ w Niemczech. Do znacznego powiêkszenia zasobów Ÿród³owych przyczyni³y siê m.in. spotkania z by³ymi oborniczanami mieszkaj¹cymi w Niemczech. Nieocenione w tym zas³ugi maj¹ zw³aszcza trzy
panie: Elizabeth Bomhard, z domu von
Schaubert, El¿bieta Czermak-Mecke i Brigitte Kessel, którym godzi siê ju¿ podziêkowaæ,
oczekuj¹c dalszej ¿yczliwej wspó³pracy. Po
drugie, powsta³ problem z samym opracowaniem Ksi¹¿ki. Nie wynika³ on bynajmniej
z trudnoœci pozyskania przysz³ych wspó³autorów publikacji. Chocia¿ niektóre tematy
z najnowszych dziejów spo³eczeñstwa, miasta i gminy Oborniki Œl¹skie, jak np. funkcjonowanie lokalnego systemu politycznego
i gospodarczego, nadal oczekuj¹ na ‘odwa¿nych’ i obiektywnych w swych ocenach autorów. Istot¹ problemu sta³a siê natomiast jej
zawartoœæ treœci. W s³usznym za³o¿eniu
Rady Wydawniczej, Ksi¹¿ka winna ujmowaæ mo¿liwie ca³oœciowo dot¹d poznan¹
problematykê Dolnoœl¹skiej Ziemi Obornickiej. Powsta³a jednak obawa, ¿e przy rozbudowanej problemowo zawartoœci jej treœci,
niektóre wa¿ne zagadnienia dla zrozumienia
swoistoœci dziejów miasta i obecnej gminy,
bêd¹ mog³y byæ mniej szczegó³owo przed-
S. Ossowski, Analiza socjologiczna pojêcia ojczyzny, [w:] O ojczyŸnie i narodzie, Warszawa 1984, s. 18.
Jest to spo³eczne gremium oborniczan wspó³dzia³aj¹ce z Urzêdem Miasta w zwi¹zku z jubileuszem Obornik Œl¹skich.
5
stawione. Dlatego te¿ jej cz³onkowie zaproponowali, by te g³ówne zagadnienia by³y
opracowane w szerszym, popularnonaukowym ujêciu i publikowane w³aœnie w Zeszytach Obornik Œl¹skich jeszcze przed wydaniem jubileuszowej Ksi¹¿ki. Propozycja
Rady Wydawniczej zosta³a ¿yczliwie przyjêta przez Burmistrzów – Paw³a Misiorka
i Macieja Borowskiego – jak równie¿ Samorz¹d Gminy Oborniki Œl¹skie pod przewodnictwem Szczepana Antoszczyszyna,
którzy przyjêli mecenat nad wydaniem Zeszytów Obornik Œl¹skich. Co wiêcej, projekt
wydawniczy Zeszytów zosta³ te¿ ¿yczliwie
rozpatrzony przez Fundacjê Wspó³pracy
Polsko – Niemieckiej (Stiftung für DeutschPolnische Zusammenarbeit), która zobowi¹za³a siê dofinansowaæ wydanie jego czterech
kolejnych numerów. W tym miejscu sk³adamy Zarz¹dowi Fundacji wyrazy uznania za
prowadzon¹ dzia³alnoœæ i, oczywiœcie, podziêkowania za okazan¹ nam pomoc!
Poszerzenie programu dzia³alnoœci Rady
Wydawniczej o publikowanie jednotematycznych Zeszytów Obornik Œl¹skich by³o zatem
najlepszym rozwi¹zaniem powsta³ego problemu, poniewa¿: 1) umo¿liwia to wiêksze zró¿nicowanie problemowe zawartoœci samej
Ksi¹¿ki, 2) przyczyni siê do upowszechnienia w przystêpny sposób szeregu zagadnieñ,
które wyró¿niaj¹ dzieje Dolnoœl¹skiej Ziemi
Obornickiej spoœród innych obszarów Dolnego Œl¹ska, i 3) tworzy dobr¹ sytuacjê wyjœciow¹ do przed³u¿enia wydawania Zeszytów
po obchodach jubileuszowych, ju¿ jako kwartalnika lub rocznika. Nie mamy te¿ w¹tpliwoœci, ¿e problemów godnych dalszego dokumentowania i publikacji nie zabraknie
w naszej ‘ojczyŸnie lokalnej’.
Czas wreszcie na prezentacjê pierwszego
numeru Zeszytów Obornik Œl¹skich. Dawna
i nowa tradycja. Jego tytu³ ogólny – Œrodowisko przyrodnicze Dolnoœl¹skiej Ziemi
Obornickiej – zapewne zachêci Czytelników
do siêgniêcia po tê lekturê, gdy¿ od razu s³usznie kojarzy siê z opisem naturalnej swoistoœci obszaru, który – w ich przekonaniu – znaj¹
ze swego sta³ego tutaj zamieszkania lub okre6
sowego pobytu. Po przeczytaniu wszystkich
czêœci tego opracowania odnosimy jednak
wra¿enie, ¿e nasza znajomoœæ œrodowiska
by³a dot¹d bardzo ma³a. W³aœciwie ogranicza³a siê do spostrzegania zró¿nicowanej
rzeŸby terenu, istnienia jedno- lub wielogatunkowych skupisk drzew, krzewów i roœlin,
a znacznie rzadziej te¿ przedstawicieli ma³ych i du¿ych zwierz¹t. Popularnonaukowe
opracowanie zespo³u czworga autorów, oborniczan dobrze znaj¹cych problematykê w zakresie swojej specjalnoœci i zainteresowañ,
pozwala na uzupe³nienie niedostatku naszej
wiedzy.
Szczególnie trudne zadanie do wykonania mieli pañstwo mgr mgr Wies³awa i Jaros³aw Czmielowie, którym przysz³o przedstawiæ w przystêpny sposób pradzieje geologicznego kszta³towania siê Dolnoœl¹skiej Ziemi
Obornickiej. W naszym przekonaniu, osi¹gnêli oni w pe³ni zamierzony cel. Ich zwiêz³y wyk³ad, ilustrowany mapami, wykresami, rycinami i zdjêciami, stwarza Czytelnikom dobre warunki do poznania tej nie³atwej
problematyki.
Równie¿ z pokor¹ przyjdzie nam zag³êbiæ siê w lekturê mgr. in¿. Andrzeja Czermaka, który roztacza przed Czytelnikami bogactwo gatunków roœlin i zwierz¹t. Bardziej
szczegó³owy opis ni¿ to zrobi³ autor, nie by³
mo¿liwy w tym opracowaniu. Z koniecznoœci te¿ ograniczono do niezbêdnej dokumentacjê ilustracyjn¹, ale sam opis wa¿niejszych
cech przedstawicieli œwiata roœlin i zwierz¹t,
zapewne u³atwi Czytelnikom ich identyfikacjê w terenie.
Ostatnia czêœæ opracowania, autorstwa
mgr Marii Burzyñskiej, jest w³aœciwie podsumowaniem ca³oœci. „Tu mi siê podoba”,
to nastrojowo-subiektywne uzasadnienie, dlaczego œrodowisko Dolnoœl¹skiej Ziemi Obornickiej jest nie tylko dla oborniczan, ale i dla
wszystkich przybyszów tym miejscem, w którym chc¹ byæ na sta³e lub powracaæ do niego
jak najczêœciej?
Interesuj¹ce informacje do pierwszej
i drugiej czêœci opracowania zawieraj¹ te¿ za³¹czniki, a obszerny wykaz Ÿróde³ niepubli-
kowanych i drukowanych, umo¿liwi¹ Czytelnikom samodzielne poszerzenie swoich zainteresowañ poznawczych Dolnoœl¹sk¹ Ziemi¹ Obornick¹.
S³owa podziêkowania kierujemy te¿ do
Ma³gorzaty i Jaros³awa Pawlaków z Wydawnictwa – Studio Graphito – w Obornikach
Œl¹skich za ³adn¹ graficznie stronê tytu³ow¹
Zeszytu i cierpliw¹ wyrozumia³oœæ dla jego
redaktora!
Redaktor, koñcz¹c to d³u¿sze z potrzeby
S³owo wstêpne, chcia³by móc bez wahania
wypowiedzieæ czêœæ formu³y rzymskich konsulów: Feci, quod potui… – Zrobi³em, co
mog³em… Reszta nale¿y ju¿ do Czytelników.
Kazimierz M. Pud³o
7
8
I
PODSTAWOWE INFORMACJE
O GMINIE OBORNIKI ŒL¥SKIE
Gmina Oborniki Œl¹skie le¿y w pó³nocnej czêœci województwa dolnoœl¹skiego,
w powiecie trzebnickim. Graniczy z gminami: Prusice, Trzebnica i Wisznia Ma³a w powiecie trzebnickim, Brzeg Dolny i Wo³ów
w powiecie wo³owskim, Miêkinia w powiecie œredzkim oraz z miastem Wroc³awiem.
Rozci¹g³oœæ geograficzna gminy wynosi odpowiednio: 18,5 km z pó³nocy na po³udnie
(od 51° 12’ do 51° 22’ szerokoœci geograficznej pó³nocnej) i 15,5 km ze wschodu na zachód (od 16° 47’ do 17° 00’ d³ugoœci geograficznej wschodniej). Jej powierzchnia wynosi
153,75 km2.
Sieæ osadnicz¹ tworz¹ miasto Oborniki
Œl¹skie, 23 wsie so³eckie oraz 3 przysió³ki
(ryc. 1). Wed³ug danych z 31.12.2002 r. liczba ludnoœci w gminie wynosi³a 17 264 osoby, z której w samych Obornikach Œl¹skich
¿y³o 8253 mieszkañców. Gêstoœæ zaludnienia kszta³tuje siê na poziomie 112 mieszkañców na 1 km2, przy œrednim zaludnieniu na
terenie województwa dolnoœl¹skiego oko³o
150 osób na km2. Poza Obornikami znajduj¹
siê wiêksze liczebnie skupiska ludnoœci na terenie gminy w miejscowoœciach: Pêgów –
1462 mieszkañców, Uraz – 875, Roœcis³awice – 828 oraz Osolin i Lubnów, w których
mieszka odpowiednio 547 i 507 osób. Pozosta³e wsie i przysió³ki maj¹ poni¿ej 500
mieszkañców. Ró¿nice miêdzy nimi w stanie
liczebnym mieszkañców s¹ jednak znaczne,
i tak w miejscowoœci Bagno ¿yje 475 osób,
a we wsi Niziny zaledwie 26 osób! Pe³ny wykaz miejscowoœci z liczb¹ ¿yj¹cej w nich ludnoœci w 2002 r. wraz z przewidywanymi
zmianami w 2010 r., zamieszczony jest w tabeli 1. za³¹czników na koñcu opracowania.
Prawie 55% powierzchni ca³kowitej gminy zajmuj¹ u¿ytki rolne, a lasy przesz³o 35%.
Ponad 4% stanowi¹ nieu¿ytki, parki, ogródki dzia³kowe itp. Drogi i wody (rzeki, stawy)
to w kolejnoœci 3,2% i 1,4% obszaru. Tereny
zabudowane zajmuj¹ 0,6% powierzchni gminy. Szczegó³owe zagospodarowanie terenu
gminy w hektarach oraz procentach powierzchni ogólnej przedstawiono w tabeli 2.
za³¹czników.
Oborniki Œl¹skie, po³o¿one wœród lasów
u po³udniowego podnó¿a Wzgórz Trzebnickich, maj¹ rozproszon¹ zabudowê, której
uk³ad powsta³ w XIX w. wed³ug modnej
wówczas teorii miasta – ogrodu. Nie ma tu
klasycznego centrum z rynkiem i kamieniczkami, a miasteczko przy swoich 8. tys. mieszkañców, zajmuje obszar równy ³¹cznej powierzchni Trzebnicy i Wo³owa. Cech¹ charakterystyczn¹ jest du¿a iloœæ zieleni, dziêki
czemu Oborniki Œl¹skie z lotu ptaka wygl¹daj¹ jak las, na którego mniejszych lub wiêkszych polanach wybudowano domy (fot. 1).
Dotyczy to szczególnie fragmentów miasta
z zabudow¹ powsta³¹ przed 1945 r. Spotyka
siê tam wille i pensjonaty o piêknej architekturze, otoczone du¿ymi ogrodami. Spaceruj¹c, na przyk³ad ulic¹ Dworcow¹, S. Wyszyñskiego lub Dêbow¹, nie spostrzega siê dwóch
budynków o podobnej formie i wystroju architektonicznym.
Na strukturê ekonomiczn¹ gminy sk³adaj¹ siê firmy dzia³aj¹ce w przemyœle meblarskim i drzewnym, w budownictwie,
przetwórstwie spo¿ywczym oraz w handlu
i us³ugach. Dzia³alnoœæ produkcyjno-us³ugow¹ prowadzi oko³o 1,5 tys. ma³ych i œrednich firm prywatnych. Pomimo du¿ej liczby
dzia³aj¹cych podmiotów gospodarczych, bud¿et gminy przypadaj¹cy na 1 mieszkañca
(1270 z³), plasuje nasz¹ gminê trochê poni¿ej œredniej wartoœci dla województwa dolnoœl¹skiego. Bezrobocie, wynosz¹ce 19%
ogó³u mieszkañców, jest zbli¿one do œredniego poziomu w województwie. Perspektywy
rozwoju ekonomicznego gminy s¹ potencjalnie du¿e, m. in. ze wzglêdu na niewielk¹ odleg³oœæ od aglomeracji wroc³awskiej, dogod9
ne szlaki komunikacyjne, istnienie jeszcze
znacznej powierzchni gruntów przewidzianych pod budownictwo jednorodzinne i rekreacyjne.
Gmina znajduje siê na obszarze dwóch
wiêkszych regionów geograficznych (makroregionów): Wa³u Trzebnickiego w czêœci pó³-
nocnej i Niziny Œl¹skiej w czêœci po³udniowej. W obrêbie obszarów zaliczanych do Niziny Œl¹skiej wyró¿nia siê dwie jednostki ni¿szego rzêdu (mezoregiony): Równinê Oleœnick¹ i Pradolinê Wroc³awsk¹, a w obrêbie Wa³u Trzebnickiego – Wzgórza Trzebnickie (ryc. 2).
JEDNOSTKI
FIZYCZNOGEOGRAFICZNE
/ wed³ug J. Kondrackiego /
%#
Wz
gór
#
Prowincja: Ni¿ Œrodkowoeuropejski
Podprowincja: Niziny Œrodkowopolskie
Makroregion:
zaT
Oborniki Œl.
rze
246,3
b n ic
Wa³ Trzebnicki
kie
Nizina Œl¹ska
Mezoregiony:
Pra
dol
ina
0
2,5
Wzgórza Trzebnickie
Równina Oleœnicka
Pradolina Wroc³awska
#
Rów
Wr
oc³ 109 Ole nina
aw
ska œnicka
5km
granice mezoregionów
granica gminy
poziomice
rzeka
wioski
Ryc. 2. Podzia³ gminy na jednostki fizyczno-geograficzne.
BUDOWA GEOLOGICZNA
Pisz¹c o œrodowisku przyrodniczym trudno nie podaæ podstawowych faktów o budowie geologicznej, to znaczy o tym, co widzimy na powierzchni ziemi, co znajduje siê na
g³êbokoœci kilkudziesiêciu, kilkuset a nawet
tysiêcy metrów. Na pocz¹tku niezbêdne, wydaje siê, wyjaœnienie kilku podstawowych terminów, którymi pos³uguje siê geologia, a tak¿e skali czasu, jak¹ obejmuje badaj¹c m. in.
budowê i dzieje Ziemi.
Ziemia, jako planeta, powsta³a oko³o 4,6
mld lat temu. Jest to tak niewyobra¿alnie d³ugi
czas, ¿e nie sposób obejœæ siê bez jakiegoœ
porównania. Przyjmijmy wiêc, ¿e te ca³e 4,6
mld lat czasu geologicznego Ziemi „œcisnê10
liœmy” w jeden rok. Najstarsze znane geologom ska³y pochodz¹ na tej skali z marca.
Pierwsze prymitywne istoty ¿ywe pojawi³y
siê w morzach dopiero w maju. Roœliny
i zwierzêta l¹dowe powsta³y w listopadzie
a olbrzymie bagna, w których utworzy³ siê
z ogromnych powalonych paproci i drzew
wêgiel kamienny, istnia³y jedynie przez 4 dni
na pocz¹tku grudnia. W po³owie grudnia Ziemiê opanowa³y dinozaury, które bezpowrotnie zginê³y ju¿ 26 grudnia. Pierwszy cz³owiek, a w³aœciwie cz³owiekowate ma³py, zjawi³y siê wieczorem 31 grudnia. L¹dolód,
a z nim mamuty, zniknê³y z terenów po³udniowej Polski (w tym z obszaru, który obecnie jest
gmin¹ Oborniki Œl¹skie) w jedn¹ minutê i 15
sekund przed pó³noc¹. W tej pogl¹dowej skali
1 sekunda, to nieca³e 146 lat. Tak wiêc mo¿na
by przyj¹æ, ¿e Krzysztof Kolumb odkry³ Amerykê 3 i pó³ sekundy przed pó³noc¹.
Historiê Ziemi podzielono w geologii na
okresy maj¹ce swoje nazwy. I tak na przyk³ad
wêgiel kamienny tworzy³ siê g³ównie w karbonie (ponad 290 mln lat temu), dinozaury
¿y³y w jurze (od 205 do 135 mln lat temu),
i³y powstawa³y w trzeciorzêdzie (od kilkudziesiêciu do kilku mln lat temu), a wielkie
zlodowacenia na pó³kuli pó³nocnej, które
utworzy³y jeziora na pó³nocy Polski i wzgórza, takie jak Trzebnickie, wyst¹pi³y w okresie najm³odszym, zwanym czwartorzêdem
(od 2 mln do kilkunastu tys. lat temu).
Tyle o skali czasu, w jakiej geolog rozpatruje historiê Ziemi oraz to, co siê na niej wydarzy³o wiele milionów lub setki tysiêcy lat
temu. A teraz kilka s³ów, jak geologia rozumie pewne pojêcia, które w potocznym jêzyku nie s¹ u¿ywane albo nadaje siê im trochê
inne znaczenie. Ska³a, w tej dziedzinie wiedzy, to nie tyko granit, bazalt czy piaskowiec,
ale tak¿e zwyk³y piasek lub ¿wir, które okreœla siê ska³ami okruchowymi, równie¿ glina
oraz i³, i nawet wêgiel. Warstwa piasku gruboœci 5 m, jak¹ stwierdzimy wierc¹c studniê,
to dla geologa warstwa piasku o mi¹¿szoœci
5 m. Ogromna czapa lodu, która w okresach
oziêbiania siê klimatu pokrywa³a znaczn¹
czêœæ pó³kuli pó³nocnej, to l¹dolód, a okres,
w którym nastêpowa³o to oziêbienie – zlodowacenie albo glacja³.
W geologii, podobnie jak w geografii, obszar Polski podzielono na regiony okreœlone
nazw¹. W podziale tym, gmina Oborniki Œl¹skie le¿y w obrêbie monokliny przedsudeckiej. Od 180 do 280 m pod powierzchni¹ terenu wystêpuj¹ tu ska³y (g³ównie wapienie
i piaskowce), które tworzy³y siê od 250 do
205 mln lat temu w okresie zwanym triasem.
Na nich le¿¹ i³y o mi¹¿szoœci oko³o 150 m,
wœród których wystêpuj¹ warstwy piaszczyste o gruboœci do 30 m. Spotyka siê tu tak¿e
mu³ki wêgliste, py³y i niewielkiej mi¹¿szoœci warstwy wêgla brunatnego. Ska³y te po-
wstawa³y od 30 do 2,3 mln lat temu w okresie zwanym trzeciorzêdem, w którym klimat
na Ziemi by³ ciep³y. Oko³o 2 mln lat temu
rozpocz¹³ siê najm³odszy w historii Ziemi
okres nazywany czwartorzêdem. Dzieli siê on
na plejstocen, w którym na teren Polski kilkakrotnie wkracza³ l¹dolód skandynawski
oraz holocen, obejmuj¹cy ostatnie 10 tys. lat.
Okres ten ostatecznie ukszta³towa³ geologiê
opisywanego regionu w formie, któr¹ obserwujemy obecnie. Powstanie Wzgórz Trzebnickich do niedawna wi¹zano ze zlodowaceniem Warty (nazywanym wczeœniej stadia³em
Warty zlodowacenia œrodkowopolskiego).
Wed³ug najnowszych badañ, zlodowacenie to
nie siêgnê³o tak daleko na po³udnie, a wzgórza
powsta³y wczeœniej w okresie zlodowacenia
Odry, oko³o 310 tys. lat temu. Starsze, bo datowane na oko³o 500 tys. lat, s¹ pierwsze œlady
pobytu cz³owieka na opisywanym terenie. Kamienne narzêdzia z tego okresu, tak zwane artefakty, znaleziono w odkrywce cegielni na
Winnej Górze w Trzebnicy.
Mi¹¿szoœæ utworów czwartorzêdowych jest
na terenie gminy bardzo zró¿nicowana, od kilku do przesz³o 150 m. Miejscami brak jest piasków czy glin z czwartorzêdu, a na powierzchni
wystêpuj¹ starsze i³y trzeciorzêdowe, na przyk³ad w rejonie Wilczyna. Ogólnie wiêksze
mi¹¿szoœci utworów czwartorzêdowych wystêpuj¹ w rejonie Wzgórz Trzebnickich. W kierunku po³udniowym ich gruboœæ maleje, wynosz¹c w dolinie Odry od kilkunastu do kilkudziesiêciu metrów. S¹ to utwory pochodzenia
lodowcowego, przywleczone przez l¹dolód lub
naniesione przez wody wyp³ywaj¹ce z topniej¹cego l¹dolodu, które sk³adaj¹ siê z gliny, piasku, ¿wiru i py³u. Miejscami spotykamy tak¿e
lessy, które powsta³y na skutek przenoszenia
drobnego py³u przez wiatry wiej¹ce znad lodowca. W utworach piaszczystych spotykamy
du¿e iloœci od³amków ska³ skandynawskich
ró¿nej wielkoœci, od drobnego ¿wirku po g³azy kilkumetrowej œrednicy (fot. 2). S¹ to granity, porfiry, piaskowce, wapienie oraz inne
typy ska³ przyniesione przez lodowiec z ró¿nych rejonów Skandynawii i obszaru zajmowanego obecnie przez Morze Ba³tyckie.
11
Na skutek dzia³alnoœci lodowca nasuwaj¹cego siê kilkukrotnie na teren dzisiejszej naszej gminy, jego budowa geologiczna jest
zró¿nicowana zarówno w pionie, jak i w poziomie. Materia³ skalny przyniesiony przez
lodowiec z pó³nocy (piaski, ¿wiry, gliny, g³azy ska³ skandynawskich) zosta³ przemieszany ze starszymi (trzeciorzêdowymi) piaskami i i³ami. Najm³odsze piaski, ¿wiry i gliny,
które powstawa³y przez ostatnie 10 tys. lat, wystêpuj¹ w dolinach drobnych cieków oraz w
dolinie Odry. Zmiennoœæ utworów powierzchniowych ilustruje mapa geologiczna (ryc. 4),
a budowê g³êbszego pod³o¿a przedstawia schematyczny przekrój geologiczny (ryc. 3).
Opisana budowa geologiczna przes¹dzi³a o tym, ¿e gmina Oborniki Œl¹skie jest sto-
sunkowo uboga w surowce naturalne. Na jej
terenie znajduje siê 5 rozpoznanych z³ó¿,
z których dwa to z³o¿a i³ów ceramicznych
(„Pêgów” i „Pêgów II”), a pozosta³e – kruszyw naturalnych, istniej¹ w Zaj¹czkowie
i Golêdzinowie. Obecnie s¹ eksploatowane
nastêpuj¹ce z³o¿a: i³ów „Pêgów” o zasobach
306 tys. ton, które stanowi¹ surowiec dla cegielni w Pêgowie oraz piasku w Zaj¹czkowie o mniejszych zasobach, bo ocenianych
na oko³o 200 tys. ton. Oba rodzaje surowców naturalnych wykorzystuje siê w budownictwie. Wiêksze z³o¿a kruszywa s¹ równie¿
udokumentowane w rejonie Roœcis³awic,
gdzie zasoby piasku i ¿wiru szacuje siê na
1700 tys. ton, oraz w okolicy Kotowic, o zasobach piasku oko³o 1500 tys. ton.
Przec³awice
Uraz
Lubnów
Golêdzinów
Wilczyn
Wilczyn
Golêdzinów
Lubnów
240 m npm
220
200
180
160
140
Uraz
120
100
80
60
40
20
0
-20
-40
-60
-80
trias trzeciorzêd czwartorzêd
-100
10 tys. lat
2,3 mln lat
holocen: piaski, ¿wiry i mu³ki dolin rzecznych
plejstocen: gliny, piaski, ¿wiry, lessy
miocen górny: i³y, i³y z wêglem brunatnym, mu³ki, piaski
30 mln lat
250 mln lat
uskoki
miocen œrodkowy i dolny: i³y, i³y z wêglem brunatnym, mu³ki, mu³owce, piaski
trias: i³y, i³owce, mu³owce, wapienie, margle, dolomity, anhydryty, piaskowce
wêgiel brunatny
Ryc. 3. Uproszczony przekrój geologiczny.
12
RZEBA TERENU I JEJ GENEZA
RzeŸba obszaru gminy Oborniki Œl¹skie,
podobnie zreszt¹ jak i 2/3 powierzchni Polski,
powsta³a w okresie ostatnich dwóch milionów
lat (w czwartorzêdzie), w wyniku dzia³alnoœci
lodowców i wód pochodz¹cych z ich topnienia. Najwa¿niejsze na tym terenie formy pochodzenia lodowcowego, wodnolodowcowego, rzecznego i eolicznego (dzia³alnoœæ wiatru) przedstawia poni¿sza mapka (ryc. 5).
W pó³nocnej czêœci gminy wystêpuj¹ ci¹gi wzgórz (Wzgórza Trzebnickie), które s¹
spiêtrzon¹ moren¹ czo³ow¹. Powsta³a ona
przed nasuwaj¹cym siê lodowcem, wskutek
przemieszczania siê i spiêtrzania osadów starszych (ryc. 6).
Najwy¿szym szczytem tej czêœci Wzgórz
Trzebnickich jest Kowalska Góra o wysokoœci 246 m n. p. m., czêœciowo sztucznie
nadsypana w XIX w. przez Carla Wolfganga
Schauberta, ówczesnego w³aœciciela czêœci
dóbr obornickich. Szczególnie urozmaicony
krajobraz mo¿emy obserwowaæ w rejonie
Kuraszkowa i Przec³awic (Kozie Czuby).
Ró¿nice wysokoœci terenu dochodz¹ tam do
50 m, a ci¹gi wzgórz rozdzielone s¹ licznymi
dolinkami lokalnych strumieni. W tej samej
czêœci Wzgórz Trzebnickich wystêpuj¹ rozleg³e pokrywy lessowe. Ich pochodzenie wi¹¿e siê prawdopodobnie z nanoszeniem przez
wiatry wiej¹ce znad lodowca drobnego materia³u pylastego (akumulacja eoliczna) podczas zlodowacenia Wis³y. W wielu miejscach,
na skutek intensywnych opadów deszczu, powsta³y w nich w¹skie i niezbyt g³êbokie wciêcia dolinne, zwane w¹wozami lessowymi
(fot. 3). Na wschód od Kuraszkowa wznosi
siê Góra GnieŸdziec o wysokoœci 226 m n.
p. m., która jest nie tylko piêknym punktem
widokowym, ale te¿ terenem wykorzystywanym przez amatorów lotniarstwa (fot. 4).
U podnó¿y Wzgórz Trzebnickich mo¿na
spotkaæ zag³êbienia, o œrednicy od kilku do
kilkunastu metrów, które powsta³y wskutek
wytapiania bry³ martwego lodu zagrzebanego w osadach lodowcowych. Tak¹ form¹ jest
prawdopodobnie bezodp³ywowe zag³êbienie
na po³udniowym zboczu góry Holteia
w Obornikach Œl¹skich.
Wzgórza morenowe przechodz¹ w kierunku po³udniowym w obszary piaszczystych
równin (sandry), utworzonych przez wody
wyp³ywaj¹ce z topniej¹cego lodowca. Wody
STRUKTURA RZEBY
Wa³y moren spiêtrzonych
Pokrywy lessowe
Wysoczyzny morenowe oraz akumulacji
wodnolodowcowej zdenudowane, w tym
równiny sandrowe oraz formy kemowe
Wysoczyzny morenowe zdenudowane
w tym wzgórza moren akumulacyjnych,
sto¿ki sandrowe, kemy i terasy kemowe
Równiny teras niskich
0
2,5
5
7,5 km
Dna dolin rzecznych
Równiny teras akumulacyjnych
Ryc. 5. Struktura rzeŸby terenu.
13
morena spiêtrzona
lodowiec
Ryc. 6. Powstanie moreny
spiêtrzonej.
te, transportuj¹c du¿e iloœci piasku i ¿wiru,
osadza³y go w postaci rozleg³ego sto¿ka przed
czo³em lodowca i moren¹ czo³ow¹. Do najwiêkszych nale¿y sandr ciecholowicki, znajduj¹cy siê na po³udniowy zachód od Obornik Œl¹skich i sandr roœcis³awicki, o wysokoœci wzglêdnej dochodz¹cej do 20 m. Spotkaæ tu mo¿na równie¿ inne formy akumulacji wodno-lodowcowej, np. piaszczysto-¿wirowe pagóry (kemy) powsta³e w szerokich
szczelinach martwego lodu (ryc. 7), dobrze
widoczne w krajobrazie na po³udnie od Roœcis³awic. W œrodkowej czêœci omawianego
obszaru wystêpuj¹ te¿ rozleg³e, faliste wysoczyzny morenowe, zbudowane najczêœciej z
gliny zwa³owej.
Czêsto wystêpuj¹ tu g³azy narzutowe
(eratyki) du¿ych rozmiarów, z których najwiêkszy jest g³az w Jod³owicach, uznany za
pomnik przyrody. Ma on oko³o 14 metrów
obwodu i dwa metry wysokoœci (fot. 2).
a
b
Kem
Woda
Lód
Ryc. 7. Fazy powstawania kemu.
14
Po³udniowo-zachodni¹ czêœæ regionu zajmuje Pradolina Wroc³awska. Rozleg³e dna
dolin zosta³y poszerzone i pog³êbione przez
wody wyp³ywaj¹ce z topniej¹cych lodowców
oraz rzeki z obszarów niezlodowaconych,
tworz¹c szerokie pradoliny. W rejonie Urazu jest to czêœæ Pradoliny Wroc³awsko-Magdeburskiej. To teren na ogó³ p³aski, z wyraŸnymi terasami utworzonymi przez piaski i
¿wiry czo³a l¹dolodu (terasy nadzalewowe)
oraz wspó³czesne utwory akumulacji rzecznej (terasy zalewowe). Wysokoœæ terenu waha
siê tu od 110 do 115 m n. p. m. (fot. 5). Odra
tworzy miejscami liczne rozlewiska, a w okolicach Urazu wystêpuj¹ pod³u¿ne jeziorka bêd¹ce odciêtymi czêœciami dawnego koryta
rzeki – tak zwane ‘starorzecza’. Charakterystycznym elementem krajobrazu tej okolicy
s¹ wa³y przeciwpowodziowe, które zbudowano w XIX i XX w. Ich ³¹czna d³ugoœæ na terenie gminy wynosi oko³o 22 km.
Lód
W po³udniowo-wschodniej czêœci gminy,
le¿¹cej w obrêbie Równiny Oleœnickiej, widoczne s¹ w krajobrazie piaszczyste terasy, poroœniête miejscami przez lasy ³êgowe. Wysokoœæ terenu zmienia siê od 110 do 140 m n.p.m.
W podsumowaniu mo¿na ogólnie stwierdziæ, ¿e krajobraz gminy Oborniki Œl¹skie jest
zró¿nicowany. W pó³nocnej czêœci s¹ wzgó-
rza o wysokoœci wahaj¹cej siê od 200 do 246
m n.p.m. (fot. 6), które swoim charakterem
przypominaj¹ nieco bieszczadzkie po³oniny,
w œrodkowej wystêpuj¹ równiny i niewysokie pagórki, a wreszcie w po³udniowej rozpoœciera siê szeroka, p³aska dolina Odry.
Zró¿nicowanie wysokoœci na obszarze gminy
przedstawia za³¹czony profil terenu (ryc. 8).
Ryc. 8. Profil terenu wzd³u¿ linii Odra – Oborniki Œl¹skie – Piekary.
GLEBY
O tym, jakie gleby istniej¹ na okreœlonym
obszarze, przes¹dza szereg czynników,
przede wszystkim rodzaj ska³ macierzystych,
rzeŸba terenu i procesy j¹ kszta³tuj¹ce (geomorfologiczne) oraz roœlinnoœæ.
Ze wzglêdu na przewagê na obszarze gminy Oborniki Œl¹skie osadów polodowcowych
(piaski, ¿wiry, gliny), dominuj¹ tutaj gleby
œredniej jakoœci, na których uprawia siê g³ównie ¿yto, pszen¿yto, jêczmieñ i ziemniaki (ryc.
9). Gleby wystêpuj¹ce w pó³nocno-wschodniej czêœci gminy, na ods³oniêtych zboczach
Wzgórz Trzebnickich, s¹ szczególnie nara¿one na procesy erozyjne. W pó³nocnej i œrodkowej czêœci gminy wystêpuj¹ gleby bielicowe, wytworzone ze ¿wirów, piasków luŸnych i s³abogliniastych. Gleby te powsta³y
pod zwartymi drzewostanami lasów szpilkowych, charakteryzuj¹ siê silnym zakwaszeniem i zaliczane s¹ do V i VI klasy bonitacyjnej. Nie maj¹ du¿ej wartoœci uprawowej
i nadaj¹ siê pod zalesienia. W obrêbie Wzgórz
Trzebnickich wystêpuj¹ gleby brunatne
i p³owe wytworzone z piasków gliniastych,
glin zwa³owych lub utworów lessowatych.
Tworzy³y siê w pod³o¿u umiarkowanie wilgotnych lasów liœciastych i mieszanych, maj¹
odczyn obojêtny lub lekko kwaœny, odznaczaj¹ siê lepszymi w³aœciwoœciami u¿ytkowania ni¿ gleby bielicowe. Zaliczane s¹ do
II, III i IV klasy bonitacyjnej. W po³udniowej czêœci regionu wystêpuj¹ gleby wspó³czesnych dolin rzecznych. S¹ to mady utworzone z namu³ów osadzonych przez rzeki
podczas powodzi i wezbrañ spowodowanych
ulewnymi deszczami. Mady s¹ glebami urodzajnymi, zaliczanymi do I i II klasy bonitacyjnej, ale zazwyczaj trudnymi w uprawie, poniewa¿ najczêœciej wymagaj¹ odwadniania.
Powy¿szy przegl¹d rozmieszczenia
i przydatnoœci gospodarczej gleb w gminie
Oborniki Œl¹skie nale¿y uzupe³niæ tym, ¿e:
1) 32% gruntów ornych zajmuj¹ gleby
bardzo dobrej i dobrej jakoœci, zaliczane do
15
I–III klasy bonitacyjnej nadaj¹ce siê pod uprawê pszenicy i buraków cukrowych,
2) 33% gruntów ornych stanowi¹ gleby
œredniej jakoœci, zaliczane do klasy IV,
3) pozosta³e 35% gruntów ornych to gleby klas V i VI, które w ostatnim czasie coraz
czêœciej s¹ ugorowane lub przeznaczone pod
zalesienia.
KLIMAT
Pod wzglêdem podzia³u klimatycznego
teren gminy znajduje siê w obrêbie regionu Œl¹sko–Wielkopolskiego. Latem pogodê
kszta³tuj¹ tu ciep³e i wilgotne masy powietrza znad Wysp Azorskich i Morza Œródziemnego, ciep³e i suche powietrze znad Afryki
i Azji Mniejszej oraz ciep³e i suche powietrze kontynentalne znad wschodniej Europy.
Zim¹ na pogodê wp³ywa zimne i wilgotne powietrze morskie znad Morza Arktycznego
i Grenlandii oraz mroŸne i suche powietrze
znad Syberii i wschodniej Europy. Przez ca³y
rok zdarzaj¹ siê okresy, w których dominuje
ch³odne i wilgotne powietrze polarnomorskie
znad pó³nocnego Atlantyku. Œrednia temperatura lipca wynosi plus 15 °C, a œrednia
stycznia minus 2 °C. Œrednia temperatura
roczna, to oko³o plus 8,3°C. Jest to wiêc najcieplejszy region Dolnego Œl¹ska, nale¿¹cy
zarazem do najcieplejszych w Polsce. Zima
Ryc. 10. Diagram klimatyczny dla Obornik Œl¹skich.
16
trwa tutaj krótko od 9 do 10 tygodni, lato natomiast jest d³ugie i trwa od 14 do 15 tygodni. W ostatnich latach zaznacza siê jednak tendencja do wyd³u¿ania okresu trwania lata.
Œrednia roczna suma opadów w czêœci
po³udniowej gminy waha siê od 500 do 550
mm, a w czêœci pó³nocnej od 550 do 600 mm.
W pó³roczu ciep³ym – od maja do paŸdziernika – przeciêtny opad wynosi od 390 do 425
mm, a w pó³roczu ch³odnym – od listopada
do kwietnia – waha siê miêdzy 220-250 mm.
Miesi¹cem z najni¿szymi opadami jest luty
– œrednio 35 mm, najwiêcej natomiast spada
deszczu w lipcu, bo œrednio 97 mm. W 1997
r. suma opadów w lipcu przekroczy³a w rejonie Wroc³awia 200 mm, i by³a najwy¿sza
z notowanych do tej pory. Dane dotycz¹ce
œrednich wartoœci temperatur i opadów
w Obornikach Œl¹skich przedstawia ryc. 10.
Na obszarze gminy, podobnie jak na ca³ym Dolnym Œl¹sku, przewa¿aj¹ wiatry zachodnie i pó³nocno-zachodnie. Tylko w niektórych przypadkach s¹ silne i porywiste,
ale na ogó³ przewa¿aj¹ wiatry o œredniej
prêdkoœci 3,3 m/sek. Przewa¿aj¹ce kierunki wiatrów w poszczególnych porach roku
przedstawiono w postaci tzw. ‘ró¿y wiatrów’
na ryc. 11.
D³ugoœæ okresu wegetacyjnego w gminie,
z temperatur¹ powy¿ej plus 5°C, wynosi oko³o
224 dni w czêœci po³udniowej i od 210 do
220 dni w rejonie Wzgórz Trzebnickich.
W okresie roku najwiêcej dni pochmurnych
wystêpuje w miesi¹cu grudniu i styczniu,
a najmniej jest ich w miesi¹cu sierpniu. Us³o-
necznienie, rozumiane jako czas, w którym
powierzchnia terenu jest oœwietlona bezpoœrednimi promieniami s³onecznymi, w okresie roku waha siê od 1450 do 1500 godzin.
Dla porównania, wskaŸnik ten dla Hiszpanii
wynosi oko³o 3500 godzin. Zim¹ pokrywa
œnie¿na w naszym rejonie nie jest przewa¿nie zbyt du¿a i utrzymuje siê mniej wiêcej
przez 40-50 dni w okresie od grudnia do marca. W ostatnich kilkunastu latach trwa to nawet krócej. Du¿a iloœæ lasów wp³ywa korzystnie na mikroklimat gminy Oborniki Œl¹skie.
Tê w³aœciwoœæ klimatu samych Obornik Œl¹skich doceniono ju¿ w po³owie XIX w.,
o czym œwiadczy liczba powsta³ych tutaj zak³adów uzdrowiskowych.
Ryc. 11. Czêstotliwoœæ wystêpowania wiatrów.
17
WODY POWIERZCHNIOWE
Teren gminy nale¿y do dorzecza Odry,
która na odcinku oko³o 11,5 km stanowi jej
granicê administracyjn¹ (fot. 7). Grzbietem
Wzgórz Trzebnickich, w przybli¿eniu ze
wschodu na zachód przez miejscowoœci Przec³awice, Kuraszków, Siemianice, Wielk¹ Lipê
i Bagno, biegnie linia wododzia³owa oddzielaj¹ca zlewniê wody rzeki Odry od zlewni
wody jej prawego dop³ywu – Baryczy. Na
pó³noc od tej linii teren odwadniany jest
w kierunku Baryczy poprzez Krêpê, Strugê
i drobniejsze cieki oraz rowy. Na po³udnie,
w kierunku Odry, teren gminy odwadniaj¹
rzeka Widawa, która na odcinku oko³o 3,5
km stanowi tutaj granicê gminy, a w dalszej
kolejnoœci – £awa, M³ynówka (zwana te¿
Lubnówk¹ lub Obornickim Potokiem), Stru¿nia oraz Jod³ówka (ryc. 1).
Rzeka £awa, której Ÿród³a znajduj¹ siê
na po³udniowy wschód od Trzebnicy w okolicy Raszowa, ma dorzecze o powierzchni
76,7 km2. Wp³ywa na teren gminy Oborniki
Œl¹skie w rejonie Zaj¹czkowa, a wpada do
Odry na po³udniowy zachód od Kotowic.
Z kolei rzeka M³ynówka, tworzy dorzecze
o powierzchni 46,6 km2. Jej Ÿród³a znajduj¹
siê ju¿ w gminie Trzebnica ko³o Droszowa.
Przep³ywa wyraŸnym obni¿eniem przez miejscowoœci Wilczyn i Golêdzinów, wpadaj¹c do
Odry w Urazie. Jeszcze inna z lokalnych rzek,
a mianowicie Stru¿nia, której powierzchnia
dorzecza wynosi oko³o 32 km2, ma Ÿród³a na
pó³noc od Obornik Œl¹skich ko³o miejscowoœci Morzêcin Wielki. Jej wody wp³ywaj¹ równie¿ do Odry, ale ju¿ poni¿ej miejscowoœci
Uraz. Ogólna d³ugoœæ cieków wodnych na terenie gminy wynosi oko³o 38 km, a gêstoœæ
sieci rzecznej wynosi od 0,2 do 0,4 km/km2.
Spoœród wymienionych rzek jedynie Odra
i Widawa s¹ obwa³owane w ca³oœci, a rzeka
£awa tylko czêœciowo. Jak wykaza³a powódŸ
w lipcu 1997 r., system zabezpieczenia przeciwpowodziowego gminy nie jest wystarczaj¹cy. Zosta³y zalane miejscowoœci: Paniowice, Kotowice, Uraz, Raków i Niziny. Ogó18
³em pod wod¹ znalaz³o siê 1671 ha, co stanowi oko³o 10,7 % ca³ej powierzchni gminy.
Zasiêg terenów objêtych powodzi¹ w 1997 r.
przedstawia ryc. 1.
Wody sta³e na terenie gminy, to przede
wszystkim sztuczne zbiorniki wodne, powsta³e w wyniku wype³nienia wod¹ nieczynnych
wyrobisk glin i i³ów oraz niewielkie stawy
wystêpuj¹ce czêsto w parkach dawnych
dworów. W ostatnich latach tworzone s¹ ma³e
zbiorniki wodne na gruntach prywatnych, nierzadko wykorzystywane jako ³owiska komercyjne w gospodarstwach agroturystycznych.
Coraz czêœciej rekonstruuje siê te¿ dawne
stawy, które przez ostatnie kilkadziesi¹t lat
by³y praktycznie terenami podmok³ymi i bagiennymi.
Do wód naturalnych nale¿y zaliczyæ drobne starorzecza. Istniej¹ one w dolinie Odry
w rejonie Urazu i Rakowa (fot. 8). Wiêkszymi zbiornikami wodnymi s¹ stawy w miejscowoœciach: BrzeŸno Ma³e, Jary, Nowosielce, Osolin, Pêgów, Siemianice, Wilczyn
i Zaj¹czków. Wykorzystywane s¹ obecnie
g³ównie do hodowli ryb, gromadzenia wód
opadowych (retencja), b¹dŸ dla celów rekreacyjnych, jak w przypadku stawu w Wilczynie (fot. 9) oraz Pêgowie i Osolinie. Ogólna
powierzchnia zbiorników wodnych na terenie gminy wynosi oko³o 56 ha.
Stan czystoœci wód powierzchniowych
jest kontrolowany na terenie gminy w sposób ci¹g³y jedynie w trzech punktach: na rzece Widawie przed jej ujœciem do Odry, na samej rzece Odrze w Urazie, gdzie znajduje siê
punkt pomiarowy regionalnej sieci kontroli
wód oraz pomiêdzy Urazem a granic¹ gminy
– punkt pomiarowy krajowej sieci kontroli
wód. Odra na ca³ym odcinku przechodz¹cym
przez obszar gminy prowadzi wody pozaklasowe, z przekroczeniami wskaŸników zanieczyszczeñ fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych. Widawa, przed ujœciem do
Odry, tak¿e prowadzi wody pozaklasowe ze
wzglêdu na zanieczyszczenia chemiczne
i bakteriologiczne. Pozosta³e cieki nie s¹
monitorowane pod wzglêdem zanieczyszczeñ, za wyj¹tkiem rowów odprowadzaj¹cych œcieki z oczyszczalni miejskich do M³ynówki i Stru¿ni. Ogólnie mo¿na stwierdziæ,
¿e cieki w po³udniowo zachodniej czêœci gmi-
ny s¹ w wiêkszym stopniu zanieczyszczone
ni¿ w innych, co wynika przede wszystkim z
braku kanalizacji w miejscowoœciach, przez
które te cieki przep³ywaj¹ oraz z faktu jej
rolniczo–hodowlanego charakteru gospodarczego.
WODY PODZIEMNE
Teren gminy nale¿y do regionu hydrogeologicznego wielkopolskiego, podregionu
wielkopolsko-œl¹skiego a w jego obrêbie do
dwóch rejonów: Wroc³awia i Obornik –
Trzebnicy – Ostrzeszowa. Granica miêdzy
tymi rejonami biegnie skrajem Wzgórz Trzebnickich przez Morzêcin, Siemianice, pó³nocn¹ i pó³nocno-wschodni¹ czêœæ Obornik Œl¹skich, Wilczyn i dalej w kierunku po³udniowo-wschodnim. W rejonie Obornik – Trzebnicy – Ostrzeszowa, który na terenie gminy
generalnie pokrywa siê z pasem wzniesieñ
Wzgórz Trzebnickich, wystêpuj¹ bardziej
skomplikowane warunki hydrogeologiczne w
utworach czwartorzêdu i górnego trzeciorzêdu. Warstwy wodonoœne maj¹ du¿¹ zmiennoœæ zarówno w pionie jak i w poziomie. Jak
wykazuj¹ liczne wiercenia na omawianym terenie nawet na odcinku 5-10 m warunki hydrogeologiczne mog¹ zmieniæ siê diametralnie. Przyk³adem mog¹ byæ dwa otwory studzienne w miejscowoœci Borkowice, w których wydajnoœæ ujmowanej na g³êbokoœci
oko³o 25 m warstwy wodonoœnej maleje z 12
do 4 m3/h na przestrzeni 5 m.
Na po³udnie od linii Wzgórz Trzebnickich, w strefie rejonu hydrogeologicznego
Wroc³awia, warstwy wodonoœne w utworach
czwartorzêdu i górnego trzeciorzêdu wykazuj¹ wiêksze rozprzestrzenienie i mniejsze
zmiany mi¹¿szoœci. Czêœciej tak¿e spotyka siê
strefy o zwierciadle swobodnym, co zwiêksza podatnoœæ tych wód na zanieczyszczenia.
Pierwsza, przypowierzchniowa warstwa
wodonoœna wystêpuje praktycznie na ca³ym
omawianym obszarze, za wyj¹tkiem nielicznych stref, w których na powierzchni terenu
wystêpuj¹ nieprzepuszczalne i³y. Ma ona zazwyczaj niewielk¹ mi¹¿szoœæ (od kilkudziesiêciu centymetrów do kilku metrów), a jej
zwierciad³o zalega na g³êbokoœci do 5 m.
Miejscami, jak na przyk³ad w Wielkiej Lipie, Kuraszkowie i Siemianicach, warstwa ta
zalega na g³êbokoœci ponad 10 m, a powy¿ej
niej wystêpuj¹ gliny. Wody tej warstwy by³y
u¿ytkowane g³ównie przez studnie kopane,
które obecnie czêsto wykazuj¹ znaczny stopieñ zanieczyszczenia chemicznego i bakteriologicznego. Na wiêkszej g³êbokoœci, najczêœciej w przedziale od 20 do 60 m pod powierzchni¹ terenu, zalegaj¹ wody g³ównego
poziomu u¿ytkowego. S¹ to przewa¿nie jedna lub dwie warstwy wodonoœne o mi¹¿szoœci od 5 do 20 m, pozostaj¹ce najczêœciej pod
ciœnieniem spowodowanym wy¿ej zalegaj¹cymi glinami lub i³ami. Wydajnoœæ wierconych otworów studziennych ujmuj¹cych te
warstwy waha siê od 3 do 50m3/h, przy depresjach od 5 do 25 m.
Pod wzglêdem chemicznym s¹ to dobrej
jakoœci wody typu wodorowêglanowo-wapniowego. Zawartoœci jej podstawowych
sk³adników przedstawia tab. 3. w za³¹cznikach. Wody te nie wymagaj¹ szczególnego
uzdatniania, jedynie czasami konieczne jest
obni¿enie zawartoœci ¿elaza i manganu. Przed
1945 r. wodê eksploatowan¹ z ujêcia zlokalizowanego w piwnicy nieistniej¹cego dzisiaj
budynku na rogu ul. M. Sk³odowskiej-Curie
i ul. Górnej, butelkowano i sprzedawano
jako wodê mineraln¹ ‘Felicienwasser’.
W po³owie lat dziewiêædziesi¹tych ubieg³ego wieku przedsiêbiorstwo BROWBUD podjê³o eksploatacjê wody z utworów trzeciorzê19
dowych z g³êbokoœci oko³o 70 m (otwór zlo- danych z g³êbokich otworów hydrogeologiczkalizowany na rogu ul. Trzebnickiej i ul. £¹- nych z okolic Wroc³awia, Trzebnicy, Czeszokowej) oraz próbê wprowadzenia tej wody wa i Rawicza mo¿na przypuszczaæ, ¿e na
na rynek, jako naturalnej wody sto³owej pod omawianym terenie bêd¹ to wody typu chlornazw¹ ‘Krzysztof’.
kowo-sodowo-wapniowego, czasami z podG³ówny poziom u¿ytkowy jest podstawo- wy¿szon¹ zawartoœci¹ siarczanów, o minewym Ÿród³em zaopatrzenia w wodê miesz- ralizacji ogólnej od 1,5 do 2,5 gramów na litr
kañców gminy Oborniki Œl¹skie. Ca³oœæ roz- w wapieniach i do 7. gramów na litr w piapoznanych zasobów wód podziemnych skowcach. Mog¹ wystêpowaæ pod du¿ym ci(w ujêciach komunalnych), wynosi na tere- œnieniem, a¿ do samowyp³ywu w³¹cznie
nie gminy oko³o 370 m3/h. W 2002 r. œredni (wody artezyjskie), a ich temperatura na wypobór wody wynosi³ 100 m3/h. Wynika z tego, p³ywie bêdzie siêgaæ nawet 20 lub 30°C
¿e na omawianym terenie nie powinien wy- (wody termalne).
stêpowaæ deficyt wody pitnej. Najwiêksze
Po³o¿enie omówionych poziomów wodoujêcie wód podziemnych na terenie gminy noœnych na tle rodzaju i wieku ska³, w któtworzy 12 studni, które zaopatruj¹ w wodê rych wystêpuj¹ zilustrowano na schematyczOborniki Œl¹skie, Kuraszków, Siemianice, nym profilu hydrogeologicznym ryc. 12.
Morzêcin, Jary i Nowosielce. Znajduj¹ siê one na terenach pomiêdzy Obornikami,
G³êbokoœæ w m
Wilczynem i Golêdzino0
Piaski
1
Gliny
zwa³owe
gliny
wem. Podstawowe dane
z przewarstwieniami
py³ów, piasków i ¿wirów
3 20
o aktualnej eksploatacji ujêæ
Piaski, ¿wiry
40
komunalnych, zosta³y ze2
stawione w tab. 4. za³¹cz60
ników.
80
Brak jest dot¹d danych
I³y przewarstwione
3
100
piaskami,
o g³êbszych poziomach wopy³ami i mu³kami
6H 120
donoœnych na terenie gminy
Oborniki Œl¹skie. Na podsta140
Piaski
Warstwy
4
wie wyników badañ z tere160
wodonoœne
I³y
nów przyleg³ych gmin, moPiaski
180
¿emy przypuszczaæ, ¿e na
200
g³êbokoœci od 160 do 240 m
I³owce, i³y, mu³owce
wystêpuj¹ wœród i³ów dwie
220
lub trzy warstwy wodonoœne
240
5
Wapienie, margle,
o du¿ej rozci¹g³oœci i mi¹¿dolomity
260
6
szoœci do 30 m. Wody w tych
280
warstwach mog¹ mieæ podwy¿szon¹ mineralizacjê do
Objaœnienia: Q - czwartorzêd, Tr - trzeciorzêd, T - trias
poziomu od 1. do 3. gramów
1 - warstwa przypowierzchniowa
2 - warstwa g³ównego czwartorzêdowego poziomu wodonoœnego
na litr. Poni¿ej, na g³êboko3 - trzeciorzêdowe warstwy o niewielkiej mi¹¿szoœci
i nieregularnym rozprzestrzenieniu
œci od 180 do 280 m, wystê4 - trzeciorzêdowe warstwy dolnej czêœci górnego miocenu
puj¹ ska³y wapienne i piai miocenu œrodkowego
5 - triasowa warstwa wodonoœna w wapieniu muszlowym
skowce. W spêkanych i porowatych partiach tych ska³
wystêpuj¹ warstwy wodono- Ryc. 12. Schematyczny profil hydrogeologiczny z rejonu po³udnioœne. Na podstawie analizy wej czêœci Obornik Œl¹skich.
20
II
ŒWIAT ROŒLIN
Wyró¿nia on gminê du¿ym bogactwem
i ró¿norodnoœci¹ gatunków. Jest to nastêpstwem istnienia tutaj zró¿nicowanego pod³o¿a (gleb) i lokalnych cech klimatu. Zosta³
te¿ ukszta³towany po³o¿eniem – jak ju¿ by³o
wspomniane – w warunkach geograficznych:
Pradoliny Wroc³awskiej (Doliny Odry), Równiny Oleœnickiej i Wzgórz Trzebnickich,
i w równym stopniu w warunkach geobotanicznych: Wzgórz Trzebnicko-Ostrzeszowskich i Niziny Œl¹skiej.
Najwiêkszym skupiskiem wielu gatunków roœlin pospolitych, rzadkich i chronionych pozostaj¹, oczywiœcie, obszary leœne,
które s¹ w naszym otoczeniu rozleg³e. Na
15 375 ha powierzchni gminy, lasy zajmuj¹
5 257 ha, co stanowi 35 % jej ogólnego obszaru. Kompleksy leœne po³o¿one s¹ g³ównie w pó³nocnej i zachodniej czêœci gminy
w rejonie Obornik Œl¹skich, Bagna, Roœcis³awic i Jar. Lasy rozci¹gaj¹ siê równie¿ pomiêdzy Wilczynem a Pêgowem oraz w okolicach Kuraszkowa, Piekar i Kowal, gdzie niewielkie ich powierzchnie wystêpuj¹ na stromych stokach Wzgórz Trzebnickich. W Dolinie Odry, na jej p³askich stopniach wzd³u¿
linii rzeki (terasach), wystêpuj¹ spore lasy ³êgowe od ujœcia Widawy a¿ do miejscowoœci
Uraz. Wszystkie te obszary leœne podlegaj¹
Nadleœnictwu w Obornikach Œl¹skich.
Naturalnie zró¿nicowane warunki siedliskowe lasów w gminie przes¹dzaj¹ o swoistym, lokalnym kolorycie krajobrazu we
wszystkich porach roku. Ogólnie mo¿na
stwierdziæ, ¿e znajduj¹ siê w nich piêkne okazy drzew liœciastych i szpilkowych, z których
niema³a liczba jest, b¹dŸ powinna byæ, uznana za pomniki przyrody. Istniej¹ one zarówno w kompleksach leœnych, jak i w parkach
podworskich w gminie oraz sanatoryjnych
w samych Obornikach Œl¹skich. Oprócz
drzew znajduj¹ siê te¿ w nich liczne okazy
ró¿nych roœlin pospolitych, rzadkich i zanikaj¹cych, a wiêc prawnie chronionych.
W Dolinie Odry, na terasach rzecznych
pomiêdzy Widaw¹ a miejscowoœci¹ Uraz,
wystêpuj¹ ³êgowe lasy liœciaste. Tworz¹ je:
dêby szypu³kowe, wi¹zy, jesiony, lipy drobnolistne, klony zwyczajne i polne, graby,
czeremchy, osiki, brzozy i olsze. W ich podszyciu spostrzega siê te¿: derenia œwidwê,
kruszynê, trzmielinê i kalinê (fot. 12).
Wœród tych lasów po³o¿one s¹ starorzecza
Odry i Widawy, mokrad³a i podmok³e dolinki ujœciowe strumieni. Wbrew powszechnemu mniemaniu lasy te s¹ jednak przewa¿nie
dostêpne, z drogami i dró¿kami leœnymi, które
najlepiej znaj¹ wêdkarze zmierzaj¹cy nad
Odrê lub Widawê. W runie lasów s¹: zawilce gajowe (ryc. 13), przylaszczki, ziarnop³ony (ryc. 14), konwalie majowe, konwalijki dwulistne, miodunki æmy i czworolisty pospolite.
b
b
a
c
d
a
Ryc. 13. Zawilec gajowy;
a – liœæ, b – orzeszki, c – pojedynczy orzeszek, d – przekrój pod³u¿ny orzeszka.
Ryc. 14. Ziarnop³on wiosenny; a –
kwiat, b – orzeszki
(nie³upki)
Zró¿nicowane s¹ równie¿ zespo³y leœne
Wzgórz Trzebnickich. W zachodniej czêœci
gminy przewa¿a bór mieszany œwie¿y i bór
œwie¿y na glebach bielicowych. Ich drzewostan tworz¹ sosny wraz z mniej licznymi: dêbami, modrzewiami, brzozami, bukami
i œwierkami, a w runie leœnym wystêpuj¹ –
21
borówki czarne, je¿yny, maliny, turzyce,
trzcinniki, paprocie orlice oraz ¿arnowce.
Obok borów wystêpuj¹ tam te¿ lasy mieszane, w których przewa¿aj¹ gatunki drzew liœciastych, jak: dêby, graby i brzozy, ale równie¿ s¹ w nich – sosny, œwierki oraz modrzewie. Inne te¿ jest ich runo leœne, w którym
istniej¹: d¹brówki roz³ogowe, maliny, per³ówki zwis³e i przytulie leœne. Miejscami
mo¿na te¿ napotkaæ bór œwierkowy, d¹browê lub buczynê, gdzieniegdzie przemieszane ze œwierkami lub jod³ami. W³aœnie na
Wzgórzach Trzebnickich trzy gatunki drzew,
a wiêc buki, jod³y i œwierki, maj¹ swoj¹ pó³nocn¹ granicê zasiêgu. W du¿ej mierze jest
to nastêpstwem istniej¹cego tutaj znacznie
wilgotniejszego klimatu ni¿ na Nizinie Wielkopolskiej. Za ciekawostki florystyczne nale¿y uznaæ to, ¿e wystêpuj¹ na tym terenie
nie tylko niektóre gatunki roœlin górskich, ale
i wiciokrzewy pomorskie (ryc. 15), jedne
z rzadkich polskich pn¹czy. W naszym kraju
jest to wschodnia, a na Dolnym Œl¹sku po³udniowa granica zasiêgu ich wystêpowania.
Posiadaj¹ piêkne kwiaty o ¿ó³tobia³ej barwie
i silnym zapachu, które pojawiaj¹ siê
w czerwcu. Dope³nieniem tej osobliwoœci
biologicznej jest wreszcie to, ¿e ich kwiaty
maj¹ d³ug¹ rurkê korony, otwieraj¹c¹ siê dopiero o zmierzchu, i mog¹ byæ zapylone tylko przez niektóre motyle, jak æmy zawisaki
oraz zmroczniki, zbieraj¹ce nektar d³ug¹
tr¹bk¹ unosz¹c siê w powietrzu.
a
b
c
Ryc. 15. Wiciokrzew pomorski;
a – kwiat, b – owoce, c – ga³¹zka z kwiatostanem.
DRZEWA PARKÓW I POJEDYNCZE ICH OKAZY
W MIEJSCOWOŒCIACH GMINY
W odró¿nieniu od tradycyjnie naturalnego œrodowiska poszczególnych gatunków roœlin, s¹ i takie, które zosta³y œwiadomie
ukszta³towane przez ludzi w otoczeniu ich
siedzib. Sadzili oni w nich zarówno niektóre gatunki roœlin rodzimych, jak te¿
sprowadzanych z odleg³ych krajów. Z czasem nasiona tych ‘egzotycznych’ u nas roœlin przedostawa³y siê do wielu naturalnych œrodowisk przyrodniczych, wzbogacaj¹c je nimi. Ukszta³towanymi przez ludzi
œrodowiskami roœlin s¹ parki i aleje. W mieœcie i gminie Oborniki Œl¹skie jest kilkanaœcie parków o urozmaiconej roœlinnoœci
w obrêbie posesji by³ych dworów, pa³aców
oraz budynków dawnych i dot¹d istniej¹cych
zak³adów leczniczych.
22
W Obornikach Œl¹skich przy ul. Podzamcze, obok budynku dawnego dworu, jest ma³y
park o powierzchni 1,19 ha, w którym znajduj¹ siê dwa okaza³e jesiony wynios³e o obwodzie 340 i 345 cm, jak te¿: iglicznia
trójcierniowa, kasztanowiec czerwony, daglezja zielona (ryc. 17) i sosna czarna, kilka
dêbów, grabów, lip oraz bluszczy pospolitych.
Przy ul. Prusickiej z kolei, w parku dawnego sanatorium i prewentorium „Szarotka”,
rosn¹ dorodne buki zwyczajne, w odmianie
czerwonolistnej, o obwodzie 310 i 385 cm.
Nie ustêpuje im w wymiarach lipa drobnolistna, której obwód wynosi 310 cm. Ponadto godne uwagi s¹ tam równie¿: robinia akacjowa o kilku pniach, srebrny œwierk k³uj¹cy, sosna wejmutka, magnolia, daglezja
zielona i srebrzysta, a tak¿e brzozy, jawory, jesiony i modrzewie. W czêœci po³udniowej parku znajduje siê jedno z najbogatszych
na terenie gminy stanowisk bluszczu pospolitego, z pêdami o gruboœci prawie 10 cm,
które wspinaj¹ siê na dêby, jesiony i lipy.
Przy ul. Parkowej, na terenie pierwszego uzdrowiska w Obornikach Œl¹skich (póŸniej o utrwalonej nazwie potocznej „Syrena”),
pozosta³o bardzo interesuj¹ce œrodowisko roœlinne. £¹czy siê ono w naturalny sposób
z parkiem leœnym, zwanym „Grzybkiem”.
Zwracaj¹ tam na siebie uwagê dorodne modrzewie europejskie, o obwodzie od 270 do
315 cm, a nawet bardziej okaza³y platan klonolistny, którego obwód wynosi 361 cm, czy
te¿ – daglezje, œwierki, cyprysiki, olsze,
dêby i robinie akacjowe.
Przy ul. Trzebnickiej, na dziedziñcu
i w parku obecnego Zespo³u Szpitalnego Chorób P³uc i Opieki D³ugoterminowej, roœnie
kilka okazów piêknych drzew, m. in.: buk
zwyczajny, o obwodzie 420 cm, lipa szerokolistna – 360 cm, platan – 310 cm, buk
purpurowy – 305 cm i jawor – 220 cm. Warto przyjrzeæ siê tam równie¿ m³odemu mi³orzêbowi dwuklapowemu i jodle kalifornijskiej.
W parku sanatoryjnym u zbiegu ulic
Trzebnickiej i A. Fredry roœnie piêkny platan o obwodzie 325 cm i lipa drobnolistna
– 428 cm.
Przy ul. X. Dunikowskiego, po³o¿ony
jest w otoczeniu lasu sosnowego Szpital „Leœny”. W jego rozleg³ym parku przewa¿aj¹
drzewa iglaste, wœród których wyró¿niaj¹ siê
piêkne okazy jod³y kalifornijskiej, zwanej
jod³¹ jednobarwn¹, o srebrzystych ig³ach,
te¿ – jod³y pospolitej i tak zwanej jod³y Veitcha. Przyci¹gaj¹ wzrok przechodniów sosny odmian – wejmutki, czarnej i limby oraz
pospolitej, której to starodrzew otacza ca³y
park. S¹ tam te¿ modrzewie europejskie, cyprysiki groszkowe i dwie odmiany daglezji, a mianowicie zielona oraz sina (ryc. 17).
Dope³niaj¹ ten stan roœlinny stare, ale nadal
wspania³e magnolie, jak równie¿ azalie i ró¿aneczniki.
Równie¿ w wielu miejscowoœciach gminy zachowa³y siê, chocia¿ w ró¿nym stanie,
jeszcze inne parki podworskie. Jednym z
piêkniejszych jest park przypa³acowy w Bagnie, pozostaj¹cy pod sta³¹ i troskliw¹ opiek¹ Wy¿szego Seminarium Duchownego o.o.
Salwatorianów. W parku zwraca uwagê buk
zwyczajny, odmiany zwisaj¹cej, choina kanadyjska, jod³a kalifornijska i olbrzymia
oraz sosna wejmutka i d¹b b³otny.
Czêœciowo zachowa³ siê, zapewne niegdyœ piêkny, park wokó³ odnowionego ju¿
pa³acu w Wielkiej Lipie. W jego drzewostanie s¹: buki czerwonolistne, choiny kanadyjskie, strzeliste cyprysiki, daglezje,
dêby, graby, jawory, jesiony, lipy, modrzewie, sosny i œwierki. Nad stawem góruje
wœród drzew okazy d¹b, którego obwód wynosi 460 cm.
Cenny w swej ró¿norodnoœci przyrodniczej jest park podworski wokó³ jeszcze remontowanego pa³acu w Siemianicach. Roœnie
w nim piêkny okaz tulipanowca amerykañskiego (ryc. 16), o obwodzie 220 cm, d¹b
szypu³kowy – 380 cm, œwierk pospolity –
260 cm, wspaniale kwitn¹ce, roz³o¿yste magnolie soulange’a, potê¿na robinia akacjowa oraz ajlant gruczo³owaty. Oprócz nich
s¹ jeszcze: buki czerwonolistne, kasztanowce czerwone, cyprysiki, klony, odmiany lip
– amerykañska, drobnolistna, krymska
i srebrzysta oraz olsza czarna.
Warto te¿ zobaczyæ i przypatrzyæ siê
uwa¿nie jeszcze i tym
okazom drzew, które
zachowa³y siê pojedynczo lub w ma³ych
skupiskach na terenie
gminy, a zas³uguj¹
na miano pomników
przyrody. Dot¹d jednak, niestety, niewiele z nich zosta³o wpisanych do rejestru
Wojewódzkiego Kon- Ryc. 16. Tulipanowiec
serwatora Przyrody na amerykañski.
23
podstawie ustawy o ochronie przyrody
z dnia 16.10.1991 r. Poniewa¿ obecnie status
‘pomnika przyrody’ mo¿e byæ ju¿ nadawany na mocy tej ustawy drzewom przez w³aœciwe s³u¿by gminy, jest zatem nadzieja, ¿e
szereg ich okazów zostanie w przysz³oœci objêtych pe³n¹ ochron¹ prawn¹.
Zapewne najstarszym z ‘metryki’ jest d¹b
szypu³kowy rosn¹cy przy ul. S. Wyszyñskiego w Obornikach Œl¹skich: wysoki na 28 m,
którego rozpiêtoœæ korony wynosi w przybli¿eniu 16 m, a objêtoœæ pnia mierzy 645 cm.
Nie bez powodu nadano mu dumn¹ nazwê
„Cesarz”, którego wiek okreœla siê szacunkowo na 400 lat. Ten stary okaz dêbu, zapewne w przesz³oœci nie by³ jedynym takim
drzewem rosn¹cym wzd³u¿ tej drogi. Mo¿na
siê domyœlaæ, ¿e inne drzewa uleg³y zniszczeniu podczas po¿arów i dzia³añ wojennych
lub zosta³y wyciête w okresie rozbudowy
miejscowoœci. Faktem natomiast jest, ¿e tutaj tylko on przetrwa³, i jako jedyny dot¹d od
2.09.1954 r. ma status zabytku (pomnika)
przyrody, co zosta³o potwierdzone wpisem do
rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody. W obrêbie miasta znajduje siê jeszcze
kilka innych, godnych podziwu, pojedynczych okazów drzew: d¹b szypu³kowy, o objêtoœci 565 cm (ul. Wolnoœci), 540 cm (ul.
Trzebnicka), 530 cm (ul. Grunwaldzka), 470
cm (przy œcie¿ce do domków letniskowych
odchodz¹cej od koñca ul. X. Dunikowskiego w kierunku Wielkiej Lipy), a oprócz nich
te¿ buk zwyczajny – 330 cm (ul. S. Wyszyñskiego) i ¿ywotnik zachodni – 180 cm (ul.
Trzebnicka).
Wprawdzie nieco mniej okaza³e, ale pe³ne uroku, s¹ – wiêksze b¹dŸ mniejsze – skupiska drzew przy tak zwanej ‘Polanie Siedmiu Dêbów’ (dêby o obwodach 360 – 490
cm), ‘Trzech Bukach’ (342, 362, 421 cm),
czy rosn¹ce na ‘Kowalskiej Górze’ (jawory
250, 270, 280 cm) i ‘Kowalskiej Prze³êczy’
(17 buków 315 – 470 cm) oraz na obszarze
‘Prze³omu Lubnówki’ (modrzew 290 cm).
Niewiele m³odszy od obornickiego okazu „Cesarza”, chocia¿ dorównuj¹cy mu rang¹ w nazwie, jest „D¹b Napoleoñski”
24
w miejscowoœci Kuraszków, na rozwidleniu
dróg do Obornik Œl¹skich i Wilczyna. Jego
wiek ocenia siê na 350 lat, w którym to czasie osi¹gn¹³ on wysokoœæ oko³o 20 m, roz³o¿ystoœæ korony na 30 m i objêtoœæ pnia 545
cm. Nazwano go tak dlatego, ¿e pod dêbem – wed³ug legendy – zostali pochowani
¿o³nierze uczestnicz¹cy w kampanii napoleoñskiej.
Jest jeszcze du¿o podobnie dorodnych
drzew ró¿nych gatunków w wielu miejscowoœciach gminy. Nie sposób wymieniæ je
wszystkie, ale maj¹c na uwadze cel poznawczo-dokumentacyjny opracowania, trudno
zrezygnowaæ ze wskazania z tych innych
jeszcze najbardziej interesuj¹ce okazy. Znajduj¹ siê one przewa¿nie przy dawnych dworach i pa³acach lub w ich pobli¿u. S¹ wœród
nich: dêby szypu³kowe, o obwodzie pni od
420 do 540 cm (Roœcis³awice, Podgórze, Golêdzinów, Kowale, Nowosielce i Uraz), kasztanowce zwyczajne – od 300 do 480 cm
(Borkowice, Przec³awice, Morzêcin Wielki
i Wilczyn), buki w odmianie zwyczajnej
i czerwonolistnej – od 300 do 430 (Przec³awice), platany – od 300 do 340 cm (Kowale), lipy drobnolistne – od 320 do 616 cm
(Bagno, Roœcis³awice, Jary, Nowosielce), olsze czarne – do 330 cm (Paniowice), daglezje zielone – od 266 do 330 cm (Jary, Roœcis³awice) oraz pojedyncze drzewa: modrzew
– 256 cm (Osolin), jawor – 415 cm (Kowale) i wi¹z górski odmiany p³acz¹cej (Morzêcin Wielki).
Ryc. 17. Daglezja zielona.
ALEJE
Funkcjê przyrodniczo-krajobrazow¹
i zdrowotn¹ spe³niaj¹, zarówno w mieœcie
Oborniki Œl¹skie, jak i w wielu miejscowoœciach gminy, uszeregowane drzewa jednego lub kilku gatunków wzd³u¿ alei oraz dróg.
W samych Obornikach Œl¹skich s¹ aleje: lip,
kasztanowców, dêbów czerwonych i œwierków. Mimo ¿e takich ci¹gów jednogatunkowych drzew jest w mieœcie wiêcej, to – ze
zrozumia³ych wzglêdów praktycznych – tylko trzy z nich zyska³y urzêdow¹ nazwê od
rosn¹cych tam gatunków drzew (ul. Lipowa
– Kasztanowa – Dêbowa). W niektórych
miejscach zbiegaj¹ siê ze sob¹ dwie ró¿ne
aleje, jak przyk³adowo przy ul. Kasztanowej,
gdzie od g³ównej drogi wysadzonej do po³owy kasztanowcami a nastêpnie lipami, odchodzi alejka kasztanowcowa do pomnika Karola Holteia i póŸniej alejka z dorodnymi
œwierkami na dawnym cmentarzu ewangelickim. Aleje ze starymi lipami s¹ równie¿
w Kuraszkowie, Roœcis³awicach, Wielkiej Lipie, Osolinie i Bagnie. Piêkna aleja jaworowa by³a przy ul. X. Dunikowskiego, ale przy
modernizacji drogi te rzadkie u nas drzewa
zosta³y wyciête. W jej przed³u¿eniu do Wielkiej Lipy i Strupiny zachowa³a siê natomiast
aleja lipowa (‘Droga Francuska’) w Wielkiej
Lipie i jednorzêdowa aleja dêbów czerwonych w lesie tu¿ przed Osolinem.
REZERWAT LEŒNY „JOD£OWICE”
Gmina Oborniki Œl¹skie wyró¿nia siê od
wiêkszoœci pobliskich gmin równie¿ i tym,
¿e g³ównie w obrêbie jej obszaru administracyjnego istnieje kompleks rezerwatu leœnego. Wprawdzie rozpoœciera siê on na granicy
dwóch gmin Brzegu Dolnego i Obornik Œl¹skich, ale wiêksza czêœæ z jego 9,36 ha powierzchni, bo a¿ 7,44 ha, nale¿y do naszej
gminy. Znajduje siê w odleg³oœci 1,5 km od
pó³nocno-wschodniej strony wsi Jod³owice
i 2 km od po³udniowo-zachodniej strony wsi
Roœcis³awice, w Leœnictwie Kraniec (Jod³owice), które podlega Nadleœnictwu w Obornikach Œl¹skich.
Geograficznie rezerwat po³o¿ony jest
w obrêbie Wzgórz Trzebnickich na wysokoœci od 140 do155 m n. p. m. Pod wzglêdem
przyrodniczym natomiast zalicza siê go do
Krainy Œl¹skiej – Dzielnicy Wroc³awskiej –
Mezoregionu Wzgórz Trzebnicko-Ostrzeszowskich.
Rezerwat „Jod³owice” zosta³ utworzony
dopiero w 1958 r., mimo ¿e naukowcy znacznie wczeœniej zwracali ju¿ uwagê na to, ¿e
obszar ten powinien byæ objêty ochron¹ ze
wzglêdu na wystêpowanie na nim starodrzewia lasu mieszanego z jod³¹ pospolit¹ (ryc.
18), na pó³nocnej granicy obszaru jej wystêpowania. Jest jednym z kilku rezerwatów
utworzonych dla ochrony takich siedlisk leœnych na terenie Wa³u Trzebnickiego (m. in.
„Gola” – 1954 r. ko³o Twardogóry, „Majówka” – 1958 r. i „Jod³y Ostrzeszowskie” –
1963 r. w pobli¿u Ostrzeszowa). Wszystkie
te rezerwaty maj¹ na celu ochronê ostatnich tutaj wiêkszych skupieñ jod³y, badania naukowe i edukacjê spo³eczeñstwa. Daj¹
Ryc. 18. Jod³a pospolita.
25
one bowiem wyobra¿enie o dawnym i zmieniaj¹cym siê œwiecie roœlinnym w tej czêœci
Krainy Œl¹skiej.
Teren rezerwatu jest p³aski, z niewielkim
nachyleniem w kierunku po³udniowo-zachodnim. Jego drzewostan zosta³ ogólnie zaliczony do zespo³u jod³owego boru mieszanego o zubo¿onym charakterze. Otacza go
drzewostan sosnowy, dêbowo-sosnowy
i œwierkowy, który zalicza siê siedliskowo do
borów oraz lasów mieszanych œwie¿ych.
W samym rezerwacie s¹: jod³y pospolite, sosny zwyczajne, œwierki pospolite, modrzewie europejskie, dêby szypu³kowe,
buki i graby zwyczajne, jarzêbiny oraz lipy
drobnolistne. Oprócz rodzimych gatunków
drzew wystêpuj¹ w nim równie¿ drzewa rzadko spotykane u nas, w³aœciwe obszarom
o innych warunkach glebowo-klimatycznych,
a mianowicie: dêby czerwone, sosny Banksa czy daglezje zielone. W podszyciu przewa¿aj¹ podrosty drzew, a wœród nich jod³y,
które jednak odnawiaj¹ siê doœæ trudno, gdy¿
s¹ zag³uszane przez dêby i œwierki. W runie
leœnym wystêpuj¹ roœliny typowe dla borów:
szczawiki zajêcze, borówki czernice, konwalijki dwulistne, œmia³ki pogiête, fio³ki leœne, zawilce gajowe, siódmaczki leœne, gruszyczki jednokwiatowe, konwalie majowe
oraz gatunki szeregu roœlin górskich, takich
jak: przytulie Schultesa i okr¹g³olistne, kosmatki olbrzymie i gajowe, narecznice szerokolistne, trzcinniki ow³osione oraz w¹trobowce posiadaj¹ce ³aciñsk¹ nazwê – Barbilophozia barbata (lofocja brodata). W¹trobowce wraz z mchami tworz¹ gromadê mszaków, które charakteryzuje swoista przemiana pokoleñ dwóch postaci tych roœlin – gametofitów i sporofitów. Pierwsze rozwijaj¹
siê z zarodnika i wytwarzaj¹ komórki p³ciowe, drugie natomiast wytwarzaj¹ bezp³ciowe komórki rozrodcze.
Uzasadniona jest nazwa rezerwatu „Jod³owice”, poniewa¿ rosn¹ w nim piêkne oraz
o du¿ych wymiarach okazy jode³ i po³o¿ony
jest w pobli¿u wsi Jod³owice. Potrzeba skutecznej ochrony tego zespo³u leœnego przes¹dzi³a o tym, ¿e zosta³ on w 1993 r. ogro26
dzony. Wynika³o to przede wszystkim z koniecznoœci zabezpieczenia m³odych podrostów jod³y przed niszczeniem ich przez zwierzêta. Przy wspó³pracy z botanikami Uniwersytetu Wroc³awskiego zosta³y opracowane
metody odnowieñ i pielêgnacji tego skupiska jod³y. Drzewa te nie ³atwo utrzymaæ w ich
w³aœciwym rozroœcie. Wymagaj¹ gleby ¿yznej, wilgotnej oraz ciep³ego klimatu. S¹ bardzo wra¿liwe na zanieczyszczenia powietrza
i obni¿anie siê poziomu wód gruntowych. Jod³ê rozpoznajemy po jasnej i g³adkiej korze
o barwie popielato-szarej, ciemnozielonych
i b³yszcz¹cych ig³ach, które na spodzie maj¹
dwa bia³e paski oraz s¹ zaokr¹glone na wierzcho³kach. Jej szyszki stercz¹ ku górze, dojrzewaj¹ w lecie, a rozsypuj¹ siê we wrzeœniu.
Stare okazy jod³y maj¹ na szczycie, tak zwane ‘bocianie gniazda’, ukszta³towane w nastêpstwie zahamowania wzrostu ich wierzcho³ków, i w przeciwieñstwie do œwierków,
które maj¹ zawsze ‘ostre’ czubki.
W przesz³oœci jod³y wystêpowa³y na
znacznych obszarach, zw³aszcza górskich,
œrodkowej i po³udniowej Europy. W Polsce
zajmuj¹ dot¹d 2,5 % ogólnej powierzchni lasów. Zespo³y boru jod³owego istniej¹ u nas
na Roztoczu, w Puszczy Jod³owej w Górach
Œwiêtokrzyskich, Bieszczadach, Beskidach
i Sudetach. W Roztoczañskim Parku Narodowym najwiêksza jod³a ma 50 m wysokoœci i 950 cm w obwodzie.
a
b
Ryc. 19.
Gruszyczka mniejsza;
a – roœlina kwitn¹ca,
b – kwiat bez korony.
INNE ROŒLINY CHRONIONE I RZADKO SPOTYKANE
Przeprowadzona w 1993 r. w lasach i na
³¹kach gminy Oborniki Œl¹skie przyrodnicza
inwentaryzacja roœlinnoœci wykaza³a istnienie 153 cennych jej stanowisk. W tych miejscach istnieje 20 gatunków roœlin podlegaj¹cych ca³kowitej ochronie i 10 gatunków objêtych czêœciow¹ ochron¹. Jak ju¿ wczeœniej
wspomniano, najwiêcej cennych, rzadkich
b¹dŸ objêtych ochron¹ ca³kowit¹ lub czêœciow¹ gatunków roœlin znajduje siê w zbiorowiskach leœnych.
Taki kompleks leœny rozci¹ga siê pomiêdzy Obornikami Œl¹skim i Osol¹ – Wielk¹
Lip¹. Rosn¹ tam m. in. 4 gatunki chronionych
storczyków: gnieŸnika leœnego, kruszczyka szerokolistnego, listery jajowatej i podkolana bia³ego. W ich s¹siedztwie spotyka
siê, równie¿ objête ochron¹, takie roœliny, jak:
marzanki wonne, paprotki zwyczajne,
konwalie majowe i pn¹cza wiciokrzewu pomorskiego – osobliwoœci Wzgórz Trzebnickich. Spotyka siê te¿ wrzos pospolity doœæ
rzadki na obszarze gminy. Ten bogaty, wielobarwny i aromatyczny œwiat roœlin dope³niaj¹: gruszyczki mniejsze (ryc. 19) i okr¹g³olistne, dzwoneczki brzoskwiniolistne
i ¿onkile zwyczajne, które nie wymagaj¹ jeszcze objêcia ich prawn¹ ochron¹ gatunkow¹.
Nie mniej zasobnym œrodowiskiem roœlin
s¹ lasy ³êgowe rozci¹gaj¹ce siê pomiêdzy rzekami Widaw¹ – Odr¹ w kierunku miejscowoœci Uraz. Nie trudno natrafiæ tam na barwn¹ kalinê koralow¹ i, w czasie okreœlonym
w samej nazwie, na konwaliê majow¹. Równie¿ tylko pozornie same wody Widawy i jej
starorzeczy nie wydaj¹ siê przyjaznym dla
roœlin œrodowiskiem ¿ycia. Spoœród kilku
tamtejszych roœlin wodnych przyci¹ga uwagê wêdkarzy i przygodnych wêdrowców
przede wszystkim gr¹¿el ¿ó³ty i strza³ka
wodna. Nad brzegami Widawy i Odry, b¹dŸ
w ich pobli¿u, zosta³o oznaczonych kilka ciekawych stanowisk roœlin. W okolicy wsi Paniowice rosn¹ w dêbowym lesie nad brzegiem
Widawy urocze œnie¿yczki przebiœniegi (te¿
w lesie nad Odr¹, ryc. 26), jak równie¿ pi¿maczki pospolite, ziarnop³ony wiosenne,
z³ocie ¿ó³te, barwinki pospolite (ryc. 27),
zawilce gajowe i kokorycze puste. Na pó³noc od tej wsi znajduje siê w lesie jedyne na
terenie gminy Oborniki Œl¹skie stanowisko
roœliny, której nazwa œnie¿yca wiosenna nie
pozostawia w¹tpliwoœci, co do pory roku jej
pojawiania siê i, niestety, krótkiego ¿ywota
w pe³nej krasie (ryc. 25).
Innym rejonem naszego lokalnego œwiata roœlin, z nie mniej interesuj¹cymi od wymienionych powy¿ej, s¹ lasy po³o¿one wokó³ miejscowoœci Roœcis³awice i Jary. Spotyka siê tam m. in. niewielkie krzewy wawrzynka wilczego³yka (ryc. 20), którego du¿e
skupiska kilkudziesiêciu odmian istniej¹ na
rozleg³ych obszarach wielu krajów europejskich i azjatyckich. W naszej odmianie rozkwita on w marcu ró¿owymi, pachn¹cymi
kwiatami, rozmieszczonymi wzd³u¿ jeszcze
bezlistnych pêdów, na których w lecie pojawiaj¹ siê czerwone, truj¹ce jagody. Rosn¹ tam
w otoczeniu kopytników (ryc. 22) i bluszczy pospolitych. W tym kompleksie leœnym
wystêpuj¹ równie¿: pierwiosnki lekarskie
(ryc. 24) i kruszyny pospolite – w okolicy
Ryc. 20. Wawrzynek wilcze³yko.
27
Ryc. 21. Orlik pospolity.
Ryc. 22. Kopytnik pospolity.
Ryc. 23. Wid³ak goŸdzisty.
Ryc. 25. Œnie¿yca wiosenna.
28
Ryc. 26. Œnie¿yczka przebiœnieg.
Ryc. 24. Pierwiosnka lekarska.
Ryc. 27. Barwinek pospolity.
wsi Niziny, grzyby sromotniki bezwstydne
i szmaciaki ga³êziste oraz wid³aki goŸdziste (ryc. 23), które najczêœciej mo¿na spotkaæ w pobli¿u miejscowoœci Jary (‘Sowia’ i
‘Piekielna Góra’). W lesie pomiêdzy Obornikami Œl¹skimi a Roœcis³awicami napotkamy wiciokrzew pomorski, wawrzynek wilcze³yko, kopytnik pospolity, naparstnicê
zwyczajn¹ i grzyba sromotnika bezwstydnego. W parku leœnym ‘Grzybek’ w Obornikach Œl¹skich obok konwalii majowych,
bluszczy pospolitych napotkaæ mo¿na grzyba sromotnika bezwstydnego, a w przylegaj¹cym do niego parku ‘Syrena’ ciekawego
grzyba gwiazdosza potrójnego. Orliki pospolite (ryc. 21) rosn¹ w lesie ko³o wsi Pê-
gów, a storczyki szerokolistne – na podmok³ych ³¹kach we wsiach Osolin, Pêgów i Bagno. Wystêpuj¹ one równie¿ na ³¹ce nad Strug¹ w Kuraszkowie obok storczyków Fuchsa i œniedków baldaszkowatych – roœlin
chronionych z rodziny liliowatych. Kocanki
piaskowe rosn¹ z kolei na suchych ³¹kach
i nieu¿ytkach rolnych w pobli¿u miejscowoœci Lubnów, Wielka Lipa oraz Bagno. Na zboczach wzgórz ko³o wsi Piekary na barwnych
kobiercach ³¹k spotkamy centuriê pospolit¹. Ten swoisty kalejdoskop kszta³tów, barw
i zapachów zamyka goŸdzik kartuzek, któremu w zachowaniu gatunku widocznie najbardziej sprzyja œrodowisko naturalne pomiêdzy wsiami Piekary i Przec³awice.
ŒWIAT ZWIERZ¥T
Œwiat zwierzêcy w obszarze administracyjnym gminy jest – podobnie jak roœlin –
ciekawy w swej ró¿norodnoœci, którego œrodowiskiem bytowania s¹: wody, lasy, ³¹ki,
pola, parki i ogrody. Istotne w tym wydaje
siê równie¿ to, ¿e œwiat zwierz¹t ogólnie ró¿nicuje tutaj w sposób naturalny, swoisty
w swych cechach obszar geograficzno-przy-
rodniczy Doliny Odry i Wzgórz Trzebnickich. Znalaz³o to pe³ne potwierdzenie w przeprowadzonej w 1993 r. w gminie Oborniki
Œl¹skie inwentaryzacji faunistycznej (spisie
zwierz¹t). Wykaza³a ona, ¿e na jej obszarze ogólnie ¿yje znaczna liczba zwierz¹t,
równie¿ rzadkich, a nawet objêtych ochron¹ gatunku.
PAJÊCZAKI
To nieprzeciêtnie liczna gromada drapie¿nych stawonogów obejmuj¹ca kilkadziesi¹t
tysiêcy gatunków, g³ównie l¹dowych. Wprawdzie paj¹ki ¿yj¹ce w naszym otoczeniu nie
s¹ niebezpieczne dla ludzi, ale te¿ swoim
wygl¹dem i sposobem ¿ycia nie zjednuj¹ ich
sympatii. Cia³o tych ma³ych drapie¿ników
sk³ada siê z g³owotu³owia i odw³oka. W³aœnie na odw³oku maj¹ k¹dzio³ki przêdne wydzielaj¹ce pajêczynê, a w szczêkoczu³kach
gruczo³ jadowy parali¿uj¹cy ofiary. Najczêœciej spotykanymi u nas ich przedstawicielami s¹ stosunkowo du¿e krzy¿aki ogrodowe,
których nazwê uzasadnia istniej¹cy bia³y
krzy¿ na wierzchu odw³oka. Objêtymi natomiast ochron¹ gatunku od 1995 r. s¹ paj¹ki –
tygrzyki paskowane, które spotkamy na ³¹kach ko³o Roœcis³awic. Ich dojrza³e samice
s¹ wyraŸnie wiêksze od samców i barw¹ odw³oku przypominaj¹ tê czêœæ cia³a osy. Nierzadko po zap³odnieniu samiczki zjadaj¹ samców! Sam kokon, który mieœci od 300 do 400
jaj, umieszczany jest w pobli¿u pajêczyny.
Sama pajêczyna uchodzi wœród ludzi za symbol sytuacji ‘bez wyjœcia, potrzasku, matni’,
ale i ‘siatki szpiegowskiej’.
29
OWADY
Wœród owadów zosta³o odnalezionych 11
gatunków chronionych. Zalicza siê do nich
chrz¹szcze z rodziny biegaczowatych. To
owady drapie¿ne i ¿ar³oczne, od¿ywiaj¹ce
siê innymi owadami, d¿d¿ownicami i œlimakami. Poruszaj¹ siê szybko wœród œció³ki i runa leœnego, niszcz¹c w nich szkodniki œrodowiska leœnego, i dlatego uznaje siê
je za naturalnych sprzymierzeñców leœników
oraz obejmuje ochron¹. W naszej gminie s¹
biegacze odmiany: skórzastej, fioletowej
i gajowej, ¿yj¹ce w lasach Doliny Odry
i ko³o miejscowoœci Osolin. Oprócz wymienionych, stwierdzono jeszcze istnienie
trzech ich odmian, które nie maj¹ w polskiej
systematyce nazw popularnych, a jedynie ³aciñskie: Carabus granulatus, który ¿yje
w lasach na ca³ym obszarze gminy, C. cancellatus – jedynie w lasach sosnowych
i C. problematicus – w kompleksie leœnym
rozci¹gaj¹cym siê na zachód od miejscowoœci Wielka Lipa.
W lasach i na ³¹kach w Dolinie Odry mo¿na spotkaæ motyla pazia królowej, a pazia
¿eglarza – w okolicy miejscowoœci Uraz. G¹sienice pazia królowej ¿eruj¹ na roœlinach
baldaszkowatych, m. in. na marchwi zwyczajnej i biedrzeñcu mniejszym, a pazia ¿eglarza – na tarninie i jarzêbinie. Inne motyle podziwiamy na obszarze ca³ej gminy, takie jak:
rusa³kê-pokrzywnika, admira³a, pawika i
osetnika, ale równie¿ – dostojkê malinowca, bielinka kapustnika oraz rzepnika.
Ochronie podlegaj¹ te¿ trzmiele, które zalicza siê do rodziny pszczó³ spo³ecznych.
Gnie¿d¿¹ siê w ziemi i, co ciekawe, stanowi¹
zbiorowoœæ jednoroczn¹, z wyj¹tkiem zimuj¹cych m³odych samic. Odgrywaj¹ wa¿n¹ rolê przy zapylaniu kwiatów, w tym
zw³aszcza uprawianych roœlin motylkowych. Ogólnie w Polsce ¿yj¹ 23 gatunki
trzmieli. Na obszarze gminy natomiast spotyka siê: trzmiela kamiennika, ziemnego,
leœnego i ogrodowego.
RYBY
W rzekach Widawie i Odrze oraz w niewielkich strumieniach – £awie (b³êdnie okreœlanej Mieni¹) i Lubnówce stwierdzono istnienie 24 gatunków ryb. W Odrze ¿yje 19
gatunków, Widawie – 18 i w dolnym biegu
£awy – 13. Ten odcinek £awy, z p³ytkimi,
zaroœniêtymi rozlewiskami jest miejscem rozrodu dla tych ryb, które nie znajduj¹ ju¿ odpowiednich tarlisk w samej Odrze. Chocia¿
w strumieniu £awie ¿yj¹ tylko dwa gatunki
ryb objêtych ochron¹ (piskorz, œliz), to jednak przyrodnicy podejmuj¹ starania, by tê
30
jego czêœæ wraz z dorzeczem uznaæ rezerwatem, poniewa¿ swoim naturalnym przep³ywem, œrodowiskiem i krajobrazem przypomina warunki chronionej ju¿ nizinnej rzeki
Biebrzy. W Odrze ¿yj¹ znowu, z radoœci¹ dla
wêdkarzy takie ryby, jak: wêgorze, szczupaki, p³ocie, klenie, jazie, wzdrêgi, bolenie,
ukleje, kr¹pie, leszcze, ró¿anki, kie³bie,
brzany, karpie, karasie srebrzyste, cierniki, okonie, jazgarze i sandacze. W £awie
stwierdzono ponadto liny, œlizy i piskorze,
a w Widawie – ryby kozy.
P£AZY I GADY
¯yj¹ one doœæ licznie zw³aszcza w wilgotnych miejscach lasów, zaroœli, ³¹k i strumieni
Doliny Odry oraz Wzgórz Trzebnickich.
Spoœród p³azów wystêpuj¹ tam traszki
zwyczajne i grzebieniaste, oczywiœcie, ¿aby:
wodne, jeziorowe, moczarowe i trawne, jak
te¿ – ropuchy szare, kumaki nizinne, których to samce wydaj¹ charakterystyczny g³os,
a wreszcie grzebiuszki ziemne i rzekotki
drzewne. Te ostatnie z ¿ab, zdradzaj¹ nam
swoje pobliskie istnienie donoœnymi, turkocz¹cymi lub metalicznymi dŸwiêkami.
Nie brak równie¿ na obszarze gminy niektórych przedstawicieli gadów. Najczêœciej
mo¿na zobaczyæ tutaj jaszczurki zwinki,
¿yworodne i padalce, a spoœród wê¿y – zaskroñce zwyczajne, u których charakterystycznym elementem wygl¹du s¹ dwie ¿ó³te
plamy po obu stronach ty³u g³owy, i niebezpieczne dla ludzi ¿mije zygzakowate. ¯mije
s¹ na ogó³ p³ochliwe i atakuj¹ w sytuacji zagro¿enia np. przez nadepniêcie lub bardzo
blisk¹ obecnoœæ. W razie uk¹szenia przez ni¹
cz³owieka, niezbêdne jest szybkie podanie mu
surowicy. Szczególne œrodki ostro¿noœci nale¿y zachowaæ w lasach wokó³ miejscowoœci Jary, Roœcis³awice, Wilczyn i Oborniki
Œl¹skie.
PTAKI
To najbardziej liczebne, barwne i zró¿nicowane dŸwiêkiem zbiorowiska œwiata zwierz¹t. W mieœcie i gminie Oborniki Œl¹skie zosta³o rozpoznanych 129 gatunków ptaków.
¯yj¹ one nad wod¹ i na wodzie, na polach
oraz ³¹kach, w zaroœlach, ogrodach, sadach
i lasach. Warto te¿ zauwa¿yæ, ¿e w niezbyt
du¿ej odleg³oœci od naszej gminy, a mianowicie w Dolinie Baryczy, widocznie znajduj¹ ptaki jeszcze lepsze warunki œrodowiskowe, skoro ¿yje tam 171 gatunków na ogóln¹
liczbê oko³o 370. stwierdzonych w Polsce.
Popularny, a jednoczeœnie dokumentacyjny
charakter tego opracowania, sk³ania do wskazania mo¿liwie du¿ej liczby okazów ptaków,
chocia¿ – oczywiœcie – niepe³nej, które ¿yj¹
okresowo lub stale w œrodowisku naturalnym
naszej gminy.
Najbardziej znanym i lubianym ptakiem,
którego dobra ‘s³awa’ utrwali³a siê w wierzeniach ludowych, jest bocian bia³y. Jego
siedliska znajduj¹ siê w wielu miejscach gminy Oborniki Œl¹skie. Naturalnym œrodowiskiem s¹ ³¹ki w Dolinie Odry, na Równinie
Oleœnickiej oraz na p³askich stokach niskich
wzgórz i wzd³u¿ dolin cieków wodnych we
Wzgórzach Trzebnickich. Wed³ug stanu
z 2003 r. zasiedlone gniazda bocianie by³y
w siedmiu miejscowoœciach: Golêdzinów,
Paniowice, Kotowice, Raków, Pêgów (2
gniazda), Roœcis³awice i Osolin. Nie zasiedlone w tym roku by³y natomiast gniazda
w miejscowoœci Lubnów oraz umiejscowione na sterczynie zachowanej œciany zamku
w Urazie.
Przeprowadzona przez Polskie Towarzystwo Przyjació³ Przyrody „pro Natura”
w 1995 r. inwentaryzacja bocianów w Polsce
wykaza³a, ¿e by³o ich 40 900 par, co stanowi
1/4 populacji œwiatowej. Coraz rzadziej widz¹ u siebie bociany mieszkañcy Europy Zachodniej. Wœród przyczyn tego stanu wymienia siê przewa¿nie osuszanie terenów podmok³ych i intensywne nawo¿enie chemiczne
³¹k, a w ogóle zmniejszenie siê stanu liczebnego bocianów ze zwalczaniem œrodkami
chemicznymi plagi szarañczy na obszarach
Afryki Pó³nocnej, na których one zimuj¹.
Jeszcze rzadszymi okazami w Polsce, ale
jednak wystêpuj¹cymi i w naszej gminie, s¹
bociany czarne, okreœlane te¿ z jêzyka niemieckiego mianem ‘hajstra’. Jego gniazda
spotyka siê w leœnictwie Kraniec, na po³udnie od miejscowoœci Roœcis³awice. Poza tym
31
siedliskiem istniej¹ jeszcze ich gniazda kach czarne z bia³ymi prêgami (w okolicy Kow gminie Prusice. W naszej gminie Nadle- towic i Rakowa), jak te¿ oliwkowe z czerwoœnictwo Oborniki Œl¹skie wyznaczy³o spe- n¹ plamk¹ na czole kokoszki wodne (Kotocjaln¹ strefê ochronn¹ o powierzchni 55 ha, wice, Jary i Uraz), a wreszcie br¹zowo-szaaby zapewniæ bocianom bezpieczeñstwo w re, o czarno-bia³ym lusterku i bia³ym ogonie
porze lêgowej. Buduj¹ one gniazda z chrustu kaczki krakwy (na Odrze przy zachodniej
i ga³êzi w koronach wysokich drzew liœcia- granicy gminy).
stych. Ich œrodowiskiem bytowania s¹ przeOprócz zwi¹zanych z osiedlami ludzkiwa¿nie wilgotne lasy o mniejszym znacze- mi jaskó³ek dymówek i oknówek liczne s¹
niu gospodarczym oraz podmona terenie gminy równie¿ stanowik³e ³¹ki i zarastaj¹ce bagna,
ska jaskó³ek brzegówek pozostagdzie ¿eruj¹ najczêœciej o œwij¹cych w Polsce pod ochron¹ (ryc.
cie. Bociany czarne, podobnie
28). Niektórzy okreœlaj¹ je nazw¹
jak bia³e, przylatuj¹ do nas ze
gwarow¹ ‘grzebieluchy’ lub ‘grzeswych zimowisk z Afryki, ale te
bó³ki’. Gnie¿d¿¹ siê w wydr¹¿oz jej czêœci Œrodkowej i Po³unych norkach w piaszczystych
dniowej. U nas mo¿na je ju¿ zoskarpach, nierzadko na œcianach
baczyæ pod koniec marca lub w
¿wirowni. Jaskó³ki te maj¹ d³ugoœæ
kwietniu, natomiast znikaj¹ z
oko³o 13 cm, br¹zow¹ barwê upiekrajobrazu w sierpniu b¹dŸ we
rzenia grzbietu, p³owobia³¹ czêœci
wrzeœniu. Z wyliczeñ szacunkobrzusznej i br¹zow¹ przepaskê
Ryc. 28.
wych wynika, ¿e w Polsce jest Jaskó³ka brzegówka.
szyjn¹. Szczególnym narz¹dem
oko³o 1000 par lêgowych tych
w ich przystosowaniu siê do œrorzadkich i chronionych ptaków.
dowiska bytowania s¹ piórka na nogach, które
Z innych ptaków ¿yj¹cych w obrêbie ob- pe³ni¹ funkcjê ‘miote³ek’ przy usuwaniu piaszaru Oborniki Œl¹skie zwracaj¹ uwagê sku z dr¹¿onych zag³êbieñ gniazd. Przed odmieszkañców i turystów swoimi ruchami cia³a lotem na okres zimy gromadz¹ siê w doœæ
³abêdzie nieme. Ich miejscem lêgowym po- du¿e stada, szybuj¹ce wielokrotnie nad miejzostaje starorzecze Odry na po³udnie od miej- scem dotychczasowego przebywania. Mo¿scowoœci Kotowice. Tam w 1992 r. jedna para na je zobaczyæ zw³aszcza w okolicy miejscowyprowadzi³a z lêgu a¿ 6 m³odych! Nie s¹ to woœci Paniowice, Zaj¹czków, Raków, Kotojedyne ptaki wodne ¿yj¹ce w gminie na ob- wice, Uraz, Roœcis³awice, Pêgów, Lubnów,
szarze starorzeczy i w kilku stawach. Spo- Nowosielce, Golêdzinów, Kuraszków
œród nich wyró¿niaj¹ siê: perkozy rdzawo- i Bagno (fot. 12). Najwiêksze skupiska
szyje na stawach ko³o Osolina i Jar; perkoz- gniezdne tych ptaki, najmniejsze w swojej rodzinie ptaków na ków stwierdzono
stawach w pobli¿u Osolina, Siemianic, Jar, w piaskowni po³oNowosielec i na starorzeczu Odry ko³o Ko- ¿onej na po³udniotowic oraz kaczki krzy¿ówki, ¿eruj¹ce na wy-wschód od wsi
Czarnym Stawie w Obornikach Œl¹skich przy Wilczyn.
ul. Parkowej i na Nowym Stawie w lesie ko³o
Bardzo ciekaJar. Interesuj¹cymi gatunkami s¹ te¿: pospo- wym ptakami s¹
lite ³yski, o czarnym upierzeniu z bia³¹ ³ysi- niewielkie, bo 11
n¹ na czole; b³otniaki stawowe, drapie¿ne cm d³ugoœci – remiptaki z rodziny jastrzêbiowych (ko³o Koto- zy z rodziny sikor,
wic, na bagnach w pobli¿u Rakowa, glinian- a to ze wzglêdu na
kach Pêgowa i w okolicy Urazu); wodniki, oryginalny kszta³t
Ryc. 29.
o brunatnym, plamistym upierzeniu, a po bo- gniazda i zwyczaje
Remiz przy gnieŸdzie.
32
(ryc. 29). Mimo ¿e zimuj¹ nad Morzem Œródziemnym, to w sezonie lêgowym przebywaj¹ w pasie nizin Niemiec, Polski, Bia³orusi
i Ukrainy. Charakterystyczny jest ich wygl¹d:
jasnoszare g³ówki z czarn¹ przepask¹ na czole
i oczach (nie maj¹ jej jeszcze m³ode ptaki),
kasztanowobr¹zowe upierzenie grzbietu i jasnokasztanowy spód przechodz¹cy w odcieñ
bieli oraz ciemny ogon. Ich gniazdo przypomina worek zawieszony na cienkiej ga³¹zce,
z wejœciem z boku, którego wnêtrze wyœcielone jest cienkimi w³óknami i puchem z dojrza³ych kotków wierzbowych. Gniazda ubieg³oroczne, tylko nieco uszkodzone zim¹, nie
s¹ ju¿ przez nie ponownie zasiedlane. Liczne
stanowiska tych chronionych ptaków znajduj¹ siê w Dolinie Odry, nad ciekami Równiny
Oleœnickiej i w dolinach u podnó¿a Wzgórz
Trzebnickich. Remizy mo¿na zobaczyæ
w okolicy miejscowoœci: Uraz, Raków, Kotowice, Paniowice, Pêgów i Golêdzinów.
Tereny nadrzeczne s¹ równie¿ œrodowiskiem bytowania barwnych zimorodków,
które maj¹ w proporcji do tu³owia – du¿¹ g³owê, d³ugi i mocny dziób oraz bardzo krótki
ogon. Najczêœciej mo¿na je zobaczyæ nad Widaw¹, u ujœcia £awy do Odry i nad fos¹ ruin
zamku w Urazie. Gnie¿d¿¹ siê w poziomo
wydr¹¿onych 150 cm norach, wyœcielanymi
³uskami i oœciami ryb. ¯ywi¹ siê bowiem ma³ymi rybami.
Miejsca bagniste, poroœniête trzcinami,
pa³kami wodnymi i wysokimi trawami, s¹
wreszcie siedliskiem jeszcze innych ptaków,
a mianowicie bekasów, z rodziny siewkowych, o upierzeniu ochronnym (w okolicy
miejscowoœci Raków); œpiewaj¹cych brzêczek (w pobli¿u Jar i Kotowic); potrzosów,
o ciemnobrunatnym grzbiecie i jaœniejszym
spodzie; ma³ych rokitniczek, rdzawo-br¹zowo-bia³ych; pospolitych, wêdrownych
i chronionych trzciniaków, które s¹ upierzone ciemnobrunatnie, od spodu bia³awo, i których gniazda w formie koszyczka zawieszone s¹ na trzcinach (w pobli¿u miejscowoœci
Uraz) oraz nieco mniejszych, podobnie upierzonych, lecz od spodu jasnokasztanowo
trzcinniczków.
Ró¿ne gatunki ptaków ¿yj¹ te¿ w parkach,
ogrodach i innych zadrzewieniach Obornik
Œl¹skich. Oprócz pospolitych wróbli, s¹ piêknie œpiewaj¹ce kosy, o czarnym upierzeniu
samców i ciemnobrunatnym samic; z rodziny krukowatych gawrony, o ciemnej barwie
z po³yskiem fioletowym czy sójki ¿o³êdziówki (ryc. 30). Te ostatnie, to doœæ du¿e ptaki,
których upierzenie uznaje siê za najbardziej
barwne wœród rodzimych gatunków w Pol-
Ryc. 30. Sójka ¿o³êdziówka.
sce. W zagro¿eniu bezpieczeñstwa wydaj¹ charakterystyczny, g³oœny dŸwiêk skrzecz¹cy.
Zaledwie od 60 lat ¿yj¹ u nas równie¿ synogarlice tureckie, zwane inaczej sierpówkami. Te ptaki, z rodziny go³êbiowatych, s¹
przybyszami z po³udnia. Ich g³ównym terenem bytowania pozostaje Afryka Pó³nocnoWschodnia i Azja Po³udniowo-Wschodnia.
W XX w. poszerza³ siê jednak zasiêg ich pobytu. Poprzez Ba³kany dotar³y w 1930 r. na
Wêgry, w 1943 r. do Polski, w 1947 r. – Niemiec i w 1949 r. – Szwecji. Synogarlice,
o ³adnym, rdzawym upierzeniu z czarnym
‘sierpem’ na karku, s¹ bardzo p³odne, poniewa¿ maj¹ od 2 do 4 lêgów rocznie.
Spoœród innych jeszcze gatunków ptaków
¿yj¹cych w naszym obecnym œrodowisku naturalnym godzi siê wymieniæ: smuk³e, z d³ugimi w¹skimi skrzyd³ami jerzyki, które buduj¹ gniazda w wysokich za³omach muru
i pod dachówkami, s¹ niezwykle szybkie
i wytrwa³e w polowaniu w locie; dziêcio³y
du¿e i œrednie, charakteryzuj¹ce siê znaczn¹
pod wzglêdem rozmiarów g³ow¹, mocnym,
d³ugim dziobem i ogonem przystosowanym
do podpierania siê. Spoœród dziêcio³ów ¿yj¹
w naszych lasach jeszcze dziêcio³y zielone,
33
zielonosiwe i szczególnie rzadkie dziêcio³y
czarne, m. in w lasach oraz parkach miejscowoœci Bagno, Raków, Uraz i Oborniki Œl¹skie, jak te¿ dziêcio³ki (dziêcio³y ma³e), przebywaj¹ce w lasach Doliny Odry.
Urzekaj¹ce w swym wygl¹dzie i sposobie ¿ycia s¹ równie¿: wielobarwne raniuszki z rodziny sikor, z wierzchu czarne, a od
spodu bia³e z ró¿owym nalotem, buduj¹ce
w lasach o gêstym podszyciu kuliste gniazda
z otworem z boku; barwnie upierzone sikorki bogatki, ubogie, modraszki, czarnog³ówki, czubatki i sosnówki, które w okresie roku
zjadaj¹ po oko³o75 kg owadów; nieliczne
grubodzioby z rodziny ³uszczaków, których
krótki, sto¿kowaty dziób z ostrymi krawêdziami s³u¿y m. in. do ob³uskiwania nasion
z os³onek; a dalej – mazurki, podobne do
wróbli, ale o kasztanowobr¹zowych ‘czapeczkach’g³owy i czarnych plamach na policzkach; pleszki, których samczyki wyró¿niaj¹ siê czarnym podgardlem; ziêby, barwnie upierzone i o bardzo melodyjnym g³osie;
leœne kowaliki, o wierzchniej barwie szaroniebieskiej, rudej od spodu, z czarn¹ przepask¹ na oczach, d³ugim dziobie i krótkim ogonie; szarobrunatne z rudawym podgardlem
rudziki, zwane te¿ ‘raszkami’, które œpiewem oznaczaj¹ swój rewir i obok gili s¹ czêsto symbolem okresu œwi¹tecznego i zimowego, gdy¿ nierzadko pozostaj¹ u nas na
zimê; czarno-bia³e i o d³ugim ogonie pospolite sroki, maj¹ce sk³onnoœæ do gromadzenia
b³yszcz¹cych przedmiotów; i wreszcie popielate, z bia³ym spodem w czarne prêgi kuku³ki, których ‘kukaniu’ nadawano w wierzeniach ludowych ró¿ne znaczenie sytuacyjne.
Kuku³cze samiczki nie maj¹ rozwiniêtego instynktu macierzyñskiego, gdy¿ podrzucaj¹
jaja lêgowe do gniazd innych ptaków.
Rzadko natomiast udaje siê nam zobaczyæ
sowy p³omykówki, które wyró¿niaj¹ siê nocnym trybem ¿ycia. Gnie¿d¿¹ siê w dziuplach,
zabudowaniach i szczelinach murów. Ich siedliska potwierdzone s¹ przede wszystkim
w miejscowoœci Roœcis³awice, Przec³awice
i Uraz. Sowy p³omykówki maj¹ doœæ du¿e
g³owy, z oczami osadzonymi frontalnie na
34
twarzy zwane ‘szlar¹’, którymi mog¹ obserwowaæ przysz³¹ zdobycz (drobne gryzonie,
ptaki i owady) obracaj¹c g³owy nawet o 270
stopni! Z tego samego rzêdu ptaków ¿yj¹
u nas puszczyki, o upierzeniu rdzawym
w brunatne pr¹¿ki lub popielatoszarym i du¿ych oczach. Przebywaj¹ równie¿ w dziuplach, ale i w norach wœród zadrzewieñ,
i odzywaj¹ siê donoœnym hukaniem. Ich obecnoœæ zosta³a potwierdzana w okolicy miejscowoœci Osola. W gêstych zagajnikach sosnowych, czêsto wykorzystuj¹c gniazda ptaków krukowatych, gnie¿d¿¹ siê te¿ sowy
uszate. Do rodziny nocnych ptaków zalicza
siê te¿ lelki kozodoje, o upierzeniu br¹zowoszarym i szczeciniastych piórach wokó³
krótkiego, lecz stosunkowo szerokiego dzioba. Nazwa ‘kozodój’ pochodzi jeszcze z czasów rzymskich, gdy zaobserwowano przebywanie tych ptaków w pobli¿u pas¹cych siê
zwierz¹t. £owi³y one tam owady, a poniewa¿
mog¹ wyj¹tkowo szeroko otwieraæ gardziel,
podejrzewano je o spijanie mleka kóz. Ten
rzadki i chroniony w Polsce ptak, bytuje
w okolicznych lasach wsi Roœcis³awice.
D³ugi wykaz ptaków ju¿ wymienionych,
¿yj¹cych w œrodowisku gminy Oborniki Œl¹skie, mo¿na – jak siê wydaje – jeszcze dope³niæ niektórymi interesuj¹cymi ich przedstawicielami ¿yj¹cymi na terenach otwartych
– ³¹kach, polach i wygonach. Do nich zaliczam: czajki, najczêœciej spotykane na ³¹kach
w pobli¿u miejscowoœci Uraz i Niziny; barwnie upierzone i œpiewaj¹ce szczyg³y (na ³¹kach pod wzgórzem ‘GnieŸdziec’ ko³o Kuraszkowa); smuk³e, z bardzo ruchliwym ogonem d³ugoœci ca³ego cia³a, pliszki ¿ó³te
i siwe; pokl¹skwy (Pêgów, Zaj¹czków i Kotowice); potrzeszcze z rodziny trznadli o szarobr¹zowym upierzeniu z silnym paskowaniem, wystêpuj¹ u nas przez ca³y rok; z rodziny jastrzêbiowych drapie¿ne b³otniaki ³¹kowe (w ³anach rzepaku ko³o wsi Kuraszków) oraz pustu³ki z rodziny soko³ów
(w okolicy miejscowoœci Paniowice, Raków,
Uraz, Zaj¹czków i Pêgów); szarobrunatne
œwiergotki polne i ³¹kowe (w pobli¿u Paniowic, Golêdzinowa, Kotowic, Pêgowa,
Urazu, BrzeŸna Ma³ego, Kowal i Wilczyna);
z rodziny drozdów ciemno upierzone kl¹skawki, dla których obszar Dolnego Œl¹ska
stanowi pó³nocn¹ granicê ich wystêpowania
(ko³o miejscowoœci Golêdzinów, Wilczyn,
Morzêcin Wielki, Paniowice, Uraz i Zaj¹czków); œwierszczaki (na ³¹kach nadodrzañskich oraz w okolicy wsi Borkowice i Morzêcin Ma³y); barwnie upierzone i o d³utowatych dziobach dzierzby srokosze oraz g¹siorki (w pobli¿u miejscowoœci Uraz, Kowale
i Roœcis³awice), czy spotykane powszechnie
z rodziny krukowatych, popielatoczarne
i wszystko¿erne wrony.
Niewiele osób wêdruj¹cych po obszarze
gminy Oborniki Œl¹skie w zmieniaj¹cym siê
jak w kalejdoskopie krajobrazie, rozpoznaje
¿yj¹ce tam ptaki. Warto wiêc uwa¿nie przygl¹daæ siê otoczeniu, gdy¿ mo¿na zobaczyæ
wiele ró¿nych interesuj¹cych okazów ptaków.
Na nieu¿ytkach, w piaskowniach, ¿wirowniach, przy nadbrze¿ach rzek i nielicznych
wysepkach rzecznych warto rozgl¹dn¹æ siê
za sieweczkami rzecznymi, ptakami o szarobr¹zowym upierzeniu wierzchnim, bia³ym
w czêœci spodniej, czarn¹ obro¿¹ szyjn¹ i tej
barwy przepask¹ czo³ow¹. Ich p³askie gniazda rozmieszone s¹ na piasku wœród kamieni,
w których w okresie lêgu znajduj¹ siê przewa¿nie 4 szare jaja nakrapiane czarno. Mo¿na spostrzec je na wysepce odrzañskiej za
miejscowoœci¹ Uraz, jak równie¿ w piaskowniach ko³o wsi Lubnów, Pêgów, Golêdzinów
i BrzeŸno Ma³e. Na okres zimy odlatuj¹ a¿
na po³udnie afrykañskiej pustyni Sahary.
Je¿eli trasy naszych wypraw, których celem jest obcowanie z przyrod¹, prowadziæ
bêd¹ przez tereny zadrzewione wzd³u¿ cieków wodnych, to mo¿na tam zobaczyæ,
m. in.: dudki, upierzone pomarañczowoczarno-bia³o, z charakterystycznym na g³owie czubem rozk³adanym z piór i d³ugim, ³ukowato wygiêtym dziobem (zw³aszcza
w okolicy Obornik Œl¹skich, Ciecholowic
oraz wsi Nowosielce), jak równie¿ – drapie¿ne myszo³owy zwyczajne, zwykle br¹zowordzawe o szerokich skrzyd³ach i krótkim ogonie; smuk³e i szarobrunatne œwiergotki
drzewne; wêdrowne ptaki leœno-parkowe
z rodziny dziêcio³ów, zwane krêtog³owami,
które sycz¹c i poruszaj¹c szybko g³ow¹ odstraszaj¹ swoich wrogów; ptaki z rodziny
drozdów o bajkowej nazwie kopciuszki,
ciemno upierzone z rdzawym ogonem i bia³ymi plamami na skrzyd³ach; bia³orzytki,
o szarym upierzeniu na grzbiecie, a na podbrzuszu bia³e z czerwono¿ó³tawym nalotem
i czysto bia³e na kuperku oraz z czarnymi
skrzyd³ami; kwiczo³y, o brunatno – siwym
upierzeniu, które upodoba³y sobie œrodowisko bytowania w okolicy wsi Paniowice, Raków, Niziny i Morzêcin Wielki; pospolite
w Polsce drozdy œpiewaki, o upierzeniu
oliwkowobrunatnym; ³ozówki – oliwkowoszare i od spodu jaœniejsze, które czêsto z powodzeniem naœladuj¹ g³osy innych ptaków
(bytuj¹ nad Odr¹ poni¿ej miejscowoœci Uraz);
strumieniówki o g³osie przpominaj¹cym
strzy¿enie no¿yczkami (okolice Urazu, Paniowic, Pêgowa); szarobr¹zowe pieg¿e z rodziny pokrzewek; upatrywaæ mo¿na
i us³yszeæ pokrzewki czarno³biste, ogrodowe, cierniówki, o szarym upierzeniu z rdzawym nalotem, przewa¿nie przebywaj¹ce na
polach w ciernistych krzewach tarniny i g³ogu i jarzêbate (jarzêbatka) – najwiêksza
z wystêpuj¹cych w Polsce pokrzewek, bo
16,5 cm; œwistunki leœne, upierzone ¿ó³tawozielono, od spodu bia³awo, przylatuj¹ gdy
drzewa maj¹ ju¿ liœcie; zielonej barwy pierwiosnki – buduj¹ce gniazda w kszta³cie pieca chlebowego; oliwkowozielone, ale od
spodu jaœniejsze piecuszki; melodyjnie
gwi¿d¿¹ce wilgi, których samczyki s¹ ¿ó³te,
a samiczki – oliwkowozielone; szpaki,
o utrwalonej w obiegowej opinii Polaków cechach przypisywanych niektórym ludziom
(„szpakami karmiony” – chytry, sprytny,
przebieg³y), a w rzeczywistoœci niewielkie
ptaki o czarnym, po³yskliwym upierzeniu
w lecie i o szarym – w po³udniowych krajach
zimowania, posiadaj¹ce umiejêtnoœci naœladowania g³osów innych ptaków.
Nie brak w œrodowisku naturalnym gminy równie¿: spokrewnionych z kanarkami
kulczyków, których samczyki s¹ barwy ¿ó³35
tozielonkawej a samiczki – szarej; dzwoñców, o upierzeniu oliwkowozielonym i od
spodu zielono¿ó³tym z ¿ó³tym pod³u¿nym paskiem na skrzyd³ach – s¹ one czêstymi goœæmi w naszych karmnikach; szarobrunatnych
makol¹gw, których tylko samczyki wyró¿niaj¹ siê czerwonymi piórkami na czole i piersi; trznadli, o ma³ej sp³aszczonej g³owie, silnym dziobie i d³ugim, lekko wid³owato wciêtym ogonie, które gnie¿d¿¹ siê w miejscach
podmok³ych w kêpach sitowia; ortolanów
z rodziny trznadli, samiec posiada oliwkow¹
czapeczkê i br¹zowy grzbiet; potrzosów,
ciemnobrunatne na grzbiecie i jaœniejsze od
spodu; s³owików szarych, których trele uznawane s¹ za najpiêkniejsze wœród skrzydlatych
œpiewaków w Polsce. W naszej gminie mo¿na je najczêœciej us³yszeæ w lecie w okolicy
wsi Kotowice. Przy odrobinie szczêœcia i cierpliwoœci w obserwowaniu ptaków, mo¿emy
te¿ zobaczyæ nad Odr¹, poni¿ej miejscowoœci Uraz, ogólnie rzadko spotykane w Polsce dziwonie, których samice s¹ oliwkowobrunatne, natomiast samce maj¹ w szacie
godowej jaskrawe, czerwonobr¹zowe upierzenie g³owy, piersi oraz kupra a na skrzyd³ach dwie ró¿owe prêgi. Przylatuj¹ do nas
póŸno, bo w po³owie maja. Istnienie tych
ptaków w Dolinie Baryczy stwierdzono po
raz pierwszy dopiero w latach siedemdziesi¹tych XX w.
W lasach bukowych i mieszanych Wzgórz
Trzebnickich gnie¿d¿¹ siê przelotne, ale chronione ptaki z du¿ej rodziny go³êbiowatych.
Zobaczyæ i us³yszeæ tam mo¿na przede
wszystkim turkawki, o barwie sino-ró¿owobia³awej i z br¹zowym grzbietem, które wydaj¹ g³osy przypominaj¹ce turkot, oraz te¿ go³êbie siniaki, o szarosinym upierzeniu, jaœniejszym spodzie, a lotkach oraz sterówkach
ciemnych. Charakterystyczne dla ptaków
z rodziny go³êbiowatych jest to, ¿e karmi¹
m³ode wydzielin¹ z wola. Te z nich, które ¿yj¹
w stanie natury w gminie Oborniki Œl¹skie,
najczêœciej mo¿na zobaczyæ w okolicznych
lasach miejscowoœci: Morzêcin Wielki, Osolin, Bagno, Wielka Lipa, Roœcis³awice, Oborniki Œl¹skie i Przec³awice.
36
Warto te¿ odnotowaæ ¿yj¹ce u nas jeszcze inne, nie mniej ciekawe i swoiœcie piêkne, ptaki. S¹ nimi m. in.: strzy¿yki woleoczka, wprawdzie pospolite w polskich lasach
i parkach, lecz pozostaj¹ce pod ochron¹, niewielkie wêdrowne ptaki, o br¹zowym, pr¹¿kowanym upierzeniu; piêknie œpiewaj¹ce
przed œwitem skowronki borowe, o ludowej
nazwie ‘lerka’ lub ‘ledwuchna’; wróblowate p³ochacze pokrzywnice, gnie¿d¿¹ce siê w
gêstych krzakach lasów i zaroœli; s³owiki
rdzawe, odznaczaj¹ce siê piêknym g³osem
o du¿ej skali tonów – zdaniem znawców – s¹
najlepszymi ptakami œpiewaj¹cymi w Polsce;
znacznie ustêpuj¹ce im w talencie drozdy
œpiewaki, pospolite u nas ptaki gniazdowe,
których upierzenie jest oliwkowobrunatne;
paszkoty najwiêksze z naszych drozdów (28
cm), gnie¿d¿¹ce siê na drzewach; mysikróliki, uznawane z kolei za najmniejsze u nas
b
a
c
e
d
Ryc. 31. Ptaki borów: a) mysikrólik, b) zniczek,
c) sikora czubatka, d) sikora sosnówka, e) skowronek borowy (lerka).
ptaki (d³ugoœæ cia³a 9 cm i waga 5 – 6 g),
o barwie oliwkowozielonej z ¿ó³t¹ prêg¹ przebiegaj¹ca wzd³u¿ g³owy, a tak¿e podobne do
niech zniczyki; trzy odmiany mucho³ówek, a mianowicie – szare i ¿a³obne, ¿yj¹ce w lasach na zachód od Obornik Œl¹skich
oraz bia³oszyje, osi¹gaj¹ce na Dolnym Œl¹sku pó³nocn¹ granicê zasiêgu. Przebywaj¹ w
dêbinie nad stawem ko³o wsi Osolin, obornickim parku leœnym zwanym ‘Grzybkiem’
i lasach ³êgowych Doliny Odry. Maj¹ stosunkowo du¿¹ g³owê, krótk¹ szyjê, krótki, ale
szeroki dziób i zwykle u nasady obroœniêty
szczecin¹.
Interesuj¹ce s¹ i ma³e ptaszki z rodziny
wróblowatych, takie jak: pe³zacze leœne oraz
ogrodowe, których cech¹ charakterystyczn¹
jest sztywny ogon s³u¿¹cy do podpierania siê
podczas wspinania siê po drzewach; barwne
gile, zimuj¹ce u nas jako ‘goœcie’ z pó³nocy,
których najwiêcej gniazd zosta³o stwierdzonych ko³o miejscowoœci Roœcis³awice, Bagno
i Osola. Zim¹ zagl¹daj¹ do nas równie¿ kolorowe ziêby jer, które przylatuj¹ ze Skandynawii i Syberii, pomarañczowoczerwone
upierzenie ich brzucha przechodzi w klinowate pasy na barkówkach skrzyde³. Na nadodrzañskim gr¹dzie ko³o wsi Paniowice spotyka siê trzmielojady, inaczej zwane pszczo³ojadami. S¹ to przelotne ptaki z rodziny jastrzêbiowych, o zmiennym upierzeniu, chocia¿ przewa¿nie ciemnobrunatnym, którym
nadano nazwê ze wzglêdu na ¿ywienie siê
z upodobaniem trzmielami, osami i pszczo³ami. W innym miejscu gr¹du nadodrzañskiego, pomiêdzy ujœciem strumienia £awy
a miejscowoœci¹ Raków i Niziny, gnie¿d¿¹
siê równie¿ na drzewach kanie czarne i rdzawe, ptaki z tej samej rodziny jastrzêbiowych,
o smuk³ej budowie cia³a, d³ugich skrzyd³ach
i d³ugim, rozwidlonym ogonie. ¯ywi¹ siê one
mniejszymi od siebie ptakami i owadami.
Wokó³ ich gniazd obowi¹zuj¹ strefy ochronne. Do grona powy¿szych drapie¿ników nale¿¹ te¿ szarobrunatne jastrzêbie go³êbiarze,
podlegaj¹ce ochronie dopiero od 1975 r. Rewir ³owiecki pary jastrzêbi jest znaczny, gdy¿
obejmuje od 12 do 19 km2 powierzchni. Wy-
b
a
c
d
Ryc. 32. Mucho³ówki: a) ¿a³obna, b) bia³oszyja,
c) ma³a, d) szara.
ró¿niaj¹ siê bystrym wzrokiem, mocnym hakowatym dziobem i silnymi szponami. Swoje gniazda maj¹ skryte w koronach drzew,
m. in. w okolicznych lasach miejscowoœci Bagno, Jary, Oborniki Œl¹skie (‘Wzgórze Jastrzêbia’), Osola, Siemianice i Wilczyn. Jak
dot¹d ustalono istnienie w gminie ich 12 ³ownych rewirów. W tym samym roku objête zosta³y ochron¹ i krogulce, zaliczane do rodziny jastrzêbi, o popielatoszarej barwie
wierzchniej, a bia³ej od spodu. S¹ to drapie¿ne ptaki poluj¹ce w dzieñ. Ich rewiry ³owne
znajduj¹ siê w lasach po³o¿onych pomiêdzy
Obornikami Œl¹skimi i Roœcis³awicami. Niektóre cechy tych ptaków s³u¿¹ ludziom w ich
opisie negatywnie ocenianego wygl¹du innych osób, jak na przyk³ad ‘krogulczy nos’
b¹dŸ ‘krogulcze paznokcie’. Niewielkich rozmiarów drapie¿nikami s¹ równie¿ kobuzy. Te
ptaki, wielkoœci go³êbi, s¹ obecnie chronio37
ne, ale dawniej by³y chwytane, hodowane
i uk³adane, by mog³y pod kontrol¹ sokolników polowaæ na inne ptaki oraz drobn¹ zwierzynê. W stanie dzikim przebywaj¹ one w starych drzewostanach sosnowych w pobli¿u ³¹k
i pól. Ich obecnoœæ zosta³a potwierdzona
w okolicy miejscowoœci Uraz.
Ptakami, które maj¹ u ludzi przewa¿nie
z³¹ s³awê, s¹ o czarnym upierzeniu kruki.
¯yj¹ w partnerskich parach i zasiedlaj¹ corocznie te same gniazda. Nie nale¿¹ do wybrednych w jedzeniu, s¹ bowiem wszystko¿erne. Niezwyk³e jest równie¿ to, ¿e w niewoli ¿yj¹ nawet oko³o 100. lat! Mo¿na je zobaczyæ w wielu miejscach na obszarze gminy, m. in. w okolicznych lasach miejscowoœci: Roœcis³awice, Bagno, Siemianice, Wilczyn, Jary, Oborniki Œl¹skie i Kotowice.
W wierzeniach ludowych, powieœciach i poezji kruki by³y uznawane za: ‘zwiastuny nieszczêœæ’, ‘z³owieszcze kruki’, ‘Rozszarpi¹
nas kruki i wrony’. Ich nazw¹ okreœlano te¿
ujemne cechy ludzi – z³ych, zaborczych i ¿eruj¹cych na ludzkim nieszczêœciu. Wyj¹tek
stanowi³o jedynie okreœlenie ‘bia³y kruk’,
jako rzadkoœæ, osobliwoœæ, szczególnie w odniesieniu do ksi¹¿ki.
Ciekawymi okazami ptaków s¹ te¿ u nas
s³onki z rodziny siewek. Ich samce w okresie godowym odbywaj¹ charakterystyczne
loty tokowe, zwane ‘ci¹gami’, wydaj¹c
przy tym na przemian chrapliwe i wysokie
g³osy. S³uchaæ i obserwowaæ je mo¿na przewa¿nie w okolicy wsi Siemianice, Morzêcin
Wielki i Roœcis³awice.
38
Wreszcie nie mo¿na pomin¹æ ptaków ³ownych ¿yj¹cych na polach uprawnych, ³¹kach
i nieu¿ytkach. S¹ nimi z rzêdu kuraków ba¿anty i kuropatwy. Pierwsze – o barwnym
upierzeniu, mocnym dziobie oraz d³ugim
ogonie, zosta³y sprowadzone do Europy ju¿
w œredniowieczu z nadmorskiego regionu
Gruzji i zadomowi³y siê na jej obszarze ¿yj¹c na wolnoœci oraz w stanie hodowlanym.
Staraniem zarz¹dów kó³ myœliwych (³owieckich) prowadzona jest dzia³alnoœæ hodowlanego rozrodu ba¿antów. Doros³e osobniki s¹
wypuszczane na wolnoœæ. Dlatego w³aœnie te
piêkne ptaki spotykamy ju¿ coraz czêœciej na
obszarze naszej gminy. Drugie ptaki, o szarobr¹zowym upierzeniu, ¿yj¹ u nas na polach
uprawnych i s¹ szczególnie po¿yteczne, poniewa¿ têpi¹ w sposób naturalny powszechnego szkodnika, jakim jest stonka ziemniaczana. Do niedawna równie¿ przepiórki by³y
zaliczane do ptactwa ³ownego, lecz obecnie ich populacja jest nieliczna i s¹ dlatego
pod prawn¹ ochron¹ gatunku. To najmniejsze z wystêpuj¹cych w Polsce kuraków,
mniej wiêcej wielkoœci kosa. Maj¹ upierzenie br¹zowoszare w bia³e i czarne kreski.
Mimo ¿e dobrze fruwaj¹, gdy¿ odlatuj¹ na
okres zimy nad Morze Œródziemne, to prowadz¹ naziemny tryb ¿ycia, ¿ywi¹ siê nasionami i owadami. W Polsce by³y czêsto
hodowane dla pozyskiwania jaj, którym
przypisywano znaczenie lecznicze. W naszej
gminie te rzadkie ju¿ ptaki ¿yj¹ przede
wszystkim w okolicy miejscowoœci: Uraz,
Piekary, Kuraszków i Golêdzinów.
SSAKI
Istnienie w gminie Oborniki Œl¹skie
znacznych obszarów z drzewostanami iglastymi, liœciastymi i mieszanymi, jak te¿ z ró¿nogatunkowymi krzewami, tworzy nadal naturalne œrodowisko bytowania dla wielu
przedstawicieli zwierz¹t z gromady ssaków.
Ocenia siê, ¿e najwiêcej w naszych lasach
jest dzików. To zwierzêta z rodziny œwiñ,
o wyd³u¿onej g³owie zakoñczonej ryjem
uzbrojonym u samców w k³y (tak zwane ‘szable’) i szarobrunatnej sierœci szczeciniastej.
¯yj¹ w stadach, którym przewodz¹ najsilniejsze samce. Niebezpieczne dla ludzi mog¹ byæ
zw³aszcza spotkania samicy dzika (‘lochy’)
przemieszczaj¹cej siê z m³odymi (‘warchlakami’). Cenione s¹ w ³owiectwie ze wzglêdu
na miêso, skórê i trofea myœliwskie. Niewiele ustêpuj¹ im liczebnie sarny, zaliczane do
rodziny jeleniowatych, o smuk³ym ciele, d³ugich nogach, sierœci rudawej w lecie, a brunatnoszarej w zimie i z bia³¹ plam¹ na poœladkach (‘talerzem’). ¯yj¹ w ma³ych stadach.
Ze wzglêdu na smaczne miêso i ³adn¹ skórê,
s¹ nie tylko obiektem zainteresowania myœliwych, ale te¿ bardzo czêsto, niestety, k³usowników. Odnosi siê to równie¿ do ³ownych
jeleni, zwierz¹t o ubarwieniu przewa¿nie br¹zowop³owym, których samce maj¹ rozga³êzione poro¿a. Te ostatnie zaliczane s¹ do jednych z najbardziej po¿¹danych przez myœliwych trofeów ³owieckich. Zadomowi³y siê
i u nas, wprawdzie jeszcze nieliczne, sprowadzone tutaj daniele, nale¿¹ce równie¿ do
rodziny jeleniowatych. Ich letnie ubarwienie
jest jasnop³owe z bia³ymi cêtkami, zimowe
natomiast – jednolicie szarop³owe. Samce
wyró¿niaj¹ siê ³opatowatym poro¿em.
Niema³o jest równie¿ w tutejszych lasach
lisów, które zalicza siê do rodziny psów. Spotykane lisy maj¹ rude ubarwienie i du¿y ogon.
¯ywi¹ siê gryzoniami i ptactwem, nierzadko
hodowanym przez ludzi. W razie potrzeby,
co jest urzêdowo og³aszane, s³u¿by leœne rozmieszczaj¹ w miejscach pobytu lisów miêso
ze szczepionk¹ przeciw wœciekliŸnie, by za-
pobiegaæ epidemii tej niebezpiecznej dla innych zwierz¹t i ludzi choroby. Rzeczywistymi i przypisywanymi lisom przez ludzi cechami charakteryzuj¹ te¿ oni zachowania niektórych osób ze swego otoczenia. Na przyk³ad: ‘sprytny, przebieg³y, podstêpny, szczwany’, jak lis! Czy cz³owieka fa³szywego, nieszczerego lub oszusta w s³owach: ‘farbowany lis’!
Z tej samej rodziny zwierz¹t s¹, od niedawna bardzo liczne w naszych lasach, jenoty. Przyby³y one z terenu Bia³orusi i europejskiej czêœci Rosji, gdzie z kolei sprowadzono je w 1939 r. z po³udniowo-wschodniej Azji ze wzglêdu na cenne futro. W Niemczech pierwsze jenoty pojawi³y siê w 1963 r.
Leœnicy uwa¿aj¹ je za szkodniki, gdy¿ czyni¹ spustoszenie w stanie zwierzyny drobnej
oraz w populacji ptaków gnie¿d¿¹cych siê na
ziemi, po za tym ich po¿ywienie stanowi¹ te¿
gryzonie, p³azy i gady. Te azjatyckie ssaki drapie¿ne maj¹ d³ug¹ i gêst¹ sierœæ koloru rudego b¹dŸ ciemnobrunatnego.
W zró¿nicowanym œrodowisku naturalnym gminy ¿yj¹ te¿ trzy ró¿ne zwierzêta drapie¿ne zaliczane do rodziny ³asicowatych.
Jednymi z nich s¹ ³asice ³aski, o niewielkich
rozmiarach tu³owia, rudawym futerku, które
tylko na brzuchu ma barwê bia³¹. Spotyka siê
je niemal na ca³ym obszarze gminy wœród zaroœli i przy miedzach pó³, gdy¿ ¿ywi¹ siê gryzoniami. Do tej rodziny nale¿¹ te¿ kuny domowe, zwane ‘kamionkami’. Te objête
ochron¹ gatunkow¹ niewielkie zwierzêta
maj¹ smuk³¹ budowê cia³a, krótkie koñczyny i br¹zow¹ sierœæ. Gnie¿d¿¹ siê na strychach
domostw i zabudowañ gospodarczych.
Stwierdzono ich istnienie, m. in. w miejscowoœci: Bagno, Kowale, Kuraszków, Roœcis³awice, Przec³awice, Uraz i Oborniki Œl¹skie.
Dawniej by³y czêsto wy³apywane ze wzglêdu na cenne, piêkne futerko. Innymi z tej rodziny zwierzêtami s¹ nieco wiêksze borsuki. Charakteryzuj¹ siê krêp¹ budow¹ tu³owia,
równie¿ krótkimi koñczynami i szczecinia39
st¹, bia³oszar¹ sierœci¹. Prowadz¹ nocny tryb
¿ycia, s¹ wszystko¿erne, a na zimê zapadaj¹
w sen. Ich sierœæ u¿ywana jest w niektórych
krajach do wyrobu pêdzli do golenia. Jeszcze innymi przedstawicielami ³asicowatych
s¹ gronostaje. To rzadkie ju¿ w Polsce zwierzêta futerkowe ¿yj¹ce na wolnoœci i dlatego
zosta³y objête ca³kowit¹ ochron¹ gatunku.
Maj¹ gêste futerko, latem rdzawobr¹zowe,
które zim¹ przybiera barwê bia³¹. Niektórym
turystom udaje siê je zobaczyæ w okolicy
miejscowoœci Raków, Uraz, Bagno, Pêgów
b¹dŸ Roœcis³awice, wzd³u¿ Doliny Odry i jej
dop³ywów oraz wokó³ stawów i glinianek, jak
równie¿ na nieu¿ytkach przy zaroœlach tarniny oraz dzikiej ró¿y.
Chocia¿ inwentaryzacja faunistyczna
w gminie nie wykaza³a bezpoœrednio wystêpowanie popielic, to jednak ich istnienie, wydaje siê, mo¿liwe. Niektórzy utrzymuj¹, ¿e
nawet widzieli te zwierzêta w okolicy wsi
Przec³awice, Piekary, Kuraszków i Bagno. S¹
to gryzonie ¿yj¹ce na drzewach, które zalicza siê do rodziny pilchowatych. Wyró¿niaj¹ siê piêknym, popielatym futerkiem, które
w okresie letnim ma odcieñ ¿ó³tawy, pozostaj¹c od spodu bia³e lub kremowe. Ca³oœæ
ich wygl¹du uzupe³niaj¹ ciemne obwódki wokó³ oczu. Prowadz¹ nocny tryb ¿ycia, ¿ywi¹c
siê orzechami, nasionami buku (bukwi¹),
¿o³êdziami, owocami, ale i owadami. Zapadaj¹ w sen zimowy w dziuplach i norach. Niegdyœ by³y dostarczycielami cennego futerka,
które zdobi³y nie tylko damy. Obecnie ¿yj¹ce na wolnoœci s¹ pod ca³kowit¹ ochron¹
prawn¹ gatunku.
W lasach, parkach i ogrodach ¿yj¹ te¿
je¿e (gatunek wschodni i zachodni), powszechnie wystêpuj¹ce nie tylko w Polsce,
ale i w ca³ej Europie oraz znacznej czêœci
Azji. Pokryte s¹ na grzbiecie i bokach ostrymi oraz twardymi kolcami. Uznaje siê je za
zwierz¹tka po¿yteczne, poniewa¿ têpi¹ myszy i owady. Zimê przesypiaj¹ w przygotowanych do tego kryjówkach. W tym samym
œrodowisku przyrodniczym, tylko na drzewach, ¿yj¹ zwinne gryzonie, a mianowicie
wiewiórki. Barwy tych uroczych zwierz¹t,
40
zw³aszcza chêtnie ogl¹danych przez dzieci,
s¹ ró¿ne: najczêœciej rude, ale te¿ popielate
b¹dŸ czarne. Zwraca uwagê ich d³ugi, puszysty ogon, który pe³ni funkcjê statecznika przy
skokach na s¹siednie drzewa. ¯ywi¹ siê nasionami i owocami drzew iglastych oraz liœciastych.
Za po¿yteczne zwierz¹tka, chocia¿ najmniejsze z polskich ssaków, uznawane s¹ ryjówki aksamitne i malutkie. Charakteryzuj¹ siê pyszczkiem wyci¹gniêtym w d³ugi ryjek oraz gruczo³ami zapachowymi umieszczonymi po bokach tu³owia. ¯ywi¹ siê g³ównie owadami i drobnymi krêgowcami. Ciekawostk¹ jest i to, ¿e dla zachowania siê przy
¿yciu musz¹ zjadaæ dziennie prawie dwukrotnie wiêcej pokarmu ni¿ same wa¿¹. Wraz ze
swoimi krewniakami – rzêsorkami rzeczkami i zêbie³kami karliczkami – przebywaj¹
przy brzegach stawów, strumieni i grobli, ale
te¿ w pobli¿u pól uprawnych (w okolicy miejscowoœci Bagno i Pêgów). Nie ³atwo je obserwowaæ, gdy¿ poruszaj¹ siê pod œció³k¹ lub
ziemi¹ i, poza okresem rui, ¿yj¹ samotnie.
Do pospolitych zwierz¹t w Polsce, a zatem i w naszej gminie, nale¿¹, jak siê wydaje, powszechnie znane krety. Je¿eli nawet nie
wszyscy mieli okazjê zobaczyæ te zwierz¹tka z bliska, to z pewnoœci¹ widzieli skutki
ich pobytu w postaci licznych kopczyków
ziemi. Mimo dokonywanych szkód w ogrodach s¹ to zwierzêta po¿yteczne, poniewa¿
¿ywi¹ siê owadami. Krety, to ma³e zwierzêta
o czarnym futerku, ³opatkowatych przednich
koñczynach przystosowanych do grzebania
podziemnych korytarzy. Nazw¹ tych sympatycznych z wygl¹du zwierz¹t okreœla siê, niestety, w przenoœni ‘cz³owieka knuj¹cego coœ
potajemnie’, a nawet ‘dzia³aj¹cego podstêpnie’. Za powszechnie uznawanych szkodników uchodz¹ natomiast nornice. S¹ to niewielkie gryzonie o rudym futerku, które ¿yj¹
w lasach liœciastych i zaroœlach. Czyni¹ wiele szkód w szkó³kach i m³odnikach leœnych,
ale równie¿ w warzywnikach. Pospolitymi
szkodnikami s¹ te¿ myszy i szczury. Pierwsze zwierzêta, w odmianie polnej i domowej, s¹ niewielkie, o barwie szarej lub br¹-
zowej i wszystko¿erne. Poza tym, ¿e wyrz¹dzaj¹ wiele szkód na polach i w domach, zagra¿aj¹ zdrowiu ludzi, gdy¿ mog¹ przenosiæ
choroby zakaŸne. Drugie natomiast gryzonie,
œredniej wielkoœci, to zwierzêta o barwie œniadej lub brunatnoszarej z ¿ó³tym odcieniem,
które ¿yj¹ m. in. w piwnicach, na strychach
budynków mieszkalnych i gospodarczych.
Uwa¿a siê je za bardziej groŸne od myszy,
poniewa¿ przenosz¹ równie¿ zarazki d¿umy.
Chocia¿ oba rodzaje powy¿szych zwierz¹t s¹
szkodnikami, to jednak myszy wydaj¹ siê ludziom przewa¿nie sympatyczniejsze ni¿
szczury, chocia¿ te ostatnie w opinii naukowców s¹ bardziej bystre i sprytne, w niebezpieczeñstwie potrafi¹ nawet skutecznie
wspó³dzia³aæ ze sob¹.
Z nazwy s¹ powszechnie znane, ale tylko
czêœæ ludzi mia³a sposobnoœæ widzieæ ¿ywe
nietoperze, które zalicza siê do ssaków lataj¹cych. To rzeczywiœcie niezwyk³e zwierzêta, które przejawiaj¹ aktywnoœæ ¿yciow¹ tylko o zmierzchu i w nocy. Mo¿e dlatego ucho-
dz¹ wœród ludzi za stworzenia owiane tajemniczoœci¹? Na ogóln¹ liczbê 20. gatunków
nietoperzy wystêpuj¹cych w Polsce, w naszej
gminie ¿yje ich jedynie 6. Maj¹ zdolnoœæ latania za pomoc¹ b³on lotnych rozpiêtych miêdzy koñczynami przednimi, bokami cia³a
a koñczynami tylnimi i ogonem. Na ogó³ wyró¿niaj¹ siê równie¿ du¿ymi, b³oniastymi
uszami. Ich cech¹ gatunkow¹ jest doskonale
rozwiniêty zmys³ s³uchu. Podczas lotu wysy³aj¹ i odbieraj¹ sygna³y ultradŸwiêkowe odbite od przeszkody, co przypomina dzia³anie
echosondy lub radaru. Zjawisko echolokacji
u nietoperzy zbadano dopiero dok³adnie
w 1943 r. W miejscowoœciach gminy Oborniki Œl¹skie stwierdzono istnienie nastêpuj¹cych nietoperzy: nocki du¿e (Bagno, Roœcis³awice i Uraz), nocki rude (Siemianice
i Oborniki Œl¹skie), gacki brunatne (Uraz
i Bagno), mroczki póŸne (w tych samych miejscowoœciach oraz w Obornikach Œl¹skich), borowce wielkie (Siemianice i Oborniki Œl¹skie)
oraz karliki malutkie (Oborniki Œl¹skie).
OKAZY PRZYRODY MARTWEJ
– G£AZY NARZUTOWE
Na terenach polodowcowych znajduje siê
wiele g³azów narzutowych ró¿nej wielkoœci.
S¹ to niemi œwiadkowie dokonuj¹cych siê tutaj w odleg³ej przesz³oœci procesów kszta³towania siê ich powierzchni. W obrêbie naszej
gminy s¹ piêkne okazy g³azów narzutowych.
W pobli¿u rezerwatu „Jod³owice”, na granicy z gmin¹ Brzeg Dolny, jest olbrzymi g³az
granitowy, który uznaje siê za jeden z najwiêkszych na Dolnym Œl¹sku. Nazwano go
‘Kamieniem Rümera’ (?) Jego obwód wynosi 1340 cm, a wysokoœæ – oko³o 200 cm.
W 1964 r. zosta³ wpisany do rejestru pomników przyrody nieo¿ywionej. W pobli¿u miejscowoœci Osolin znajduje siê inny g³az, zwany ‘P³askim Kamieniem’. Z kolei jego obwód wynosi 1230 cm i wysokoœæ – 110 cm.
Znacznie mniejsze, ale równie¿ okaza³e g³azy narzutowe, mo¿na zobaczyæ w parku wsi
Osolin oraz miejscowoœci Bagno i w pobli¿u
wsi Roœcis³awice (odpowiednio 473, 614 oraz
735 cm obwodu). £adny g³az o obwodzie 300
cm znajduje siê w parku przy zbiegu ulic Trzebnickiej i A. Fredry w Obornikach Œl¹skich.
41
III
TU MI SIÊ PODOBA!
S¹dzê, ¿e to upowszechnione has³o zwiêŸle i wymownie promuje Miasto i Gminê
Oborniki Œl¹skie. Zosta³o ono w 1992 r.
wyró¿nione w og³oszonym w tym celu
przez Romanê Obrock¹ z Urzêdu Miasta
konkursie. Jego pomys³odawczyni¹ by³a
mieszkanka Obornik Œl¹skich, Ewa Tracz,
absolwentka Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wroc³awskiego. Umieszczane
m. in. w pliku internetu, na kartach tytu³owych map i opracowañ turystycznych b¹dŸ
niektórych przedmiotach pami¹tkowych,
emocjonalnie zachêca ludzi do osobistego
przekonania siê o jego prawdziwoœci.
Bezsporna pozostaje bowiem rzeczywistoœæ, ¿e Dolnoœl¹ska Ziemia Obornicka
jest piêkna o ka¿dej porze roku. Nie mieli
oraz nie maj¹ co do tego w¹tpliwoœci, zarówno dawni, jak i obecni jej mieszkañcy.
Równie¿ ci, którzy przebywali u nas dla poratowania zdrowia, d³u¿szego lub krótszego
wypoczynku, a nawet byli tylko przejazdem,
chêtnie powracaj¹ tutaj i, co wiêcej, zachêcaj¹ znajomych do czêstego odwiedzania
tych piêknych, nastrojowych okolic. Od
kilkunastu lat trwa te¿ wzmo¿ony proces
zasiedlania miasta oraz gminy nowymi przybyszami, i to nie tylko z Wroc³awia. Mimo
¿e ró¿ne przyczyny przes¹dza³y o osiedlaniu siê i okresowym przebywaniu tutaj ludzi
zarówno w przesz³oœci, jak te¿ wspó³czeœnie,
to na ich decyzje zapewne mia³y niema³y
wp³yw swoiste warunki œrodowiska naturalnego. Jego najwa¿niejsze cechy, które
zosta³y ju¿ wczeœniej omówione, s¹ swego rodzaju ‘magnesem’ przyci¹gaj¹cym
tutaj ludzi.
Dolnoœl¹ska Ziemia Obornicka, malowniczo pofa³dowana ³agodnymi wzgórzami,
z rozleg³ymi lasami drzew iglastych, liœciastych i krzewów, obfituj¹ca grzybami, jagodami oraz urozmaicon¹ gatunkowo zwierzyn¹, a wreszcie ze swoim mikroklimatem,
42
stwarza³a ludziom od dawna ró¿ne mo¿liwoœci wykorzystania naturalnych warunków œrodowiska. Za najbardziej trafn¹ decyzjê wykorzystania cech œrodowiska przyrodniczego miejscowoœci Oborniki Œl¹skie, nale¿y
uznaæ ukierunkowanie aktywnoœci jej mieszkañców ju¿ w po³owie XIX w. na œwiadczenie us³ug w zakresie: 1) lecznictwa i 2) wypoczynku w warunkach stacjonarnych
oraz turystycznych.
Pierwsza dziedzina us³ug polega³a na
tworzeniu tutaj ogólnie bior¹c zak³adów
uzdrowiskowych, ró¿nicowanych pod wzglêdem specjalizacji. Zapocz¹tkowa³ j¹ Karl
Wolfgang Schaubert budow¹ w 1835 r. zak³adu leczniczego, który znajdowa³ siê przy
obecnej ul. Parkowej. Powstawa³y te¿ i kolejne zak³ady s³u¿by zdrowia zapewniaj¹ce
przybyszom œwiadczenia: szpitalno-sanatoryjne, leczniczo-klimatyczne i opiekuñczopielêgnacyjne. Od prze³omu XIX i XX w. stawa³y siê Oborniki Œl¹skie znanym i cenionym oœrodkiem leczniczym, zw³aszcza w szerokim zakresie chorób uk³adu oddechowego.
W ostatnich 167. latach wraca³y tu do zdrowia fizycznego i psychicznego setki osób, a
po drugiej wojnie œwiatowej równie¿ dzieci
polskie, greckie, macedoñskie i koreañskie,
zachowuj¹c wdziêczn¹ pamiêæ o personelu
medycznym oraz uzdrawiaj¹cym œrodowisku
naturalnym.
Druga dziedzina us³ug rozwija³a siê sukcesywnie pod wp³ywem pierwszej. Uznane
w³aœciwoœci lecznicze œrodowiska przyrodniczego Obornik Œl¹skich, przyci¹ga³y ludzi
nie tylko chorych, ale te¿ tych, którzy z poczucia wiêzi rodzinnych chcieli pozostawaæ
w ich pobli¿u do czasu ukoñczenia leczenia,
b¹dŸ sami czy z rodzinami zamierzali wypocz¹æ w mikroklimacie i otoczeniu urzekaj¹cej piêknem przyrody. Z myœl¹ o nich by³y
w³aœnie budowane willowe pensjonaty, kawiarnie, restauracje i inne placówki us³ugo-
we. Po 1856 r., gdy ³atwy i krótki w czasie
sta³ siê dojazd do Obornik Œl¹skich poci¹giem
na trasie z Wroc³awia do Poznania, mogli
równie¿ przyje¿d¿aæ tutaj i ci, których dot¹d
nie by³o staæ na dojazdy wynajêtymi powozami lub nawet zwyk³ymi wozami konnymi.
Odt¹d szybko wzrasta³a liczba osób odwiedzaj¹cych nasz¹ miejscowoœæ klimatycznouzdrowiskow¹ na wypoczynek stacjonarny
lub jedno- lub kilkudniowy wêdrowny relaks
œwi¹teczny. W przewodnikach niemieckich
po miejscowoœci, najczêœciej okreœlanej ju¿
wówczas mianem ‘Bad Obernigk’(1922
i 1924 r. ), s¹ podawane trasy spacerowe do
ciekawych punktów widokowych, ale i szlaki turystyczne do okolicznych miejscowoœci. S³usznie zatem Dolnoœl¹ska Ziemia
Obornicka by³a uznawana za ‘zielone p³uca Wroc³awia’.
Leczniczo-wypoczynkowy charakter
miejscowoœci zosta³ ogólnie utrzymany po
drugiej wojnie œwiatowej. Miasto i Gmina
Oborniki Œl¹skie nie przesta³y byæ dla wroc³awian i innych mieszkañców Dolnego Œl¹ska œrodowiskiem z wyboru, w którym ratuj¹ swoje zdrowie. W ostatnich 15. latach ze
wzglêdów finansowych maj¹ oni jednak
mniejsze mo¿liwoœci korzystania ze œwiadczeñ leczniczo-klimatycznych. W dalszym
ci¹gu natomiast istniej¹ tutaj dla nich du¿e
mo¿liwoœci wypoczynku stacjonarnego i turystycznego.
Wczasowicze i turyœci mog¹ obecnie
korzystaæ w naszej gminie z przesz³o 800.
miejsc noclegowych. Znaczna ich czêœæ znajduje siê w mieœcie Oborniki Œl¹skie, z dobrze ju¿ rozwiniêt¹ sieci¹ sklepów i placówek gastronomicznych, a pozosta³e miejsca
czekaj¹ na nich w Kuraszkowie, Wilczynie,
Osoli, Osolinie i Pêgowie. Szczególnie dla
tych, którzy ma³o znaj¹ zmieniaj¹ce siê œrodowisko wiejskie, mo¿e byæ równie¿ atrakcyjny pobyt w gospodarstwach agroturystycznych, jak na przyk³ad w miejscowoœci Bagno i Roœcis³awice.
Osobom, którym do pe³nego wypoczynku niezbêdna jest woda, nale¿a³oby proponowaæ pobyt b¹dŸ to w Obornikach Œl¹skich,
w których znajduje siê basen k¹pielowy, b¹dŸ
nad sztucznym stawem przy lesie w pobli¿u
miejscowoœci Wilczyn, czy nad wype³nionym
wod¹ dawnym wyrobiskiem gliny cegielni
w miejscowoœci Pêgów, a wreszcie nad mniejszymi zbiornikami wodnymi w miejscowoœciach – Zaj¹czków, Wilczyn, Nowosielce,
Pêgów i Roœcis³awice. W tych ostatnich piêciu miejscowoœciach, jak i nad rzek¹ Odr¹
oraz Widaw¹, mo¿na te¿ wypoczywaæ przy
wêdkowaniu.
Mi³oœnicy koni, a nie brak ich wœród coraz wiêkszej liczby doros³ych i dzieci, przewa¿nie ju¿ wiedz¹, ¿e istniej¹ w naszej gminie stadniny rasowych koni, w których najchêtniej spêdzaj¹ czas wolny od pracy i nauki. Niektórzy nawet trzymaj¹ w nich w³asne konie. Dla tych osób, którzy jeszcze dot¹d nie wiedz¹, gdzie mo¿na urzeczywistniæ
swoje marzenia, godzi siê podpowiedzieæ,
¿e w Golêdzinowie, Morzêcinie Wielkim,
Bagnie i Osolinie, pracownicy stadnin zapewniaj¹ instrukta¿ nauki jazdy, konne wycieczki w siodle i bryczk¹, a nawet przeja¿d¿ki o charakterze leczniczym z zalecenia lekarzy.
Du¿e obszary lasów i pól s¹ bogate
w zwierzynê ³own¹. W gminie zosta³o wytyczonych 7 obwodów ³owieckich, które podlegaj¹ ochronie i kontroli cz³onków kó³ ³owieckich. Prowadz¹ oni w nich racjonaln¹
dzia³alnoœæ gospodarcz¹. Organizuj¹ we w³aœciwych okresach polowania na zwierzynê,
ale prawo uczestniczenia w nich maj¹ jednak
tylko cz³onkowie kó³. Nie jest to zatem powszechnie dostêpna forma spêdzania czasu
wolnego i swoistego wypoczynku na ³onie
natury. Dostêpne jest natomiast dla wszystkich ‘polowanie’ na zwierzêta z kamer¹ i aparatem fotograficznym. Takie ‘polowanie’
mo¿e przecie¿ dostarczyæ podobnych wra¿eñ
emocjonalnych, jak podczas polowania z broni¹ paln¹.
Urzekaj¹ce swym piêknem œrodowisko
przyrodnicze gminy, dobry do niego dojazd
drogami, kolej¹ i autobusami z Wroc³awia
sprawia, ¿e istniej¹ w niej warunki sprzyjaj¹ce uprawianiu turystyki krajoznawczej,
43
kwalifikowanej i rekreacji sobotnio-niedzielnej, stosownej do ka¿dego wieku ludzi. Trasy spacerowe, œcie¿ki dydaktyczne przyrodniczo-historyczne i szlaki turystyczne, które
mo¿na przeœledziæ na dostêpnych mapachfolderach oraz planszy przy dworcu kolejowym, pozwalaj¹ na œwiadomy wybór zdrowej i poznawczej wêdrówki po mieœcie oraz
okolicy.
Dla osób sprawnych fizycznie Wzgórza
Trzebnickie s¹ szczególnie atrakcyjnym obszarem do uprawiania sportów wyczynowych na rowerach górskich i motocyklach.
Pomiêdzy Obornikami Œl¹skimi i Wilczynem zosta³ nawet utworzony sportowy tor
motocrossowy, uznawany przez specjalistów
za jeden z najlepszych w Europie ŒrodkowoWschodniej. Wzgórza Trzebnickie przyci¹gaj¹ te¿ lotniarzy, bowiem istniej¹ tam
sprzyjaj¹ce podniebnemu szybowaniu ruchy
powietrza, które powstaj¹ z ró¿nicy wysokoœci pomiêdzy wzniesieniami a ich ³agodnymi stokami.
Równie¿ w okresie zimy, zalegaj¹ca pokrywa œnie¿na na wzgórzach i pofa³dowanych œcie¿kach leœnych w wielu miejscach
Obornik Œl¹skich oraz w pobliskich miejscowoœciach, stwarza okazjê do wy¿ywania siê
dzieci i doros³ych na nartach biegowych oraz
zjazdowych czy nawet sankach. Przed drug¹
wojn¹ œwiatow¹ by³ w Obornikach Œl¹skich
tor saneczkowy na wzgórzu, zwanym
‘Grzybkiem’. Nawi¹zanie do tej tradycji jest
celowe w mo¿liwie najbli¿szej przysz³oœci i, jak s¹dzê, nie wymaga szerszego uzasadnienia!
Mi³oœnicy historii Dolnego Œl¹ska i tej
jego czêœci, w której po³o¿ona jest Ziemia
Obornicka, znajd¹ te¿ na szlakach wêdrówek
ciekawe obiekty dla siebie. Nie jest moim
zamiarem wytyczaæ im kierunki dróg turystycznych i opisywaæ zabytki, na które powinni natrafiæ. Taki przegl¹d tras bêdzie
przedmiotem oddzielnego opracowania. Tutaj mogê jedynie dla zachêty osób mniej zorientowanych w krajobrazie architektonicznym i istniej¹cych œladach odleg³ej przesz³oœci Miasta i Gminy Oborniki Œl¹skie, wska44
zaæ niektóre obiekty, w moim przekonaniu,
zas³uguj¹ce na uwagê.
W samych Obornikach Œl¹skich warto zobaczyæ budynek dworca kolejowego
z 1856 r. W niewielkiej odleg³oœci od niego
znajduje siê interesuj¹cy budynek poczty
z 1895 r. Jest on konstrukcji szachulcowej,
którego elewacjê pokrywaj¹ kompozycje roœlinne wykonane technik¹ sgraffito. S¹ dwie
œwi¹tynie z 1901 i 1907 r. przy ul. S.Wyszyñskiego oraz ul.Trzebnickiej, z których m³odsza do 1945 r. nale¿a³a do wspólnoty ewangelickiej. Jest równie¿ zamek rodziny von
Schaubertów z II po³owy XIX w., którego
architektem by³ Wilhelm Grapow (tak jak
i budynku wroc³awskiego Dworca G³ównego), a dojœæ do niego mo¿na ul. Trzebnick¹ lub ul. M. Sk³odowskiej-Curie. Interesuj¹ce architektonicznie s¹ równie¿ zachowane dot¹d dawne budynki pierwszego zak³adu uzdrowiskowego przy ul. Parkowej czy
póŸniejszych sanatoriów w ró¿nych czêœciach
miasta, a wreszcie – ci¹gi budynków willowych z koñca XIX i pierwszej po³owy
XX w., o swoistym wystroju dekoracyjnym, z których znaczna czêœæ pe³ni³a funkcje pensjonatów.
Szereg zabytkowych obiektów architektonicznych znajduje siê równie¿ w innych
miejscowoœciach gminy. Godne obejrzenia s¹
m. in.: ruiny zamku kasztelañskiego i koœció³
parafialny w Urazie, pa³ac w Bagnie, w którym jest obecnie Wy¿sze Seminarium Duchowne o.o. Salwatorianów, zespo³y pa³acowe w ró¿nych stylach w Wielkiej Lipie, Pêgowie, Roœcis³awicach i Siemianicach,
a tak¿e koœcio³y z XV w. w Lubnowie i XVI
w. w Roœcis³awicach.
Nie brak te¿ œwiadków bardziej odleg³ej
przesz³oœci Dolnoœl¹skiej Ziemi Obornickiej,
w kilkunastu przypadkach pochodz¹cych
z okresu przed nasz¹ er¹ (najstarszy liczy 10
tys. lat), których miejsca odkryæ archeologicznych s¹ na ogó³ zaznaczone na mapach
turystycznych, a w terenie – stosownymi tablicami informacyjnymi.
Do chojnie obdarzonej przez naturê Dolnoœl¹skiej Ziemi Obornickiej, w której mo¿-
na w pe³ni wypocz¹æ zarówno biernie, jak
i czynnie, przybywa z ka¿dym rokiem coraz
wiêcej osób. Nie trzeba je do tego namawiaæ.
Wiedz¹, jakie niezapomniane wra¿enia wywo¿¹ ze sob¹ wracaj¹c do domu w du¿ym,
zat³oczonym mieœcie. Gdyby by³a u nas taka
okaza³a fontanna, jak di Trevi w Rzymie, to
zapewne turyœci i wczasowicze rzucaliby do
niej tradycyjnie monety, z przekonaniem, ¿e
tu znowu wróc¹. Nie przyjê³o siê jeszcze rzucanie w tym celu monet w lesie, ale tutaj naprawdê mo¿e siê podobaæ!
45
ZA£¥CZNIKI
Nr 1.
Tabela 1. Wykaz miejscowoœci z aktualn¹ i prognozowan¹ liczb¹ ludnoœci
Lp.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
Nazwa miejscowoœci
31.12.2002
Bagno
474
Borkowice
101
BrzeŸno Ma³e
70
Golêdzinów
430
Jary
63
Kotowice
361
Kowale
386
Kuraszków
370
Lubnów
507
Morzêcin Ma³y
114
Morzêcin Wielki
224
Niziny
26
Nowosielce
42
Osola
381
Osolin
547
Paniowice
266
Pêgów
1462
Piekary
53
Przec³awice
66
Raków
64
Roœcis³awice
828
Siemianice
228
Uraz
875
Wielka Lipa
440
Wilczyn
341
Zaj¹czków
292
Ogó³em wsie
9011
Miasto Oborniki Œl¹skie
8253
Ogó³em gmina
17264
2010
810
80
500
120
350
550
350
550
120
220
400
650
260
1500
50
80
780
250
1000
400
400
350
9770
9100
18870
Uwagi
z Nowosielcami
z BrzeŸnem Ma³e
z Rakowem i Nizinami
-
ród³o: J. Ulanicki & all, 2003: Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania
przestrzennego gminy Oborniki Œl., Wroc³awskie Biuro Urbanistyki s.c., Wroc³aw; Urz¹d
Miejski Oborniki Œl¹skie.
Nr 2.
Tabela 2. Struktura u¿ytkowania gruntów.
Rodzaj terenu
u¿ytki rolne
tereny mieszkaniowe
Drogi
tereny przemys³owe
tereny wypoczynkowe
Wody
u¿ytki leœne
Pozosta³e
ród³o: Jak wy¿ej.
46
Powierzchnia
8417 ha
86 ha
497 ha
18 ha
50 ha
221 ha
5432 ha
654 ha
Udzia³ procentowy
54,7 %
0,6 %
3,2 %
0,1 %
0,3 %
1,4 %
35,3 %
4,3 %
Nr 3.
Tabela 3. Zawartoœæ podstawowych sk³adników w wodach podziemnych g³ównego poziomu u¿ytkowego.
Sk³adnik
Sucha pozosta³oœæ
Chlorki
Siarczany
¯elazo
Mangan
ZawartoϾ [mg/litr]
200 – 600
10 – 50
10 – 100
0,1 – 4,0
0,1 – 0,2
ród³o: R. Szulc, Dokumentacja hydrogeologiczna ujêcia wód podziemnych z utworów trzeciorzêdowych dla firmy BROWBUD w Obornikach Œl., EKOKONREM, Wroc³aw 1996
Nr 4.
Tabela 4. Komunalne ujêcia wód podziemnych na terenie gminy Oborniki Œl¹skie
Lokalizacja ujêcia
Borkowice
Golêdzinów
Lubnów
Oborniki Œl. – Golêdzinów
– Wilczyn
Osola
Osolin
Roœcis³awice
Wielka Lipa
Wilczyn
IloϾ czynnych studni
2
2
3
Pobór wody
[m3/h]
2,08
1,74
13,80
12
71,00
3
2
1
2
1
6,13
1,33
1,27
1,23
Zasilane miejscowoœci
Borkowice, Kowale, Przec³awice
Golêdzinów
Pêgów, Zaj¹czków, Lubnów,
Kotowice, Uraz, Raków,
Paniowice,
Oborniki Œl., Kuraszków,
Siemianice, Morzêcin Wielki,
Jary, Nowosielce,
2,21
Osola
Osolin
Roœcis³awice
Wielka Lipa
Wilczyn
ród³o: Urz¹d Miejski Oborniki Œl¹skie.
Nr 5.
Roœliny dziko rosn¹ce wystêpuj¹ce na Dolnym Œl¹sku, które s¹ objête pe³n¹ lub czêœciow¹ ochron¹ gatunkow¹ (opr. A. Czermak na podstawie Rozporz¹dzenia Ministra Œrodowiska z dnia 11 wrzeœnia 2001 r., Dz. U. 2001.106.1167. Patrz te¿ na stronie internetowej
www. abc. com. pl).
1) ROŒLINY DZIKO ROSN¥CE PODLEGAJ¥CE OCHRONIE PE£NEJ
Drzewa:
Jarz¹b brekinia (Sorbus torminalis).
Krzewy i krzewinki:
Kosodrzewina (Pinus mugo), sosna b³otna (Pinus ulginosa), brzoza kar³owata (Betula nana),
wierzba borówkolistna (Salix myrtilloides),
wierzba lapoñska (Salix lapponum), malina
moroszka (Rubus chamaemorus), szczodrzeniec
zmienny (Cytisus albus), wawrzynek wilcze³yko (Daphne mezereum), k³okoczka po³udniowa (Staphylea pinnata), bluszcz pospolity (Hedera helix), m¹cznica lekarska (Arctostaphylos
uva – ursi), wrzosiec bagienny (Erica tetralix),
barwinek pospolity (Vinca minor), wiciokrzew
47
pomorski (Lonicera periclymenum), zimozió³
pó³nocny (Linnaea borealis).
Roœliny zielne:
Roœliny nasienne (Spermatophyta):
¯abieñcowate (Alismataceae): elisma wodna
(Luronium natans).
Amarylkowate (Amaryllidaceae): œnie¿yca wiosenna (Leucojum vernum), œnie¿yczka przebiœnieg (Galanthus nivalis).
Baldaszkowate (Apiaceae): arcydziêgiel litwor
(Angelica archangelica).
Obrazkowate (Araceae): obrazki plamiste
(Arum maculatum).
Z³o¿one (Asteraceae /Compositae): o¿ota zwyczajna (Aster linosyris), arnika górska (Arnica
montana), omieg górski (Doronicum austriacum), dziewiêæsi³ bez³odygowy (Carlina acaulis), wê¿ymord stepowy (Scorzonera purpurea).
Krzy¿owe (Brassiceae): warzucha polska (Cochlearia polonica).
Dzwonkowate (Campanulaceae): dzwonecznik
wonny (Adenophora liliifolia), zerwa kulista
(Phyteuma orbiculare).
GoŸdzikowate (Caryophyllaceae): goŸdzik siny
(Dianthus gratianopolitanus), goŸdzik pyszny
(Dianthus superbus), ³yszczec wiechowaty
(Gypsophila paniculata).
Gruboszowate (Crassulaceae): rojnik pospolity (Jovibarba sobolifera).
Rosiczkowate (Droseraceae): rosiczka d³ugolistna (Drosera anglica), rosiczka poœrednia
(Drosera intermedia), rosiczka okr¹g³olistna
(Drosera rotundifolia).
Motylkowate (Fabaceae/Papilionaceae): ostro³ódka kosmata (Oxytropis pilosa).
Goryczkowate (Gentianaceae): goryczka krzy¿owa (Gentiana cruciata), goryczka w¹skolistna (Gentiana pneumonanthe), goryczka wiosenna (Gentiana verna), goryczka gorzkawa (Gentianella amarella), goryczka polna (Gentianella campestris), goryczka orzêsiona (Gentianella ciliata), goryczka wczesna (Gentianella lutescens), niebielistka trwa³a (Swertia perennis).
Kosaæcowate (Iridaceae): mieczyk b³otny (Gladiolus palustris), mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), szafran spiski (Crocus scepusiensis), kosaciec syberyjski (Iris sibirica).
P³ywaczowate (Lentibulariaceae): t³ustosz pospolity (Pinguicula vulgaris).
Liliowate (Liliaceae): kosatka kielichowa (Tofieldia calyculata), zimowit jesienny (Colchicum autumnale), pajêcznica liliowata (Anthericum liliago), lilia z³otog³ów (Lilium martagon),
œniedek cienkolistny (Ornithogalum gussonei),
œniedek baldaszkowaty (Ornithogalum umbellatum), szafirek miêkkolistny (Muscari comosum), szafirek drobnokwiatowy (Muscari bo-
48
tryoides), cebulica dwulistna (Scilla bifolia),
liczyd³o górskie (Streptopus amplexifolius), ciemiê¿yca zielona (Veratrum lobelianum).
Bobrkowate (Menyanthaceae): grzybieñczyk
wodny (Nymphoides peltata).
Grzybieniowate (Nymphaeaceae): grzybienie
bia³e (Nymphaea alba), gr¹¿el ¿ó³ty (Nuphar
luteum), gr¹¿el drobny (Nuphar pumila).
Storczykowate (Orchidaceae): bu³awnik wielkokwiatowy (Cephalanthera damasonium), bu³awnik mieczolistny (Cephalanthera longifolia), bu³awnik czerwony (Cephalanthera rubra), ozorka zielona (Coeloglossum viride), ¿³obik koralowy (Corallorhiza trifida), obuwik
pospolity (Cypripedium calceolus), storczyk
Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii), storczyk plamisty (Dactylorhiza maculata), storczyk szerokolistny (Dactylorhiza majalis), storczyk bzowy
(Dactylorhiza sambucina), kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens), kruszczyk
szerokolistny (Epipactis helleborine), kruszczyk b³otny (Epipactis palustris), kruszczyk
siny (Epipactis purpurata), tajê¿a jednostronna (Goodyera repens), gó³ka d³ugoostrogowa
(Gymnadenia conopsea), miodokwiat krzy¿owy (Herminium monorchis), go³ek bia³awy
(Leucorchis albida), lipiennik Loesela (Liparis
loeselii), listera sercowata (Listera cordata), listera jajowata (Listera ovata), gnieŸnik leœny
(Neotia nidus-avis), storczyk kukawka (Orchis
militaris), storczyk samiczy (Orchis morio),
podkolan bia³y (Platanthera bifolia), podkolan zielonawy (Platanthera chlorantha).
Gruszyczkowate (Pyrolaceae): pomocnik baldaszkowy (Chimaphila umbellata)
Jaskrowate (Ranunculaceae): tojad mocny
(Aconitum firmum), tojad dzióbaty (Aconitum
variegatum), mi³ek wiosenny (Adonis vernalis),
pe³nik europejski (Trollius europaeus), pluskwica europejska (Cimcifuga europaea), orlik pospolity (Aquilegia vulgaris), powojnik
prosty (Clematis recta), sasanka alpejska (Pulsatilla alba), sasanka ³¹kowa (Pulsatilla pratensis), sasanka wiosenna (Pulsatilla vernalis),
zawilec narcyzowy (Anemone narcissiflora),
zawilec wielkokwiatowy (Anemone sylvestris).
Ró¿owate (Rosaceae): parzyd³o leœne (Aruncus
silvester).
Trêdownikowate (Scrophulariaceae): gnidosz
sudecki (Pedicularis sudetica), gnidosz rozes³any (Pedicularis silvatica).
Psiankowate (Solanaceae): pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladonna)
Kotewkowate (Trapaceae): kotewka orzech
wodny (Trapa natans).
Paprotniki (Pteridophyta):
Skrzypy (Equisetopsida):
Skrzypowate (Equisetaceae): skrzyp olbrzymi (Equisetum maximum)
Porybliny (Isoëtinae):
Poryblinowate (Isoëtaceae): poryblin jeziorny (Isoëtes lacustris).
Wid³aki (Lycopsida):
Wid³akowate (Lycopodiaceae): wid³ak alpejski (Diphasiastrum alpinum), wid³ak sp³aszczony (Diphasiastrum complanatum), wid³ak
wroniec (Huperzia selago), wid³ak ja³owcowaty (Lycopodium annotinum), wid³ak goŸdzisty
(Lycopodium clavatum).
Paprocie (Polypodiopsida):
D³ugoszowate (Osmundaceae): d³ugosz królewski (Osmunda regalis).
Paprotkowate (Polypodiaceae): podrzeñ ¿ebrowiec (Blechnum spicant), pióropusznik
strusi (Matteucia struthiopteris), jêzycznik
zwyczajny (Phyllitis scolopendrium), paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare).
Salwiniowate (Salviniaceae): salwinia p³ywaj¹ca (Salvinia natans).
Grzyby (Fungi):
Wroœniakowate (Coriolaceae): modrzewnik lekarski (Agaricum officinalis), ¿agwica listkowata (Grifola frondosa), flagowiec olbrzymi
(Meripilus giganteus).
Soplówkowate (Hericiaceae): soplówka jod³owa (Hericium coralloides), soplówka je¿owata (Hericium erinaceum), soplówka ga³êzista
(Hericium ramosum).
Smardzowate (Morchellaceae): kr¹¿kówka ¿y³kowana (Disciotis Venosa), smardz sto¿kowaty (Morchella conica), smardz wynios³y (Morchella elata), smardz jadalny (Morchella esculenta), smardz pó³wolny (Morchella gigas), naparstniczka czeska (Verpa bohemica), naparstniczka sto¿kowata (Verpa conica).
Sromotnikowate (Phallaceae): m¹dziak psi
(Mutinus caninus), m¹dziak malinowy (Mutinus ravenelli), sromotnik fio³kowy (Phallus hadriani), sromotnik bezwstydny (Phallus impudicus).
¯agwiowate (Polyporaceae): ¿agiew okó³kowa
(Polyporus umbellatus).
Szmaciakowate (Sparassidaceae): szmaciak ga³êzisty (Sparassis crispa), szmaciak krótkotrzonowy (Sparassis laminosa).
Szyszkowcowate (Strobilomycetaceae): szyszkowiec ³uskowaty (Strombilomyces strobilaceus).
Podgrzybkowate (Xerocomaceae): podgrzybek
paso¿ytniczy (Xerocomus parasiticus).
Porosty (Lichenes):
Jaskrawcowate (Caloplacaceae): b³yskotka
(Fulgensia) – wszystkie gatunki.
Chrobotkowate (Cladoniaceae): chrobotka
(Cladina) – wszystkie gatunki.
Czasznikowate (Icmadophilaceae): czasznik
modrozielony (Icmadophila ericetorum).
Tarczownicowate (Parmeliaceae sensu lato) –
wszystkie gatunki, z wyj¹tkiem pustu³ki pêcherzykowatej (Hypogymnia physodes), tarczownicy bruzdkowanej (Parmelia sulcata) i p³ucnicy islandzkiej (Cetraria islandica).
Pawê¿nicowate (Peltigeraceae) – wszystkie gatunki.
Obrostnicowate (Physiaceae): obrostnica (Anaptychia) – wszystkie gatunki.
Chruœcikowate (Stereocaulaceae): chruœcik (Stereocaulon) – wszystkie gatunki.
Granicznikowate (Stictaceae) – wszystkie gatunki.
Brodaczkowate (Usneaceae) – wszystkie gatunki.
2) ROŒLINY LECZNICZE I PRZEMYS£OWE, DZIKO WYSTÊPUJ¥CE, PODLEGAJ¥CE OCHRONIE CZʌCIOWEJ
Drzewa:
Cis pospolity (Taxus baccata).
Krzewy i krzewinki:
Porzeczka czarna (Ribes nigrum), wil¿yna ciernista (Ononis spinoza), kruszyna pospolita
(Frangula alnus), bagno zwyczajne (Ledum palustre), kalina koralowa (Viburnum opulus).
Roœliny zielne:
Kokornakowate (Aristolochiaceae): kopytnik
pospolity (Asarum europaeum).
Z³o¿one (Asteraceae/Compositae): aster gawêdka (Aster amellus), kocanki piaskowe (Helichrysum arenarium).
GoŸdzikowate (Caryophyllaceae): goŸdzik kartuzek (Dianthus carthusianorum), goŸdzik
kropkowany (Dianthus deltoides).
Goryczkowate (Gentianaceae): centuria pospolita (Centaurium erythraea), goryczka trojeœciowa (Gentiana asclepiadea).
Wargowe (Lamiaceae/Labiatae): miodownik
melisowaty (Melittis melissophyllum).
Liliowate (Liliaceae): konwalia majowa (Convallaria majalis).
Bobrkowate (Menyanthaceae): bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata).
Pierwiosnkowate (Primulaceae): pierwiosnka
wynios³a (Primula elatior), pierwiosnka lekarska (Primula veris).
Jaskrowate (Ranunculaceae): przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis).
49
Marzanowate (Rubiaceae): marzanka wonna
(Galium odoratum).
Trêdownikowate (Scrophulariaceae): naparstnica zwyczajna (Digitalis grandiflora), naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea).
Mszaki (Bryophyta):
Mchy (Bryopsida):
Têposzowate/Krzywoszyjowate (Amblystegiaceae): sierpowiec odgiêty (Drepanocladus
revolvens).
Mochwianowate (Aulacomniaceae): mochwian b³otny (Aulacomnium palustre).
Krótkoszowate (Brachytheciaceae): brodawkowiec jasnozielony (Pseudoscleropodium purum).
Drabikowate (Climaciaceae): drabik drzewkowaty (Climacium dendroides).
Rokietowate/Gajnikowate (Hypnaceae/Hylocomiaceae): gajnik lœni¹cy (Hylocomium splendens), rokietnik pospolity (Pleurozium schreberi), fa³downik nastroszony (Rhytidiadelphus
squarrosus), fa³downik trzyrzêdowy (Rhytidiadelphus triquetrus), piórosz pierzasty (Ptilium
crista-castrensis).
Bielistkowate (Leucobryaceae): bielistka
sina (modrzaczek) (Leucobryum glaucum).
P³onnikowate (Polytrichaceae): p³onnik pospolity (Politrychum commune), p³onnik cienki (Politrychum strictum).
Torfowcowate (Sphagnaceae): wszystkie gatunki.
Tujowcowate (Thuidiaceae): tujowiec tamaryszkowaty (Thuidium tamariscinum).
Grzyby (Fungi):
Wszystkie gatunki wielkoowocnikowe, za wyj¹tkiem chronionych œciœle.
Porosty:
Tarczownicowate (Parmeliaceae sensu lato):
p³ucnica islandzka (Cetraria islandica).
Nr 6.
Gatunki zwierz¹t ¿yj¹ce dziko na Dolnym Œl¹sku, które podlegaj¹ ochronie pe³nej
i czêœciowej. (Opr. A.Czermak na podstawie Rozporz¹dzenia Ministra Œrodowiska z dn. 26
wrzeœnia 2001 r., Dz. U. 01.130.1456. Strona internetowa: www.abc.com.pl).
1) ZWIERZÊTA RODZIME DZIKO WYSTÊPUJ¥CE OBJÊTE OCHRON¥ PE£N¥
Pijawki (Hirudinea)
Pijawka lekarska (Hirudo medicinalis).
Pajêczaki (Arachnida)
Tygrzyk paskowany (Argiope bruennichi),
Gryzielowate (Atypidae) – wszystkie gatunki,
poskocz krasny (Eresus niger), skakun (Phylaeus chrysops).
Owady (Insecta)
Wa¿ki (Odonata): ¿agnica pó³nocna (Aeschna
coerulea) – (w Polsce tylko w Karkonoszach)
¿agnica zielona (Aeschna viridis), ³¹tka turzycowa (Coenagrion ornatum), iglica ma³a (Nehalennia speciosa), miedziopierœ górska (Somatochlora alpestris) – (Karkonosze, Sudety
Wschodnie), trzepla zielona (Ophiogomphus
cecilia), gadziog³ówka ¿ó³tonoga (Stylurus
50
flavipes), straszka pó³nocna (Sympecma braueri), zalotka bia³oczelna (Leucorrhinia albifrons), zalotka sp³aszczona (Leucorrhinia caudalis), zalotka wiêksza (Leucorrhinia pectoralis).
Modliszki (Mantodea): modliszka zwyczajna
(Mantis religiosa).
Prostoskrzyd³e (Orthoptera): stepówka (Gampsocleis glabra).
Chrz¹szcze (Coleoptera): bogatek wspania³y
(Bubrestis splendens), Têczniki (Calosoma) –
wszystkie gatunki, Biegacze (Carabus) – wszystkie gatunki, kozioróg dêbosz (Cerambyx cerdo),
kozioróg bukowiec (Cerambyx scopolii), purpurówka Kaehlera (Purpuricenus kaehleri), nadobnica alpejska (Rosalia alpina), jelonek rogacz (Lucanus cervus), pachnica dêbowa
(Osmoderma eremita).
Motyle (Lepidoptera): czerwoñczyk nieparek
(Lycanea dispar), czerwoñczyk fioletek (Lycanea helle), modraszek alkon (Maculinea alkon),
modraszek arion (Maculinea arion), modra-
szek nausitos (Maculinea nausithous), modraszek telejus (Maculinea teleius), modraszek
eroides (Polyommatus eroides), modraszek
gniady (Polyommatus ripartii), modraszek baton (Pseudophilotes baton), modraszek orion
(Scolitanides orion), wstêgówka bagienka (Catocala pacta), dostojna akwilonaris (Boloria
aquilonaris), dostojka eunomia (Boloria eunomia), przeplatka aurinia (Euphydryas aurinia),
przeplatka maturna (Euphydryas maturna),
paŸ ¿eglarz (Iphiclides podalirius), niepylak
apollo (Parnassius apollo), niepylak mnemozyna (Parnassius mnemosyne), szlaczkoñ torfowiec (Colias palaeno), górówka sudecka
(Erebia sudetica), mszarnik jutta (Oenis jutta),
postojak wiesio³kowiec (Prosperinus prosperina).
B³onkoskrzyd³e (Hymenoptera): Trzmiele (Bombus) – wszystkie gatunki.
Œlimaki (Gastropoda)
Œlimak ¿ó³tawy (Helix lutescens), œlimak winniczek (Helix pomatia) – o œrednicy muszli do
30 mm w³¹cznie, pomrów nakrapiany (Tandonia rustica), œwidrzyk ³amliwy (Balea perversa), œwidrzyk ozdobny (Charpentieria ornata),
œwidrzyk œl¹ski (Cochlodina costata).
Ma³¿e (Bivalvia)
per³oródka rzeczna (Margaritifera margaritifera), Groszkówkowate (Spheridae) – wszystkie gatunki.
Krêgouste (Cyclostomata)
Minogowate (Petromyzontidae) – wszystkie gatunki z wyj¹tkiem postaci doros³ych minoga
rzecznego (Lampetra fluviatilis).
Ryby (Pisces)
Jesiotr zachodni (Acipenser sturio), piekielnica (Alburnoides bipunctatus), strzebla b³otna
(Eupallasella percnurus), kie³b bia³op³etwy
(Gobio albipinnatus), kie³b Kesslera (Gobio
kessleri), ciosa (Pelecus cultratus) – po za wodami Zalewu Wiœlanego, strzebla potokowa
(Phoxinus phoxinus), ró¿anka (Rhodeus sericeus), koza (Cobitis taenia), piskorz (Misgurnus fossilis), koza z³otawa (Sabanejewia aurata), g³owacz bia³op³etwy (Cottus gobio), g³owacz prêgop³etwy (Cottus poecilopus), kur rogacz (Myoxocephalus quadricornis), dennik (Liparis liparis), babka czarnoplamka (Gobiusculus flavescens), babka czarna (Gobius niger),
babka szczup³a (Neogobius fluviatilis), babka
piaskowa (Pomatoschistus microps), babka
ma³a (Pomatoschistus minutus), pocierniec (Spinachia spinachia), wê¿ynka (Nerophis ophidion), iglicznia (Syngnathus typhle).
P³azy (Amphibia)
Salamandra plamista (Salamandra salamandra), traszki (Triturus) – wszystkie gatunki,
Ropuszkowate (Discoglossidae) – wszystkie gatunki, grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus),
Ropuchowate (Bufonidae) – wszystkie gatunki,
rzekotka drzewna (Hyla arborea),
¯abowate (Ranidae) – wszystkie gatunki.
Gady (Reptilia)
¯ó³w b³otny (Emys orbicularis).
Jaszczurkowate (Lacertidae) – wszystkie gatunki, padalec zwyczajny (Anguis fragilis), zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix), w¹¿ Eskulapa
(Elaphe longissima), gniewosz plamisty (Coronella austriaca), ¿mija zygzakowata (Vipera
berus).
Ptaki (Aves)
Nury (Gaviiformes) – wszystkie gatunki,
Perkozy (Podicipediformes) – wszystkie gatunki.
Brodz¹ce (Ciconiiformes) – wszystkie gatunki,
z wyj¹tkiem czapli siwej (Ardea cinerea).
Blaszkodziobe (Anseriformes) – wszystkie gatunki (nale¿¹ tu m.in.: kaczka cyranka, kaczka
podgorza³ka, kaczka p³askonos, g¹go³, ³abêdŸ
niemy, ³abêdŸ krzykliwy, tracz nurogêœ), z
wyj¹tkiem: cyraneczki (Anas crecca), kaczki
krzy¿ówki (Anas platyrhynchos), kaczki g³owienki (Aythya ferina), kaczki czernicy (Aythya
fuligula), gêsi bia³oczelnej (Anser albifrons), gêsi
gêgawy (Anser anser), gêsi zbo¿owej (Anser fabalis).
Jastrzêbiowe (Accipitriformes) – wszystkie gatunki (nale¿¹ tu: kania ruda, kania czarna, orze³
bielik, b³otniak stawowy, b³otniak zbo¿owy, jastrz¹b go³êbiarz, krogulec, trzmielojad, myszo³ów zwyczajny, orlik krzykliwy).
Soko³owe (Falconiformes) – wszystkie gatunki
(nale¿¹ tu: pustu³ka, kobuz).
Grzebi¹ce (Galliformes): cietrzew (Tetrao tetrix), g³uszec (Tetrao urogallus), przepiórka
(Coturnix coturnix).
¯urawiowe (Gruiformes) – wszystkie gatunki
(nale¿¹ tu: ¿uraw zwyczajny, wodnik, kurka
wodna, derkacz], z wyj¹tkiem ³yski (Fulica
atra).
Siewkowe (Charadriiformes) – wszystkie gatunki (nale¿¹ tu: sieweczka rzeczna, czajka, batalion, bekas kszyk, brodziec krwawodzioby,
rycyk, kulik wielki, mewa œmieszka, rybitwa
zwyczajna), z wyj¹tkiem: mewy srebrzystej (Larus argentatus), mewy bia³og³owej (Larus cachinnans), s³onki (Scolopax rusticola).
Go³êbiowe (Columbiformes): go³¹b siniak (Columba oenas), synogarlica turecka zwana sier-
51
pówk¹ (Streptopelia decaocto), turkawka
(Streptopelia turtur).
Kuku³kowe (Cuculiformes): kuku³ka (Cuculus
canorus).
Sowy (Strigiformes) – wszystkie gatunki (nale¿¹ tu: puchacz, sowa uszata, sowa w³ochata,
pójdŸka, puszczyk, p³omykówka).
Lelkowe (Caprimulgiformes): lelek kozodój
(Caprimulgus europaeus).
Jerzykowe (Apodiformes): jerzyk (Apus apus).
Kraskowe (Coraciiformes): zimorodek (Alcedo
atthis), kraska (Coracias garrulus), ¿o³na (Merops apiaster), dudek (Upupa epops).
Dziêcio³owe (Piciformes) – wszystkie gatunki
(oprócz dziêcio³ów nale¿y tu równie¿ krêtog³ów).
Wróblowe (Passeriformes) – wszystkie gatunki
(nale¿¹ tu rodziny ptaków œpiewaj¹cych: skowronki, jaskó³ki, pliszki, jemio³uszka, pluszcz,
strzy¿yk, p³ochacze,
Drozdowate (rudzik, s³owiki, kopciuszek,
pleszka, pokl¹skwa, kl¹skawka, bia³orzytka,
drozdy, kos, kwiczo³),
Pokrzewkowate (œwierszczak, brzêczka, strumieniówka, trzcinniczek, trzciniak, ³ozówka,
zaganiacz, pokrzewki) mucho³ówki, sikory,
raniuszek, kowalik, pomurnik, pe³zacze, remiz, wilga, dzierzby,
Krukowate (sójka ¿o³êdziówka, orzechówka,
kawka, gawron, kruk), szpak,
Wik³aczowate ( wróbel, mazurek),
£uszczaki (ziêba, ziêba jer, kulczyk, dzwoniec,
szczygie³, czy¿, makol¹gwa, czeczotka, krzy¿odziób, dziwonia, grubodziób, gil), trznadle),
z wyj¹tkiem wrony siwej (Corvus corone cornix) i sroki (Pica pica).
Ssaki (Mammalia)
Owado¿erne (Insectivora): je¿ wschodni (Erinaceus concolor), je¿ zachodni (Erinaceus europaeus),
Ryjówkowate (Soricidae) – wszystkie gatunki
(nale¿¹ tu: rzêsorek rzeczek, zêbie³ek karliczek, ryjówka aksamitna, ryjówka malutka,
ryjówka górska), kret (Talpa europaea) – z wyj¹tkiem wystêpuj¹cego na lotniskach, w zamkniêtych ogrodach, szkó³kach, na obszarze stawów
rybnych, uznanych za obrêby hodowlane w rozumieniu przepisów o rybactwie œródl¹dowym
oraz na wa³ach przeciwpowodziowych, zaporach
ziemnych zbiorników wodnych, nasypach, doprowadzalnikach i groblach.
Nietoperze (Chiroptera): podkowiec du¿y (Rhinolophus ferrumequinum), podkowiec ma³y
(Rhinolophus hipposideros),
52
Mroczkowate (Vespertilionidae) – wszystkie gatunki (nale¿¹ tu: mopek, gacek wielkouch, nocek du¿y, nocek rudy, borowiec wielki, mroczek póŸny, karlik malutki).
Gryzonie (Rodentia): wiewiórka (Sciurus vulgaris),
Popielicowate (Gliridae): koszatka (Dryomys nitedula), ¿o³êdnica (Eliomys quercinus), popielica (Glis glis), orzesznica (Muscardinus avellanarius)
Drapie¿ne (Carnivora): wydra (Lutra lutra) –
z wyj¹tkiem wystêpuj¹cej na obszarze stawów
rybnych, uznanych za obrêby hodowlane w rozumieniu przepisów o rybactwie œródl¹dowym,
gronostaj (Mustela erminea), ³asica ( Mustela
nivalis).
Ponadto ustawa ustala strefy ochronne miejsc lêgowych nastêpuj¹cych gatunków zwierz¹t: orze³ bielik, orlik krzykliwy, puchacz, kulon, bocian czarny, kraska, sokó³ wêdrowny, kania czarna, kania
ruda, cietrzew, g³uszec, w¹¿ Eskulapa, ¿ó³w b³otny.
2) ZWIERZÊTA RODZIME DZIKO WYSTÊPUJ¥CE OBJÊTE OCHRON¥ GATUNKOW¥ CZʌCIOW¥.
Œlimaki
Œlimak winniczek (Helix pomatia) o œrednicy
muszli powy¿ej 30 mm.
Krêgouste
Minóg rzeczny (Lampetra fluviatilis).
Ryby
S³onecznica (Leucaspius delineatus), œliz (Barbatula barbatula).
Ptaki
Kormoran (Phalacrocorax carbo) – z wyj¹tkiem
wystêpuj¹cego na obszarze stawów rybnych,
uznanych za obrêby hodowlane w rozumieniu
przepisów o rybactwie œródl¹dowym, mewa srebrzysta (Larus argentatus), mewa bia³og³owa
(Larus cachinnans), wrona siwa (Corvus corone cornix), sroka (Pica pica).
Ssaki
Bóbr europejski (Castor fiber), wydra (Lutra
lutra) - wystêpuj¹ca na obszarze stawów rybnych, uznanych za obrêby hodowlane w rozumieniu przepisów o rybactwie œródl¹dowym.
WYKAZ ILUSTRACJI
Fot. 1. Oborniki Œl¹skie. J. Góral, 2003.
Fot. 2. G³az narzutowy w pobli¿u rezerwatu ‘Jod³owice’. A. Czermak, 2001.
Fot. 3. W¹wóz lessowy w okolicach Kuraszkowa.
A. Czermak, 2003.
Fot. 4. Góra GnieŸdziec. Zbiory UM Oborniki Œl¹skie.
Fot. 5. Pradolina Wroc³awska. J. Góral, 2003.
Fot. 6. Wzgórza Trzebnickie. A. Czermak, 2003.
Fot. 7. Odra w rejonie Rakowa. A. Czermak, 2003.
Fot. 8. Starorzecza Odry w rejonie Urazu. A. Czermak, 2003.
Fot. 9. Stawy w Wilczynie. J. Góral, 2003.
Fot. 10. Widawa pod Paniowicami. A. Czermak,
2001.
Fot. 11. Kalina koralowa. A. Czermak, 2003.
Fot. 12. Kolonia lêgowa jaskó³ek brzegówek w pobli¿u Bagna. A. Czermak, 2003.
Ryc. 1. Mapa topograficzna gminy Oborniki Œl¹skie.
Opr. W. Czmiel na podstawie: Mapy topograficznej Polski w skali 1:25 000, arkusze 453.11;
453.13; 453.31, 1977 – 1983 OPGK, Kraków
i Mapy turystycznej Wzgórza Trzebnickie w skali 1:30 000, 1999, PLAN, Wroc³aw.
Ryc. 2. Podzia³ gminy na jednostki fizyczno-geograficzne. Opr. W. Czmiel na podstawie: J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002.
Ryc. 3. Uproszczony przekrój geologiczny. Opr.
J. Czmiel na podstawie: Szczegó³owej mapy geologicznej Polski w skali 1:50 000, arkusz Oborniki Œl¹skie, Warszawa 1985.
Ryc. 4. Geneza, wiek i litologia utworów powierzchniowych Opr. W.Czmiel, na podstawie: Atlasu
Œl¹ska Dolnego i Opolskiego, Wroc³aw1997.
Ryc. 5. Struktura rzeŸby terenu. Opr. W. Czmiel na
podstawie: Atlasu Œl¹ska Dolnego i Opolskiego,
Wroc³aw 1997.
Ryc. 6. Powstanie moreny spiêtrzonej wg L. Marksa.
[W:] W. Jaroszewski, L. Marks, A. Radomski,
S³ownik geologii dynamicznej, Warszawa 1985,
s. 150.
Ryc. 7. Fazy powstawania kemu wg L. Marksa. Tam¿e, s. 109.
Ryc. 8. Profil terenu wzd³u¿ linii Odra – Oborniki
Œl¹skie – Piekary. Opr. W.Czmiel, J.Czmiel.
Ryc. 9. G³ówne typy gleb. Opr. W.Czmiel na podstawie: Atlasu Œl¹ska Dolnego i Opolskiego, Wroc³aw 1997.
Ryc. 10. Diagram klimatyczny dla Obornik Œl¹skich.
Opr. W. Czmiel.
Ryc. 11. Czêstotliwoœæ wystêpowania wiatrów. Opr.
W. Czmiel.
Ryc. 12. Schematyczny profil hydrogeologiczny z rejonu po³udniowej czêœci Obornik Œl¹skich. Opr.
J. Czmiel.
Ryc. 13. Zawilec gajowy. [W:] J. Mowszowicz, Flora wiosenna, Warszawa 1987, s. 58.
Ryc. 14. Ziarnop³on wiosenny. Tam¿e, s. 99.
Ryc. 15. Wiciokrzew pomorski. [W:] M. Maciejko,
Polskie roœliny chronione. Zeszyt I: Drzewa i krzewy, Gliwice 1983, s. 23.
Ryc. 16. Tulipanowiec amerykañski. [W:] B. T. Kremer, Drzewa. Leksykon przyrodniczy, Warszawa
1996, s. 160.
Ryc. 17. Daglezja zielona. [W:] W. Szafer, Drzewa
i krzewy, Warszawa 1949, tab. 3.
Ryc. 18. Jod³a pospolita. Tam¿e, tab.2.
Ryc. 19. Gruszyczka mniejsza. [W:] F. Hron, O. Zejbrlik, Rostliny strani, skal, krovin a lesu. Kapesni
atlas, Praha 1987, s. 227.
Ryc. 20. Wawrzynek wilcze³yko. [W:] Z. G³owaciñski, S. Michalik, Kotlina Sandomierska (Przyroda polska), Warszawa 1979, s. 46.
Ryc. 21. Orlik pospolity. [W:] F. Hron, O. Zejbrlik,
Rostliny stráni, skal, køovin a lesù. Kapesni atlas,
Praha 1987, s. 110.
Ryc. 22. Kopytnik pospolity. Tam¿e, s. 125.
Ryc. 23. Wid³ak goŸdzisty. Tam¿e, s. 83.
Ryc. 24. Pierwiosnka lekarska. Tam¿e, s. 219.
Ryc. 25. Œnie¿yca wiosenna. Tam¿e, s. 337.
Ryc. 26. Œnie¿yczka przebiœnieg. Tam¿e, s. 339.
Ryc. 27. Barwinek pospolity. Tam¿e, s. 231.
Ryc. 28. Jaskó³ka brzegówka. [W:] W. Tyrakowski,
Poradnik m³odego przyrodnika, czêœæ 2, rys.
R.Dudziñski, Warszawa 1986, s. 146.
Ryc. 29. Remiz przy gnieŸdzie. [W:] J.Soko³owski,
Z biologii ptaków, Warszawa 1950, s. 187.
Ryc. 30. Sójka ¿o³êdziówka. [W:] W. Tyrakowski,
Poradnik m³odego przyrodnika, czêœæ 2, rys. R.
Dudziñski, Warszawa 1986, s. 147.
Ryc. 31. Ptaki borów: a) mysikrólik, b) zniczek,
c) sikora czubatka, d) sikora sosnówka, e) skowronek borowy (lerka). [W:] Z. G³owaciñski, S.Michalik, Kotlina…, s. 115.
Ryc. 32. Mucho³ówki: a) ¿a³obna, b) bia³oszyja,
c) ma³a, d) szara. Tam¿e, s.65.
53
RÓD£A WYKORZYSTANE W OPRACOWANIU
I. Archiwalia
1. Berdowski W., Panek E., Inwentaryzacja stanowisk roœlin chronionych gminy Oborniki Œl¹skie,
Wroc³aw 1993, [maszynopis].
2. Chronione gatunki zwierz¹t gminy Oborniki Œl¹skie, praca zespo³owa, Wroc³aw1993, [maszynopis].
3. Czerkas K., Czermak A., Oziêb³owski M., Szlak
cysterski. Gmina Oborniki Œl¹skie, Urz¹d Gminy
Oborniki Œl¹skie 1995, [maszynopis].
4. Czmiel J., Warunki uzyskania wód zwyk³ych i mineralnych w rejonie Oborniki Œl¹skie – Trzebnica. Praca magisterska, Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wroc³awskiego, promotor C.
Kolago,Wroc³aw 1983.
5. Czmiel W., Œrodowisko przyrodnicze, spo³ecznogospodarcze i dziedzictwo kulturowe Niziny Œl¹skiej, WOM, Wroc³aw 1998.
6. Czmiel W., Region, w którym ¿yjê i jego problemy na przyk³adzie gminy Oborniki Œl¹skie,
WOM, Wroc³aw 1998.
7. Dziêcielski J., Kozak W., Popielas D., Program
Ochrony Przyrody. Nadleœnictwo Oborniki Œl¹skie, Oborniki Œl¹skie 2002, [maszynopis].
8. Inwentaryzacja drzew pomnikowych w gminie
Oborniki Œl¹skie, karty informacyjne, Urz¹d Miejski Oborniki Œl¹skie 2003
9. Marketingowa strategia rozwoju turystyki w gminie Oborniki Œl¹skie, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, Urz¹d Miejski, Oborniki Œl¹skie
1994 [maszynopis].
10.Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Oborniki Œl¹skie. Wytyczne
konserwatorskie do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy
Oborniki Œl¹skie, Urz¹d Miejski Oborniki Œl¹skie
2002.
11. Przespolewska D., Ma³a monografia Obornik Œl¹skich. Praca magisterska, Filologia Polska Wydzia³u Filologicznego Uniwersytetu Wroc³awskiego, promotor prof. dr hab. B. Siciñski, Wroc³aw
1997.
12.Rejestr zabytków i ewidencja dóbr kultury, Wojewódzki Oddzia³ S³u¿by Ochrony Zabytków we
Wroc³awiu, Wroc³aw 2003.
13.Szulc R., Dokumentacja hydrogeologiczna ujêcia wód podziemnych z utworów trzeciorzêdowych dla firmy BROWBUD w Obornikach Œl.,
EKOKONREM, Wroc³aw 1996.
14.Ulanicki J. & all, Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Oborniki Œl., Wroc³awskie Biuro Urbanistyki
s. c., Wroc³aw 2003.
54
II. Mapy
1. Atlas Œl¹ska Dolnego i Opolskiego, red. Pawlak
W. Uniwersytet Wroc³awski, Wroc³aw 1997.
2. Mapa krajoznawcza. Bagno, Morzêcin Ma³y, Osolin, BrzeŸno Ma³e, Wielka Lipa, Osola, [Gmina
Oborniki Œl¹skie], 1:18 000, opr. Studio Wydawnicze PLAN, Spo³eczne Stowarzyszenie Wiejskie
‘Okolice’, Wroc³aw 2000.
3. Mapa sozologiczna Polski w skali 1:50 000, arkusze Oborniki Œl¹skie, ¯migród, red. Rzepecki
J., Suchanecka G., GEOPOL, Poznañ 1998.
4. Mapa topograficzna Polski w skali 1:25 000, arkusze 453. 11; 453. 13; 453. 31, OPGK, Kraków
1977 – 1983.
5. Mapa topograficzna Polski w skali 1:10 000, arkusz Oborniki Œl¹skie M-33-34-B-b-1, CODGiK,
Warszawa
6. Mapa topograficzna Polski w skali 1:50 000, arkusz Oborniki Œl¹skie M-33-34-B, CODGiK,
Warszawa
7. Mapa turystyczna szlaków pieszych i tras rowerowych po Wzgórzach Trzebnickich i Dolinie Baryczy, 1:70 000, opr. Studio Wydawnicze PLAN,
Stowarzyszenie Gmin Turystycznych Wzgórz
Trzebnickich i Doliny Baryczy, Wroc³aw 2003.
8. Szczegó³owa mapa geologiczna Polski w skali
1:50 000, arkusz Oborniki Œl¹skie, opr. Gizler H.,
Warszawa 1985
9. Wzgórza Trzebnickie (Kocie Góry). Szlaki rowerowe, szlaki piesze Trzebnica – Oborniki Œl¹skie,
mapa turystyczna, opr. Studio Wydawnicze
PLAN, Wroc³aw 1999.
10.Wzgórza Trzebnickie – okolice Wroc³awia,
1:40 000, opr. Studio Wydawnicze PLAN, Wroc³aw 2001.
III. Opracowania
1. Bobrowicz G., Mamy jeszcze jod³ê. Kurier Gmin,
nr 50, 13 grudnia 2001.
2. Bouchner M., Zwierzêta ³owne. Ilustracje Z. Berger, Warszawa 1993.
3. Brzask, Rocznik Towarzystwa Mi³oœników Ziemi Trzebnickiej, nr V – X, [red. J. B. Kos, Trzebnica].
4. Czechowicz B., Dobrzyniecki A., Miasto i gmina
Oborniki Œl¹skie. Inwentaryzacja krajoznawcza
województwa wroc³awskiego, z. 18, Wroc³aw
1994.
5. Dziedzic K. & all, Surowce mineralne Dolnego
Œl¹ska, Wroc³aw 1979.
6. Dudziak T., Dziedzic M., Okolice Wroc³awia, 12
tras pieszych dla ka¿dego. Przewodnik krajoznawczo–turystyczny, Wroc³aw 1999.
7. Eisenreich W., Handel A., Zimmer E. U., Przewodnik do rozpoznawania roœlin i zwierz¹t na wycieczce, Warszawa 2000.
8. Encyklopedia Geograficzna Œwiata. T. X Polska,
red. Ota³êga Z., Kraków 1997.
9. Fall K., Ekspertyza hydrogeologiczna dotycz¹ca
mo¿liwoœci zaopatrzenia w wodê wsi Borkowice
i Kowale, EKOKONREM, Wroc³aw 1999.
10.Führer durch Bad Obernigk und Umgegend, Verkehrsverein Obernigk 1924.
11. Furmankiewicz M., Nietoperze gminy Oborniki
Œl¹skie, Z pierwszej rêki nr 4, 2002.
12.H. i A. Gucwiñscy, Zwierzêta nocy, Warszawa
1990.
13.Haber A., Atlas ptaków leœnych, Warszawa 1961
14.Hydronimia Odry. Wykaz nazw w uk³adzie hydrograficznym, red. H. Borek, Opole 1983.
15.Jarosz S., Krajobrazy Polski i ich pierwotne fragmenty, Warszawa 1956.
16.Kie³basa A. SDS, Oborniki Œl¹skie wczoraj i dziœ,
Trzebnica 1985.
17.Klimaszewski M., Geomorfologia, Warszawa
1994.
18.Koehler W., Schnaider Z., Atlas owadów leœnych,
Warszawa 1955.
19.Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002.
20.Kruczek Z., Sacha S., Geografia atrakcji turystycznych Polski.
21.Ksi¹¿kiewicz M., Geologia dynamiczna, Warszawa 1979.
22.KuŸniewski E., Skarby przyrody Dolnego Œl¹ska,
Wroc³aw 1964.
23.Laskowska Wanda, Roœliny borów. Tablice H.
Rembertowicz – Szymborska, Warszawa 1983.
24.Malinowski J. (red.), Budowa geologiczna Polski. Tom VII, Hydrogeologia, Warszawa 1991.
25.Mazurski R. K., Trzebnica, Oborniki Œl¹skie i okolice. Przewodnik, Warszawa 1977.
26.Pud³o A., Pud³o K., Oborniki Œl¹skie. Od osady
leœnej do miejscowoœci leczniczo–wypoczynkowej, Brzask, nr 2, 1984.
27.Ci¿, Siedem stuleci Obornik Œl¹skich (Szkic historyczno-socjologiczny), Brzask, nr 10, 2002.
28.Ranoszek E., Ranoszek W., Przyroda Doliny Baryczy. Przewodnik, Milicz 1994.
29.Serafiñski W., Ssaki Polski. Tablice J. Towpik,
Warszawa 1972.
30.Soko³owski J., Z biologii ptaków, Warszawa 1950.
31.Sterry P., Cleave A., Clements A., Goodfellow P.,
Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Warszawa 2002.
32.Œwiat roœlin, ska³ i minera³ów, red. L. Šomšák,
red. wyd. pol. K. Kujawska,Warszawa 1982.
33.Traczyk T., Roœliny lasu liœciastego, Warszawa
1975.
34.Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni
wieków, red. L. Wiatrowski, Wroc³aw – Trzebnica 1995.
35.Tyrakowski W., Poradnik m³odego przyrodnika,
cz. 2, Warszawa 1986.
36.Walczak W., Obszar przedsudecki, Warszawa
1970.
37.Winnicki J., Geological structure of the Trzebnica Hills in the light of new ivestigation, Kwartalnik Geologiczny nr 3, 1997.
38.Za³êski J., Rezerwaty przyrody województwa
wroc³awskiego. [W:] Krajoznawstwo a przyroda.
Sympozjum Krajoznawcze XV Forum Krajoznawstwa Dolnoœl¹skiego 3-5 kwietnia 1987 r.,
red. I. Kozio³, J. Za³êski, Wroc³aw 1987.
39.Ten¿e, Wiciokrzew pomorski ko³o Obornik Œl¹skich, Informator krajoznawczy, marzec 1980.
40.Zwierzêta i roœliny Europy, red. M. Chinery, Warszawa 1993.
41.¯muda P., Trzebnica – Oborniki Œl¹skie i okolice. Ilustrowany przewodnik z mapami, Wroc³aw
2000.
55
NOTY BIOGRAFICZNE
Mgr Maria Burzyñska, absolwentka Ekonomiki Turystyki Akademii Ekonomicznej we Wroc³awiu
(1979 r.) oraz Pedagogiki Opiekuñczej Wy¿szej
Szko³y Pedagogicznej w Olsztynie (1991 r.). Od
1983 roku jest nauczycielem wychowawc¹
w Domu Dziecka w Obornikach Œl¹skich.
W latach 1995 – 2003 zajmowa³a siê promocj¹
gminy Oborniki Œl¹skie, wspó³redaguje m.in.
Z pierwszej rêki – Magazyn Informacyjny Urzêdu Miejskiego.
Mgr in¿. Andrzej Czermak, urodzi³ siê w Obornikach Œl¹skich. Absolwent Politechniki Wroc³awskiej. Nale¿a³ do Studenckiego Ko³a Przewodników Sudeckich, wspó³redaguj¹c czasopismo krajoznawcze Karkonosz. W latach 1985 –1989 bra³
udzia³ w inwentaryzacji krajoznawczej gminy Pru-
56
sice, której wyniki zosta³y opublikowane 1993 r.
we wspó³autorstwie z Jerzym Za³êskim. Jest te¿
autorem innych artyku³ów o tematyce przyrodniczej i kulturalnej. Nale¿y do stowarzyszeñ: Grupy Roœlin Wrzosowatych, Polsko – Serbo³u¿yckiego, Polska – Finlandia i Bractwa Krzy¿owców.
Mgr Wies³awa Czmiel, absolwentka geologii Uniwersytetu Wroc³awskiego (1983 r.), nauczycielka geografii w Publicznym Gimnazjum w Obornikach Œl¹skich.
Mgr Jaros³aw Czmiel, absolwent geologii Uniwersytetu Wroc³awskiego (1983r.), starszy specjalista w Zak³adzie Geologii Centrum Badawczo –
Projektowego Miedzi Sp. z o.o. OBR we Wroc³awiu.
Krêpa
3422
34
ród
¯mig
BrzeŸno
Ma³e
Osolin
Bagno
Morzêcin
Ma³y
Struga
Osola
Morzêcin
Wielki
Wielka
Lipa
Jod³ó
Wo³ów
Siemianice
Przec³awice
Kuraszków
w ka
226
OBORNIKI Œl.
Roœcis³awice
340
Piekary
246,3
Kowale
Wilczyn
150
Trzebnica
Borkowice
340
Jary
St
ru¿
nia
Leg
nica
3
41
Lubnówka
Lubnów
Niziny
Golêdzinów
Pêgów
Uraz
Kotowice
109
2,5
5
7,5
3344
22
³aw
oc
Wr
0
Zaj¹czków
Raków
£aw
a
Od
ra
10 km
Paniowice
Miasto 5-10 tys.
W
ida
wa
Wieœ
Lasy
Droga wojewódzka
Cieki wodne
Droga lokalna
Zasiêg powodzi 1997
Ryc. 1. Mapa topograficzna gminy Oborniki Œl¹skie.
57
HOLOCEN
GENEZA, WIEK
I LITOLOGIA UTWORÓW
Piaski, ¿wiry i mady rzeczne
Lessy i utwory lessopodobne
Oborniki Œl.
Piaski, mu³ki, i³y zastoiskowe
PLEJSTOCEN
Piaski i ¿wiry tarasów
nadzalewowych
Piaski i ¿wiry wodnolodowcowe
Piaski i ¿wiry lodowcowe
Piaski, ¿wiry i gliny moren
czo³owych
2,5
0
5
7,5 km
TRZECIORZÊD
Gliny zwa³owe
I³y, mu³ki, piaski i ¿wiry
/lokalne wêgle brunatne/
Ryc. 4. Geneza, wiek i litologia utworów powierzchniowych
TYPY GLEB
Gleby bielicowe i bielice
Gleby rdzawe i gleby bielicowe
Gleby brunatne kwaœne
Gleby brunatne w³aœciwe
Gleby p³owe
Mady rzeczne
Gleby antropogeniczne
0
2,5
5km
Ryc. 9. G³ówne typy gleb.
Fot. 1. Oborniki Œl¹skie. J. Góral, 2003.
Fot. 2. G³az narzutowy w pobli¿u rezerwatu ‘Jod³owice’. A. Czermak, 2001.
Fot. 3. W¹wóz lessowy w okolicach
Kuraszkowa. A. Czermak, 2003.
Fot. 4. Góra GnieŸdziec. Zbiory UM Oborniki Œl¹skie.
Fot. 5. Pradolina Wroc³awska. J. Góral, 2003.
Fot. 6. Wzgórza Trzebnickie. A. Czermak, 2003.
Fot. 7. Odra w rejonie Rakowa. A. Czermak, 2003.
Fot. 8. Starorzecza Odry w rejonie Urazu. A. Czermak, 2003.
Fot. 9. Stawy w Wilczynie. J. Góral, 2003.
Fot. 10. Widawa pod Paniowicami. A. Czermak, 2001.
Fot. 11. Kalina koralowa. A. Czermak, 2003.
Fot. 12. Kolonia lêgowa jaskó³ek brzegówek w pobli¿u Bagna. A. Czermak, 2003.

Podobne dokumenty