Wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w omdleniach

Komentarze

Transkrypt

Wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w omdleniach
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 1
WYTYCZNE DOTYCZĄCE DIAGNOSTYKI
I POSTĘPOWANIA W OMDLENIACH
(WERSJA 2009)
Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC)
do spraw diagnostyki i postępowania w omdleniach
Warszawa 2009
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 2
Wydano dzięki grantowi edukacyjnemu
Firma Medtronic nie była zaangażowana w powstanie tej publikacji
i w żaden sposób nie wpływała na jej treść.
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 3
KARDIOLOGIA POLSKA
Polish Heart Journal
miesięcznik Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego
Official Monthly Peer-Reviewed Journal of the Polish Cardiac Society, since 1957
Indexed in: ISI Journal Master List, ISI Science Citation Index Expanded (by Thomson Reuters Scientific),
Index Medicus/MEDLINE, EMBASE, Excerpta Medica, Elsevier BIOBASE, Scopus, Index Copernicus (IC),
KBN/MNiSW, Directory of Open Access Journals (DOAJ) and Polish Medical Library (GBL)
redaktor naczelny/ editor-in-chief
Piotr Kułakowski
zastępca redaktora naczelnego/
deputy editor
Bronisław Bednarz
sekretarz redakcji/ managing editor
Urszula Grochowicz
honorowy redaktor Kardiologii Polskiej/
honorary editor
of the Polish Heart Journal
Leszek Ceremużyński
biuro redakcji/ office manager
Sylwia Skibińska
międzynarodowa rada naukowa/
international scientific board
Eugene Braunwald (US)
Michel Bertrand (FR)
Günter Breithardt (DE)
John Camm (GB)
William McKenna (GB)
Lionel H. Opie (ZA)
Eric Prystowsky (US)
Borys Surawicz (US)
Patric Serruys (NL)
John Taylor (GB)
Frans Van de Werf (BE)
Salim Yusuf (CND)
krajowa rada naukowa/
national scientific board
redaktorzy działów/ section editors
Andrzej Bochenek
Barbara Dąbrowska
Robert J. Gil
Piotr Hoffman
Tomasz Pasierski
Ryszard Piotrowicz
Piotr Podolec
Franciszek Walczak
Krzysztof Wrabec
Marian Zembala
adres redakcji/ address
Polskie Towarzystwo Kardiologiczne
ul. Stawki 3a, lok. 3
00-193 Warszawa
tel./faks +48 22 887 20 56-7
http://www.kardiologiapolska.pl
e-mail: [email protected]
redaktorzy-konsultanci/
consulting editors
Andrzej Beręsewicz
Robert J. Gil
Jarosław Kasprzak
Krzysztof Narkiewicz
Tomasz Pasierski
wydawca/publisher
TERMEDIA Wydawnictwo
ul. Wenedów 9/1,
61-614 Poznań, Poland
tel./faks +48 61 822 77 81
e-mail: [email protected]
http://www.termedia.pl
biuro w Warszawie/ Warsaw office
tel./faks +48 22 827 75 14
e-mail: [email protected]
dział dystrybucji i prenumeraty/distribution and subscriptions
Wiesława Powierża
tel. +48 61 656 22 00
e-mail: [email protected]
Nakład: 6000 egz./Circulation of 6,000 copies
Za treść reklam umieszczonych w Kardiologii Polskiej odpowiadają reklamodawcy.
Reklamy leków wydawanych na receptę skierowane są tylko do lekarzy,
którzy posiadają niezbędne uprawnienia do ich przepisywania.
członkowie rady naukowej/
scientific board members
Grażyna Brzezińska-Rajszys
Andrzej Budaj
Stefan Chłopicki
Andrzej Cieśliński
Barbara Cybulska
Jarosław Drożdż
Jacek Dubiel
Ryszard Gryglewski
Włodziemierz Januszewicz
Zdzisława Kornacewicz-Jach
Jerzy Korewicki
Maria Krzemińska-Pakuła
Jerzy Kuch
Bogdan Lewartowski
Andrzej Lubiński
Bohdan Maruszewski
Grzegorz Opolski
Lech Poloński
Piotr Ponikowski
Witold Rużyłło
Andrzej Rynkiewicz
Stefan Rywik
Tomasz Siminiak
Janina Stępińska
Andrzej Szczeklik
Marek Sznajderman
Michał Tendera
Adam Torbicki
Wiesława Tracz
Maria Trusz-Gluza
Adam Witkowski
Henryk Wysocki
Tomasz Zdrojewski
prezes Zarządu/president of the Management Board
redaktor naczelny Wydawnictwa/
editor-in-chief of the Publishing House
Janusz Michalak
e-mail: [email protected]
dyrektor Wydawnictwa/director of the Publishing House
Andrzej Kordas
e-mail: [email protected]
dział marketingu i reklamy/marketing and advertising
Anita Jóźwiak
tel. +48 61 822 77 81 w. 14
e-mail: [email protected]
instrukcja dla autorów: www.kardiologiapolska.pl
przysyłanie prac drogą elektroniczną:
www.kardiologiapolska.pl/panel
instruction for authors: www.kardiologiapolska.pl/en
electronic submission :
www.kardiologiapolska.pl/editorialsystem
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 4
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 545
S 545
Wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w omdleniach
(wersja 2009)
Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC)
do spraw diagnostyki i postępowania w omdleniach
Dokument powstał we współpracy z: European Heart Rhythm Association (EHRA)1, Heart Failure Association
(HFA)2 oraz Heart Rhythm Society (HRS)3
Przyjęty przez następujące organizacje: European Society of Emergency Medicine (EuSEM)4, European
Federation of Internal Medicine (EFIM)5, European Union Geriatric Medicine Society (EUGMS)6, American
Geriatrics Society (AGS), European Neurological Society (ENS)7,
European Federation of Autonomic Societies (EFAS)8, American Autonomic Society (AAS)9
Autorzy/członkowie Grupy Roboczej: Angel Moya (przewodniczący) (Hiszpania)*, Richard Sutton
(współprzewodniczący) (Wielka Brytania)*, Fabrizio Ammirati (Włochy), Jean-Jacques Blanc (Francja),
Michele Brignole1 (Włochy), Johannes B. Dahm (Niemcy), Jean-Claude Deharo (Francja), Jacek Gajek (Polska),
Knut Gjesdal2 (Norwegia), Andrew Krahn3 (Kanada), Martial Massin (Belgia), Mauro Pepi (Włochy),
Thomas Pezawas (Austria), Ricardo Ruiz Granell (Hiszpania), Francois Sarasin4 (Szwajcaria), Andrea Ungar6
(Włochy), J. Gert van Dijk7 (Holandia), Edmond P. Walma (Holandia), Wouter Wieling (Holandia)
Autorzy spoza Grupy Roboczej: Haruhiko Abe (Japonia), David G. Benditt (USA), Wyatt W. Decker (USA),
Blair P. Grubb (USA), Horacio Kaufmann9 (USA), Carlos Morillo (Kanada), Brian Olshansky (USA), Steve W. Parry
(Wielka Brytania), Robert Sheldon (Kanada), Win K. Shen (USA)
Komisja ESC ds. Wytycznych Postępowania (CPG): Alec Vahanian (przewodniczący) (Francja), Angelo Auricchio
(Szwajcaria), Jaroen Bax (Holandia), Claudio Ceconi (Włochy), Veronica Dean (Francja), Gerasimos Filippatos (Grecja),
Christian Funck-Brentano (Francja), Richard Hobbs (Wielka Brytania), Peter Kearney (Irlandia), Theresa McDonagh
(Wielka Brytania), Keith McGregor (Francja), Bogdan A. Popescu (Rumunia), Zeljko Reiner (Chorwacja), Udo Sechtem
(Niemcy), Per Anton Sirnes (Norwegia), Michał Tendera (Polska), Panos Vardas (Grecja), Petr Widimsky (Czechy)
Recenzenci dokumentu: Angelo Auricchio (koordynator recenzji CPG) (Szwajcaria), Esmeray Acarturk (Turcja),
Felicia Andreotti (Włochy), Riccardo Asteggiano (Włochy), Urs Bauersfeld (Szwajcaria), Abdelouahab Bellou4
(Francja), Athanase Benetos6 (Francja), Johan Brandt (Szwecja), Mina K. Chung3 (USA), Pietro Cortelli8 (Włochy),
Antoine Da Costa (Francja), Fabrice Extramiana (Francja), José Ferro7 (Portugalia), Bulent Gorenek (Turcja),
Antti Hedman (Finlandia), Rafael Hirsch (Izrael), Gabriela Kaliska (Słowacja), Rose Anne Kenny6 (Irlandia), Keld Per
Kjeldsen (Dania), Rachel Lampert3 (USA), Henning Mřlgard (Dania), Rain Paju (Estonia), Aras Poudziukynas (Litwa),
Antonio Raviele (Włochy), Pilar Roman5 (Hiszpania), Martin Scherer (Niemcy), Ronald Schondorf9 (Kanada), Rosa Sicari
(Włochy), Peter Vanbrabant4 (Belgia), Christian Wolpert1 (Niemcy), Jose Luis Zamorano (Hiszpania)
Formularze dotyczące ewentualnego konfliktu interesów autorów i recenzentów są dostępne na stronie internetowej
ESC: www.escardio.org/guidelines
*Adres do korespondencji: Angel Moya (przewodniczący), Hospital Vall d’Hebron, P. Vall d’Hebron 119-129, 08035 Barcelona, Hiszpania,
tel.: +34 93 2746166, faks: +34 93 2746002, e-mail: [email protected]
Richard Sutton (Wielka Brytania) (współprzewodniczący), Imperial College, St Mary’s Hospital, Praed Street, London W2 1NY, Wielka Brytania,
tel.: +44 20 793351011, faks: +44 20 79356718, e-mail: [email protected]
Niniejsze wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego zostały opublikowane wyłącznie na użytek osobisty oraz do celów edukacyjnych.
Nieuprawnione jest wykorzystywanie ich do celów komercyjnych. Niedozwolone jest tłumaczenie lub powielanie żadnej części wytycznych ESC
w jakiejkolwiek postaci bez pisemnej zgody ESC. Zgodę można uzyskać na podstawie pisemnego wniosku zgłoszonego do Oxford University Press,
wydawcy European Heart Journal, a zarazem strony upoważnionej do tego przez ESC.
Oświadczenie. Wytyczne ESC przedstawiają stanowisko ESC, które zostało wypracowane w toku szczegółowej analizy danych dostępnych w momencie
tworzenia zaleceń. Zachęca się wszystkich pracowników systemu opieki zdrowotnej do uwzględniania ich w całości przy podejmowaniu decyzji
klinicznych. Wytyczne nie zdejmują jednak z pracowników systemu opieki zdrowotnej indywidualnej odpowiedzialności w momencie podejmowania
decyzji dotyczących poszczególnych pacjentów, po uwzględnieniu woli samych zainteresowanych oraz, gdy jest to wskazane lub konieczne,
ich opiekunów. Obowiązkiem pracowników opieki zdrowotnej jest weryfikacja zasad i uwarunkowań prawnych dotyczących leków oraz urządzeń
medycznych w momencie ich stosowania.
© The European Society of Cardiology 2009. Wszelkie prawa zastrzeżone. Pozwolenie na wykorzystanie – e-mail: [email protected]
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 546
S 546
Spis treści
Skróty i akronimy
Wstęp
Wprowadzenie
Część 1. Definicje, klasyfikacja i patofizjologia,
epidemiologia, rokowanie, wpływ na jakość życia
oraz zagadnienia ekonomiczne
1.1. Definicje
1.2. Klasyfikacja i patofizjologia
1.2.1. Umiejscowienie omdleń w większej grupie
przejściowych utrat przytomności
(rzeczywistych lub pozornych)
1.2.2. Klasyfikacja i patofizjologia omdleń
1.2.2.1. Omdlenie odruchowe (omdlenie
neurogenne)
1.2.2.2. Hipotonia ortostatyczna oraz zespoły
nietolerancji ortostatycznej
1.2.2.3. Omdlenie kardiogenne
(sercowo-naczyniowe)
1.3. Epidemiologia
1.3.1. Występowanie omdleń w populacji ogólnej
1.3.2. Zgłoszenia z populacji ogólnej do placówek
ochrony zdrowia
1.3.3. Występowanie poszczególnych
przyczyn omdleń
1.4. Rokowanie
1.4.1. Ryzyko zgonu i zdarzeń zagrażających życiu
1.4.2. Nawrót omdlenia i ryzyko urazu fizycznego
1.5. Wpływ na jakość życia
1.6. Zagadnienia ekonomiczne
547
547
548
549
549
549
549
550
551
552
552
555
555
556
556
556
556
556
558
558
Część 2. Ocena wstępna, rozpoznanie i stratyfikacja ryzyka 559
2.1. Ocena wstępna
559
2.1.1. Rozpoznawanie omdleń
559
2.1.2. Rozpoznanie przyczynowe
559
2.1.3. Stratyfikacja ryzyka
559
2.2. Badania diagnostyczne
560
2.2.1. Masaż zatoki szyjnej
560
2.2.2. Próba ortostatyczna
562
2.2.2.1. Aktywna pionizacja
562
2.2.2.2. Test pochyleniowy
562
2.2.3. Monitorowanie EKG (nieinwazyjne i inwazyjne) 564
2.2.3.1. Monitorowanie wewnątrzszpitalne
564
2.2.3.2. Monitorowanie metodą Holtera
565
2.2.3.3. Prospektywne zewnętrzne rejestratory
zdarzeń
565
2.2.3.4. Zewnętrzne rejestratory EKG
565
2.2.3.5. Wszczepialne rejestratory EKG
566
2.2.3.6. Zdalne (domowe) monitorowanie
telemetryczne
567
2.2.3.7. Klasyfikacja zapisów EKG
567
2.2.3.8. Monitorowanie EKG w diagnostyce
omdleń – jakie ma znaczenie
w postępowaniu diagnostycznym?
567
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
2.2.4. Badanie elektrofizjologiczne
568
2.2.4.1. Podejrzenie okresowej bradykardii
568
2.2.4.2. Omdlenie u pacjentów z blokiem odnogi
pęczka Hisa (zagrażający zaawansowany
blok przedsionkowo-komorowy)
569
2.2.4.3. Podejrzenie częstoskurczu
569
2.2.5. Test z trójfosforanem adenozyny
569
2.2.6. Badanie echokardiograficzne i inne techniki
obrazowe
569
2.2.7. Test wysiłkowy
570
2.2.8. Cewnikowanie serca
570
2.2.9. Ocena psychiatryczna
570
2.2.10. Ocena neurologiczna
571
2.2.10.1. Sytuacje kliniczne
571
2.2.10.2. Badania neurologiczne
573
Część 3. Leczenie
573
3.1. Leczenie omdlenia odruchowego i nietolerancji
ortostatycznej
574
3.1.1. Omdlenie odruchowe
574
3.3.1.1. Możliwości terapeutyczne
574
3.1.1.2. Sytuacje szczególne
576
3.1.2. Hipotonia ortostatyczna i zespoły nietolerancji
ortostatycznej
577
3.2. Zaburzenia rytmu serca jako główna
przyczyna omdleń
577
3.2.1. Dysfunkcja węzła zatokowego
577
3.2.2. Zaburzenia przewodzenia
przedsionkowo-komorowego
578
3.2.3. Napadowy częstoskurcz nadkomorowy
i komorowy
578
3.2.4. Wadliwe działanie wszczepionego urządzenia 578
3.3. Omdlenie wtórne do organicznej choroby serca lub
układu sercowo-naczyniowego
578
3.4. Niewyjaśnione omdlenia u pacjentów z wysokim
ryzykiem nagłego zgonu sercowego
579
3.4.1. Kardiomiopatia niedokrwienna i kardiomiopatie
o etiologii innej niż niedokrwienna
580
3.4.2. Kardiomiopatia przerostowa
580
3.4.3. Arytmogenna kardiomiopatia/dysplazja
prawej komory
580
3.4.4. Pacjenci z pierwotnie elektrycznymi
chorobami serca
580
Część 4. Sytuacje szczególne
4.1. Omdlenia u osób starszych
4.2. Omdlenia u pacjentów pediatrycznych
4.3. Prowadzenie samochodu i omdlenia
581
581
582
583
Część 5. Aspekty organizacyjne
5.1. Postępowanie z omdleniami w podstawowej opiece
zdrowotnej
5.2. Postępowanie na oddziale ratunkowym
w przypadku omdlenia
5.3. Ośrodki zajmujące się omdleniami (T-LOC)
5.3.1. Istniejące modele ośrodków zajmujących się
omdleniami (T-LOC)
5.3.2. Proponowany model
Piśmiennictwo
584
584
584
584
585
585
586
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 547
S 547
Skróty i akronimy
Wstęp
ANF
ANS
ARVC
ATP
AV
AVID
BBB
BP
CAD
CO
CPG
CSH
CSM
CSS
CSNRT
Wytyczne oraz uzgodnienia ekspertów podsumowują
i oceniają wszystkie dostępne w danym momencie informacje dotyczące danego zagadnienia, aby pomóc lekarzom w wyborze najlepszej strategii postępowania dla
typowego chorego cierpiącego na dane schorzenie,
z uwzględnieniem wpływu na wynik leczenia oraz stosunku korzyści i ryzyka poszczególnych metod diagnostycznych i terapeutycznych. Wytyczne nie zastępują podręczników. Implikacje prawne wytycznych w medycynie zostały
omówione wcześniej.
W ostatnich latach Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (European Society of Cardiology, ESC) oraz inne towarzystwa i organizacje wydały dużą liczbę wytycznych
oraz dokumentów stanowiących uzgodnienia ekspertów.
Z uwagi na wpływ wytycznych na praktykę kliniczną sformułowano kryteria jakości dotyczące sposobu ich opracowywania, aby wszystkie podejmowane decyzje były przejrzyste dla osób z nich korzystających. Zalecenia dotyczące
powstawania i wydawania wytycznych ESC oraz dokumentów stanowiących uzgodnienia ekspertów są dostępne
na stronie internetowej ESC (http://www.escardio.org/
guidelines).
W skrócie – wybrani eksperci w danej dziedzinie dokonują dokładnego przeglądu opublikowanych danych dotyczących postępowania i/lub zapobiegania danemu schorzeniu, a także krytycznej oceny procedur diagnostycznych
oraz leczniczych, w tym oceny stosunku korzyści i ryzyka.
Jeśli istnieją stosowne dane, szacowany jest także ich
wpływ na stan zdrowia większych społeczności. Poziom
dowodów oraz klasa zaleceń dla danej możliwości terapeutycznej są oceniane zgodnie z ustalonymi wcześniej
skalami, co przedstawiono w Tabelach 1. i 2.
Eksperci opracowujący wytyczne dostarczyli oświadczenia ujawniające wszystkie związki, które mogłyby być uznane za rzeczywiste lub potencjalne źródła konfliktu interesów.
Powyższe oświadczenia przechowywane są w archiwum
głównej siedziby ESC – European Heart House. Europejskie
Towarzystwo Kardiologiczne musi być informowane o każdej zmianie dotyczącej konfliktu interesów pojawiającej się
w czasie pisania wytycznych. Raport Grupy Roboczej (TF) został całkowicie sfinansowany przez ESC i przygotowany bez
jakiegokolwiek udziału firm framaceutycznych.
Opracowywanie nowych wytycznych i dokumentów
stanowiących uzgodnienia ekspertów, które jest wynikiem
działania grup roboczych, grup ekspertów lub komisji
wspólnych, jest nadzorowane i koordynowane przez Komisję ESC ds. Wytycznych Postępowania (CPG). Komisja
jest także odpowiedzialna za proces rozpowszechniania
wytycznych i dokumentów stanowiących uzgodnienia ekspertów. Po zakończeniu prac nad dokumentem i jego zaakceptowaniu przez ekspertów wchodzących w skład TF
zostaje on wysłany do recenzji do ekspertów spoza TF.
Dokument jest następnie poprawiany, ostatecznie akceptowany przez CPG i publikowany.
– niewydolność autonomiczna
– autonomiczny układ nerwowy
– arytmogenna kardiomiopatia prawej komory
– trójfosforan adenozyny
– przedsionkowo-komorowy
– Antiarrhytmics vs Implantable Defibrillators
– blok odnogi pęczka Hisa
– ciśnienie tętnicze
– choroba wieńcowa
– pojemność minutowa
– Komisja ds. Wytycznych Postępowania
– nadwrażliwość zatoki tętnicy szyjnej
– masaż zatoki tętnicy szyjnej
– zespół zatoki tętnicy szyjnej
– skorygowany czas powrotu rytmu
zatokowego
CT
– tomografia komputerowa
DCM
– kardiomiopatia rozstrzeniowa
EKG
– elektrokardiogram/elektrokardiografia
EEG
– elektroencefalogram
EGSYS
– Evaluation of Guidelines in Syncope Study
EPS
– badanie elektrofizjologiczne
ESC
– Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne
FASS
– Falls and Syncope Service
FDA
– Agencja ds. Żywności i Leków
HF
– niewydolność serca
HOCM
– kardiomiopatia przerostowa z zawężaniem
drogi odpływu lewej komory
HR
– częstotliwość rytmu serca
HV
– His-ventricle
ICD
– wszczepialny kardiowerter-defibrylator
ILR
– wszczepialny rejestrator EKG
ISSUE
– International Study on Syncope of Unknown
Etiology
LBBB
– blok lewej odnogi pęczka Hisa
LOC
– utrata przytomności
LVEF
– frakcja wyrzutowa lewej komory
MRI
– rezonans magnetyczny
OH
– hipotonia ortostatyczna
PCM
– ćwiczenia izometryczne zapobiegające
hipotensji
PDA
– palmtop
POTS
– zespół tachykardii postawno-ortostatycznej
RBBB
– blok prawej odnogi pęczka Hisa
SCD
– nagły zgon sercowy
SCD-HeFT – Sudden Cardiac Death in Heart Failure Trial
SNRT
– czas powrotu rytmu zatokowego
SVR
– systemowy opór naczyniowy
SVT
– częstoskurcz nadkomorowy
TIA
– przemijający napad niedokrwienia mózgu
TF
– Grupa Robocza
T-LOC
– przejściowa utrata przytomności
VT
– częstoskurcz komorowy
VVS
– omdlenie wazowagalne
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 548
S 548
Tabela 1. Klasy zaleceń
Klasy zaleceń
Definicja
Klasa I
Istnieją dowody naukowe i/lub powszechne
przekonanie, że dana procedura lub sposób
leczenia są korzystne, przydatne, skuteczne.
Istnieją sprzeczne dowody i rozbieżne opinie
na temat przydatności/skuteczności danego
sposobu leczenia lub procedury.
Klasa II
Klasa IIa
Przeważają dowody/opinie potwierdzające
skuteczność/przydatność.
Klasa IIb
Przydatność/skuteczność jest słabiej potwierdzona
za pomocą dowodów/opinii.
Klasa III
Istnieją dowody i powszechne przekonanie, że
stosowany sposób leczenia lub procedura nie są
przydatne/skuteczne, a w niektórych przypadkach
mogą być szkodliwe.
Tabela 2. Poziom dowodów
Poziom dowodów A Dane pochodzą z wielu badań klinicznych
z randomizacją lub metaanaliz.
Poziom dowodów B Dane pochodzą z jednego badania klinicznego
z randomizacją lub dużych badań bez
randomizacji.
Poziom dowodów C Zgodna opinia ekspertów i/lub małe badania,
badania retrospektywne, rejestry.
Najważniejszą rzeczą po opublikowaniu wytycznych jest
ich rozpowszechnienie. Przydatne w tym celu są wersje kieszonkowe oraz wersje elektroniczne przeznaczone do palmtopa. Niektóre badania ankietowe dowodzą, że osoby,
do których adresowane są wytyczne, czasem nie są świadome ich istnienia lub nie stosują ich w praktyce klinicznej. Z tego właśnie powodu ważnym elementem upowszechniania wiedzy są programy wdrażania nowych
wytycznych. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne organizuje spotkania skierowane do towarzystw narodowych
oraz osób opiniotwórczych w Europie. Po zaakceptowaniu
wytycznych przez towarzystwa wchodzące w skład ESC
oraz po ich przetłumaczeniu na języki narodowe, na szczeblu krajowym mogą odbywać się spotkania mające na celu ich upowszechnienie. Programy implementacji wytycznych są potrzebne, ponieważ wykazano, że zastosowanie
zaleceń dotyczących postępowania ma korzystny wpływ
na rokowanie w danej jednostce chorobowej.
Zadaniem osób piszących wytyczne oraz dokumenty
stanowiące uzgodnienia ekspertów jest zatem nie tylko
zintegrowanie najnowszych wyników badań, ale także
opracowanie narzędzi edukacyjnych oraz programów mających na celu wprowadzenie wytycznych w życie. Proces
obejmujący badania kliniczne, pisanie wytycznych oraz ich
wprowadzanie w życie jest zakończony dopiero w momencie stworzenia i prowadzenia rejestrów oraz badań ankietowych oceniających, czy codzienna praktyka kliniczna pozostaje w zgodzie z wytycznymi. Rejestry oraz ankiety
umożliwiają także ocenę wpływu wprowadzenia wytycz-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
nych na rokowanie pacjentów. Wytyczne i zalecenia powinny pomagać lekarzom w dokonywaniu wyborów w codziennej praktyce lekarskiej. Mimo to ostateczną decyzję
dotyczącą sposobu postępowania z pacjentem musi podjąć opiekujący się nim lekarz.
Wprowadzenie
Pierwsze wytyczne ESC dotyczące postępowania
w omdleniach zostały opublikowane w 2001 r., a następnie uaktualnione w 2004 r. [1]. W marcu 2008 r. CPG uznał,
że pojawiła się taka ilość nowych danych, która uzasadnia stworzenie nowych wytycznych.
Niniejszy dokument różni się od poprzednich głównie
pod dwoma względami.
Po pierwsze, położono nacisk na sprawę dwóch różnych powodów oceny pacjentów z omdleniami: ustalenie
dokładnej przyczyny, aby możliwe było włączenie leczenia
swoistego dla mechanizmu choroby, oraz określenie indywidualnego ryzyka pacjenta, które często zależy od choroby podstawowej, a nie od samego mechanizmu omdleń.
Przedstawiono podstawowe zagadnienia, aby nie dochodziło do mylenia przez lekarzy tych kwestii.
Po drugie, starano się stworzyć wyczerpujący dokument skierowany nie tylko do kardiologów, ale do wszystkich lekarzy zainteresowanych omawianym zagadnieniem.
W tym celu zaangażowano szerokie grono specjalistów,
jako pełnoprawnych członków Grupy Roboczej, autorów
spoza Grupy Roboczej i recenzentów zaproponowanych
przez międzynarodowe towarzystwa neurologiczne, chorób układu autonomicznego, chorób wewnętrznych, medycyny ratunkowej, geriatrii i medycyny rodzinnej. W projekcie uczestniczyło 76 specjalistów reprezentujących różne
dziedziny medycyny.
Najbardziej istotne zmiany zostały wymienione poniżej:
• Uaktualnienie klasyfikacji omdleń w odniesieniu do szerszego zakresu pojęcia przejściowych utrat przytomności
(T-LOC).
• Nowe dane epidemiologiczne.
• Nowe podejście diagnostyczne ukierunkowane na stratyfikację ryzyka nagłego zgonu sercowego (SCD) oraz
zdarzeń sercowo-naczyniowych na podstawie oceny
wstępnej, z uwzględnieniem wytycznych dotyczących leczenia pacjentów wysokiego ryzyka z niewyjaśnionymi
omdleniami.
• Podkreślenie wzrastającej roli strategii diagnostycznej
opartej na przedłużonym monitorowaniu w przeciwieństwie do strategii klasycznej, opartej na badaniach laboratoryjnych.
• Uaktualnienie metod leczenia opartych na dowodach.
Piśmiennictwo dotyczące rozpoznawania i leczenia
omdleń składa się w dużej mierze z serii przypadków, badań kohortowych lub retrospektywnych analiz dostępnych
danych. Trudno jest ustalić wpływ poszczególnych strategii na prowadzenie leczenia i zmniejszanie częstości nawrotów omdleń bez zastosowania randomizacji i zaślepie-
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 549
S 549
nia badania. W związku z tym zespół ekspertów dokonał
całościowego przeglądu literatury dotyczącej badań diagnostycznych, bez zastosowania kryteriów selekcji przeglądanych artykułów. Grupa Robocza zdaje sobie sprawę, że
w przypadku niektórych zaleceń związanych z procesami
diagnostycznymi nie przeprowadzono nigdy kontrolowanych badań klinicznych. W związku z tym niektóre zalecenia zostały oparte na krótkich badaniach obserwacyjnych,
ogólnej praktyce klinicznej, uzgodnieniach ekspertów, a czasem na zdrowym rozsądku. Tym zaleceniom przyznano,
zgodnie ze stosowanymi obecnie zasadami tworzenia wytycznych, poziom istotności dowodów C.
Część 1. Definicje, klasyfikacja
i patofizjologia, epidemiologia,
rokowanie, wpływ na jakość życia
oraz zagadnienia ekonomiczne
Omdlenie w kontekście T-LOC
Obraz kliniczny
Nie
Utrata
przytomności?
Tak
Zaburzenia
świadomości
Upadki
Nie
Przejściowa?
Nagły początek?
Krótki czas
trwania?
Samoistne
ustąpienie?
Tak
Niedokonany
SCD
Inne
T-LOC
Nieurazowa
Omdlenie
Śpiączka
Urazowa
Napad
Psychogenna
padaczkowy
Rzadkie
przyczyny
1.1. Definicje
Omdlenie jest to T-LOC spowodowana przejściowym
uogólnionym zmniejszeniem perfuzji mózgu, charakteryzująca się gwałtownym początkiem, krótkim czasem trwania oraz samoistnym całkowitym ustąpieniem.
Powyższa definicja omdleń różni się od innych tym, że
uwzględnia przyczyny braku przytomności, a mianowicie
przejściowe uogólnione zmniejszenie perfuzji mózgu. Bez
powyższego elementu definicja omdleń staje się na tyle
szeroka, że uwzględnia takie zaburzenia, jak napady padaczkowe czy wstrząśnienie mózgu. W efekcie definicja
omdleń nie różniłaby się od definicji T-LOC, która jest terminem celowo obejmującym wszystkie zaburzenia charakteryzujące się samoograniczającą się utratą przytomności
(LOC), bez względu na mechanizm (Rycina 1.). Dzięki rozróżnieniu T-LOC i omdleń obecna definicja minimalizuje
zamieszanie pojęciowe i diagnostyczne. W przeszłości często w pracach nie definiowano omdleń albo czyniono to
w różny sposób [2]. Czasem za omdlenia uznawano T-LOC,
co prowadziło do określania tym pojęciem zarówno napadów padaczkowych, jak i udarów. Pomyłki, których źródłem jest opisany powyżej sposób definiowania omdleń,
wciąż spotyka się w piśmiennictwie [3, 4].
W przypadku niektórych postaci omdleń może występować okres prodromalny, w którym pojawienie się różnych objawów (zawrotów głowy, nudności, pocenia się,
osłabienia, zaburzeń widzenia) stanowi ostrzeżenie przed
nadchodzącym omdleniem. Często jednak do LOC dochodzi bez ostrzeżenia. Dokładny czas trwania spontanicznych
napadów rzadko jest znany. Typowe omdlenie jest krótkotrwałe. Całkowita LOC w omdleniu odruchowym trwa nie
dłużej niż 20 s. W rzadkich wypadkach omdlenia mogą jednak trwać dłużej, nawet kilka minut [5]. W takich sytuacjach diagnostyka różnicowa omdleń i innych przyczyn
LOC może nastręczać trudności. Ustąpienie omdlenia prowadzi zazwyczaj do prawie natychmiastowego powrotu
właściwego zachowania i orientacji. Niepamięć wsteczna
Rycina 1. Okoliczności przejściowej utraty przytomności (T-LOC)
SCD – nagły zgon sercowy
występuje rzadko, ale może się pojawiać częściej, niż sądzono poprzednio, zwłaszcza u osób starszych. Czasem
w okresie po omdleniu może występować zmęczenie [5].
Przymiotnik „przedomdleniowy” określa objawy i zmiany zachodzące przed wystąpieniem utraty przytomności
związanej z omdleniem, a zatem w przypadku stosowania w powyższym kontekście, należy jego znaczenie rozumieć dosłownie, co sprawia, że staje się on synonimem
„ostrzeżenia” lub „zwiastuna”. Określenie „stan przedomdleniowy” lub „prawie omdlenie” bywa często stosowane
do opisu stanu przypominającego objawy prodromalne
omdlenia, nieprowadzącego jednak do LOC; istnieją wątpliwości, czy mechanizmy zaangażowane w to zjawisko są
takie same jak w przypadku omdlenia.
1.2. Klasyfikacja i patofizjologia
1.2.1. Umiejscowienie omdleń w większej
grupie przejściowych utrat przytomności
(rzeczywistych lub pozornych)
Okoliczności związane z T-LOC zostały przedstawione
na Rycinie 1. Dwa schematy decyzyjne różnicące T-LOC od innych stanów obejmują określenie, czy doszło do utraty przytomności czy też nie oraz czy obecne są cztery cechy charakteryzujące T-LOC (przemijający charakter, gwałtowne
wystąpienie, krótki czas trwania, samoistne ustąpienie).
Przejściowe utraty przytomności dzieli się na postaci związane lub niezwiązane z urazem. Wstrząśnienie mózgu powoduje zazwyczaj LOC, jednak ze względu na widoczny zwykle uraz ryzyko błędu diagnostycznego jest ograniczone.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 550
S 550
Przejściowe utraty przytomności niezwiązane z urazem
dzieli się na omdlenia, napady padaczkowe, pseudoomdlenia psychogenne oraz rzadko występujące inne przyczyny.
Pseudoomdlenia psychogenne zostały omówione w innej
części dokumentu. Rzadko występujące inne zaburzenia
obejmują zaburzenia pojawiające się sporadycznie (np. katapleksję) lub takie, których obraz kliniczny przypomina inne postaci T-LOC jedynie w rzadkich sytuacjach (np. nadmierna senność dzienna).
Wiele zaburzeń może przypominać omdlenia w dwojaki sposób (Tabela 3.). W niektórych przypadkach dochodzi do rzeczywistej utraty przytomności, ale jej mechanizm
jest odmienny od uogólnionego zmniejszenia perfuzji mózgu. Przykładem takich zaburzeń są: padaczka, niektóre
zaburzenia metaboliczne (w tym hipoksja i hipoglikemia),
zatrucia oraz przemijający napad niedokrwienia mózgu
(TIA) w obszarze unaczynionym przez tętnice kręgowo-podstawne. W innych sytuacjach dochodzi jedynie do pozornej utraty przytomności. Należą do nich katapleksja,
napady padania, upadki, pseudoomdlenia psychogenne
oraz TIA spowodowane zwężeniem tętnic szyjnych. W wymienionych sytuacjach diagnostyka różnicowa z omdleniami jest najczęściej prosta, ale czasami może być utrudniona ze względu na brak wywiadu chorobowego, mylące
cechy lub nieścisłości związane z definicją omdleń. Rozróżnienie to jest istotne dla klinicystów zajmujących się
chorymi z LOC (rzeczywistą lub pozorną), gdyż powodem
jej wystąpienia może nie być uogólniony spadek przepływu krwi przez mózg, na przykład w przypadku napadów
padaczkowych i/lub reakcji konwersyjnych.
na duże grupy zaburzeń ze wspólnym obrazem klinicznym
i związane z różnym ryzykiem. Rozróżnienie między poszczególnymi mechanizmami patofizjologicznymi skupia
się wokół systemowego spadku ciśnienia tętniczego (BP)
powodującego uogólnione zmniejszenie przepływu krwi
przez mózg, będące z kolei powodem omdlenia. Wykazano, że krótka przerwa w perfuzji mózgu, nawet trwająca
6–8 s, jest wystarczająca do wywołania całkowitej LOC.
1.2.2. Klasyfikacja i patofizjologia omdleń
Wtórna niewydolność autonomiczna:
– w cukrzycy, skrobiawicy, mocznicy, po urazie rdzenia kręgowego
W Tabeli 4. przedstawiono klasyfikację patofizjologiczną głównych przyczyn omdleń, ze szczególnym naciskiem
Tabela 3. Stany nieprawidłowo rozpoznawane jako
omdlenie
Zaburzenia przebiegające z częściową lub całkowitą LOC, ale bez
uogólnionego zmniejszenia perfuzji mózgu
• Padaczka
• Zaburzenia metaboliczne, w tym hipoglikemia, hipoksja,
hiperwentylacja z hipokapnią
• Zatrucia
Tabela 4. Klasyfikacja omdleń
Omdlenie odruchowe (neurogenne)
Wazowagalne:
– czynniki wyzwalające: strach, ból, cewnikowanie, fobia krwi
– w wyniku stresu ortostatycznego
Sytuacyjne:
– kaszel, kichanie
– stymulacja żołądkowo-jelitowa (połykanie, wypróżnienie, ból
trzewny)
– mikcja (pomikcyjne)
– powysiłkowe
– poposiłkowe
– inne (np. śmiech, granie na instrumentach dętych, podnoszenie
ciężarów)
Zespół zatoki tętnicy szyjnej
Postaci atypowe (bez wyraźnej przyczyny i/lub o nietypowym
przebiegu)
Omdlenia spowodowane hipotonią ortostatyczną
Pierwotna niewydolność autonomiczna:
– izolowana niewydolność autonomiczna, zanik wieloukładowy,
choroba Parkinsona z niewydolnością autonomiczną, otępienie
z ciałami Lewy’ego
Hipotonia ortostatyczna polekowa:
– alkohol, leki wazodylatacyjne, leki moczopędne, fenotiazyny, leki
przeciwdepresyjne
Utrata płynów:
– krwotok, biegunka, wymioty itp.
Omdlenie sercowe (sercowo-naczyniowe)
Arytmia jako przyczyna podstawowa:
Bradykardia:
– dysfunkcja węzła zatokowego (w tym zespół
bradykardia/tachykardia)
– choroba układu przewodzącego przedsionkowo-komorowego
– dysfunkcja implantowanego urządzenia
Zaburzenia przebiegające bez upośledzenia przytomności
Częstoskurcz:
– nadkomorowy
– komorowy (idiopatyczny, wtórny do organicznej choroby serca
lub do kanałopatii)
• Katapleksja
Bradykardia i tachyarytmia spowodowane zażywaniem leków
• TIA w obszarze unaczynionym przez tętnice kręgowo-podstawne
• Napady padania
• Upadki
• Czynnościowe (pseudoomdlenia psychogenne)
• TIA spowodowane zwężeniem tętnic szyjnych
LOC – utrata przytomności, TIA – przejściowy napad niedokrwienia
mózgu
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
Choroba organiczna:
serca: choroba zastawkowa, ostry zawał serca/niedokrwienie,
kardiomiopatia przerostowa, śluzak przedsionka i inne guzy serca,
choroba osierdzia/tamponada, wrodzone anomalie tętnic
wieńcowych, dysfunkcja sztucznej zastawki
inne: zator tętnicy płucnej, ostre rozwarstwienie aorty,
nadciśnienie płucne
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 551
S 551
Omdlenie
wtórne do OH
AN
wtó F
rna
y
on
jsz ylny
e
i
n tż
zm wró
po
inn
e
us org
zk an
od ic
ze zn
nie e
AN
S
Omdlenie
sercowe
za
st
ży ój k
ln rw
ej i
prawidłowy ANS
niskie BP/
uogólnione
zmniejszenie
perfuzji
mózgu
choroba
organiczna
serca
niski opór
obwodowy
de kar
pr dio
es yjn
e
nieprawidłowy odruch
ia
tm
ary
ANF polekowa
de w
pr azo
es yjn
e
mieszane
sercowe (płucne)
Określenie „omdlenie odruchowe” tradycyjnie odnosi
się do heterogenicznej grupy stanów, w których odruchy
sercowo-naczyniowe, przydatne w warunkach normalnych
do kontroli układu krążenia, okresowo reagują na bodziec
w sposób niewłaściwy, co prowadzi do wazodylatacji i/lub
bradykardii, a tym samym do spadku ciśnienia tętniczego
oraz uogólnionej perfuzji mózgu [7].
Omdlenia odruchowe są zazwyczaj klasyfikowane
na podstawie dominującej drogi odprowadzającej
(eferentnej), tzn. współczulnej lub przywspółczulnej. Ter-
Omdlenie odruchowe
niski rzut serca
1.2.2.1. Omdlenie odruchowe (omdlenie neurogenne)
Podstawy patofizjologiczne klasyfikacji
F na
AN ot
w
er
pi
Doświadczenia pochodzące z testów pochyleniowych dowodzą, że spadek skurczowego BP do 60 mmHg lub niżej
jest związany z wystąpieniem omdlenia [6]. Systemowe BP
zależy od pojemności minutowej (CO) oraz całkowitego obwodowego oporu naczyniowego, a spadek któregokolwiek
z tych parametrów może spowodować omdlenie. Najczęściej dochodzi do spadku obydwu komponent układowego BP, ale rola poszczególnych mechanizmów znacząco się
różni. Na Rycinie 2. przedstawiono sposoby, w jakie zjawiska patofizjologiczne uzasadniają klasyfikację, z uwzględnieniem głównej roli niskiego BP/uogólnionego zmniejszenia perfuzji mózgu, które łączy się z niskim lub nieadekwatnym oporem obwodowym oraz niskim CO.
Niski lub nieadekwatny opór obwodowy może być spowodowany nieprawidłową czynnością odruchową przedstawioną na kolejnym pierścieniu, powodującą wazodylatację i bradykardię manifestujące się jako omdlenie
odruchowe wazodepresyjne, mieszane lub kardiodepresyjne, przedstawione na pierścieniu zewnętrznym. Do innych
przyczyn niskiego lub nieadekwatnego oporu naczyniowego należą organiczne i czynnościowe uszkodzenia autonomicznego układu nerwowego (ANS) z powodowaną przez
leki oraz pierwotną lub wtórną niewydolnością autonomiczną (ANF), umieszczone w pierścieniu zewnętrznym.
W przypadku ANF wazomotoryczne szlaki współczulne nie
są w stanie doprowadzić do wzrostu całkowitego naczyniowego oporu obwodowego w odpowiedzi na przyjęcie
pozycji stojącej. Stres grawitacyjny w połączeniu z niewydolnością wazomotoryczną powodują zastój krwi żylnej
poniżej przepony, co prowadzi do spadku powrotu żylnego, a w konsekwencji także CO.
Istnieją trzy powody przejściowego obniżenia CO. Pierwszym z nich jest odruch powodujący bradykardię, znany jako typ kardiodepresyjny omdleń odruchowych. Drugi to
przyczyny sercowo-naczyniowe spowodowane zaburzeniami rytmu i chorobami organicznymi, w tym zatorowością
lub nadciśnieniem płucnym. Trzecim jest nieadekwatny powrót żylny spowodowany zmniejszeniem wolemii lub zastojem krwi żylnej poniżej przepony. Trzy ostateczne mechanizmy – odruchowy, wtórny do hipotonii ortostatycznej
(OH) i sercowo-naczyniowy, zostały przedstawione na Rycinie 2. na zewnątrz pierścieni; dwie główne kategorie patofizjologiczne obejmują omdlenia odruchowe oraz OH.
ek
spad mii
wole
Rycina 2. Podstawy patofizjologiczne klasyfikacji
(szczegóły w tekście)
ANF – niewydolność autonomiczna, ANS – autonomiczny układ
nerwowy, BP – ciśnienie tętnicze, OH – hipotonia ortostatyczna
min „typ wazodepresyjny” jest powszechnie używany
w przypadku przewagi hipotensji spowodowanej utratą
napięcia wazokonstrykcyjnego w pozycji stojącej. Termin
„kardiodepresyjny” jest stosowany w przypadku przewagi bradykardii lub asystolii, a termin „mieszany” w przypadku obecności obu mechanizmów.
Omdlenie odruchowe może być także klasyfikowane
na podstawie bodźca powodującego jego wystąpienie,
tj. drogi dośrodkowej (aferentnej) (Tabela 4.). Należy zaznaczyć, że jest to uproszczenie, ponieważ w określonych
sytuacjach, takich jak omdlenie pomikcyjne czy związane
z wypróżnieniem, może działać wiele różnych mechanizmów. Sytuacje stanowiące bodziec dla omdlenia różnią
się znacznie między- i wewnątrzosobniczo. W większości
przypadków droga odprowadzająca nie zależy w istotny
sposób od rodzaju bodźca [np. zarówno omdlenia pomikcyjne, jak i omdlenia wazowagalne (VVS) mogą się manifestować jako omdlenia kardiodepresyjne lub wazodepresyjne]. Znajomość różnych bodźców ma istotne znaczenie
kliniczne, ponieważ wiedza ta może zostać wykorzystana
w rozpoznawaniu omdleń:
• Omdlenie wazowagalne (VVS), znane także jako „pospolite omdlenie”, jest związane z emocjami lub stresem ortostatycznym. Zazwyczaj poprzedzają je objawy prodromalne charakterystyczne dla aktywacji układu
autonomicznego (pocenie się, zblednięcie, nudności).
• Omdlenie sytuacyjne odnosi się zazwyczaj do omdlenia
odruchowego związanego z określonymi sytuacjami.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 552
S 552
U młodych sportowców jako postać omdlenia odruchowego może wystąpić omdlenie powysiłkowe, a u osób
w średnim lub starszym wieku – jako wczesna manifestacja ANF przed pojawieniem się typowej OH.
• Omdlenie z zatoki szyjnej zasługuje na oddzielne omówienie. W rzadko występującej postaci spontanicznej jest
ono wyzwalane przez mechaniczną stymulację zatok szyjnych. W postaci spotykanej częściej nie stwierdza się
bodźca mechanicznego i jest ona rozpoznawana na podstawie masażu zatoki szyjnej (CSM) [8].
• Pojęcie postać atypowa odnosi się do sytuacji, w których
omdlenie odruchowe pojawia się przy niejasnych bodźcach wyzwalających lub nawet bez nich. Rozpoznanie
opiera się wówczas w mniejszym stopniu na samym wywiadzie, a w większym na wykluczeniu innych przyczyn
omdleń (nieobecność organicznej choroby serca) oraz
na odtworzeniu podobnych objawów za pomocą testu
pochyleniowego. Powyższy, mniej jednoznaczny obraz
kliniczny może współwystępować z bardziej typowymi
omdleniami.
Klasyczna postać VVS występuje zazwyczaj po raz pierwszy u osób młodych, jako izolowany epizod, w odróżnieniu
od innych postaci o często atypowym obrazie klinicznym,
występujących po raz pierwszy w starszym wieku u osób ze
schorzeniami neurologicznymi lub sercowo-naczyniowymi,
potencjalnie cierpiących na hipotonię ortostatyczną lub poposiłkową. W przypadku postaci innych niż klasyczne VVS
omdlenie odruchowe jest wyrazem procesu patologicznego związanego głównie z upośledzeniem aktywacji odruchów kompensacyjnych przez ANS, co zazębia się z ANF [9].
Porównanie z innymi stanami powodującymi omdlenie w pozycji stojącej zostało przedstawione w Tabeli 5.
1.2.2.2. Hipotonia ortostatyczna oraz zespoły
nietolerancji ortostatycznej
W przypadku ANF, w odróżnieniu od omdlenia odruchowego, dochodzi do trwałego uszkodzenia eferentnej
aktywności współczulnej, co powoduje upośledzenie wazokonstrykcji. Po przyjęciu pozycji stojącej dochodzi
do spadku BP i wystąpienia stanu przedomdleniowego lub
omdlenia. Hipotonię ortostatyczną definiuje się jako nieprawidłowy spadek skurczowego BP po przyjęciu pozycji
stojącej.
Z patofizjologicznego punktu widzenia nie dochodzi
do nakładania się omdleń odruchowych i ANF, ale objawy
kliniczne w obu przypadkach są często podobne, co niekiedy utrudnia diagnostykę różnicową. Pojęcie „nietolerancja ortostatyczna” odnosi się do objawów oraz zmian
występujących w pozycji stojącej spowodowanych nieprawidłowościami układu krążenia. Omdlenie jest jednym
z objawów, a inne to: (i) zawroty głowy, stan przedomdleniowy; (ii) osłabienie, zmęczenie, letarg; (iii) kołatanie serca, pocenie się; (iv) zaburzenia widzenia (w tym zamazany obraz, nadmierna jasność, widzenie tunelowe);
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
(v) zaburzenia słuchu (w tym upośledzony słuch, trzeszczenia, szum w uszach); oraz (vi) ból karku (okolicy potylicznej/szyjnej lub okolicy ramion), ból dolnej części pleców lub w okolicy przedsercowej [10, 11].
Poszczególne zespoły kliniczne nietolerancji ortostatycznej zostały przedstawione w Tabeli 5. Wśród nich znajdują
się także typy omdleń odruchowych, w których stres ortostatyczny stanowi główny czynnik wywołujący omdlenie.
• Klasyczna OH jest zmianą w badaniu przedmiotowym
definiowaną jako spadek skurczowego BP ≥ 20 mmHg
oraz rozkurczowego BP ≥ 10 mmHg w czasie 3 min
od przyjęcia pozycji stojącej [12] (Rycina 3.), opisywaną
u osób z czystą postacią ANF, hipowolemią oraz z innymi formami ANF.
• Wczesna OH charakteryzuje się spadkiem BP > 40 mmHg
bezpośrednio po przyjęciu pozycji stojącej [13]. Następnie BP samoistnie i szybko powraca do wartości prawidłowych, co sprawia, że okres hipotensji oraz objawów
jest krótki (< 30 s) (Rycina 3.).
• Późna (postępująca) OH [14–16] jest względnie często
spotykanym zjawiskiem u osób starszych. Jej występowanie wiąże się z postępującym wraz z wiekiem upośledzeniem odruchów kompensacyjnych oraz sztywnieniem
serca, co zwiększa jego wrażliwość na spadek obciążenia wstępnego [16]. Późna OH charakteryzuje się powolnym, postępującym spadkiem skurczowego BP po przyjęciu pozycji stojącej. Cechą odróżniającą późną OH
od omdlenia odruchowego jest brak odruchowej bradykardii (z nerwu błędnego). Odruchowa bradykardia może się jednak pojawić po wystąpieniu późnej OH, ponieważ u osób starszych spadek BP jest mniej gwałtowny
niż u osób w młodym wieku (Rycina 4.).
• Zespół tachykardii postawno-ortostatycznej (POTS). Niektórzy pacjenci, głównie młode kobiety, uskarżają się
na ciężką nietolerancję ortostatyczną bez towarzyszącego omdlenia, ale ze znacznym wzrostem częstotliwości
rytmu serca (HR) (o ponad 30 uderzeń na minutę lub
do powyżej 120 uderzeń na minutę) oraz niestabilnym
BP [17]. Często POTS współwystępuje z zespołem przewlekłego zmęczenia. Procesy patofizjologiczne leżące
u jego podłoża pozostają niewyjaśnione.
1.2.2.3. Omdlenie kardiogenne
(sercowo-naczyniowe)
Zaburzenia rytmu serca
Arytmie są najczęstszą przyczyną omdleń sercowych.
Prowadzą one do niestabilności hemodynamicznej, co może powodować krytyczny spadek CO oraz przepływu krwi
przez mózg. Wystąpienie omdlenia zależy od szeregu innych czynników, do których należą częstotliwość rytmu
serca, rodzaj arytmii (nadkomorowa lub komorowa), czynność lewej komory, pozycja ciała oraz współmierność naczyniowych mechanizmów kompensacyjnych. Te ostatnie
obejmują odruchy neuronalne z baroreceptorów oraz reakcje na OH powodowane przez arytmię [18, 19]. Skoro
Test aktywnej
pionizacji lub test
pochyleniowy
Test aktywnej
pionizacji lub
test pochyleniowy
Test pochyleniowy
Test pochyleniowy
Klasyczna OH
(klasyczna
niewydolność
autonomiczna)
Późna
(postępująca)
OH
Późna
(postępująca)
OH + omdlenie
odruchowe
Omdlenie
odruchowe
(VVS)
wywoływane
przez pozycję
stojącą
Niepewny: znaczny spadek adaptacji fizjologicznej, sugerowany niewystarczający
powrót żylny lub znaczny zastój krwi żylnej
Wyjściowo prawidłowe odruchy adaptacyjne,
po których następuje gwałtowny spadek
powrotu żylnego oraz reakcja wazowagalna
(aktywny odruch obejmujący odruchową
bradykardię oraz wazodylatację)
Postępujący spadek powrotu żylnego
(jak wyżej), po którym następuje reakcja
wazowagalna (aktywny odruch obejmujący
odruchową bradykardię oraz wazodylatację)
Postępujący spadek powrotu żylnego:
niska CO, zmniejszone możliwości
wazokonstrykcyjne (słabnące odruchy
adaptacyjne), brak odruchowej bradykardii
Upośledzony wzrost SVR w niewydolności
autonomicznej prowadzący do zastoju
krwi lub znacznego spadku
wolemii, przekraczających odruchowe
zdolności adaptacyjne
Rozbieżność między CO a SVR
Objawowy znaczny wzrost częstotliwości rytmu
serca oraz niestabilność ciśnienia tętniczego.
Brak omdlenia
Typowy okres prodromalny („klasyczny”),
omdlenie następujące zawsze po czynniku
wyzwalającym
Długotrwały okres prodromalny (zawroty
głowy, zmęczenie, osłabienie, kołatanie
serca, zaburzenia widzenia i słuchu,
wzmożona potliwość, ból dolnej części pleców,
karku lub ból w okolicy przedsercowej), po którym
często następuje gwałtowne omdlenie
Długotrwały okres poprzedzający (zawroty
głowy, zmęczenie, osłabienie, kołatanie
serca, zaburzenia widzenia i słuchu, wzmożona potliwość, ból dolnej części pleców, karku
lub ból w okolicy przedsercowej), po którym
często następuje gwałtowne omdlenie
Zawroty głowy, stan przedomdleniowy, zmęczenie,
osłabienie, kołatanie serca,
zaburzenia widzenia i słuchu
(rzadko omdlenie)
Zawroty głowy, zaburzenia widzenia
pojawiające się w kilka sekund
po przyjęciu pozycji stojącej
(rzadko omdlenie)
Najczęstsze objawy
Młode kobiety
Młode, zdrowe osoby, dominują
kobiety
Starszy wiek, niewydolność
autonomiczna, polekowe (każdy lek
wazoaktywny oraz diuretyk), choroby
współistniejące
Starszy wiek, niewydolność
autonomiczna, polekowe (każdy lek
wazoaktywny oraz diuretyk), choroby
współistniejące
Starszy wiek, polekowe (każdy lek
wazoaktywny oraz diuretyk)
Ludzie młodzi i asteniczni, starszy
wiek, polekowe (alfa-blokery), CSS
Najczęstsze stany
współistniejące
CO – rzut serca, CSS – zespół zatoki tętnicy szyjnej, OH – hipotonia ortostatyczna, POTS – zespół częstoskurczów postawno-ortostatycznych, SBP – skurczowe ciśnienie tętnicze, SVR – systemowy opór naczyniowy,
VVS – omdlenie wazowagalne
Różny
3–45 min
3–45 min
3–30 min
30 s – 3 min
0–30 s
Mechanizm
17:41
Test pochyleniowy
Ciągły pomiar
skurczowego
BP w trakcie testu
aktywnej pionizacji
Wczesna OH
Czas od przyjęcia
pozycji stojącej
do wystąpienia
objawów
2009-12-22
POTS
Badanie
diagnostyczne
Klasyfikacja
Tabela 5. Zespoły nietolerancji ortostatycznej mogące powodować omdlenia
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
Page 553
S 553
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 554
S 554
HR [uderzeń na min]
BP [mmHg]
150
100
50
70
30
140
0
BP [mmHg]
150
100
80
50
60
0
60
Czas [s]
Rycina 3. Przypadek „wczesnej hipotonii
ortostatycznej” (panel lewy) oraz „klasycznej
hipotonii ortostatycznej” (panel prawy). W zapisie
na panelu lewym, pochodzącym od 17-letniego
pacjenta uskarżającego się na silne, okresowe
zawroty głowy po przyjęciu pozycji stojącej, a poza
tym pozostającego w poczuciu zdrowia, widać
początkowy spadek BP. Wartość BP jest najniższa
po 7–10 s, następnie następuje powrót do wartości
wyjściowych. Zapis po prawej stronie pochodzi od
47-letniego mężczyzny z czystą ANF. Spadek BP
rozpoczyna się natychmiast po przyjęciu pozycji
stojącej i osiąga bardzo niskie wartości po 1 min
od pionizacji, przy niewielkim wzroście HR mimo
hipotensji [12, 13]
ANF – niewydolność autonomiczna, BP – ciśnienie tętnicze,
HR – częstotliwość pracy serca
arytmia jest podstawową przyczyną omdleń, to bez względu na powyższe zjawiska pośredniczące powinna być ona
leczona w sposób swoisty.
W przypadku zespołu chorego węzła zatokowego dochodzi do uszkodzenia węzła zatokowo-przedsionkowego,
co prowadzi do nieprawidłowego automatyzmu lub nieprawidłowego przewodzenia zatokowo-przedsionkowego.
Omdlenia są wówczas powodowane przez długie pauzy
wywołane zahamowaniem zatokowym lub blokiem zatokowo-przedsionkowym i niewydolnością bodźcotwórczych
ośrodków zastępczych. Do wystąpienia pauz dochodzi najczęściej w momencie nagłego ustąpienia tachyarytmii
przedsionkowej (zespół tachy-brady) [19].
Z omdleniami są zazwyczaj związane cięższe postaci
nabytego bloku przedsionkowo-komorowego (AV) (blok
AV II stopnia typu Mobitz II, zaawansowany blok AV, całkowity blok AV). W tych przypadkach rytm serca może być
zależny od ośrodków drugorzędowych lub zastępczych.
Do wystąpienia omdlenia dochodzi w wyniku znacznego
opóźnienia w przejęciu czynności stymulacyjnej przez te
ośrodki. Ponadto ośrodki zastępcze cechuje zazwyczaj
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
0
HR [uderzeń na min]
0
100
80
60
140
BP [mmHg]
HR [uderzeń na min]
110
80
0
0
40
60
100
140
180 S
Rycina 4. Omdlenie odruchowe (postać mieszana)
sprowokowane testem pionizacyjnym u 31-letniego (panel górny) i 69-letniego (panel dolny) pacjenta. Należy zwrócić uwagę na różnice zależne
od wieku – bardziej gwałtowny spadek BP u młodszego chorego w porównaniu ze starszym (zmodyfikowane na podstawie Verheyden et al. [16])
BP – ciśnienie tętnicze, HR – częstotliwość pracy serca
względnie niska częstotliwość rytmu serca (25–40 uderzeń
na minutę). Bradykardia powoduje także wydłużenie okresu repolaryzacji oraz predysponuje do wystąpienia polimorficznych częstoskurczów komorowych (VT), w szczególności typu torsade de pointes.
Do omdlenia lub stanu przedomdleniowego dochodzi
w momencie pojawienia się napadu częstoskurczu, przed
uruchomieniem naczyniowych odruchów kompensacyjnych [18, 19]. Przytomność powraca zazwyczaj przed ustąpieniem częstoskurczu. Jeśli utrzymuje się niestabilność
hemodynamiczna spowodowana częstoskurczem, chory
pozostaje nieprzytomny. Poprawa nie następuje wówczas
samoistnie i stan ten nie jest klasyfikowany jako omdlenie, ale jako zatrzymanie krążenia.
Do wystąpienia bradykardii oraz tachyarytmii może prowadzić przyjmowanie szeregu leków. Bradykardia może być
efektem swoistego wpływu wielu leków antyarytmicznych
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 555
S 555
wiek w momencie pierwszego zasłabnięcia
Choroby organiczne
Organiczne choroby sercowo-naczyniowe mogą powodować omdlenie w sytuacji, kiedy wymagania krążeniowe
okazują się większe od upośledzonej zdolności serca
do zwiększenia rzutu. W Tabeli 4. przedstawiono choroby
sercowo-naczyniowe najczęściej powodujące omdlenia.
Omdlenia mają duże znaczenie w przypadku współwystępowania stałego lub dynamicznego zawężania w drodze
odpływu lewej komory. U podłoża zasłabnięcia leży wówczas nieprawidłowy przepływ krwi spowodowany przeszkodą mechaniczną. Mimo to w niektórych przypadkach
omdlenia mogą być powodowane nie tylko spadkiem CO,
ale częściowo także nieprawidłową czynnością odruchową lub OH. Na przykład w zwężeniu zastawki aortalnej
do omdlenia nie dochodzi jedynie w wyniku ograniczenia
CO, ale częściowo także w wyniku niewłaściwej reakcji naczyniorozkurczowej i/lub pierwotnych zaburzeń rytmu serca. Częstym powodem omdleń są także arytmie, a zwłaszcza migotanie przedsionków. Mechanizm omdlenia może
być zatem wieloczynnikowy. Wykazanie, że serce jest przyczyną problemu, uzasadnia potrzebę leczenia choroby organicznej, jeśli jest to możliwe.
1.3. Epidemiologia
1.3.1. Występowanie omdleń w populacji
ogólnej
W populacji ogólnej omdlenia występują często,
a do pierwszego epizodu dochodzi w typowych
przedziałach wiekowych (Rycina 5.). Około 1% małych dzieci może doświadczać jednej z postaci VVS [22, 23]. Bardzo
często pierwszy epizod zasłabnięcia występuje między 10.
a 30. rokiem życia, ze szczytem występowania ok. 15. roku życia u ~47% kobiet i 31% mężczyzn [24, 25]. Przyczyną znacznie częstszą od innych jest w tym wypadku
omdlenie odruchowe. Dla porównania, w podobnej grupie
wiekowej znacznie rzadziej występują napady padaczko-
proporcja [%]
10
0
0
20
0
20
40
60
40
60
70
80
10
łącznie [%]
na czynność węzła zatokowego lub przewodzenie AV. Nierzadko, zwłaszcza u kobiet, do omdlenia dochodzi w wyniku torsade de pointes wywołanego działaniem leków wydłużających odstęp QT. Sytuacja taka szczególnie często
występuje u osób chorujących na zespół długiego QT. Leki
powodujące wydłużenie odstępu QT należą do wielu kategorii, w tym do antyarytmicznych, wazodylatacyjnych, psychotropowych, przeciwdrobnoustrojowych, niedziałających
sedatywnie leków przeciwhistaminowych itp. Wiele informacji na temat wrodzonego zespołu długiego QT uzyskano
dzięki danym zgromadzonym w międzynarodowych rejestrach. Znacznie mniej wiadomo na temat zespołu powodowanego przez leki z powodu braku wyczerpującej bazy
danych. Jedynie 1% wszystkich poważnych działań niepożądanych leków jest kiedykolwiek zgłaszanych do Food and
Drug Administration (FDA) [20, 21]. Z uwagi na dużą różnorodność leków oraz potrzebę ciągłej aktualizacji danych TF
zaleca korzystanie ze strony internetowej (www.qtdrugs.org).
0
80
wiek [lata]
Rycina 5. Schematyczne przedstawienie rozkładu
wieku oraz skumulowanej częstości występowania pierwszego epizodu omdlenia w populacji ogólnej u osób do 80. roku życia. Dane dla osób w wieku 5–60 lat pochodzą z badania Ganzeboom et al.
[24]. Dane dla dzieci < 5. roku życia zostały przedstawione na podstawie Lombroso et al. [22], a dla
osób w wieku 60–80 lat na podstawie badania
Soteriades et al. [3]
we (< 1%), a częstość omdleń spowodowanych arytmią
serca jest jeszcze niższa [26]. W badaniach kohortowych
wykazano, że jedynie u 5% dorosłych osób do wystąpienia pierwszego omdlenia dochodzi po ukończeniu 40. roku życia. Większość z nich doświadcza epizodów zależnych
od czynności odruchowej w wieku kilkunastu lat lub we
wczesnym wieku dojrzałym [26]. Drugi szczyt występowania obserwuje się po 65. roku życia u mężczyzn i kobiet.
W badaniu Framingham częstość występowania omdleń
znacznie wzrastała po ukończeniu 70. roku życia – z 5,7
epizodu na 1000 osobolat u mężczyzn w wieku 60–69 lat
do 11,1 epizodu u mężczyzn w wieku 70–79 lat [3, 26]. Należy jednak zaznaczyć, że u starszych dorosłych oraz osób
w podeszłym wieku (> 60 lat) trudno jest ustalić pełną częstość omdleń w ciągu życia z uwagi na trudności z miarodajną oceną epizodów, do których dochodziło przed wieloma laty.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 556
S 556
1.3.2. Zgłoszenia z populacji ogólnej
do placówek ochrony zdrowia
Niewielki odsetek chorych z omdleniami trafia do placówek ochrony zdrowia (Rycina 6.). W badaniu Framingham Offspring Study aż 44% uczestników (średni wiek
51 lat, przedział 20–96 lat), którzy doświadczyli epizodu LOC,
podało, że nie poszukiwało pomocy medycznej [3]. Odsetek
ten jest znacznie wyższy u osób młodszych [25, 26].
Szacuje się, że w Holandii rozpowszechnienie problemu zasłabnięć w populacji ogólnej wynosi 9,3 na 1000
przypadkolat [26, 28]. Ostatnie badania wskazują na zadziwiająco stałą częstość występowania omdleń w regionalnych oddziałach ratunkowych w Europie, wynoszącą
~1% wszystkich zgłaszających się osób (przedział 0,9–1,7%)
[29–35].
1.3.3. Występowanie poszczególnych
przyczyn omdleń
Występowanie poszczególnych przyczyn omdleń różni się w zależności od rodzaju placówki, w której dokonywana jest ocena chorego (Tabela 6.), oraz od wieku chorych (Tabela 7.). Dodatkowe różnice dotyczą także definicji
diagnostycznych, czynników geograficznych oraz sposobów organizacji lokalnej opieki medycznej, co utrudnia porównania między poszczególnymi badaniami.
Można jednak sformułować kilka ogólnych komentarzy:
• Omdlenie odruchowe jest najczęściej spotykaną przyczyną omdleń, bez względu na rodzaj placówki.
• Drugą najczęstszą przyczyną omdleń są omdlenia wtórne do chorób sercowo-naczyniowych. Odsetek pacjentów, u których stwierdza się przyczynę sercowo-naczyniową, różni się znacznie między poszczególnymi
badaniami. Większą częstość obserwuje się na oddziałach ratunkowych, u osób starszych oraz w placówkach
o profilu kardiologicznym.
• Hipotonia ortostatyczna jest rzadką przyczyną omdleń
u osób < 40. roku życia i występuje często u osób w podeszłym wieku.
Incydenty omdleń/ zgłoszenia na 1000 pacjentolat
Populacja ogólna
18,1–39,7
Podstawowa opieka
zdrowotna
9,3
Oddział ratunkowy
0,7
Rycina 6. Incydenty omdleń/zgłoszenia na 1000 pacjentolat w Holandii (za zgodą Ganzeboom et al. [27])
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
• Stany niebędące omdleniem wstępnie niewłaściwie rozpoznawane jako omdlenie występują częściej w sytuacji
pomocy doraźnej i odzwierciedlają trudności diagnostyczne u pacjentów z wieloma chorobami współistniejącymi.
• Wysoki odsetek omdleń o nieustalonej etiologii we
wszystkich rodzajach placówek potwierdza potrzebę poszukiwania nowych strategii oceny oraz diagnostyki.
Wyraźnie najczęstszą przyczyną T-LOC u osób młodych
są omdlenia odruchowe, tymczasem u osób starszych istnieje zazwyczaj wiele przyczyn, a wywiad chorobowy może być mniej miarodajny niż u osób młodych [36–39].
1.4. Rokowanie
W celu oceny rokowania (tzn. stratyfikacji ryzyka) związanego z omdleniami należy wziąć pod uwagę następujące
elementy: (i) ryzyko zgonu oraz zdarzeń zagrażających życiu;
oraz (ii) ryzyko ponownego omdlenia i urazu fizycznego.
1.4.1. Ryzyko zgonu i zdarzeń zagrażających
życiu
Do głównych czynników ryzyka SCD oraz zgonów
u chorych z omdleniami należą organiczna choroba serca
[40–49] oraz pierwotnie elektryczna choroba serca [50–52].
Z powodu zaawansowania chorób współistniejących, OH
związana jest z dwukrotnie większym ryzykiem zgonu w porównaniu z populacją ogólną [11]. Z drugiej strony, młodzi
pacjenci, u których wykluczono obecność organicznej lub
elektrycznej choroby serca i którzy cierpią na omdlenia odruchowe, mają bardzo dobre rokowanie [3]. Większość zgonów oraz wiele powikłań jest związanych raczej z zaawansowaniem choroby podstawowej niż z omdleniami per se.
Opierając się na kilku prospektywnych badaniach populacyjnych z udziałem kohort walidacyjnych, zidentyfikowano
szereg czynników klinicznych, na podstawie których można ocenić rokowanie (Tabela 8.).
1.4.2. Nawrót omdlenia i ryzyko urazu
fizycznego
Około jednej trzeciej chorych w badaniach populacyjnych doświadcza ponownego omdlenia w okresie 3 lat obserwacji. Liczba epizodów omdleń w trakcie życia jest najsilniejszym czynnikiem prognostycznym nawrotów.
Na przykład u chorych z niepewnym rozpoznaniem, niskim
ryzykiem oraz w wieku > 40 lat wywiad jednego lub dwóch
epizodów omdleń w trakcie życia wiązał się z nawrotem
w 15 i 20% przypadków po odpowiednio roku i 2 latach
obserwacji, a wywiad trzech epizodów omdleń w trakcie
życia prognozował nawrót u 36 i 42% osób w tych samych
okresach obserwacji [53].
Choroba psychiczna i wiek < 45 lat są także związane
z większą częstością pseudoomdleń. Jednocześnie niewielką lub nieistotną wartość prognostyczną mają: płeć, odpowiedź na test pochyleniowy, ciężki stan kliniczny oraz
obecność lub brak organicznej choroby serca [1, 53].
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 557
S 557
Poważne urazy, w postaci złamań oraz wypadków drogowych, obserwowano u 6% chorych, a urazy lżejsze
– otarcia lub stłuczenia – u 29%. Ponowne omdlenie związane jest ze złamaniami oraz urazem tkanek miękkich
u 12% pacjentów [1]. Wśród chorych zgłaszających się
na oddziały ratunkowe niewielkie urazy odnotowywano
w 29% przypadków, a ciężkie w 4,7%; największe ryzyko
(43%) obserwowano u pacjentów starszych z zespołem
zatoki tętnicy szyjnej (CSS) [54].
Chorobowość związana z omdleniami jest szczególnie
wysoka u osób starszych i obejmuje zarówno utratę pewności siebie, stany depresyjne, strach przed upadkiem, jak
i złamania oraz wynikającą z nich konieczność objęcia chorego opieką instytucjonalną.
Tabela 6. Częstość występowania poszczególnych przyczyn omdleń w populacji ogólnej, na oddziałach
ratunkowych oraz w placówkach specjalistycznych na podstawie ostatnich badań
Grupa
badana
Źródło
Odruchowe
[%]
OH
[%]
Populacja
ogólna
Sercowe Nieomdleniowe Niewyjaśnione
[%]
T-LOC [%]
[%]
badania
Framingham [3]
21
9,4
9,5
9
37
Oddział
ratunkowy
Ammirati [29]
Sarasin [35]
Blanc [30]
Disertori [34]
Olde Nordkamp [28]
min.–maks.
35
38*
48
45
39
35–48
6
24*
4
6
5
4–24
21
11
10
11
5
5–21
20
8
13
17
17
8–20
17
19
24
19
33
17–33
Oddział
omdleń
(placówka
specjalistyczna)
Alboni [68]
Chen [36]
56
56
2
6
23
37
1
3
18
20
Shen [213]
Brignole [64]
65
65
10
10
6
13
2
6
18
5
Ammirati [62]
min.–maks.
73
56–73
1
1–10
6
6–37
2
1–6
18
5–20
Uwagi
Średni wiek w momencie włączenia
do badania 51 ± 14 lat, wyłączono
młode osoby dorosłe. Inne przyczyny
omdleń (polekowe itp.) stwierdzono
u 14,3% osób; 44% osób nie szukało
pomocy medycznej
*Pewne różnice w definicjach diagnostycznych
Na oddziale kardiologicznym
Na oddziale kardiologicznym całkowity odsetek wynosi > 100%, ponieważ
u 18,4% pacjentów występowało kilka
przyczyn
Na oddziale ratunkowym
Badanie wieloośrodkowe przeprowadzone na 19 oddziałach omdleń wśród
pacjentów ze skierowaniami z oddziałów ratunkowych, z wystandaryzowaną ścieżką diagnostyczną (interaktywne programy do podejmowania decyzji
oraz nadzór centralny)
Skierowania z przychodni
OH – hipotonia ortostatyczna, T-LOC – przejściowa utrata przytomności
Tabela 7. Występowanie poszczególnych przyczyn omdleń w zależności od wieku
Wiek
Źródło
< 40 lat
Olde Nordkamp [28]
40–60 lat
Olde Nordkamp [28]
< 65 lat
Del Rosso [39]
OH
SercowoNieomdleniowe Niewyjaśnione
[%] -naczyniowe [%]
T-LOC [%]
[%]
Placówka
51
2,5
1,1
18
27
Oddział ratunkowy i oddział
bólów w klatce piersiowej
37
6
3
19
34
Oddział ratunkowy i oddział
bólów w klatce piersiowej
68,5
0,5
12
-
19
Oddział kardiologiczny
52
3
34
-
11
Oddział kardiologiczny
Ungar [56]
62
8
11
-
14
Odział geriatryczny
Olde Nordkamp [28]
25
8,5
13
12,5
41
Oddział ratunkowy i oddział
bólów w klatce piersiowej
Ungar [56]
36
30
16
-
9
Odział geriatryczny. U kolejnych
8% chorych przyczyna wieloczynnikowa lub omdlenie polekowe
> 60/65 lat Del Rosso [39]
> 75 lat
Odruchowe
[%]
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 558
S 558
1.5. Wpływ na jakość życia
1.6. Zagadnienia ekonomiczne
Nawracające omdlenia mają duży wpływ na jakość życia. Ograniczenie fizyczne spowodowane omdleniami jest
porównywalne z chorobami przewlekłymi, takimi jak: przewlekłe zapalenie stawów, nawracające umiarkowane zaburzenia depresyjne czy schyłkowa niewydolność nerek
[57–59]. Szacuje się, że u pacjentów z częstymi nawrotami omdleń ograniczenie psychospołeczne ma średnio niekorzystny wpływ na 33% ocenianych aspektów życia codziennego. Omdlenia ograniczają mobilność, podstawowe
umiejętności, samodzielność chorych, zwiększają depresję, dyskomfort oraz ból. Czynnikami mogącymi wpływać
na pogorszenie jakości życia są: płeć żeńska, duże obciążenie chorobami współistniejącymi, częstość epizodów
omdleń oraz występowanie stanów przedomdleniowych.
Należy także zaznaczyć, że o ile omdlenia występują okresowo, to czynnikiem stale wpływającym na jakość życia
jest ryzyko ich nawrotu. Mimo że jakość życia zazwyczaj
poprawia się z upływem czasu, pozostaje ona na niskim
poziomie zwłaszcza u osób starszych, co jest związane
z nawrotami i dużym obciążeniem chorobami współistniejącymi [60].
Postępowanie w omdleniach związane jest z dużymi
kosztami z kilku powodów:
(1) Ze względu na fakt, że omdlenia występują bardzo często w populacji ogólnej, są one nieuchronnie związane
z dużymi bezpośrednimi kosztami zdrowotnymi oraz
pośrednimi kosztami społecznymi. Około 1% skierowań
na oddziały ratunkowe dotyczy omdleń, w wyniku czego
u ~40% osób zachodzi potrzeba hospitalizacji [30, 31,
33, 61]. Na podstawie dużego badania [32] ustalono, że
mediana pobytu w szpitalu wynosi 5,5 dnia (przedział
międzykwartylny 3–9). Koszty hospitalizacji stanowią
> 75% kosztów całkowitych [62–64].
(2) Do wystąpienia omdleń może prowadzić wiele stanów.
Wykazano, że bez postępowania zgodnego z opublikowanymi wytycznymi ocena pacjentów z omdleniami
jest nieefektywna. Brak badania będącego złotym standardem, pozwalającego na pewne, proste i tanie postawienie rozpoznania oraz powszechne niewłaściwe
i nieefektywne stosowanie wielu badań diagnostycznych (postępowanie na chybił trafił) powoduje nadużywanie środków medycznych oraz zwiększa koszty. Po-
Tabela 8. Stratyfikacja ryzyka w trakcie oceny wstępnej w badaniach prospektywnych z wykorzystaniem kohorty
walidacyjnej
Badanie
Czynniki ryzyka
Skala
Punkty końcowe
Wyniki (grupa walidacyjna)
S. Francisco Syncope
Rule [44]
– Nieprawidłowy EKG
– Przewlekła niewydolność
serca
– Duszność
– Hematokryt < 30%
– Skurczowe ciśnienie tętnicze
< 90 mmHg
Brak ryzyka
– 0 czynników
Ryzyko – ≥ 1 czynnik
Poważne zdarzenia
w ciągu 7 dni
98-procentowa czułość
i 56-procentowa swoistość
Martin et al. [40]
– Nieprawidłowy EKG
– Wywiad arytmii komorowych
– Wywiad zastoinowej
niewydolności serca
– Wiek > 45 lat
0–4 (1 pkt
za każdy czynnik)
Roczne poważne arytmie 0% wynik 0
lub zgon z powodu
5% wynik 1
arytmii
16% wynik 2
27% wynik 3 lub 4
OESIL score [41]
– Nieprawidłowy EKG
– Wywiad chorób sercowo-naczyniowych
– Brak objawów prodromalnych
– Wiek > 65 lat
0–4 (1 pkt
za każdy czynnik)
Roczna śmiertelność
całkowita
0% wynik 0
0,6% wynik 1
14% wynik 2
29% wynik 3
53% wynik 4
EGSYS score [42]
– Kołatanie serca poprzedzające
omdlenie (+4)
– Nieprawidłowy EKG i/lub
choroba serca (+3)
– Omdlenie w czasie wysiłku (+3)
– Omdlenie w pozycji leżącej (+2)
– Autonomiczne objawy
prodromalnea (–1)
– Czynniki predysponujące i/lub
wywołująceb (–1)
Suma punktów
(+) i (–)
2-letnia śmiertelność
całkowita
2% wynik < 3
21% wynik ≥ 3
Prawdopodobieństwo
omdlenia sercowego
2% wynik < 3
13% wynik 3
33% wynik 4
77% wynik > 4
Tabela przedstawia kilka badań, w których analizowano wpływ różnych danych klinicznych na rokowanie pacjentów z omdleniami. Ogólnie na gorsze
rokowanie w obserwacji 1–2-letniej wskazywały: nieprawidłowe EKG, starszy wiek lub dane świadczące o chorobie serca.
a Nudności/wymioty
b Duszne, zatłoczne miejsca / długie przebywanie w pozycji stojącej / strach, ból, emocje
EKG – elektrokardiogram
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 559
S 559
stępując zgodnie z precyzyjnie zdefiniowanym, standardowym sposobem opieki, osiągnięto istotną poprawę skuteczności diagnostycznej oraz redukcję kosztów
(tzn. kosztów związanych z postawieniem pewnego
rozpoznania) [64] (zob. rozdz. 5.3).
Mimo że z powodu różnic w metodach obliczeniowych
oraz różnic między systemami opieki zdrowotnej w poszczególnych krajach trudno jest porównywać koszty badań, panuje przekonanie, że koszty związane z postępowaniem w omdleniach są wysokie. Szacunkowe całkowite
roczne koszty przyjęć związanych z omdleniami w USA
uzyskane z bazy Medicare wynosiły 2,4 mld dolarów, przy
średnim koszcie jednej hospitalizacji równym 5400 dolarów [65]. Całkowity koszt w przeliczeniu na jednego pacjenta w Wielkiej Brytanii [63] wynosił natomiast 611 funtów, z czego 74% stanowiły koszty hospitalizacji. Koszt
w przeliczeniu na rozpoznanie u pacjentów hospitalizowanych to 1080 funtów. W wieloośrodkowym badaniu włoskim 992 chorych, u których postępowano zgodnie ze zwyczajową praktyką, porównano z 725 pacjentami, u których
postępowano zgodnie z precyzyjnym schematem opartym
na wytycznych [64]. W grupie prowadzonej w sposób zwyczajowy koszt w przeliczeniu na rozpoznanie wyniósł 1753
± 2326 euro na pacjenta; wzrastał on do 3506 ± 2729 euro u pacjentów hospitalizowanych. W grupie chorych prowadzonych w sposób wystandaryzowany odnotowano natomiast o 17% mniej hospitalizacji, o 24% mniejszą liczbę
przeprowadzonych badań oraz 11-procentowe skrócenie
pobytu w szpitalu. W konsekwencji średni koszt w przeliczeniu na rozpoznanie był o 29% niższy (1240 ± 521 euro,
p = 0,0001).
Część 2. Ocena wstępna, rozpoznanie
i stratyfikacja ryzyka
2.1. Ocena wstępna
Ocena wstępna pacjentów zgłaszających się z powodu T-LOC obejmuje zebranie dokładnego wywiadu chorobowego, badanie przedmiotowe, w tym ocenę BP w pozycji stojącej, a także wykonanie elektrokardiogramu (EKG).
Na podstawie powyższych badań można zaplanować wykonanie dodatkowych analiz:
• masaż zatoki tętnicy szyjnej u chorych > 40. roku życia;
• badanie echokardiograficzne w przypadku rozpoznanej
wcześniej choroby serca, danych sugerujących obecność
organicznej choroby serca lub omdleń z przyczyn sercowo-naczyniowych;
• pilne monitorowanie EKG w przypadku podejrzenia
omdleń arytmicznych;
• próba ortostatyczna (aktywna pionizacja i/lub test pochyleniowy), jeśli omdlenia są związane z pozycją stojącą lub przy podejrzeniu mechanizmu odruchowego;
• inne, mniej swoiste badania, takie jak ocena neurologiczna lub badanie krwi (wskazanane jedyne przy podejrzeniu, że T-LOC nie jest omdleniem).
Ocena wstępna powinna dostarczyć odpowiedzi na trzy
główne pytania:
(1) Czy mamy do czynienia z epizodem omdlenia czy też nie?
(2) Czy udało się postawić rozpoznanie przyczynowe?
(3) Czy istnieją przesłanki sugerujące wysokie ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych lub zgonu?
2.1.1. Rozpoznawanie omdleń
W większości przypadków możliwe jest zróżnicowanie
omdlenia i stanów nieomdleniowych z rzeczywistą lub pozorną LOC na podstawie dokładnie zebranego wywiadu
chorobowego, ale czasem może być to niezmiernie trudne [66–68].
Należy odpowiedzieć na następujące pytania:
• Czy doszło do całkowitej LOC?
• Czy LOC była przejściowa, wystąpiła gwałtownie i była
krótkotrwała?
• Czy LOC ustąpiła samoistnie, całkowicie oraz bez następstw?
• Czy pacjent stracił napięcie mięśniowe?
Jeśli odpowiedź na te pytania jest twierdząca, istnieje
duże prawdopodobieństwo, że badany epizod był omdleniem. Jeśli odpowiedź na jedno lub więcej pytań jest negatywna, przed przystąpieniem do dalszej oceny należy
wykluczyć inne postaci LOC.
2.1.2. Rozpoznanie przyczynowe
Ocena wstępna umożliwia określenie przyczyny omdlenia u 23–50% pacjentów [33, 69]. W Tabeli 9. wymieniono
najważniejsze pytania, na które należy odpowiedzieć
na podstawie badania podmiotowego. Niektóre dane z wywiadu chorobowego, badania przedmiotowego lub EKG
mogą wystarczyć do rozpoznania przyczyny omdlenia, co
pozwala na zaprzestanie dalszych badań oraz umożliwia
włączenie leczenia.
W wielu sytuacjach dane uzyskane na podstawie oceny wstępnej nie pozwolą co prawda na postawienie ostatecznego rozpoznania, ale określą kilka potencjalnych przyczyn omdlenia (Tabela 10.). W tych przypadkach konieczne
jest najczęściej przeprowadzenie dalszych badań.
2.1.3. Stratyfikacja ryzyka
Jeśli po przeprowadzeniu badań wstępnych przyczyna
omdlenia pozostaje niejasna, kolejnym krokiem powinna być
ocena ryzyka wystąpienia poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych lub SCD. Na Rycinie 7. przedstawiono schemat diagnostyczny, według którego należy postępować u tych chorych.
Główne cechy określające wysokie ryzyko, zgodnie
z nowymi wytycznymi dotyczącymi SCD oraz stymulacji
serca, zostały przedstawione w Tabeli 11. [70–73].
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 560
S 560
2.2. Badania diagnostyczne
2.2.1. Masaż zatoki szyjnej
Od dawna obserwowano, że ucisk miejsca podziału tętnicy szyjnej wspólnej powoduje zwolnienie HR i spadek BP.
U niektórych osób odruch wywołany przez CSM powoduje
nieprawidłową odpowiedź. Jako nadwrażliwość zatoki tętnicy szyjnej (CSH) określa się wystąpienie pauzy komorowej
trwającej > 3 s i/lub spadek skurczowego BP o > 50 mmHg.
Jeśli nadwrażliwości zatoki tętnicy szyjnej towarzyszą spontaniczne omdlenia, rozpoznaje się CSS. Dokładna technika
wykonania CSM i wyniki CSM zostały omówione w poprzednich wytycznych dotyczących omdleń [1]. Rozpoznanie CSS
wymaga wywołania spontanicznych objawów w czasie
10-sekundowego masażu kolejno prawej i lewej zatoki szyjnej w pozycji leżącej i stojącej w warunkach ciągłego monitorowania HR i okresowej kontroli BP, co umożliwia lepszą ocenę komponenty wazodepresyjnej [74]. Do 30%
pacjentów charakteryzuje się występowaniem nieprawi-
Tabela 9. Pytania przydatne do przeprowadzenia
badania podmiotowego
Pytania dotyczące okoliczności bezpośrednio poprzedzających napad
• Pozycja ciała (na wznak, siedząca, stojąca)
• Aktywność (spoczynek, zmiana pozycji ciała, w trakcie lub po wysiłku, w trakcie lub bezpośrednio po mikcji, wypróżnieniu, kaszlu
lub połykaniu)
• Czynniki predysponujące (np. zatłoczone lub ciepłe miejsca, długie przebywanie w pozycji stojącej, okres poposiłkowy) oraz zdarzenia wywołujące (np. strach, silny ból, ruchy szyi)
Pytania dotyczące początku napadu
• Nudności, wymioty, dyskomfort w jamie brzusznej, uczucie zimna, pocenie się, aura, ból karku lub barków, zamazane widzenie,
zawroty głowy
• Kołatanie serca
Pytania dotyczące napadu (świadkowie)
• Sposób upadku (osunięcie się lub klęknięcie), kolor skóry (blada,
sina, zaczerwieniona), czas trwania utraty przytomności, sposób
oddychania (chrapanie), ruchy (toniczne, kloniczne, toniczno-kloniczne, minimalna mioklonia lub automatyzm), czas trwania
ruchów, początek ruchów w odniesieniu do upadku, przygryzienie języka
Pytania dotyczące ustąpienia napadu
• Nudności, wymioty, pocenie się, uczucie zimna, dezorientacja, bóle mięśni, kolor skóry, uraz, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, nietrzymanie moczu lub kału
Pytania dotyczące podłoża napadu
• Wywiad rodzinny w kierunku nagłych zgonów, wrodzonej arytmogennej choroby serca lub zasłabnięć
• Przebyta choroba serca
• Wywiad neurologiczny (choroba Parkinsona, padaczka, narkolepsja)
• Zaburzenia metaboliczne (cukrzyca itp.)
• Stosowane leki (hipotensyjne, przeciwdławicowe, przeciwdepresyjne, antyarytmiczne, moczopędne, wydłużające odstęp QT) lub
inne środki, w tym alkohol
• W przypadku kolejnego omdlenia informacje na temat nawrotów,
takie jak czas od pierwszego napadu omdlenia oraz liczba incydentów
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
dłowej reakcji odruchowej wyłącznie w pozycji stojącej. Należy podkreślić, że CSH jest częsta u starszych mężczyzn
[8], ale CSS występuje rzadziej [75]. Jedynie wyjątkowo CSS
zdarza się u osób < 40. roku życia [74].
Związek między nieprawidłową reakcją na CSM
i omdleniem jest przedmiotem badań, które prowadzono
dwiema metodami. Pierwsza polegała na porównaniu częstości występowania omdleń u osób przed i po zastosowaniu stałej stymulacji serca. W badaniach bez randomizacji wykazano, że u pacjentów, którym wszczepiono układ
stymulujący serce, częstość nawrotów omdleń w trakcie
obserwacji była mniejsza niż u osób bez układów stymuZalecenia: kryteria diagnostyczne przy ocenie wstępnej
Klasaa
Poziomb
Omdlenie wazowagalne rozpoznaje się,
gdy omdlenie jest wywoływane przez stres
emocjonalny lub stres ortostatyczny i towarzyszą mu typowe objawy prodromalne
I
C
Omdlenie sytuacyjne rozpoznaje się, gdy
omdlenie występuje w trakcie lub bezpośrednio po pojawieniu się swoistych
czynników wywołujących wymienionych
w Tabeli 4.
I
C
Omdlenie ortostatyczne rozpoznaje się, gdy
omdlenie występuje po przyjęciu pozycji
stojącej i gdy OH została udokumentowana
I
C
Omdlenie związane z zaburzeniami rytmu
rozpoznaje się na podstawie EKG,
gdy występują:
• utrzymująca się bradykardia < 40/min
w stanie czuwania lub powtarzające się
epizody bloku zatokowo-przedsionkowego
lub pauzy zatokowe ≥ 3 s
• blok AV II stopnia typu Mobitz II lub blok
AV III stopnia
• naprzemienny blok lewej lub prawej odnogi
pęczka Hisa
• VT lub szybki napadowy SVT
• epizody nieutrwalonego polimorficznego
VT oraz wydłużony lub skrócony odstęp QT
• wadliwe działanie układu stymulującego
serce lub ICD z obecnością pauz komorowych
I
C
Omdlenie kardiogenne związane z niedokrwieniem rozpoznaje się, gdy dochodzi do
omdlenia z udokumentowanym w EKG
ostrym niedokrwieniem z zawałem serca
lub bez zawału
I
C
Omdlenie z przyczyn sercowo-naczyniowych
I
rozpoznaje się, gdy dochodzi do omdlenia
u pacjentów z przemieszczającym się śluzakiem
przedsionka, ciężkim zwężeniem zastawki
aortalnej, nadciśnieniem płucnym, zatorowością
płucną lub ostrym rozwarstwieniem aorty
C
Zalecenia
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
AV – przedsionkowo-komorowy, EKG – elektrokardiogram, ICD –
wszczepialny kardiowerter-defibrylator, OH – hipotensja ortostatyczna,
SVT – częstoskurcz nadkomorowy, VT – częstoskurcz komorowy
b
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 561
S 561
lujących, a wyniki te zostały potwierdzone w dwóch badaniach z randomizacją [76, 77]. Druga metoda polegała
na analizie częstości występowania epizodów asystolii zarejestrowanych za pomocą implantowanych urządzeń
u pacjentów z kardiodepresyjną reakcją na CSM. W dwóch
badaniach, w których stosowano tę metodę, bardzo często rejestrowano długie okresy pauz [78, 79]. Wyniki te
sugerują, że dodatnia reakcja na CSM u pacjentów
Schemat postępowania diagnostycznego
u chorych z podejrzeniem T-LOC
T-LOC – podejrzenie omdlenia
Ocena wstępna
T-LOC
nieomdleniowa
Omdlenie
Tabela 10. Dane kliniczne, które mogą pomóc w postawieniu rozpoznania w czasie oceny wstępnej
Omdlenie neurogenne:
• Brak choroby serca
• Długi wywiad nawrotów omdleń
• Po narażeniu na nagły, nieoczekiwany, nieprzyjemny widok, dźwięk,
zapach lub ból
• Długie przebywanie w pozycji stojącej lub w dusznym i zatłoczonym miejscu
• Nudności, wymioty związane z omdleniem
• W trakcie lub po posiłku
• Z rotacją głowy lub uciskiem na zatokę tętnicy szyjnej (guzy, golenie się, ciasny kołnierzyk)
• Po wysiłku
Omdlenie spowodowane OH:
• Po przyjęciu pozycji stojącej
• Związek czasowy z początkiem przyjmowania lub zmianą dawki
leków naczyniorozszerzających i powodujących hipotonię
• Długie przebywanie w pozycji stojącej lub w dusznym i zatłoczonym miejscu
• Neuropatia autonomiczna lub choroba Parkinsona
• Pozycja stojąca po wysiłku
Omdlenie sercowo -naczyniowe:
• Rozpoznana organiczna choroba serca
• Wywiad rodzinny nagłego zgonu lub kanałopatii
• W czasie wysiłku lub w pozycji leżącej
• Nieprawidłowy EKG
• Nagłe kołatanie serca bezpośrednio poprzedzające omdlenie
• Zmiany w EKG wskazujące na omdlenia arytmiczne:
– Blok dwuwiązkowy (zdefiniowany jako LBBB lub RBBB w połączeniu z blokiem przedniej lub tylnej wiązki)
– Inne zaburzenia przewodzenia śródkomorowego (czas trwania
zespołu QRS ≥ 0,12 s)
– Blok AV drugiego stopnia typu Mobitz I
– Bezobjawowa, nieadekwatna bradykardia zatokowa (< 50 uderzeń na minutę), blok zatokowo-przedsionkowy lub zahamowanie zatokowe ≥ 3 s przy niestosowaniu leków chronotropowo
ujemnych
– Nieutrwalony VT
– Preekscytacja
– Wydłużony lub skrócony odstęp QT
– Wczesna repolaryzacja
– Obraz RBBB z uniesieniem odcinka ST w odprowadzeniach V1–V3
(zespół Brugadów)
– Ujemne załamki T w odprowadzeniach przedsercowych prawostronnych, fala epsilon oraz późne potencjały komorowe sugerujące ARVC
– Załamki Q wskazujące na zawał serca
ARVC – arytmogenna kardiomiopatia prawej komory, AV – przedsionkowo-komorowy, LBBB – blok lewej odnogi pęczka Hisa, OH – hipotonia ortostatyczna, RBBB – blok prawej odnogi pęczka Hisa, VT – częstoskurcz komorowy
Rozpoznanie
pewne
Rozpoznanie
niepewne
Potwierdzenie na
podstawie swoistego
testu lub konsultacji
specjalistycznej
Leczenie
Ocena
ryzyka*
Leczenie
Wysokie
ryzyko**
Szybka
ocena
i leczenie
Niskie ryzyko, nawracające omdlenia
Niskie ryzyko, pojedyncze lub sporadyczne
Badania kardiologiczne lub neurologiczne w zależności od potrzeb
Nie ma potrzeby
dalszej oceny
Leczenie odroczone,
wdrożone na podstawie
dokumentacji EKG
* Może wymagać badań laboratoryjnych
** Ryzyko poważnych zdarzeń w okresie krótkoterminowym
Rycina 7. Schemat postępowania diagnostycznego
u chorych z podejrzeniem T-LOC
EKG – elektrokardiogram, T-LOC – przejściowa utrata przytomności
Zalecenia: masaż zatoki szyjnej
Zalecenia
Wskazania
• CSM jest wskazany u pacjentów w wieku
> 40 lat z omdleniem o nieznanej etiologii
po wykonaniu oceny wstępnej
• Należy unikać wykonywania CSM u pacjentów
po przebytym TIA lub udarze mózgu w czasie
ostatnich 3 miesięcy oraz u pacjentów
ze szmerami nad tętnicami szyjnymi (chyba
że w badaniu doplerowskim wykluczono
obecność istotnego zwężenia)
Kryteria diagnostyczne
• CSM jest diagnostyczny, gdy dochodzi do
wywołania omdlenia przy asystolii dłuższej
niż 3 s i/lub spadku skurczowego BP
o > 50 mmHg
Klasaa
Poziomb
I
B
III
C
I
B
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
BP – ciśnienie tętnicze, CSM – masaż zatoki szyjnej, TIA – przejściowy
epizod niedokrwienia mózgu
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 562
S 562
z omdleniami ma dużą wartość predykcyjną w odniesieniu do wystąpienia spontanicznych epizodów asystolii.
Tabela 11. Ocena ryzyka
Kryteria wysokiego ryzyka krótkoterminowego, które wymagają
pilnej hospitalizacji lub intensywnej oceny
Zaawansowana choroba organiczna lub choroba wieńcowa
(niewydolność serca, niska LVEF lub przebyty zawał serca)
Zmiany kliniczne lub elektrokardiograficzne wskazujące na
omdlenie arytmiczne
• Omdlenia w trakcie wysiłku lub w pozycji leżącej
• Kołatanie serca w trakcie omdlenia
• Wywiad rodzinny SCD
• Nieutrwalony VT
• Blok dwuwiązkowy (LBBB lub RBBB w połączeniu z blokiem przedniej lub tylnej wiązki) lub inne zaburzenia przewodzenia śródkomorowego z czasem trwania zespołu QRS ≥ 120 ms
• Nieadekwatna bradykardia zatokowa (< 50 uderzeń na minutę)
lub blok zatokowo-przedsionkowy przy braku stosowania leków
chronotropowo ujemnych lub treningu fizycznego
• Preekscytacja
• Wydłużony lub skrócony odstęp QT
• Obraz RBBB z uniesieniem odcinka ST w odprowadzeniach V1–V3
(zespół Brugadów)
• Ujemne załamki T w odprowadzeniach przedsercowych prawostronnych, fala epsilon oraz późne potencjały komorowe sugerujące ARVC
Istotne choroby współistniejące
• Znaczna niedokrwistość
• Zaburzenia elektrolitowe
ARVC – arytmogenna kardiomiopatia prawej komory, LBBB – blok lewej odnogi pęczka Hisa, LVEF – frakcja wyrzutowa lewej komory, RBBB
– blok prawej odnogi pęczka Hisa, SCD – nagły zgon sercowy, VT – częstoskurcz komorowy
Zalecenia: aktywna pionizacja
Zalecenia
Klasaa
Poziomb
I
B
IIb
C
Wskazania
• Okresowy ręczny pomiar BP za pomocą
sfigmomanometru w pozycji leżącej oraz
w czasie aktywnej pionizacji przez okres
3 min jest zalecany jako wstępna ocena
przy podejrzeniu OH
• Ciągły, z uderzenia na uderzenie,
nieinwazyjny pomiar BP może być
pomocny w wątpliwych przypadkach
Kryteria diagnostyczne
• Test jest diagnostyczny, gdy dochodzi do
I
objawowego spadku skurczowego BP
o ≥ 20 mmHg lub rozkurczowego BP
o ≥ 10 mmHg w porównaniu z wartościami
wyjściowymi lub następuje spadek
skurczowego BP do < 90 mmHg
• Test należy rozważyć jako diagnostyczny,
IIa
gdy dochodzi do bezobjawowego spadku
skurczowego BP o ≥ 20 mmHg lub
rozkurczowego BP o ≥ 10 mmHg w porównaniu
z wartościami wyjściowymi lub następuje
spadek skurczowego BP do < 90 mmHg
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
BP – ciśnienie tętnicze, OH – hipotonia ortostatyczna
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
Główne powikłania CSM to powikłania neurologiczne.
W łącznej analizie danych z trzech badań [74, 80, 81], którą
objęto 7319 pacjentów, powikłania neurologiczne wystąpiły
u 21 (0,29%) osób. Należy unikać wykonywania CSM u pacjentów po przebytym TIA, udarze mózgu w ciągu ostatnich
3 miesięcy lub u pacjentów ze szmerami nad tętnicami szyjnymi, z wyjątkiem osób, u których w badaniu doplerowskim
tętnic szyjnych wykluczono obecność istotnych zwężeń [80].
2.2.2. Próba ortostatyczna
Zmiana pozycji ciała z leżącej na stojącą powoduje przemieszczenie krwi z klatki piersiowej do kończy dolnych, co prowadzi do spadku powrotu żylnego i pojemności minutowej
serca. W przypadku braku mechanizmów kompensacyjnych,
spadek BP może prowadzić do wystąpienia omdlenia [82].
Obecnie istnieją dwie różne metody oceny odpowiedzi
na zmianę pozycji z leżącej na stojącą [11] (Tabela 5.). Pierwszą jest tzw. aktywna pionizacja, w czasie której pacjent wstaje aktywnie z pozycji leżącej do stojącej, a drugą metodą jest
test pochyleniowy wykonywany pod kątem 60 lub 70°.
2.2.2.1. Aktywna pionizacja
Test ten jest stosowany w celu rozpoznania różnych rodzajów nietolerancji ortostatycznej; patrz rozdział 1.2.2.2
i Tabela 5.
Dla rutynowych badań klinicznych odpowiednim narzędziem jest sfingomanometr, ze względu na dostępność
i łatwość pomiarów. Urządzenia do automatycznego pomiaru BP na ramieniu, zaprogramowane do dokonywania
powtórzeń i potwierdzeń pomiarów w razie uzyskiwania
rozbieżnych wyników, mogą być nieprzydatne ze względu
na gwałtowne spadki BP w trakcie próby ortostatycznej.
W przypadku sfingomanometru nie jest możliwe wykonanie więcej niż czterech pomiarów na minutę bez spowodowania zastoju żylnego w ramieniu. W sytuacji gdy konieczne jest częstsze dokonywanie pomiarów, można użyć
systemu do nieinwazyjnego, ciągłego, z uderzenia na uderzenie (beat-to-beat) pomiaru BP.
2.2.2.2. Test pochyleniowy
Wstęp
C
C
Test pochyleniowy umożliwia wywołanie odruchu neurogennego w warunkach laboratoryjnych. Przesunięcie krwi
i zmniejszenie powrotu żylnego na skutek stresu ortostatycznego i unieruchomienia wyzwala wystąpienie odruchu.
Efekt końcowy, w postaci spadku ciśnienia i zazwyczaj zwolnienia HR, jest związany z upośledzoną zdolnością do wazokonstrykcji z następczym zmniejszaniem stymulacji
współczulnej i nadaktywnością nerwu błędnego.
Sytuacją kliniczną odpowiadającą testowi pochyleniowemu jest odruchowe omdlenie wyzwolone przez długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej, jednak test może być
również dodatni w innych formach omdlenia odruchowego
[83] i u pacjentów z zespołem zatoki tętnicy szyjnej [84].
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 563
S 563
Sposób wykonania
Test pochyleniowy wprowadzili do diagnostyki klinicznej pacjentów z omdleniami o nieustalonej przyczynie
Kenny i wsp. w roku 1986 [85]. Od tamtego czasu opublikowano wiele protokołów wykonywania testu, z różnymi
czasami trwania wstępnej fazy stabilizacji, czasem trwania testu, kątem pochylenia, rodzajem podpórek i mocowań oraz różnymi metodami prowokacji farmakologicznej. Czułość i swoistość różnych protokołów zostały
omówione szczegółowo w innych opracowaniach [1, 86].
Najpowszechniej używanym protokołem jest test z użyciem małej dawki izoproterenolu, w którym stosuje się stopniowo zwiększane dawki w celu uzyskania wzrostu średniej
HR o ~20–25% w porównaniu z wartościami wyjściowymi
(zwykle ≤ 3 μg/min) [87] i protokół z podaniem 300–400 μg
nitrogliceryny podjęzykowo po 20-minutowym okresie bez
przyjmowania leków [88]. U starszych pacjentów korzystne i poprawiające współpracę może się okazać ominięcie
fazy biernej i rozpoczęcie testu od podania nitrogliceryny
[89]. Oba protokoły mają podobny odsetek wyników dodatnich (61–69%) i charakteryzują się wysoką swoistością
(92–94%). Pacjenci powinni pozostawać na czczo przez
4 godz. przed badaniem. Z powodu konieczności uzyskania dostępu dożylnego w przypadku wykonywania protokołu z izoproterenolem koniecznie jest przeprowadzenie
20-minutowej stabilizacji w fazie horyzontalnej (przedpochyleniowej), w przypadku testu z nitrogliceryną faza
przedpochyleniowa może zostać skrócona do 5 min.
Wskazania. W większości badań głównym wskazaniem
do wykonywania testu pochyleniowego było potwierdzenie rozpoznania omdlenia odruchowego u pacjentów,
u których podejrzewano to rozpoznanie, ale nie zostało
ono potwierdzone na podstawie oceny wstępnej [85–89].
Wykonywanie testu pochyleniowego nie jest zazwyczaj konieczne u pacjentów z już rozpoznanym na podstawie wywiadu klinicznego omdleniem odruchowym oraz
u pacjentów z pojedynczymi lub rzadkimi epizodami
omdleń, chyba że dotyczą one szczególnych sytuacji (występują pod wpływem urazu, strachu lub mają znaczenie
ze względów zawodowych, jak na przykład u pilotów samolotów, itd.). U osób z wysokim ryzykiem zdarzeń sercowo-
Zalecenia: test pochyleniowy
Zalecenia
Sposób wykonania
• Zalecana jest co najmniej 5-minutowa (gdy nie jest zakładany dostęp dożylny) lub co najmniej 20-minutowa
(gdy jest zakładany dostęp dożylny) wstępna faza przedpochyleniowa w pozycji horyzontalnej
• Zalecany jest kąt pochylenia pomiędzy 60 a 70°
• Zalecany czas fazy biernej pionizacji wynosi minimalnie 20 min, a maksymalnie 45 min
• W przypadku nitrogliceryny zalecana jest stała dawka 300–400 μg podjęzykowo podawana w fazie pionizacji
• W przypadku izoproterenolu zalecane jest stopniowe zwiększanie wlewu od 1 do 3 μg/min w celu zwiększenia
średniej HR o ~20–25% w porównaniu z wartościami wyjściowymi
Wskazania
• Test pochyleniowy jest zalecany w przypadku niewytłumaczonego pojedynczego epizodu omdlenia w sytuacji
wysokiego ryzyka (np. wystąpienie urazu lub ryzyko urazu albo względy zawodowe) lub w przypadku
nawracających epizodów przy braku organicznej choroby serca lub w obecności organicznej choroby serca,
po wykluczeniu sercowych przyczyn omdleń
• Test pochyleniowy jest wskazany, gdy ma znaczenie kliniczne w określeniu podatności pacjenta na
omdlenia odruchowe
• Należy rozważyć wykonanie testu pochyleniowego w celu różnicowania między omdleniem odruchowym
a omdleniem w przebiegu OH
• Można rozważyć wykonanie testu pochyleniowego w celu różnicowania omdlenia z drgawkami
w przebiegu padaczki
• Test pochyleniowy może być wskazany w celu oceny pacjentów z nawracającymi niewytłumaczonymi upadkami
• Test pochyleniowy może być wskazany w celu oceny pacjentów z częstymi omdleniami i chorobą psychiczną
• Test pochyleniowy nie jest zalecany w celu oceny efektów leczenia
• Test pochyleniowy z użyciem izoproterenolu jest przeciwwskazany u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca
Kryteria diagnostyczne
• U pacjentów bez organicznej choroby serca diagnostyczne odpowiednio dla omdlenia odruchowego i OH
jest wywołanie odruchowej hipotensji/bradykardii z towarzyszącym omdleniem lub nasilającej
się OH (z objawami lub bez)
• U pacjentów bez organicznej choroby serca diagnostyczne dla omdlenia odruchowego może być wywołanie
odruchowej hipotensji/bradykardii bez towarzyszącego omdlenia
• U pacjentów z organiczną chorobą serca przed uznaniem dodatniego wyniku testu pochyleniowego
za diagnostyczny należy wykluczyć zaburzenia rytmu lub inną chorobę układu sercowo-naczyniowego
jako przyczyny omdlenia
• Wywołanie LOC przy braku hipotensji i/lub bradykardii należy rozważyć jako diagnostyczne dla
pseudoomdlenia psychogennego
Klasaa
Poziomb
I
C
I
I
I
I
B
B
B
B
I
B
I
C
IIa
C
IIb
C
IIb
IIb
III
III
C
C
B
C
I
B
IIa
B
IIa
C
IIa
C
a
klasa zaleceń, b poziom wiarygodności
HR – częstotliwość pracy serca, LOC – utrata przytomności, OH – hipotonia ortostatyczna, μg – mikrogramy
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 564
S 564
-naczyniowych lub z cechami wskazującymi na omdlenia
związane z zaburzeniami rytmu wykazano, że test pochyleniowy jest przydatny, gdy na podstawie obszernej diagnostyki wykluczono przyczynę sercowo-naczyniową. U pacjentów z T-LOC z towarzyszącymi drgawkami wykazano,
że test pochyleniowy jest przydatny w różnicowaniu
omdleń od napadów padaczkowych [90]. Test pochyleniowy wykonuje się u pacjentów z częstymi epizodami T-LOC
i podejrzeniem problemów psychicznych, nawet w przypadku traumatycznych urazów, w celu oceny, czy omdlenie nie ma charakteru odruchowego [91]. Podobnie u starszych osób – test pochyleniowy wykonuje się w celu
odróżnienia omdleń od upadków [92].
Typ odpowiedzi na test pochyleniowy został ostatnio
zastosowany w celu różnicowania czystego omdlenia odruchowego od nieklasycznych typów opóźnionej OH (Tabela 5.) [14].
Wykonywanie testu pochyleniowego nie jest przydatne w ocenie skuteczności leczenia [93]. Test pochyleniowy jest jednak szeroko akceptowany jako metoda pomocna w identyfikacji pacjentów ze skłonnościami do
występowania omdleń odruchowych oraz w planowaniu
włączenia odpowiedniego leczenia (np. manewrów fizycznych, zob. Część 3.) [94–96].
Odpowiedzi na test pochyleniowy. Punktem końcowym
testu pochyleniowego jest wywołanie albo odruchowego
spadku ciśnienia/bradykardii, albo opóźnionej reakcji ortostatycznej związanych z omdleniem lub stanem przedomdleniowym. Gdy dochodzi do wywołania reakcji odruchowej z przewagą mechanizmów wazodepresyjnych lub
kardiodepresyjnych, odpowiedzi klasyfikowane są jako kardiodepresyjne, wazodepresyjne lub mieszane [97]. Ujemny wynik testu pochyleniowego nie wyklucza rozpoznania
omdlenia odruchowego. Znaczenie kliniczne typu odpowiedzi na test pochyleniowy w prognozowaniu zachowania się BP i HR w czasie spontanicznego omdlenia zostało ostatnio zakwestionowane [98, 99]. W niektórych
badaniach porównywano odpowiedź w teście pochyleniowym z parametrami rejestrowanymi za pomocą wszczepialnych rejestratorów EKG (ILR) w trakcie spontanicznego omdlenia. O ile kardiodepresyjna reakcja w teście
pochyleniowym wskazuje z wysokim prawdopodobieństwem na asystolię jako mechanizm wystąpienia spontanicznego omdlenia, to pozytywna reakcja wazodepresyjna lub mieszana, a nawet ujemny wynik testu nie
wykluczają występowania asystolii w czasie spontanicznego omdlenia [98, 99].
Powikłania i przeciwwskazania. Wykonywanie testów
pochyleniowych jest bezpieczne. Nie ma doniesień o przypadkach zgonu w trakcie wykonywania testu. Donoszono
jednak o rzadkim występowaniu zagrażających życiu zaburzeń rytmu w trakcie testów z użyciem izoproterenolu
u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca [100] i zespo-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
łem zatoki tętnicy szyjnej [101]. Nie opublikowano danych
dotyczących powikłań związanych z podawaniem nitrogliceryny. Łagodne działania niepożądane są częste i obejmują uczucie kołatania serca przy stosowaniu izoproterenolu oraz bóle głowy towarzyszące stosowaniu nitrogliceryny.
W czasie lub po zakończeniu testu pochyleniowego z dodatnim wynikiem może wystąpić migotanie przedsionków,
które zazwyczaj ustępuje samoistnie [102]. Pomimo niskiego ryzyka zaleca się, by był dostępny zestaw do reanimacji.
Przeciwwskazania do podawania izoproterenolu obejmują chorobę niedokrwienną serca, źle kontrolowane nadciśnienie, zawężanie drogi odpływu lewej komory oraz istotne zwężenie zastawki aortalnej. Należy zachować ostrożność
u pacjentów z rozpoznanymi zaburzeniami rytmu.
2.2.3. Monitorowanie EKG (nieinwazyjne
i inwazyjne)
Monitorowanie EKG służy rozpoznawaniu okresowych
brady- i tachyarytmii. Obecnie dostępnych jest kilka systemów służących do ambulatoryjnego monitorowania EKG:
konwencjonalne systemy do ambulatoryjnego monitorowania EKG metodą Holtera, systemy do monitorowania
wewnątrzszpitalnego, rejestratory zdarzeń, zewnętrzne
i wszczepialne rejestratory EKG oraz systemy do zdalnej
(domowej) telemetrii.
Złotym standardem w diagnostyce omdleń jest sytuacja, kiedy istnieje związek między wystąpieniem objawów a udokumentowanymi zaburzeniami rytmu [103, 104].
Niektórzy autorzy za diagnostyczne uznają wystąpienie
bezobjawowych istotnych zaburzeń rytmu, takich jak przedłużona asystolia (≥ 3 s), szybkie częstoskurcze nadkomorowe (SVTs) (to jest ≥ 160/min przez > 32 uderzenia) lub VT
[105–107]. Z drugiej strony, mimo że nieudokumentowanie zaburzeń rytmu w trakcie epizodu omdlenia nie pozwala na postawienie swoistego rozpoznania, to pozwala
na wykluczenie zaburzeń rytmu jako mechanizmu omdleń.
Jako ogólna zasada, monitorowanie EKG jest wskazane tylko wtedy, gdy przed badaniem istnieje wysokie prawdopodobieństwo rozpoznania zaburzeń rytmu związanych
z omdleniem (Tabela 11.). Zaobserwowano jednak, że wśród
pacjentów w wieku > 40 lat, z nawracającymi omdleniami, bez organicznej choroby serca i z prawidłowym zapisem EKG występowanie zaburzeń rytmu (zazwyczaj asystolii) w czasie omdlenia stwierdza się nawet u 50% osób
[108–111].
2.2.3.1. Monitorowanie wewnątrzszpitalne
Monitorowanie wewnątrzszpitalne (przyłóżkowe lub telemetryczne) jest konieczne tylko u pacjentów z wysokim
ryzykiem wystąpienia zagrażających życiu zaburzeń rytmu.
Kilkudniowe monitorowanie EKG może być przydatne u pacjentów z danymi klinicznymi lub nieprawidłowościami
w badaniu EKG sugerującymi występowanie omdleń związanych z zburzeniami rytmu, jak te wymienione w Tabeli 11.,
zwłaszcza jeśli monitorowanie rozpoczyna się bezpośred-
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 565
S 565
nio po wystąpieniu omdlenia. Pomimo że w takich sytuacjach przydatność diagnostyczna monitorowania EKG może sięgać zaledwie 16% [69], jest ono uzasadnione w celu
wykrycia bezpośredniego zagrożenia pacjenta.
2.2.3.2. Monitorowanie metodą Holtera
W obecnej praktyce monitorowanie EKG metodą Holtera prowadzi się zazwyczaj przez 24–48 godz., a nawet przez
7 dni. Ponieważ jednak u większości pacjentów nie dochodzi na nawrotu objawów w czasie monitorowania, prawdziwa przydatność monitorowania metodą Holtera w rozpoznawaniu omdleń w niewyselekcjonowanej populacji
pacjentów może wynosić zaledwie 1–2%. U 15% pacjentów
objawy nie były związane z wystąpieniem zburzeń rytmu
[112]. Tym samym w tej grupie zaburzenia rytmu jako przyczyna omdleń mogą zostać wykluczone. Monitorowanie metodą Holtera nie jest kosztowne w odniesieniu do początkowych kosztów samej procedury, ale jest kosztowne przy
przeliczeniu wydatków na postawione rozpoznanie. W diagnostyce omdleń może ono mieć większą wartość, jeśli objawy występują bardzo często. Występujące codziennie, pojedyncze lub mnogie epizody LOC mogą prowadzić
do zwiększenia prawdopodobieństwa wykrycia związku mię-
dzy objawami a zapisem EKG. Doświadczenie u pacjentów
z bardzo często występującymi objawami sugeruje, że u wielu z nich występują pseudoomdlenia psychogenne. Bez wątpienia u tych pacjentów prawdziwie ujemne wyniki monitorowania metodą Holtera mogą być przydatne w potwierdzeniu
pierwotnej przyczyny.
2.2.3.3. Prospektywne zewnętrzne rejestratory zdarzeń
Rejestratory zdarzeń są zewnętrznymi urządzeniami,
uruchamianymi przez pacjenta w momencie wystąpienia
objawów. O ile urządzenia tego typu mogą być przydatne
w diagnostyce pacjentów z kołataniami serca [113], to nie
mają zastosowania w diagnostyce omdleń.
2.2.3.4. Zewnętrzne rejestratory EKG
Urządzenia te mają pamięć rejestrującą EKG w sposób
pętlowy (zapisywanie i kasowanie). W momencie gdy urządzenie zostanie aktywowane przez pacjenta, zazwyczaj
po wystąpieniu objawów, zapis EKG obejmujący okres
5–15 min przed aktywacją jest zachowywany i może być
użyty do analizy. Urządzenie jest podłączone do pacjenta
za pomocą elektrod skórnych. Poprzednie badania przyniosły sprzeczne wyniki dotyczące przydatności zewnętrz-
Zalecenia: monitorowanie elektrokardiograficzne
Zalecenia
• Monitorowanie EKG jest wskazane u pacjentów, u których istnieją dane kliniczne lub elektrokardiograficzne
(wymienione w Tabeli 10.) sugerujące zaburzenia rytmu jako przyczynę omdleń. Czas trwania (i metoda)
monitorowania powinny zostać wybrane na podstawie ryzyka oraz przewidywanej częstości nawrotów omdleń:
° Natychmiastowe monitorowanie w warunkach szpitalnych (przyłóżkowe lub telemetryczne) jest wskazane
u pacjentów wysokiego ryzyka wymienionych w Tabeli 11.
° Monitorowanie metodą Holtera jest wskazane u pacjentów, którzy mają bardzo częste omdlenia lub stany
przedomdleniowe (≥ 1 na tydzień)
° ILR jest wskazany:
– we wczesnej fazie oceny pacjentów z nawracającymi omdleniami o niepewnej etiologii, brakiem kryteriów
wysokiego ryzyka wymienionych w Tabeli 11. i wysokim prawdopodobieństwem nawrotu w ciągu czasu
pracy baterii urządzenia
– u pacjentów o wysokim ryzyku, u których całościowa ocena nie wykazała przyczyny omdlenia lub nie
doprowadziła do swoistego leczenia.
° Należy rozważyć ILR, w celu oceny znaczenia bradykardii, przed zastosowaniem stałej stymulacji serca
u pacjentów z podejrzewanym lub pewnym omdleniem odruchowym, u których omdlenia występują
często lub powodują urazy
° Należy rozważyć zastosowanie zewnętrznych rejestratorów EKG u pacjentów, u których odstępy między
epizodami objawów wynoszą ≤ 4 tygodni
Kryteria diagnostyczne
• Monitorowanie EKG ma wartość diagnostyczną, gdy zostanie wykryty związek między omdleniem
a zaburzeniami rytmu (brady- lub tachyarytmią)
• W razie braku takiej zależności monitorowanie EKG jest diagnostyczne, gdy zostaną stwierdzone okresy bloku
AV II stopnia typu Mobitz II lub bloku III stopnia, lub pauz komorowych > 3 s (z wyjątkiem młodych,
wytrenowanych osób, w czasie snu, pacjentów przyjmujących leki lub w przypadku leczenia kontrolującego
częstotliwość rytmu w migotaniu przedsionków), lub okresy napadowego przedłużonego SVT lub VT.
Brak zaburzeń rytmu w czasie omdlenia wyklucza zaburzenia rytmu jako przyczynę omdlenia
• Stan przedomdleniowy z udokumentowanym zapisem EKG bez jakichkolwiek mających znaczenie zaburzeń
rytmu nie jest dokładnym odpowiednikiem omdlenia
• Bezobjawowe zaburzenia rytmu (inne niż wymienione powyżej) nie są dokładnym odpowiednikiem omdlenia
• Bradykardia zatokowa (przy braku omdlenia) nie jest dokładnym odpowiednikiem omdlenia
Klasaa
Poziomb
I
B
I
C
I
B
I
B
I
B
IIa
B
IIa
B
I
B
I
C
III
C
III
III
C
C
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
AV – przedsionkowo-komorowy, EKG – elektrokardiogram, ILR – wszczepiany rejestrator EKG, SVT – częstoskurcz nadkomorowy, VT – częstoskurcz komorowy
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 566
S 566
nych rejestratorów EKG – w jednym badaniu zewnętrzne
retrospektywne rejestratory EKG pozwalały na udokumentowanie zapisu EKG w trakcie omdlenia u 25% pacjentów
włączonych do badania [114], których monitorowano przez
miesiąc. W innym badaniu natomiast zewnętrzne rejestratory EKG okazały się nieprzydatne [115]. W zakończonym
niedawno badaniu wykazano, że przydatność diagnostyczna zewnętrznych rejestratorów EKG była większa w porównaniu z monitorowaniem metodą Holtera [116]. Ponieważ jednak pacjenci zazwyczaj nie współpracują dłużej niż
kilka tygodni, nie udaje się udokumentować związku pomiędzy objawami a zapisem EKG w przypadku rzadko występujących objawów.
2.2.3.5. Wszczepialne rejestratory EKG
Wszczepialne rejestratory EKG są urządzeniami, które
wszczepia się podskórnie w znieczuleniu miejscowym, a czas
pracy baterii sięga 36 miesięcy. Urządzenia te mają stałą pamięć, w której przechowywane są retrospektywne zapisy
EKG, gdy pacjent lub świadek zdarzenia aktywują urządzenie, zazwyczaj po epizodzie omdlenia [103, 104], lub urządzenie zostanie aktywowane automatycznie w chwili wystąpienia pierwotnie zdefiniowanych zaburzeń rytmu
[105–107]. Niektóre z tych urządzeń mają możliwość prze-
kazywania sygnałów za pośrednictwem telefonu. Zalety ILR
obejmują ciągłą rejestrację wysokiej jakości zapisu EKG
w postaci pętli. Do wad należą: konieczność wykonania niewielkiego zabiegu chirurgicznego, fakt, że czasami trudno
jest rozróżnić nadkomorowe i komorowe zaburzenia rytmu,
występowanie zjawiska zbyt niskiej lub nadmiernej czułości, które może doprowadzić do zapełnienia pamięci urządzenia, oraz wysoki koszt wszczepianego urządzenia. Początkowe wydatki związane z ILR są duże. Jeżeli jednak
u istotnej grupy pacjentów udaje się w czasie aktywnej pracy urządzenia wykazać związek pomiędzy objawami a EKG,
wówczas w analizie kosztów w przeliczeniu na wykryty związek pomiędzy objawami a EKG wykazano, że wszczepiane
urządzenie może być bardziej efektywne kosztowo niż strategia oparta na klasycznej diagnostyce [117, 118]. We wstępnych badaniach ILR były używane w diagnostyce pacjentów
z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie, jeśli wcześniejsza diagnostyka nie przyniosła oczekiwanych efektów.
W małej grupie wysoce wyselekcjonowanych pacjentów
związek pomiędzy objawami a EKG został stwierdzony
u 88% chorych w ciągu średnio 5 miesięcy od wszczepienia
[103]. Łączna analiza 9 badań [103, 104, 108, 119–124], obejmująca 506 pacjentów z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie po zakończeniu rutynowej diagnostyki, wykazała
Tabela 12. Klasyfikacja zapisów EKG uzyskanych za pomocą ILR z uwzględnieniem ich prawdopodobnego
mechanizmu (zaadaptowane na podstawie klasyfikacji ISSUE)
Klasyfikacja
Typ 1, asystolia: pauza R–R ≥ 3 s
Typ 1A. Zahamowanie zatokowe: narastająca bradykardia zatokowa
lub początkowo częstoskurcz zatokowy, a następnie narastająca
bradykardia zatokowa, aż do zahamowania zatokowego
Prawdopodobnie
odruchowy
Typ 1B. Bradykardia zatokowa plus blok AV:
– narastająca bradykardia zatokowa, a następnie blok AV (i pauza/
pauzy komorowe) z towarzyszącym zwolnieniem rytmu zatokowego
– lub nagły początek bloku AV (z pauzą/pauzami komorowymi)
z towarzyszącym zwolnieniem rytmu zatokowego
Prawdopodobnie
odruchowy
Typ 1C. Blok AV: nagły początek bloku AV (z pauzą/pauzami
komorowymi) z towarzyszącym przyspieszeniem rytmu zatokowego
Prawdopodobnie
wewnętrzny
Typ 2, bradykardia: spadek HR
o > 30% lub < 40 uderzeń na
minutę przez > 10 s
Prawdopodobnie
odruchowy
Typ 3, brak zmian rytmu lub niewielkie
zmiany rytmu: zmiany HR o < 30% i częstotliwości rytmu > 40 uderzeń na minutę
Typ 4, częstoskurcz: wzrost częstotliwości
rytmu > 30% lub > 120 uderzeń na minutę
Sugerowany
mechanizm
Niepewny
Typ 4A. Narastająca tachykardia zatokowa
Typ 4B. Migotanie przedsionków
Typ 4C. SVT (z wyjątkiem zatokowego)
Typ 4D. VT
Niepewny
Zaburzenia rytmu
serca
Zaburzenia rytmu
serca
Zaburzenia rytmu
serca
AV – przedsionkowo-komorowy, EKG – elektrokardiogram, HR – częstotliwość rytmu serca, ILR – wszczepiany rejestrator EKG, ISSUE – International Study
on Syncope of Uncertain Etiology, SVT – częstoskurcz nadkomorowy, VT – częstoskurcz komorowy
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 567
S 567
związek pomiędzy objawami a EKG u 176 (35%) pacjentów;
w tej grupie 56% osób miało asystolię (lub w kilku przypadkach bradykardię) w trakcie rejestracji danego zdarzenia,
u 11% obserwowano częstoskurcz, a u 33% nie wykryto zaburzeń rytmu. W łącznej analizie 7 badań [104, 108, 119–123]
stany przedomdleniowe okazały się dużo rzadziej związane
z zaburzeniami rytmu niż omdlenia. Dane te sugerują, że
w przypadku braku udokumentowanych zaburzeń rytmu
stan przedomdleniowy nie może być uważany za równoważnik omdlenia; z drugiej strony, udokumentowanie istotnych zaburzeń rytmu w trakcie stanu przedomdleniowego
może być uznane za diagnostyczne.
Istnieje kilka obszarów, innych niż omdlenia o niewyjaśnionej przyczynie, w których badano przydatność ILR:
• pacjenci z podejrzeniem padaczki, przy braku skuteczności leczenia [90];
• pacjenci z podejrzeniem nawracających omdleń neurogennych, gdy poznanie mechanizmu spontanicznych omdleń
może zmienić podejście terapeutyczne [110];
• pacjenci z blokiem odnogi pęczka Hisa (BBB), u których
istnieje prawdopodobieństwo napadowego bloku AV pomimo ujemnego wyniku pełnej diagnostyki elektrofizjologicznej [120];
• pacjenci ze stwierdzoną organiczną chorobą serca i/lub
nieutrwaloną tachyarytmią komorową, u których tachyarytmia komorowa jest prawdopodobna pomimo ujemnego wyniku pełnego badania elektrofizjologicznego
(EPS) [119];
• pacjenci, u których występują upadki o niewyjaśnionej
przyczynie [125].
2.2.3.6. Zdalne (domowe) monitorowanie
telemetryczne
W ostatnim czasie opracowano urządzenia (zewnętrzne i wszczepialne), które zapewniają ciągłe rejestrowanie
zapisu EKG lub są wyposażone w 24-godzinną pamięć,
z możliwością bezprzewodowego przekazu w czasie rzeczywistym do ośrodka monitorującego. Codzienne raporty oraz raporty alarmowe dotyczące pierwotnie zdefiniowanych zdarzeń są przesyłane z ośrodka do lekarza.
Wstępne dane wykazały, że mobilny system do ambulatoryjnej telemetrii w grupie pacjentów z omdleniami lub
stanami przedomdleniowym charakteryzował się większą
przydatnością diagnostyczną niż aktywowane przez pacjentów zewnętrze rejestratory zdarzeń [126]. Konieczna
jest dalsza ocena potencjalnej roli tych urządzeń w diagnostyce pacjentów z omdleniami.
2.2.3.7. Klasyfikacja zapisów EKG
Z powodu różnorodności stwierdzanych nieprawidłowości oraz dużej różnorodności zaburzeń rytmu rejestrowanych w momencie omdlenia za pomocą ILR, naukowcy
z badania International Study on Syncope of Unknown Etiology (ISSUE) zaproponowali klasyfikację mającą na celu
podzielenie obserwacji na jednolite grupy, aby opracować
akceptowalny standard, przydatny w przyszłych badaniach
i praktyce klinicznej [127]. Na podstawie tej klasyfikacji zapisy EKG podzielono na cztery grupy ze względu na główne zmiany rytmu oraz sugerowany mechanizm omdlenia
(Tabela 12.).
2.2.3.8. Monitorowanie EKG w diagnostyce omdleń
– jakie ma znaczenie w postępowaniu diagnostycznym?
Rola monitorowania EKG nie może być analizowana
w oderwaniu od innych zagadnień. Lekarze powinni się
kierować wynikami wstępnej diagnostyki. W niektórych
przypadkach, gdy dane kliniczne silnie sugerują rozpoznanie odruchowego omdlenia, a zwłaszcza jeśli omdlenia występują sporadycznie, monitorowanie EKG może zostać
uznane za zbędne. Z kolei u pacjentów z częstymi objawami i u tych, u których podejrzewa się tło arytmogenne
omdleń, przydatne mogą być ILR. We wstępnych doświadczeniach ILR były używane w diagnostyce omdleń w ostateczności, po uzyskaniu ujemnych wyników wszystkich
innych badań. W jednym z badań [128] obejmującym
60 pacjentów z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie
pacjenci byli randomizowani do „klasycznej” strategii obejmującej zastosowanie zewnętrznych rejestratorów EKG,
testu pochyleniowego i EPS lub do długotrwałego monitorowania z użyciem ILR. Strategia oparta na wszczepieniu ILR na początku diagnostyki prowadziła do częstszego
postawienia rozpoznania niż postępowanie klasyczne
(52 vs 20%). Z badania wyłączono jednak pacjentów z wysokim ryzykiem wystąpienia zagrażających życiu zaburzeń
rytmu, a także osoby z frakcją wyrzutową lewej komory
(LVEF) < 35%. Na podstawie tych danych oraz z powodu
ograniczonej wartości diagnostycznej testu pochyleniowego [98, 99], testu z trójfosforanem adenozyny (ATP) [99,
129], EPS [119, 120] i krótkoterminowego monitorowania
EKG (metodą Holtera, przy użyciu zewnętrznych rejestratorów EKG), wydaje się, że zastosowanie ILR na wczesnym
etapie diagnostyki może się stać standardem w sytuacjach,
gdy podejrzewa się omdlenia arytmogenne, ale nie ma wystarczających dowodów, by rozpocząć swoiste dla danej
etiologii leczenie.
Dalszy rozwój techniki może pozwolić na rejestrowanie oprócz EKG wielu innych danych, a nacisk będzie położony raczej na zdarzenia występujące w czasie spontanicznego omdlenia niż w czasie omdlenia prowokowanego.
Z tego powodu prawdopodobne jest, że rola implantowanych urządzeń monitorujących w diagnostyce omdleń będzie znacząco rosła, a ich zastosowanie w schemacie diagnostycznym będzie zastępowało lub wyprzedzało wiele
innych klasycznych badań. Niemniej jednak u pacjentów
z istotnymi organicznymi chorobami serca, a przez to narażonych na występowanie zagrażających życiu zaburzeń
rytmu, przed zastosowaniem systemów do monitorowania EKG powinno się wszczepić kardiowerter-defibrylator
(ICD) lub wykonać EPS. Mimo że występowanie bradyarytmii towarzyszącej omdleniu uważane jest za diagnostycz-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 568
S 568
ne, dalsza diagnostyka może być czasami konieczna w celu zróżnicowania pomiędzy wewnętrzną patologią sercową a mechanizmem odruchowym – czyli najczęstszą przyczyną napadowych bradyarytmii u pacjentów bez
organicznej choroby serca i z prawidłowym EKG.
2.2.4. Badanie elektrofizjologiczne
Skuteczność EPS w określeniu przyczyny omdleń zależy
w dużej mierze od stopnia, w jakim nieprawidłowości są podejrzewane przed wykonaniem badania, a także od protokołu EPS.
W przeglądzie 8 badań obejmujących 625 pacjentów
z omdleniami, u których wykonano EPS [130], wykazano,
że dodatni wynik otrzymano głównie u pacjentów z organiczną chorobą serca.
Czułość i swoistość EPS nie są wysokie. Zagadnienie to
omówiono dokładnie w poprzednich wytycznych [1]. Ponadto w ostatnich latach rozwój skutecznych metod nieinwazyjnych, takich jak systemy do długotrwałego monitorowania, charakteryzujących się wyższą wartością
diagnostyczną, doprowadził do zmniejszenia roli EPS jako
badania diagnostycznego. Co więcej, EPS nie jest już zalecane w grupie pacjentów z istotnie obniżoną LVEF, ponieważ w tych przypadkach istnieje powszechna zgodność odnośnie do konieczności wszczepienia ICD niezależnie
od mechanizmu omdleń, co zostało omówione w innym
miejscu tego dokumentu. Dane z niektórych rejestrów
wskazują, że w praktyce klinicznej obecnie ~2% pacjentów
z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie diagnozowanych
przez kardiologów ma wykonywane badanie EPS, a odsetek ten jest jeszcze mniejszy, gdy diagnostyka jest prowadzona przez lekarzy innych specjalności [27, 31, 36, 40, 56, 131].
Niemniej badanie nadal jest przydatne w diagnostyce specyficznych sytuacji klinicznych wymienionych poniżej.
2.2.4.1. Podejrzenie okresowej bradykardii
Wyjściowe prawdopodobieństwo omdlenia związanego z bradykardią jest względnie wysokie, gdy stwierdza się
bezobjawową bradykardię zatokową (< 50/min) lub blok
zatokowo-przedsionkowy, zazwyczaj udokumentowane
w 12-odprowadzeniowym EKG lub monitorowaniu EKG.
Wartość prognostyczna wydłużonego czasu powrotu
rytmu zatokowego (SNRT) nie jest dobrze określona. Nieprawidłowa odpowiedź definiowana jest jako wartość
SNRT ≥ 1,6 lub 2 s lub ≥ 525 ms w przypadku skorygowanego czasu powrotu rytmu zatokowego (CSNRT) [132, 133].
W jednym z badań obserwacyjnych wykazano jednak związek pomiędzy obecnością wydłużonego SNRT w EPS i wpływem zastosowania stałej stymulacji serca na objawy. W innym, małym, prospektywnym badaniu stwierdzono, że
pacjenci z CSNRT ≥ 800 ms charakteryzowali się 8-krotnie
większym ryzykiem wystąpienia omdlenia w porównaniu
z pacjentami z CSNRT poniżej tej wartości [134].
Zalecenia: badanie elektrofizjologiczne
Zalecenia
Wskazania
• EPS jest wskazane u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca, gdy wynik wstępnej oceny sugeruje zaburzenia
rytmu (wymienione w Tabeli 10.) jako przyczynę omdleń, chyba że obecne jest już wskazanie do ICD
• Należy rozważyć wykonanie EPS u pacjentów z BBB, jeśli badania nieinwazyjne nie doprowadziły do
ustalenia rozpoznania
• Można wykonać EPS u pacjentów z omdleniem poprzedzonym przez nagłe i krótkotrwałe kołatanie serca,
gdy inne nieinwazyjne badania nie doprowadziły do ustalenia rozpoznania
• EPS można wykonać w wybranych przypadkach u pacjentów z zespołem Brugadów, ARVC
i kardiomiopatią przerostową
• EPS można wykonać w wybranych przypadkach u pacjentów wykonujących zawody wysokiego ryzyka,
u których uzasadnione są wszelkie wysiłki w celu wykluczenia sercowo-naczyniowej przyczyny omdleń
• EPS nie jest zalecane u pacjentów z prawidłowym EKG, bez choroby serca i bez kołatań serca
Kryteria diagnostyczne
• EPS jest diagnostyczne i nie są konieczne żadne inne badania, w następujących przypadkach:
° Bradykardia zatokowa z wydłużonym CSNRT (> 525 ms)
° BBB z wyjściowym czasem trwania odstępu HV ≥ 100 ms lub z blokiem układu Hisa-Purkinjego
II lub III stopnia wykazanym w czasie narastającej stymulacji przedsionkowej
lub po obciążeniu farmakologicznym
° Wywołanie utrwalonego monomorficznego VT u pacjentów po przebytym zawale serca
° Wywołanie szybkiego SVT, który powoduje objawy hipotensyjne lub samoistne
• Odstęp HV pomiędzy 70 a 100 ms powinien być uważany za diagnostyczny
• Wywołanie polimorficznego VT lub migotania komór u pacjentów z zespołem Brugadów,
ARVC i u pacjentów zresuscytowanych po zatrzymaniu krążenia może być uważane za diagnostyczne
• Wywołanie polimorficznego VT lub migotania komór u pacjentów z kardiomiopatią niedokrwienną
lub z DCM nie może być uważane za diagnostyczne
a
Klasaa
Poziomb
I
B
IIa
B
IIb
B
IIb
C
IIb
C
III
B
I
I
B
B
I
I
IIa
IIb
B
B
B
B
III
B
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
ARVC – arytmogenna kardiomiopatia prawej komory, BBB – blok odnogi pęczka Hisa, CSNRT – skorygowany czas powrotu rytmu zatokowego,
DCM – kardiomiopatia rozstrzeniowa, EPS – badanie elektrofizjologiczne, ICD – wszczepialny kardiowerter-defibrylator, HV – His-komora,
SVT – częstoskurcz nadkomorowy, VT – częstoskurcz komorowy
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 569
S 569
2.2.4.2. Omdlenie u pacjentów z blokiem odnogi
pęczka Hisa (zagrażający zaawansowany blok przedsionkowo-komorowy)
Pacjenci z BBB mają wyższe ryzyko wystąpienia zaawansowanego bloku AV. Wykazano, że dwa czynniki zwiększają
ryzyko wystąpienia bloku AV u pacjentów z BBB – wywiad
omdleń oraz wydłużony odstęp HV (His-ventricle). Ryzyko
wystąpienia bloku AV w trakcie 42-miesięcznej obserwacji
rośnie z 2% u pacjentów bez omdleń do 17% u pacjentów
z omdleniami [135]. Progresja do bloku AV w ciągu 4 lat wynosiła odpowiednio 4, 12 i 24% dla pacjentów z odstępem
HV < 55 ms (prawidłowy), ≥ 70 ms oraz ≥ 100 ms [136].
Wystąpienie bloku w obrębie lub poniżej pęczka Hisa
przy narastającej stymulacji przedsionków ma wysoką wartość prognostyczną w odniesieniu do zagrażającego bloku AV, ale charakteryzuje się niską czułością. Wystąpienie
bloku w obrębie lub poniżej pęczka Hisa po stymulacji farmakologicznej za pomocą leków przeciwarytmicznych klasy I ma większą czułość w przewidywaniu wystąpienia
spontanicznego bloku AV. Wartość prognostyczna wydłużenia odstępu HV po stymulacji farmakologicznej do wartości ≥ 120 ms bez wywołania bloku AV nie jest jasna.
Z drugiej strony, u ok. 1/3 pacjentów z ujemnym wynikiem
EPS, u których wszczepiono ILR, doszło do wystąpienia
w trakcie obserwacji przejściowego lub trwałego bloku AV
[120]. Badanie elektrofizjologiczne charakteryzuje się zatem niską czułością i swoistością.
W łącznej analizie danych z 9 badań (1761 pacjentów)
śmiertelność całkowita wynosiła 28% po 40 miesiącach
obserwacji; 32% zgonów stanowiły zgony nagłe [1]. Ani
omdlenie, ani wydłużony odstęp HV nie były jednak związane z wyższym ryzykiem zgonu, a wszczepienie układu
stymulującego serce nie zmniejszało ryzyka zgonu [135].
Podsumowując – wydłużony odstęp HV lub wywołanie bloku AV przy stymulacji serca lub obciążeniu farmakologicznym wskazuje na wysokie ryzyko wystąpienia bloku AV w czasie obserwacji, ale brak nieprawidłowych
wyników nie wyklucza wystąpienia bloku AV.
2.2.4.3. Podejrzenie częstoskurczu
U pacjentów z omdleniami poprzedzonymi nagłym,
krótkotrwałym epizodem uczucia kołatania serca sugerującym SVT wykonanie EPS może być wskazane w celu oceny dokładnego mechanizmu, zwłaszcza jeśli możliwe jest
wykonanie terapeutycznego zabiegu ablacji przezskórnej.
U pacjentów z zawałem serca w wywiadzie i zachowaną LVEF indukowanie utrwalonego monomorficznego VT
ma wysoką wartość w diagnostyce przyczyny omdlenia
[137], podczas gdy wywołanie migotania komór uważane
jest za objaw nieswoisty [138]. Niewywołanie komorowych
zaburzeń rytmu wskazuje na niskie ryzyko omdlenia związanego z zaburzeniami rytmu [139].
Rola EPS i obciążenia farmakologicznego z zastosowaniem leków przeciwarytmicznych klasy I u pacjentów
z omdleniami i podejrzeniem zespołu Brugadów jest kon-
trowersyjna [52]. W metaanalizie opublikowanych na całym świecie danych dotyczących 1036 pacjentów, wśród
których u 54% wywołano za pomocą stymulacji komór impulsem przedwczesnym VT lub migotanie komór, nie obserwowano różnic w rokowaniu po 34 miesiącach obserwacji [140].
2.2.5. Test z trójfosforanem adenozyny
Wykonanie testu wymaga szybkiego (< 2 s) wstrzyknięcia 20 mg bolusa ATP (lub adenozyny) w czasie monitorowania EKG. Wywołanie bloku AV z pauzą komorową
> 6 s lub wywołanie bloku AV trwającego > 10 s uważa się
za nieprawidłowe. Nieprawidłowe wyniki w teście z ATP
uzyskuje się u niektórych pacjentów z omdleniami o niewyjaśnionej przyczynie (zwłaszcza u starszych kobiet bez
organicznej choroby serca), ale nie w grupie kontrolnej, co
sugeruje, że napadowy blok AV może być przyczyną niewyjaśnionych omdleń. Niemniej niedawne badania nie wykazały związku pomiędzy blokiem AV wywoływanym
w czasie testu z ATP a zapisem EKG w czasie omdlenia
(udokumentowanym za pomocą ILR) [98, 99]. Niska wartość predykcyjna testu nie uzasadnia zatem jego stosowania w celu identyfikacji pacjentów, u których należy
wszczepić układ stymulujący. Rola endogennego uwalniania adenozyny w wyzwalaniu niektórych typów omdleń
z powodu niewytłumaczalnego innymi przyczynami napadowego bloku AV (tzw. „omdlenia wrażliwe na adenozynę”) pozostaje przedmiotem badań.
2.2.6. Badanie echokardiograficzne i inne
techniki obrazowe
Badanie echokardiograficzne z analizą anatomii i czynności hemodynamicznej jest główną metodą wykrywania
organicznej choroby serca. Echokardiografia odgrywa ważną rolę w stratyfikacji ryzyka na podstawie LVEF. U pacjentów z organiczną chorobą serca należy wykonać inne badania w celu oceny kardiogennej przyczyny omdleń.
Echokardiografia umożliwia identyfikację przyczyny omdleń
u bardzo niewielkiej grupy pacjentów, u których nie są konieczne dalsze badania (np. zwężenie zastawki aortalnej,
śluzak przedsionka, tamponada).
Echokardiografia przezprzełykowa, tomografia komputerowa (CT) i obrazowanie metodą rezonansu magnetycz-
Zalecenia: test z trójfosforanem adenozyny
Zalecenia
Wskazania
• Z powodu braku związku pomiędzy
samoistnymi omdleniami test z ATP
nie może być stosowany jako badanie
diagnostyczne w kwalifikowaniu pacjentów
do stymulacji serca
Klasaa
Poziomb
III
B
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
ATP – trójfosforan adenozyny
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 570
S 570
nego (MRI) mogą być wykonane w wybranych przypadkach (np. rozwarstwienie aorty i krwiak, zatorowość płucna, guzy serca, choroby osierdzia i miokardium, wrodzone
anomalie tętnic wieńcowych).
2.2.7. Test wysiłkowy
Omdlenia indukowane wysiłkiem fizycznym występują rzadko. Test wysiłkowy należy wykonać u pacjentów,
u których doszło do wystąpienia epizodów omdleń w trakcie wysiłku lub wkrótce po jego zakończeniu. Uważne monitowanie EKG i BP należy wykonywać zarówno w czasie
wysiłku, jak i w fazie odpoczynku, ponieważ omdlenie może wystąpić w trakcie wysiłku lub bezpośrednio po nim.
Te dwie sytuacje należy analizować oddzielnie. Omdlenie
występujące w czasie wysiłku może być kardiogenne (nawet jeśli w niektórych opisach przypadków wskazywano,
że może być wynikiem nadmiernej odruchowej wazodylatacji), podczas gdy omdlenie występujące po zakończeniu
wysiłku jest prawie niezmiennie związane z mechanizmem
Zalecenia: badanie echokardiograficzne
Zalecenia
Wskazania
• Badanie echokardiograficzne jest wskazane
w celu rozpoznania i stratyfikacji ryzyka
u pacjentów, u których podejrzewa się
organiczną chorobę serca
Kryteria diagnostyczne
• Samo badanie echokardiograficzne jest
diagnostyczne w odniesieniu do przyczyny
omdleń w przypadku ciężkiego zwężenia
zastawki aortalnej, guzów serca lub skrzeplin
powodujących zaburzenia przepływu,
tamponady osierdzia, rozwarstwienia aorty
i wrodzonych anomalii tętnic wieńcowych
a
b
Klasaa
Poziomb
I
B
I
B
Klasaa
Poziomb
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
Zalecenia: test wysiłkowy
Zalecenia
Wskazania
• Test wysiłkowy jest wskazany u pacjentów,
I
u których doszło do wystąpienia omdlenia
w czasie wysiłku lub wkrótce po jego zakończeniu
Kryteria diagnostyczne
• Test wysiłkowy jest diagnostyczny, gdy docho- I
dzi do wywołania omdlenia w czasie wysiłku
lub bezpośrednio po jego zakończeniu przy
obecności nieprawidłowości w zapisie EKG
lub ciężkiej hipotensji
• Test wysiłkowy jest diagnostyczny, jeśli w czasie I
wysiłku wystąpi blok AV II stopnia typu Mobitz II
lub blok AV III stopnia, nawet przy braku omdlenia
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
AV – przedsionkowo-komorowy, EKG – elektrokardiogram
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
C
odruchowym. Wykazano, że związany z tachykardią indukowany wysiłkiem blok AV II lub III stopnia zlokalizowany
jest dystalnie do węzła przedsionkowo-komorowego i jest
czynnikiem prognostycznym trwałego bloku AV. W spoczynkowym zapisie EKG często obecne są zaburzenia przewodzenia śródkomorowego [141]. Nie ma danych uzasadniających wykonywanie testu wysiłkowego w ogólnej
populacji pacjentów z omdleniami.
2.2.8. Cewnikowanie serca
Cewnikowanie serca (np. koronarografia) powinno zostać wykonane w przypadku podejrzenia niedokrwienia
miokardium lub zawału serca oraz aby wykluczyć zaburzenia rytmu indukowane niedokrwieniem.
2.2.9. Ocena psychiatryczna
Omdlenia i zaburzenia psychiczne oddziałują na siebie
na dwa sposoby. Wiele leków psychiatrycznych może się
przyczyniać do wystąpienia omdleń poprzez wywoływanie hipotonii ortostatycznej lub wydłużenie odstępu QT.
Przerwanie leczenia psychiatrycznego może mieć poważne konsekwencje psychiczne i nie należy podejmować takiej decyzji bez odpowiedniego doświadczenia.
Drugi rodzaj oddziaływania dotyczy napadów „czynnościowych”. Określenie „czynnościowe” używane jest w stosunku do stanów przypominających znane choroby organiczne, jednak bez organicznego uzasadnienia, przy
podejrzeniu mechanizmu psychologicznego. W diagnostyce różnicowej T-LOC należy uwzględnić dwa typy pacjentów.
W obu sytuacjach pacjenci nie reagują na bodźce i nie wykazują prawidłowej kontroli motorycznej, co wywołuje częste upadki. W pierwszym typie intensywne ruchy przypominają napad padaczkowy; napady te opisywane są jako
„padaczka rzekoma”, „drgawki niepadaczkowe”, „psychogenne drgawki niepadaczkowe” oraz „niepadaczkowe zaburzenia napadowe”. W drugim typie nie ma intensywnych
ruchów, a więc napady przypominają omdlenia lub dłużej
trwające LOC. Napady te są określane jako „omdlenia psychogenne”, „pseudoomdlenia”, „omdlenia o przyczynie psychicznej” i „omdlenia o niewyjaśnionej medycznie przyczynie”. Należy zwrócić uwagę, że dwa ostatnie określenia są
Zalecenia: ocena psychiatryczna
Zalecenia
C
C
Klasaa
Wskazania
• Ocena psychiatryczna jest wskazana
I
u pacjentów, u których podejrzewa się,
że T-LOC to pseudoomdlenie psychogenne
• Test pochyleniowy, najlepiej z jednoczesnym
IIb
rejestrowaniem EEG i monitorowaniem wideo,
może być rozważony w przypadku
diagnostyki T-LOC przypominającego omdlenie
(„pseudoomdlenie”) lub padaczki
a
Poziomb
C
C
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
EEG – elektroencefalogram, T-LOC – przejściowa utrata przytomności
b
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 571
S 571
sprzeczne z definicją omdlenia, ponieważ w przypadku czynnościowych T-LOC nie ma hipoperfuzji mózgowej.
Podstawową różnicą między czynnościowymi T-LOC
oraz stanami, które je przypominają, jest brak przyczyny
organicznej – w padaczce rzekomej nie ma padaczkowej
aktywności mózgu, a w pseudoomdleniu BP i HR nie są
obniżone i elektroencefalogram (EEG) nie wykazuje fal delta lub spłaszczenia zapisu w czasie napadu.
Częstość występowania tego typu napadów nie jest
znana, ponieważ dane różnią się w zależności od ośrodka.
Czynnościowe T-LOC przypominające napady padaczkowe
występują w 15–20% przypadków w klinikach specjalizujących się w padaczce i do 6% przypadków w klinikach zajmujących się omdleniami [142].
Rozpoznanie
Pseudoomdlenie trwa zazwyczaj dłużej niż omdlenie: pacjenci mogą leżeć na podłodze przez wiele minut – 15 min
nie jest niczym wyjątkowym. Innymi istotnymi cechami są
duża częstość występowania napadów, w tym występowanie wielokrotnie w ciągu dnia, oraz brak dającego się
zidentyfikować czynnika wyzwalającego. Uraz nie wyklucza rozpoznania czynnościowego T-LOC – do urazu dochodzi w > 50% przypadków padaczki rzekomej. W napadach
padaczkowych oraz omdleniach oczy są zazwyczaj otwarte, a w czynnościowych T-LOC zazwyczaj zamknięte. Bardzo pomocne jest udokumentowanie napadu – należy ocenić następujące parametry: napięcie mięśniowe (za pomocą
nagrania wideo lub badania neurologicznego), BP, HR, EEG.
Realne jest wykonanie ostatniego badania, ponieważ zaburzenia czynnościowe są podatne na sugestie, co pozwala na niemal pewne rozpoznanie [142]. W trakcie testu pochyleniowego połączenie stanu przypominającego utratę
przytomności z utratą funkcji motorycznych i prawidłowymi parametrami BP, HR i EEG wyklucza rozpoznanie omdlenia i większości typów padaczki.
Udowodnienie charakteru napadów jest przydatne przy
potwierdzeniu rozpoznania. Poinformowanie pacjenta
o rozpoznaniu wskazującym na podłoże psychogenne może być trudne, ale bez tego nie jest możliwe skierowanie
go na odpowiednie leczenie. Pacjenci mogą mieć poczucie, że psychologiczne podłoże oznacza, że są odpowiedzialni za napady lub że udają je celowo. Pacjenci postrzegają napady jako niechciane, niezależne od ich woli i tak
prawdopodobnie jest. Podkreślenie, że napady są niezależne od woli, tak jak omdlenia czy napady padaczkowe,
pozwala na uniknięcie stygmatyzacji, bezproduktywnych
konfliktów i zapewnia otwarcie się na leczenie.
2.2.10. Ocena neurologiczna
W tej części omówiono zaburzenia neurologiczne powodujące omdlenia lub przypominające omdlenia oraz badania neurologiczne w diagnostyce omdleń.
2.2.10.1. Sytuacje kliniczne
Niewydolność autonomiczna
W przypadku niewydolności autonomicznej (ANF)
autonomiczny układ nerwowy nie jest w stanie sprostać
fizjologicznym potrzebom, co wyraża się w postaci OH. Zbliżonym stanem jest powysiłkowa hipotonia polegająca
na spadku ciśnienia bezpośrednio po zakończeniu ćwiczeń
fizycznych. Istnieją trzy kategorie ANF.
Pierwotna ANF obejmuje choroby neurodegeneracyjne, takie jak izolowana ANF, zanik wieloukładowy, choroba Parkinsona i otępienie z ciałami Lewy’ego [143].
Wtórna ANF dotyczy uszkodzenia układu autonomicznego przez inne choroby, takie jak cukrzyca, amyloidoza
i różne polineuropatie [143].
Hipotonia ortostatyczna wywołana lekami jest najczęstszą przyczyną OH. Wywołują ją często leki przeciwnadciśnieniowe, moczopędne, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, fenotiazyny oraz alkohol. O ile w przypadku
pierwotnej lub wtórnej ANF dysfunkcja wynika głównie z organicznego uszkodzenia autonomicznego układu nerwowego (jego części ośrodkowej lub obwodowej), to w OH indukowanej lekami dysfunkcja ma charakter czynnościowy.
W przypadku pierwotnej ANF należy rozważyć wykonanie badania neurologicznego. Objawami ostrzegawczymi są wcześnie występujące zaburzenia erekcji
i zaburzenia mikcji, a późnymi parkinsonizm i ataksja.
Dalsze postępowanie w przypadku wtórnych przyczyn
ANF i w przypadku indukowanej lekami OH zależy od tego, jaką specjalizację ma lekarz, który leczy pierwotną
chorobę.
Zaburzenia naczyniowo-mózgowe
Zespół „podkradania tętnicy podobojczykowej” to sytuacja, w której dochodzi do przekierowania przepływu
krwi z tętnicy kręgowej do kończyny górnej na skutek zwężenia lub zamknięcia tętnicy podobojczykowej. Do wystąpienia TIA może dojść, gdy przepływ przez tętnicę kręgową nie jest w stanie, z powodu intensywnej pracy ramienia,
zapewnić właściwego ukrwienia zarówno kończyny górnej, jak i części mózgu. Zespół podkradania występuje najczęściej po lewej stronie. W przypadkach rozpoznawanych
ultrasonograficznie zespół podkradania jest bezobjawowy
w 64% [144]. Prawdopodobieństwo, że TIA spowodowane
jest zespołem podkradania, istnieje tylko wówczas, gdy
dotyczy części kręgowo-podstawnej (zob. niżej) i jest związane z pracą jednej z kończyn górnych. Nie ma wiarygodnych doniesień o izolowanych LOC bez ogniskowych neurologicznych objawów podmiotowych i przedmiotowych
w zespole podkradania tętnicy podobojczykowej.
Przemijający napad niedokrwienia mózgu związany z tętnicami szyjnymi nie powoduje T-LOC. Jeśli prawie wszystkie
tętnice mózgowia są niedrożne, przejściowe zamknięcie pozostałego naczynia zaopatrującego dużą cześć mózgu może
wyjątkowo rzadko wpływać na stan przytomności wyłącz-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 572
S 572
nie w pozycji stojącej. Ponadto, znacznie częściej występują ogniskowe objawy neurologiczne.
Przemijający napad niedokrwienia mózgu w układzie
kręgowo-podstawnym może powodować LOC, ale zawsze
obecne są objawy ogniskowe, zazwyczaj słabość kończyn,
zaburzenia chodu i ruchu kończyn, porażenie nerwów okoruchowych, zaburzenia funkcji gardła. Dla celów praktycznych za TIA uważa się wystąpienie ogniskowych ubytków
bez LOC, a za omdlenie sytuację przeciwną.
Zalecenia: ocena neurologiczna
Zalecenia
Klasaa
Wskazania
• Ocena neurologiczna jest wskazana
I
u pacjentów, u których istnieje podejrzenie,
że T-LOC jest padaczką
• Badanie neurologiczne jest wskazane w celu
I
oceny pierwotnej choroby, gdy omdlenie
wynika z ANF
• Nie są wskazane: EEG, ultrasonografia tętnic
III
dogłowowych oraz tomografia komputerowa
lub badanie metodą rezonansu magnetycznego
mózgu, chyba że istnieje podejrzenie, że T-LOC
nie jest omdleniem
Poziomb
C
C
B
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
ANF – niewydolność autonomiczna, EEG – elektroencefalografia, T-LOC
– przejściowa utrata przytomności
b
Migrena
Omdlenie częściej dotyczy pacjentów z migreną, u których istnieje większe ryzyko występowania omdleń przez
całe życie, a epizody omdleń występują częściej [145]. Napady omdleń i napady migreny u tych pacjentów zazwyczaj nie występują jednocześnie.
Padaczka
Padaczka może powodować T-LOC – pacjenci nie reagują na bodźce, upadają i następnie mają zaburzenia pamięci. Takie objawy występują tylko w napadach uogólnionych
tonicznych, klonicznych, toniczno-klonicznych i atonicznych.
W przypadku napadów nieświadomości (absence) u dzieci
i napadów częściowo złożonych u dorosłych występuje zaburzenie stanu przytomności, ale nie dochodzi do całkowitej jej utraty. Pacjenci ci pozostają w pozycji stojącej w czasie napadów, w przeciwieństwie do T-LOC.
Całkowita wiotkość w czasie braku przytomności przemawia przeciw padaczce. Jedynym wyjątkiem są napady
„atoniczne”, ale są one rzadkie i występują bez czynnika
wyzwalającego u dzieci z wcześniejszymi problemami neurologicznymi. Ruchy mogą być obecne zarówno w padaczce, jak i w omdleniu. W przypadku padaczki ruchy trwają
~1 min, w przypadku omdlenia – sekundy. W napadzie padaczkowym występują intensywne ruchy rytmiczne i za-
Tabela 13. Wartość wywiadu w różnicowaniu padaczki od omdlenia (na podstawie Hoefnagels i wsp. [5])
Objawy kliniczne sugerujące rozpoznanie
Prawdopodobna padaczka
Prawdopodobne omdlenie
Objawy przed wystąpieniem zdarzenia
Aura (taka jak dziwny zapach)
Nudności, wymioty, dyskomfort
w jamie brzusznej, uczucie zimnych
potów (neurogenne)
Zawroty głowy, zamazane widzenie
Objawy w czasie utraty przytomności
(obserwowane przez świadków zdarzenia)
Drgawki toniczno-kloniczne trwają zazwyczaj długo,
a ich początek jest równoczesny z utratą przytomności
Drgawki toniczno-kloniczne trwają zawsze krótko (< 15 s) i rozpoczynają się
po utracie przytomności
Drgawki kloniczne połowy ciała
Automatyzmy, takie jak przeżuwanie lub cmokanie
ustami, lub piana na ustach (napady częściowe)
Przygryzienie języka
Sina twarz
Objawy po zdarzeniu
Długotrwałe splątanie
Zazwyczaj krótkotrwałe
Ból mięśni
Nudności, wymioty, bladość
(neurogenne)
Inne dane kliniczne o mniejszej wartości dla podejrzenia padaczki (niska swoistość)
Wywiad rodzinny
Czas wystąpienia zdarzenia (noc)
Uczucie mrowienia przed zdarzeniem
Nietrzymanie moczu/stolca po zdarzeniu
Uraz po zdarzeniu
Ból głowy po zdarzeniu
Uczucie senności po zdarzeniu
Nudności i dyskomfort w jamie brzusznej
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 573
S 573
zwyczaj synchroniczne, podczas gdy w przypadku omdlenia są one zwykle asynchroniczne, drobne i nierytmiczne.
Synchroniczne ruchy mogą jednak wystąpić w omdleniach
[146], a naoczni świadkowie mogą opisywać ruchy w sposób nieprawidłowy [147]. W przypadku omdlenia ruchy występują po utracie przytomności i po upadku; taka sytuacja nie ma miejsca w przypadku padaczki.
Omdlenia są zazwyczaj wyzwalane przez jakiś bodziec,
padaczka natomiast rzadko. Czynniki wyzwalające napady
padaczki odruchowej, takie jak migające światła, różnią się
od czynników wyzwalających omdlenia. Typowa aura składa
się z narastającego niepokoju w jamie brzusznej (aura brzuszna) i/lub nietypowego nieprzyjemnego zapachu. Omdleniu
rzadko towarzyszy uczucie narastającego dyskomfortu.
W przypadku padaczki rzadko występują poty i bladość skóry. Przygryzienie języka zdarza się częściej w padaczce i w tej
sytuacji występuje na boku języka, natomiast w przypadku
omdleń przygryzienie ma miejsce na końcu języka [5, 147].
Nietrzymanie moczu występuje w obu sytuacjach. Przez długi czas po wystąpieniu napadu padaczkowego pacjenci mogą być splątani, natomiast w przypadku omdleń sprawność
umysłu powraca zazwyczaj natychmiast (Tabela 13.). W przypadku padaczki częstsze są bóle głowy, mięśni i wzrost stężenia kinazy kreatynowej oraz prolaktyny.
Inne napady
Katapleksja dotyczy sytuacji, w której niedowład lub porażenie jest wywoływane przez emocje, zazwyczaj śmiech.
Pacjenci są przytomni, nie ma zatem zaburzeń pamięci. Jeżeli katapleksji towarzyszą objawy senności w ciągu dnia,
wówczas upoważnione jest rozpoznanie narkolepsji.
Omdlenia mogą być przyczyną upadków; starsze osoby mogą nie być świadome, że straciły przytomność. U niektórych pacjentów zaburzenia postawy, chodu lub równowagi mogą przypominać upadki towarzyszące omdleniom.
Określenie „napady padania” jest używane zamiennie
dla choroby Meniere’a, atonicznych napadów padaczkowych i niewyjaśnionych przyczyn upadków. Najbardziej
klarowne jest używanie tego terminu w odniesieniu do kobiet w średnim wieku (rzadko mężczyzn), które nagle upadają [148]. Pacjenci pamiętają uderzenie o podłogę. Niewytłumaczalne upadki wymagają uwagi medycznej [148].
2.2.10.2. Badania neurologiczne
Elektroencefalografia
Zapis EEG między napadami u pacjentów z omdleniami
jest prawidłowy [5, 149]. Prawidłowy zapis EEG między napadami nie może wykluczyć rozpoznania padaczki, ale zawsze musi być interpretowany w kontekście sytuacji klinicznej. Gdy rozpoznanie nie jest pewne, lepiej odłożyć w czasie
postawienie diagnozy padaczki niż postawić błędną.
Wykonywanie EEG nie jest zalecane, gdy najbardziej
prawdopodobną przyczyną T-LOC jest omdlenie. Wykonanie tego badania jest konieczne, gdy prawdopodobną przy-
czyną jest padaczka lub gdy dane kliniczne są sprzeczne.
Badanie EEG może służyć rozpoznaniu psychogennego
pseudoomdlenia, jeśli zostanie wykonane w czasie sprowokowanego napadu.
Tomografia komputerowa i obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego
Nie ma badań oceniających stosowanie obrazowania
mózgu w diagnostyce omdleń. Tomografia komputerowa
lub MRI nie powinny być wykonywane w niepowikłanych
przypadkach omdleń. Obrazowanie może być potrzebne
w zależności od oceny neurologicznej.
Badania naczyniowe
Nie ma badań wskazujących, że przeprowadzenie oceny
tętnic szyjnych metodą Dopplera jest przydatne u pacjentów z typowymi omdleniami.
Część 3. Leczenie
Ogólne zasady leczenia omdleń
Głównymi celami leczenia pacjentów z omdleniami są
poprawa przeżycia, ograniczenie urazów fizycznych i zapobieganie nawrotom.
Znaczenie poszczególnych celów zależy od przyczyny
omdleń. Na przykład, u pacjentów z VT powodującym
omdlenia bezsprzecznie najważniejsze jest ograniczenie
ryzyka zgonu, podczas gdy u pacjentów z omdleniem odruchowym – zapobieganie nawrotom i/lub towarzyszącym
urazom.
Znajomość przyczyny omdlenia ma podstawowe znaczenie w wyborze leczenia. Drugim celem, po identyfikacji
przyczyny, jest stwierdzenie mechanizmu doprowadzającego do omdlenia. Mechanizm jest oczywisty w przypadku bloku AV w kontekście zaburzeń przewodzenia śródkomorowego, ale może być bardziej złożony w omdleniu
odruchowym: czy jest to reakcja kardiodepresyjna, wazodepresyjna czy mieszana?
Badania mające na celu określenie przyczyny i mechanizmu omdlenia są zazwyczaj wykonywane w tym samym
czasie i mogą prowadzić do zastosowania różnych metod
leczenia (lub braku leczenia). Na przykład, omdlenie w ostrej
fazie zawału ściany dolnej serca ma generalnie mechanizm
odruchowy, a następująca istotna bradykardia, hipotensja
lub oba stany jednocześnie są po prostu częścią obrazu klinicznego zawału serca i muszą być leczone jako powikłania zawału. Z drugiej strony, nawracające omdlenia odruchowe z powodu istotnej bradykardii i spadku ciśnienia lub
obu stanów jednocześnie przy braku ostrej choroby muszą
być odpowiednio leczone. Wreszcie, optymalne leczenie
omdleń musi być ukierunkowane na przyczynę odpowiedzialną za uogólnioną hipoperfuzję mózgu. Ponieważ przyczyny te są nieznane lub nie odpowiadają na stosowane
leczenie (np. nie ma swoistego leczenia dla zmian degene-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 574
S 574
racyjnych powodujących blok AV), terapia jest ukierunkowana na mechanizmy prowadzące do uogólnionej hipoperfuzji mózgu (jak stymulacja serca w przypadku wymienionym powyżej). Ogólny schemat leczenia bazuje na
stratyfikacji ryzyka i gdy jest to możliwe – na rozpoznaniu
swoistych mechanizmów, co zostało podsumowane na Rycinie 8.
3.1. Leczenie omdlenia odruchowego
i nietolerancji ortostatycznej
Wstęp
W tej części omówiono środki i interwencje mające
na celu zapobieganie omdleniom odruchowym (wazowagalnym, sytuacyjnym, CSS) i omdleniom wtórnym do ANF
z towarzyszącą hipotonią ortostatyczną. Mimo że istnieje
wiele fizjologicznych mechanizmów, które prowadzą
do omdlenia, strategie zapobiegania omdleniom odnoszą
się do wszystkich przyczyn. Celem leczenia jest przede
wszystkim zapobieganie nawrotom i towarzyszącym urazom oraz poprawa jakości życia, ale nie poprawa przeżycia.
Modyfikacja stylu życia
Od czasu wytycznych z 2004 r. największy postęp w leczeniu dokonał się w dziedzinie modyfikacji stylu życia,
na podstawie wiedzy pochodzącej z podstaw fizjologii oraz
badań kontrolowanych.
Podstawą niefarmakologicznego leczenia pacjentów
z omdleniem odruchowym jest edukacja oraz zapewnienie
o łagodnym charakterze tego stanu. Ogólnie rzecz biorąc,
wstępne leczenie obejmuje edukację dotyczącą znajomości bodźców wywołujących i możliwości ich unikania
(np. gorących, zatłoczonych miejsc, niedoboru płynów),
wczesnego rozpoznawania objawów prodromalnych i wykonywania manewrów w celu uniknięcia wystąpienia epizodu omdlenia [np. przyjęcie pozycji leżącej, wykonywanie
ćwiczeń izometrycznych (PCM)]. O ile to możliwe, należy
wprost odnosić się do czynników wywołujących, np. kaszlu – w omdleniach wywoływanych kaszlem. Ważne jest unikanie czynników prowadzących do spadku BP (włączając
w to leki alfa-adrenolityczne, środki moczopędne i alkohol).
W przypadku nieprzewidywalnych i częstych omdleń
konieczne może być dodatkowe leczenie, zwłaszcza w następujących sytuacjach:
• bardzo częste omdlenia wpływające na jakość życia,
• nawracające omdlenia bez lub z bardzo krótkimi objawami prodromalnymi, co naraża pacjentów na ryzyko
urazów,
• omdlenie występuje w czasie wykonywania aktywności
o wysokim ryzyku (np. prowadzenia samochodu, obsługi
maszyn, latania, wyczynowego uprawiania lekkoatletyki).
3.1.1. Omdlenie odruchowe
3.1.1.1. Możliwości terapeutyczne
Ćwiczenia izometryczne
Niefarmakologiczne leczenie „fizyczne” staje się nową
metodą pierwszego wyboru w omdleniach odruchowych.
W dwóch badaniach klinicznych [94, 95] wykazano, że izometryczne PCM nóg (krzyżowanie nóg) lub rąk (zaciskanie pięści i napinanie ramion) mogą doprowadzić do istotnego wzrostu ciśnienia w fazie zagrażającej wystąpieniem
omdlenia odruchowego, co w większości przypadków
umożliwia pacjentowi uniknięcie lub opóźnienie wystąpienia utraty przytomności. Wyniki zostały potwierdzone
w wieloośrodkowym badaniu prospektywnym [96], w którym oceniano skuteczność PCM w codziennym życiu
u 223 pacjentów w wieku 38 ± 15 lat, z nawracającymi
omdleniami odruchowymi i dającymi się rozpoznać objawami prodromalnymi: 117 pacjentów było randomizowanych do samej standaryzowanej terapii klasycznej,
a 106 pacjentów otrzymało leczenie klasyczne uzupełnione o szkolenie w PCM. Mediana częstości występowania
omdleń w czasie obserwacji rocznej była istotnie niższa
Leczenie omdleń
Postępowanie diagnostyczne
Omdlenie odruchowe
i nietolerancja ortostatyczna
Niedające się
przewidzieć i częste
Rozważ leczenie swoiste
lub odroczenie leczenia
(leczenie oparte na
dokumentacji EKG)
Kardiogenne
Dające się przewidzieć
i sporadyczne
Zaburzenia
rytmu serca
Zazwyczaj wystarczająca
jest edukacja, uspokojenie oraz unikanie czynników wyzwalających
Swoiste leczenie
pierwotnych
zaburzeń rytmu
Choroba organiczna
(serca lub serce płucne)
Leczenie choroby
pierwotnej
Omdlenia o niewyjaśnionej
przyczynie oraz u pacjentów
z wysokim ryzykiem SCD
tj. CAD, DCM, HOCM, ARVC,
kanałopatie
Rozważyć wszczepienie ICD
zgodnie z aktualnymi
wytycznymi dotyczącymi ICD
Rycina 8. Leczenie omdleń
ARVC – arytmogenna kardiomiopatia prawej komory, CAD – choroba wieńcowa, DCM – kardiomiopatia rozstrzeniowa, EKG – elektrokardiogram, HOCM
– kardiomiopatia przerostowa z zawężaniem drogi odpływu lewej komory, ICD – wszczepialny kardiowerter-defibrylator, SCD – nagły zgon sercowy
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 575
S 575
w grupie wyszkolonej w PCM w porównaniu z grupą kontrolną (p < 0,004); nawrót omdlenia wystąpił łącznie u 51%
pacjentów z grupy leczenia konwencjonalnego i u 32% pacjentów przeszkolonych w PCM (p < 0,005). Szacowane
przeżycie bez nawrotu objawów było lepsze w grupie leczonej (log rank p < 0,018), co odpowiadało 39-procentowej redukcji ryzyka względnego (95% przedział ufności,
11–53%). Nie obserwowano działań niepożądanych.
Trening ortostatyczny
U wysoce zmotywowanych młodych pacjentów z nawracającymi omdleniami wazowagalnymi wywoływanymi
stresem ortostatycznym zalecenie stopniowego wydłużania okresów wymuszonego stania (tzw. trening ortostatyczny, trening pochyleniowy) może prowadzić do zmniejszania częstości nawrotów omdleń [150, 151]. Ta metoda
leczenia ma jednak ograniczenia w postaci niskiego poziomu współpracy pacjentów w kontynuowaniu programu treningowego przez długi czas, a cztery badania z randomizacją nie wykazały krótkoterminowej skuteczności treningu
ortostatycznego w zmniejszaniu dodatniej odpowiedzi
w teście pochyleniowym [152–155].
Farmakoterapia
Wiele leków było testowanych w leczeniu omdleń odruchowych, w większości z niezadowalającymi wynikami.
Lista obejmuje leki beta-adrenolityczne, dizopiramid, skopolaminę, teofilinę, efedrynę, etylefrynę, midodrynę, klonidynę i inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny. O ile
wyniki były satysfakcjonujące w badaniach bez grupy kontrolnej lub w badaniach z grupą kontrolną i krótkim okresem obserwacji, to w kilku prospektywnych badaniach
z grupą kontrolną otrzymującą placebo nie wykazano, poza pewnymi wyjątkami, korzyści z leczenia w porównaniu
z placebo.
Ponieważ w przypadku omdlenia odruchowego często
nie ma możliwości osiągnięcia właściwej wazokonstrykcji
naczyń obwodowych, stosuje się leki wazokonstrykcyjne
działające agonistycznie w stosunku do receptorów alfa
(etylefryna i midodryna). W dwóch badaniach przeprowadzonych metodą podwójnie ślepej próby z wykonywaniem testu pochyleniowego w trybie ostrym (acute tilt test)
uzyskano jawnie sprzeczne wyniki. Moya i wsp. [93] podawali etylefrynę przez tydzień, po czym powtarzali test i nie
wykazali różnicy między grupą leczoną aktywnie a grupą
placebo. Z drugiej strony, Kaufman i wsp. [156] podawali
midodrynę zaledwie 1 godz. przed testem pochyleniowym
i wykazali istotną redukcję liczby omdleń w czasie testu
pochyleniowego w grupie leczonej aktywnie. Przeprowadzono badanie z randomizacją metodą podwójnie ślepej
próby z etylefryną oraz z placebo w grupie kontrolnej [157].
W czasie obserwacji pacjentów otrzymujących etylefrynę
w dawce 25 mg 2 razy dziennie lub placebo nie wykazano
różnicy w częstości występowania i czasie do wystąpienia
nawrotu objawów. Nie ma zatem dowodów uzasadniają-
cych stosowanie etylefryny. Podawanie midodryny oceniano w trzech małych, otwartych (open label) badaniach
z randomizacją u pacjentów z bardzo częstymi objawami
„hipotensyjnymi” (> 1 omdlenie/miesiąc) [158–160]. Mimo
stosowania definicji „neurogenne” obraz kliniczny pacjentów w tych badaniach pokrywał się z innymi typami nietolerancji ortostatycznej, co utrudnia interpretację wyników. Korzystne wyniki uzyskano w jednym małym badaniu
z randomizacją u pacjentów pediatrycznych [161]. Głównym ograniczeniem w stosowaniu midodryny jest częste
dawkowanie, co ogranicza współpracę pacjentów w dłuższym okresie. Podczas stosowania leku u starszych mężczyzn konieczna jest ostrożność z powodu niekorzystnego wpływu na oddawanie moczu. Podsumowując – dane
te wskazują, że przewlekłe leczenie farmakologiczne w postaci monoterapii agonistami receptorów alfa może mieć
niewielkie znaczenie w omdleniach odruchowych, a leczenie długoterminowe powinno być zalecane u pacjentów
z okresowymi objawami. Nawet jeśli brak na to dowodów,
samodzielne zażycie przez pacjenta pojedynczej dawki leku, np. jednej dawki na godzinę przed przedłużonym staniem lub wykonywaniem aktywności, która zazwyczaj wyzwala wystąpienie omdlenia (tzw. strategia tabletki
w kieszeni – pill in the pocket), może być skuteczne u wybranych pacjentów jako uzupełnienie modyfikacji stylu życia i PCM. Należy jednak podkreślić, że midodryna nie jest
obecnie dostępna we wszystkich krajach europejskich.
W małym badaniu z randomizacją, przeprowadzonym
metodą podwójnie ślepej próby, wykazano brak skuteczności fludrokortyzonu u dzieci [162]. Fludrokortyzon jest
szeroko stosowany u dorosłych pacjentów z omdleniem
odruchowym, ale nie ma danych z badań klinicznych uzasadniających takie postępowanie.
Uważano, że leki beta-adrenolityczne, dzięki ich działaniu inotropowo ujemnemu, zmniejszają stopień odpowiedzi mechanoreceptorów komór w omdleniu odruchowym. Ta teoria nie ma poparcia w wynikach badań
klinicznych. Brakuje racjonalnych podstaw dla stosowania
leków beta-adrenolitycznych w innych formach omdleń
neurogennych. Mogą one nasilać bradykardię w CSS. Nie
wykazano skuteczności leków beta-adrenolitycznych w pięciu z sześciu badań z randomizacją, z długim okresem obserwacji [163–167].
Skuteczność paroksetyny wykazano w jednym jednoośrodkowym badaniu z grupą kontrolną otrzymującą placebo, które obejmowało pacjentów ze znacznie nasilonymi objawami [168]. Nie zostało to potwierdzone w innych
badaniach. Paroksetyna może zmniejszać lęk, który powoduje wystąpienie zdarzeń. Paroksetyna należy do leków
psychotropowych i jej stosowanie u pacjentów bez ciężkiej choroby psychicznej wymaga ostrożności.
Stała stymulacja serca
Stosownie stymulacji serca w omdleniu odruchowym
było przedmiotem oceny w pięciu głównych badaniach
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 576
S 576
wieloośrodkowych z próbą kontrolną, które dostarczyły
sprzecznych wyników [169–173]. U wszystkich pacjentów
kwalifikację do wszczepienia układu stymulującego przeprowadzano na podstawie testu pochyleniowego. Analizując łącznie wyniki 5 badań, oceniono w sumie 318 pacjentów; nawrót omdlenia obserwowano u 21% pacjentów ze
stymulacją serca oraz u 44% pacjentów bez stymulacji
(p < 0,001). Niedawna metaanaliza wszystkich badań wskazywała na nieistotną, 17-procentową redukcję występowania omdleń w badaniach przeprowadzonych metodą
podwójnie ślepej próby i 84-procentową redukcję w badaniach, w których w grupie kontrolnej nie wszczepiano układu stymulującego [174]. Suboptymalne wyniki nie są zaskakujące, jeśli weźmiemy pod uwagę, że stymulacja serca
może wpływać na kardiodepresyjną komponentę odruchu
wazowagalnego, ale nie będzie miała wpływu na mechanizm wazodepresyjny, który często jest dominujący.
W dwóch badaniach bez randomizacji oceniano skuteczność stymulacji u pacjentów, których kwalifikowano
do stymulacji na podstawie udokumentowanej za pomocą ILR asystolii w czasie spontanicznego omdlenia. W badaniu, które przeprowadzili Sud i wsp. [175], częstość
omdleń po wszczepieniu układu stymulującego spadła z 2,7
do 0,45 przypadku na rok (p = 0,02). W badaniu ISSUE 2
[110] postawiono hipotezę, że to wystąpienie spontanicznej asystolii, a nie wynik testu pochyleniowego, powinno
być podstawą kwalifikacji pacjentów do wszczepienia układu stymulującego serce. W badaniu tym monitorowano
za pomocą ILR 392 pacjentów, u których przypuszczano
obecność odruchowych omdleń. Spośród 102 pacjentów
z udokumentowanym związkiem pomiędzy objawami a obserwowanym rytmem, 53 osoby poddano leczeniu zgodnemu z wynikiem badania wszczepianym rejestratorem
EKG, głównie stosując stymulację w przypadku asystolii.
U tych pacjentów zaobserwowano znaczne zmniejszenie
nawrotów omdleń w porównaniu z terapią nieopartą
na wyniku badania z użyciem wszczepianego rejestratora
EKG (10 vs 41%, p = 0,002). Należy podkreślić, że badanie
ISSUE 2 nie było badaniem z randomizacją. Stanowiło ono
jedynie podstawę dla takiego badania, jakim jest trwające obecnie badanie ISSUE 3.
Podsumowując – stymulacja serca odgrywa niewielką
rolę w leczeniu omdleń odruchowych, chyba że w czasie
przedłużonego monitorowania udokumentowana zostanie istotna spontaniczna bradykardia.
3.1.1.2. Sytuacje szczególne
Omdlenie wazowagalne
Zalecenia: leczenie omdlenia odruchowego
Zalecenia
Klasaa
• U wszystkich pacjentów konieczne jest
I
wytłumaczenie istoty rozpoznania, uspokojenie
i poinformowanie o ryzyku nawrotów
• Izometryczne PCM są wskazane u pacjentów
I
z objawami prodromalnymi
• Stała stymulacja serca powinna być
IIa
rozważona u pacjentów z dominującym
kardiodepresyjnym CSS
• Stałą stymulację serca należy rozważyć
IIa
u pacjentów z częstymi nawrotami omdleń
odruchowych, w wieku > 40 lat i z udokumentowaną w czasie monitorowania
spontaniczną reakcją kardiodepresyjną
• Midodryna może być wskazana u pacjentów IIb
z VVS niepoddającym się leczeniu
polegającemu na modyfikacji stylu życia
• Trening ortostatyczny może być przydatny
IIb
w celu edukacji pacjentów, ale korzyści
długoterminowe zależą od współpracy pacjenta
• Stała stymulacja serca może być wskazana
IIb
u pacjentów z reakcją kardiodepresyjną
w teście pochyleniowym, z częstymi,
nawracającymi, niedającymi się przewidzieć
omdleniami oraz w wieku > 40 lat wobec
nieskuteczności alternatywnych metod leczenia
• Stała stymulacja serca nie jest wskazana
III
przy braku udokumentowanego odruchu
kardiodepresyjnego
• Leki beta-adrenolityczne nie są wskazane
III
a
Poziomb
C
B
B
B
B
Omdlenie sytuacyjne
B
C
C
Strategie leczenia są podobne do leczenia VVS i zostały omówione powyżej. Leczenie większości postaci omdleń
sytuacyjnych polega głównie na unikaniu lub łagodzeniu
czynnika wyzwalającego. Unikanie czynnika wyzwalającego bywa trudne, ale odpowiedź (omdlenie) może zostać
osłabiona przez utrzymanie odpowiedniego wypełnienia
łożyska naczyniowego, przyjęcie ochronnej postawy ciała
i wolniejsze zmiany ułożenia ciała.
Zespół zatoki tętnicy szyjnej
A
klasa zaleceń
b
poziom wiarygodności
CSS – zespół zatoki tętnicy szyjnej, PCM – ćwiczenia izometryczne,
VVS – omdlenie wazowagalne
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
Postępowanie w tej sytuacji zostało omówione powyżej.
Kilka spraw wymaga szczególnej uwagi. Stół do testów
pochyleniowych może zostać użyty w celu nauczenia pacjentów rozpoznawania wczesnych objawów prodromalnych. Wszyscy pacjenci powinni zostać nauczeni PCM, które obecnie, łącznie z edukacją i uspokojeniem pacjenta,
stanowią podstawę leczenia. U pacjentów, u których omdlenia nawracają mimo odpowiedniej zmiany stylu życia i PCM,
a zwłaszcza u młodych, dobrze zmotywowanych chorych
z bardzo nasilonymi objawami, można rozważyć trening ortostatyczny, mimo braku udowodnionej skuteczności, ponieważ może on oddziaływać poprzez wsparcie psychiczne pacjenta i nie powoduje działań niepożądanych.
Stymulacja serca wydaje się korzystna w CSS [75–77, 176]
i mimo że przeprowadzono tylko dwa względnie małe badania bez randomizacji z próbą kontrolną, uważa się, że stymulacja jest leczeniem z wyboru, gdy udokumentowano brady-
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 577
S 577
kardię [76, 77]. Jednojamowa stymulacja przedsionkowa nie
jest właściwą metodą dla CSS, a stymulacja dwujamowa jest
zasadniczo preferowana w stosunku do jednojamowej stymulacji komorowej [78, 177]. Nie ma jeszcze badań z randomizacją oceniających leczenie dominującej wazodepresyjnej
postaci CSS, a także innych stanów wazodepresyjnych.
3.1.2. Hipotonia ortostatyczna i zespoły
nietolerancji ortostatycznej
Edukacja dotycząca natury stanu w połączeniu z poradami na temat stylu życia wymienionymi powyżej może
doprowadzić do istotnej poprawy w zakresie objawów ortostatycznych, nawet jeśli wzrost BP jest względnie niewielki (10–15 mmHg); podwyższenie BP w pozycji stojącej
w stopniu wystarczającym, by mieściło się w zakresie mechanizmów autoregulacji, może spowodować istotną różnicę w funkcjonowaniu. Ambulatoryjne pomiary BP mogą
być przydatne w identyfikacji nieprawidłowych rytmów
dobowych. Zapisy te mogą również pomóc w rozpoznaniu
nadciśnienia w pozycji leżącej lub w godzinach nocnych.
Główną strategią leczenia ANF wywoływanej lekami
jest wyeliminowanie czynnika sprawczego. Istotnym celem
jest zwiększenie objętości pozakomórkowej. Pacjenci bez
nadciśnienia powinni zostać pouczeni, by przyjmowali wystarczającą ilość soli i wody, docelowo 2–3 litry płynów
dziennie i 10 g NaCl [178]. Donoszono o skuteczności szybkiego wypicia zimniej wody w zwalczaniu nietolerancji ortostatycznej i hipotonii poposiłkowej [179]. Spanie z uniesionym wezgłowiem łóżka (10°) zapobiega nocnej poliurii,
prowadzi do utrzymywania korzystniejszego rozkładu płynów w organizmie i redukuje nocne nadciśnienie [180, 181].
Gromadzenie krwi w żylnym łożysku naczyniowym zależne od grawitacji może być leczone za pomocą pasów
brzusznych lub pończoch uciskowych [14, 182]. Ćwiczenia izometryczne zapobiegające hipotensji, takie jak krzyżowanie
nóg i kucanie, są zalecane u pacjentów z objawami ostrzegawczymi, którzy są w stanie wykonać te czynności [180].
W przeciwieństwie do omdlenia odruchowego, stosowanie agonisty receptorów alfa, midodryny, jest przydatnym uzupełnieniem terapii pierwszego rzutu u pacjentów
z przewlekłą ANF. Nie może ono zostać uznane za środek
służący wyleczeniu, nie pomaga też wszystkim chorym,
ale jest bardzo przydatne w wybranych przypadkach. Nie
ma wątpliwości, że midodryna podwyższa BP zarówno
w pozycji leżącej, jak i stojącej i łagodzi objawy hipotonii
ortostatycznej. Skuteczność midodryny (5–20 mg 3 razy
dziennie) wykazano w trzech badaniach z randomizacją,
grupą kontrolną i placebo [183–185].
Fludrokortyzon (0,1–0,3 mg raz dziennie) jest mineralokortykoidem, który pobudza nerkową retencję sodu
i zwiększa objętość łożyska naczyniowego [186]. Dowody
wskazujące na korzyści ze stosowania fludrokortyzonu pochodzą z dwóch małych badań obserwacyjnych (w połączeniu ze spaniem z uniesionym wezgłowiem łóżka) i z jednego badania przeprowadzonego metodą podwójnie ślepej
próby obejmującego 60 pacjentów; w badaniach
obserwacyjnych wykazano korzystny wpływ hemodynamiczny, a w badaniu ze ślepą próbą pacjenci leczeni mieli
mniej objawów i wyższe wartości ciśnienia tętniczego
[186–188].
Uzupełniające i rzadsze metody leczenia, stosowane
oddzielnie lub w połączeniu, obejmują desmopresynę u pacjentów z nocną poliurią, oktreotyd w przypadku hipotensji poposiłkowej, erytropoetynę w przypadku niedokrwistości, pirydostygminę, stosowanie laski przy chodzeniu,
częste małe posiłki i rozważne ćwiczenia nóg i mięśni brzucha, a zwłaszcza pływanie.
3.2. Zaburzenia rytmu serca jako główna
przyczyna omdleń
Celami leczenia są zapobieganie nawrotom objawów,
poprawa jakości życia i przedłużenie życia.
Przyczyna omdlenia jest w tych sytuacjach wieloczynnikowa i zależy od częstotliwości pracy komór, funkcji lewej komory oraz adekwatności naczyniowych mechanizmów kompensacyjnych (w tym możliwy wpływ odruchu
neurogennego).
3.2.1. Dysfunkcja węzła zatokowego
Wskazana jest stała stymulacja serca, udowodniono bowiem, że jest ona wysoce skuteczna u pacjentów z dysfunkcją węzła zatokowego, w przypadku wykazania (za pomocą zarejestrowania EKG w czasie spontanicznego
omdlenia lub w postaci nieprawidłowego SNRT), że
do omdleń przyczynia się bradyarytmia [134, 189]. Stała stymulacja często prowadzi do ustąpienia objawów, ale może nie mieć wpływu na przeżycie. Pomimo prawidłowej
stymulacji, omdlenia nawracają u ~20% pacjentów w obserwacji długoterminowej [190]. Dzieje się tak z powodu
częstego współistnienia wazodepresyjnego mechanizmu
odruchowego u pacjentów z chorobą węzła zatokowego.
Opracowane nowe schematy oparte na stymulacji przed-
Zalecenia: leczenie hipotonii ortostatycznej
Klasaa
Zalecenia
• Konieczne jest utrzymanie odpowiedniego
nawodnienia i spożycia soli
• Midodryna powinna być zastosowana
jako terapia uzupełniająca, jeśli jest to konieczne
• Fludrokortyzon powinien być zastosowany
jako terapia uzupełniająca, jeśli jest to konieczne
• PCM mogą być wskazane
• Opaski brzuszne i/lub pończochy uciskowe
mogą być wskazane w celu zmniejszenia
objętości krwi żylnej
• Spanie z uniesionym wezgłowiem łóżka
(> 10°) może być wskazane w celu zwiększenia
objętości płynów
Poziomb
I
C
IIa
B
IIa
C
IIb
IIb
C
C
IIb
C
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
PCM – ćwiczenia izometryczne
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 578
S 578
sionka (atrial based pacing) i minimalnej stymulacji komorowej są zalecane jako metody alternatywne do konwencjonalnej stymulacji DDDR (dwujamowej stymulacji z dostosowaniem do częstotliwości rytmu) u pacjentów
koniecznie wymagających stymulacji przedsionkowej
[70, 73].
Wyeliminowanie leków, które mogą nasilać lub maskować leżącą u podstaw skłonność do bradykardii, jest ważnym elementem w zapobieganiu nawrotom omdleń. Gdy
zamiana leku nie jest możliwa, konieczna może się okazać
stymulacja serca. Rośnie znaczenie przezskórnej ablacji
w celu kontroli tachyarytmii przedsionkowych u wybranych
pacjentów z zespołem bradykardia/tachykardia w przebiegu choroby węzła zatokowego, ale rzadko ablacja jest stosowana głównie w celu zapobiegania omdleniom.
3.2.2. Zaburzenia przewodzenia
przedsionkowo-komorowego
Metodą leczenia omdleń związanych z objawowym blokiem AV jest stała stymulacja serca. Wskazania do stymulacji oraz preferowane schematy stymulacji zostały niedawno
zmodyfikowane. Ostatnio podkreśla się możliwy niekorzystny wpływ stałej stymulacji koniuszka prawej komory, ale wybór alternatywnych miejsc stymulacji pozostaje nadal kwestią sporną. Stymulacja dwukomorowa powinna być
rozważona u pacjentów ze wskazaniami do stymulacji z powodu bloku AV oraz z obniżoną LVEF, niewydolnością serca
(HF) i poszerzonymi zespołami QRS [70, 73].
3.2.3. Napadowy częstoskurcz nadkomorowy
i komorowy
U pacjentów z napadowym częstoskurczem nawrotnym z węzła przedsionkowo-komorowego lub typowym
trzepotaniem przedsionków, związanymi z omdleniami,
metodą leczenia z wyboru jest ablacja przezskórna. U tych
pacjentów rola farmakoterapii ograniczona jest do sytuacji, gdy służy ona jako pomost do ablacji lub gdy ablacja
okazała się nieskuteczna. U pacjentów z omdleniami związanymi z migotaniem przedsionków lub nietypowym lewoprzedsionkowym trzepotaniem decyzję należy podejmować indywidualnie.
Omdlenia z powodu częstoskurczu typu torsade de pointes nie są rzadkie i w przypadku postaci nabytej są skutkiem stosowania leków wydłużających odstęp QT. Leczenie polega na natychmiastowym odstawieniu podejrzanego
leku. Wykonanie przezskórnej ablacji lub stosowanie farmakoterapii należy rozważyć u pacjentów z omdleniami
w przebiegu VT bez choroby serca lub z chorobą serca i niewielką dysfunkcją. Wszczepienie ICD jest wskazane u pacjentów z omdleniami, upośledzoną funkcją serca i VT lub
migotaniem komór, jeśli nie można wyeliminować przyczyny [71, 72]. Mimo że u tych pacjentów ICD nie zapobiega zazwyczaj nawrotom omdleń, to wszczepienie jest
wskazane w celu zmniejszenia ryzyka SCD.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
3.2.4. Wadliwe działanie wszczepionego
urządzenia
W rzadkich sytuacjach wszczepiane układy stymulujące mają związek z wywoływaniem stanów przedomdleniowych lub omdleń. Częściej jednak omdlenia w tej grupie pacjentów nie są związane z samym urządzeniem [191].
Gdy omdlenie jest spowodowane przez wszczepione
urządzenie, może być efektem wyczerpania lub uszkodzenia baterii stymulatora lub uszkodzenia elektrody. Wskazana jest wówczas wymiana urządzenia lub elektrody.
U niektórych pacjentów może dochodzić do omdleń w wyniku zespołu stymulatorowego – stanu, który obejmuje
wiele możliwych przyczyn niskiego ciśnienia tętniczego.
W zespole stymulatorowym z wstecznym przewodzeniem
przedsionkowo-komorowym zazwyczaj możliwe jest przeprogramowanie urządzenia w celu wyeliminowania problemu, chociaż w niektórych sytuacjach konieczna jest wymiana urządzenia (np. zamiana systemu jednojamowej
stymulacji komorowej na układ dwujamowy). Z występowaniem omdleń może być również związany ICD, co najczęściej wynika z faktu, że nawet adekwatna interwencja
jest zbyt późna, by zapobiec LOC [49]. Przeprogramowanie urządzenia (bardziej agresywna stymulacja przeciwarytmiczna i/lub wcześniejsze wyładowania) jedynie
w rzadkich przypadkach rozwiązuje problem. W tej grupie
pacjentów przydatne mogą być leki przeciwarytmiczne lub
ablacja przezskórna.
3.3. Omdlenie wtórne do organicznej choroby
serca lub układu sercowo-naczyniowego
U pacjentów z omdleniami wtórnymi do organicznej
choroby serca, w tym wrodzonych wad serca lub chorób
dotyczących krążenia płucnego, celem jest nie tylko zapobieganie nawrotom omdleń, ale także leczenie pierwotnej
choroby i zmniejszenie ryzyka SCD.
Organiczna choroba serca lub sercowo-płucna może się
objawiać u niektórych pacjentów omdleniem, a częstość
występowania wzrasta u osób starszych. Sama obecność
choroby serca nie oznacza, że omdlenie jest związane z pierwotną nieprawidłowością serca. Niektórzy pacjenci z tej grupy mają typowe omdlenia odruchowe, ale u innych, jak
np. pacjentów z zawałem ściany dolnej serca czy zwężeniem
zastawki aortalnej, pierwotna choroba serca może odgrywać rolę w wyzwalaniu lub nasilaniu mechanizmu odruchowego. Co więcej, u wielu tych pacjentów pierwotna choroba serca może stanowić substrat dla nadkomorowych lub
komorowych zaburzeń rytmu, które powodują omdlenia.
Leczenie omdleń związanych z organiczną chorobą serca różni się w zależności od rozpoznania. U pacjentów
z omdleniami wtórnymi do ciężkiego zwężenia zastawki
aortalnej lub do śluzaka przedsionka wskazane jest leczenie chirurgiczne pierwotnej choroby. U pacjentów z omdleniami wtórnymi do ostrej choroby układu sercowo-naczyniowego, takiej jak zatorowość płucna, zawał serca czy
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 579
S 579
tamponada osierdzia, leczenie powinno być ukierunkowane na pierwotny proces. W przypadku kardiomiopatii przerostowej (z zawężaniem lub bez zawężania drogi odpływu
lewej komory) konieczne jest zazwyczaj swoiste leczenie
zaburzeń rytmu; u większości tych pacjentów powinien zostać wszczepiony ICD w celu zapobiegania SCD. Nie ma danych dotyczących wpływu zmniejszenia gradientu w drodze odpływu na zmniejszenie częstości występowania
omdleń. W przypadku omdlenia związanego z niedokrwieniem miokardium oczywistą, właściwą metodą leczenia
w większości przypadków jest farmakoterapia i/lub rewaskularyzacja. Z drugiej strony, gdy omdlenie jest spowodowane przez pierwotne nadciśnienie płucne lub kardiomiopatię restrykcyjną, wyeliminowanie pierwotnej przyczyny
często nie jest możliwe. Inne, rzadsze przyczyny omdleń to
zwężenie drogi napływu lewej komory u pacjentów ze zwężeniem zastawki mitralnej, zwężenie drogi odpływu prawej komory i przeciek prawo-lewy wtórny do zwężenia zastawki płucnej lub nadciśnienia płucnego.
3.4. Niewyjaśnione omdlenia
u pacjentów z wysokim ryzykiem
nagłego zgonu sercowego
U pacjentów z wysokim ryzykiem SCD w celu zmniejszenia ryzyka zgonu i zagrażających życiu zdarzeń konieczne jest leczenie swoiste dla danej choroby, nawet jeśli
po zakończeniu kompletnej diagnostyki dokładny mechanizm omdleń pozostaje nieznany lub niepewny. W tej grupie pacjentów celem leczenia jest głównie zmniejszenie
ryzyka zgonu.
Ważne jest jednak, by pamiętać, że nawet jeśli leczenie swoiste pierwotnej przyczyny jest skuteczne, to u pacjentów może nadal występować ryzyko nawrotu omdleń.
Na przykład – u pacjenta z ICD może nadal występować
ryzyko omdleń, ponieważ zapobiega się tylko ryzyku SCD,
a nie przyczynie omdleń. Analiza badania Sudden Cardiac
Death in Heart Failure Trial (SCD-HeFT) [50] wykazała,
że ICD nie zapobiega nawrotom omdleń w porównaniu
Zalecenia: leczenie omdleń spowodowanych zaburzeniami rytmu serca
Zalecenia
• Omdlenia z powodu zaburzeń rytmu serca muszą być leczone odpowiednio do ich przyczyny
Stała stymulacja serca
• Stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z chorobą węzła zatokowego, u których wykazano, że omdlenie
występuje z powodu zahamowania zatokowego (związek między objawami a EKG), bez możliwej
do usunięcia przyczyny
• Stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z chorobą węzła zatokowego, z omdleniami
i nieprawidłowym CSNRT
• Stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z chorobą węzła zatokowego, z omdleniami i bezobjawowymi
pauzami ≥ 3 s (z możliwymi wyjątkami dotyczącymi młodych, wysportowanych osób, w czasie snu
i u pacjentów przyjmujących leki)
• Stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z omdleniem i blokiem AV II stopnia typu Mobitz II,
zaawansowanym lub całkowitym blokiem AV
• Stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z omdleniem, BBB i dodatnim wynikiem EPS
• Stałą stymulację serca należy rozważyć u pacjentów z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie i BBB
• Stała stymulacja serca może być wskazana u pacjentów z niewyjaśnionym omdleniem i chorobą węzła
zatokowego, z utrzymującą się bezobjawową bradykardią
• Stała stymulacja serca nie jest wskazana u pacjentów z niewyjaśnionym omdleniem przy braku dowodów
na jakiekolwiek zaburzenia przewodzenia
Ablacja przezskórna
• Ablacja przezskórna jest wskazana u pacjentów, u których istnieje związek pomiędzy objawami a zapisem
EKG w przypadku zarówno SVT, jak i VT, przy braku organicznej choroby serca (z wyjątkiem migotania przedsionków)
• Ablacja przezskórna może być wskazana u pacjentów z omdleniem z powodu wystąpienia migotania
przedsionków z szybką czynnością komór
Leki przeciwarytmiczne
• Leki przeciwarytmiczne, w tym leki kontrolujące częstotliwość rytmu serca, są wskazane u pacjentów z omdleniem
spowodowanym wystąpieniem migotania przedsionków z szybką czynnością komór
• Farmakoterapię należy rozważyć u pacjentów, u których istnieje związek między objawami a zapisem EKG,
zarówno w przypadku SVT, jak i VT, jeśli ablacja przezskórna nie może być wykonana lub była nieskuteczna
Wszczepialny kardiowerter-defibrylator
• ICD jest wskazany u pacjentów z udokumentowanym VT i organiczną chorobą serca
• ICD jest wskazany, gdy w czasie EPS u pacjentów po przebytym zawale serca zostanie wywołany monomorficzny VT
• Należy rozważyć wszczepienie ICD u pacjentów z udokumentowanym VT i wrodzonymi kardiomiopatiami
lub kanałopatiami
Klasaa
Poziomb
I
B
I
C
I
C
I
C
I
B
I
IIa
IIb
B
C
C
III
C
I
C
IIb
C
I
C
IIa
C
I
I
IIa
B
B
B
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
AV – przedsionkowo-komorowy, BBB – blok odnogi pęczka Hisa, CSNRT – skorygowany czas powrotu rytmu zatokowego, EKG – elektrokardiogram,
EPS – badanie elektrofizjologiczne, ICD – wszczepialny kardiowerter-defibrylator, SVT – częstoskurcz nadkomorowy, VT – częstoskurcz komorowy
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 580
S 580
z leczeniem amiodaronem lub placebo. Oznacza to konieczność precyzyjnego rozpoznania mechanizmu omdleń i swoistego leczenia, najlepiej jak to tylko możliwe.
3.4.1. Kardiomiopatia niedokrwienna
i kardiomiopatie o etiologii innej niż niedokrwienna
Ryzyko zgonu u pacjentów z ostrymi zespołami wieńcowymi lub przewlekłą chorobą wieńcową i obniżoną LVEF
jest zwiększone. Uzasadnia to potrzebę oceny niedokrwienia i, jeśli to wskazane, rewaskularyzacji. Nadal jednak konieczna może się okazać diagnostyka zaburzeń rytmu,
w tym wykonanie badania EPS ze stymulacją komór impulsem przedwczesnym, ponieważ gdy jest obecny substrat dla złośliwych komorowych zaburzeń rytmu, rewaskularyzacja może nie doprowadzić do poprawy. Pacjenci
z niewydolnością serca i wskazaniami do wszczepienia ICD
na podstawie obecnych wytycznych powinni otrzymać ICD,
zanim zostanie wykonana ocena mechanizmu omdlenia
i niezależnie od wyniku tej oceny. Do tej grupy należą
na przykład pacjenci z kardiomiopatią niedokrwienną lub
rozstrzeniową i obniżoną LVEF (od < 30% do < 40%) i według aktualnych wytycznych z ≥ II klasą wg New York Heart
Association (NYHA) [70–73].
Niewiele jest danych dotyczących implikacji terapeutycznych niewyjaśnionych omdleń u pacjentów z kardiomiopatią niedokrwienną lub rozstrzeniową. Prospektywna subanaliza badania Antiarrhythmics Versus Implantable
Defibrillators (AVID) [47] wykazała, że pacjenci z omdleniami odnoszą istotne korzyści z leczenia ICD w odniesieniu
do przeżycia. Na poprawę przeżycia wynikającą z zastosowania ICD wskazują również małe retrospektywne badania [49, 192]. Pacjenci z omdleniami i niewydolnością serca charakteryzują się jednak wysokim ryzykiem zgonu
niezależnie od przyczyny omdleń [45]. Niedawna analiza
badania SCD-HeFT [49] wykazała, że adekwatne wyładowania ICD są bardziej prawdopodobne u pacjentów
z omdleniami; ICD nie chronił jednak ani przed nawrotem
omdleń, ani przed ryzykiem zgonu.
Pełne spektrum obejmuje z jednej strony pacjentów
z zachowaną LVEF i ujemnym wynikiem EPS, co nie uzasadnia agresywnego leczenia łącznie z wszczepieniem ICD
[119], a z drugiej strony chorych z zastoinową niewydolnością serca i istotnie obniżoną LVEF, którzy wymagają
wszczepienia ICD, pomimo że nie zapewni to ochrony
przed omdleniami. W tej grupie wykazano, że śmiertelność jest wyższa u pacjentów z omdleniami w porównaniu z osobami bez omdleń [49].
3.4.2. Kardiomiopatia przerostowa
Omdlenie o niewyjaśnionej przyczynie jest dużym czynnikiem ryzyka SCD u pacjentów z kardiomiopatią przerostową, zwłaszcza jeśli wystąpiło niedawno (< 6 miesięcy
od oceny) (ryzyko względne > 5). Z drugiej strony, starsi
pacjenci (> 40 lat), osoby z omdleniem w odległej przeszłości (> 5 lat od oceny), pacjenci z typowymi VVS w wy-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
wiadzie mają niskie ryzyko SCD [193]. Istnieje jednak wiele innych mechanizmów, poza samoograniczającymi się
częstoskurczami komorowymi, mogących powodować
omdlenia u pacjentów z kardiomiopatią przerostową, włączając SVT, ciężkie zawężanie w drodze odpływu lewej komory, bradyarytmię, spadek ciśnienia tętniczego w odpowiedzi na wysiłek i omdlenie odruchowe. Obecność lub
brak innych czynników ryzyka SCD, takich jak wywiad rodzinny SCD, nieutrwalone szybkie VT, spadek ciśnienia
w czasie wysiłku i znaczący przerost, mogą pomóc w określeniu ryzyka. Badania obserwacyjne wykazały, że wszczepienie ICD jest skuteczne u pacjentów o wysokim ryzyku
z kardiomiopatią przerostową [71, 72].
3.4.3. Arytmogenna kardiomiopatia/
dysplazja prawej komory
Omdlenia występują u ok. 1/3 pacjentów z arytmogenną kardiomiopatią prawej komory (ARVC) skierowanych
do ośrodków trzeciego stopnia referencyjności. Wskazaniami do wszczepiania ICD, przy braku innych możliwych
przyczyn, są: młody wiek, znaczna dysfunkcja prawej komory, zajęcie lewej komory, obecność polimorficznych VT,
późnych potencjałów, fali epsilon i wywiad rodzinny SCD
[71–72]. W wieloośrodkowym badaniu obejmującym 132 pacjentów, przeprowadzonym w celu oceny wpływu ICD
na zapobieganie SCD, częstość adekwatnych wyładowań ICD u pacjentów z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie wynosiła ~15% na rok, czyli podobnie jak u pacjentów z zatrzymaniem krążenia lub częstoskurczem komorowym z dekompensacją hemodynamiczną [194].
3.4.4. Pacjenci z pierwotnie elektrycznymi
chorobami serca
Omdlenie o niewyjaśnionej przyczynie uważane jest
za niekorzystny objaw u pacjentów z dziedzicznymi patologiami kanałów jonowych. W przypadku braku innej możliwej przyczyny lub gdy nie można wykluczyć tachyarytmii
komorowej jako przyczyny omdlenia, należy rozważyć
wszczepienie ICD. Niemniej, mechanizm omdlenia może być
różnorodny i w niektórych przypadkach omdlenie może być
powodowane przez zagrażające życiu zaburzenia rytmu, ale
w wielu innych może mieć bardziej łagodny charakter, np.
odruchowy. Dlatego też wydaje się, że w tych sytuacjach
omdlenie niekoniecznie jest związane z wysokim ryzykiem
występowania głównych zagrażających życiu zdarzeń sercowych i charakteryzuje się mniejszą czułością niż wywiad
udokumentowanego zatrzymania krążenia [52, 53]. W zespole długiego QT, zwłaszcza w przypadku LQTS2 i LQTS3,
z gorszym rokowaniem związane są: liczba zdarzeń sercowych przed 18. rokiem życia, bardzo wydłużony odstęp QT
i płeć żeńska [195]. Pacjenci z zespołem Brugadów i spoczynkowymi zmianami EKG typu 1. mają gorsze rokowanie niż
pacjenci z typem 2. zmian w EKG lub zmianami indukowanymi lekami [52, 140]. Przydatność ICD u pacjentów z omdleniami jest kontrowersyjna, ale wątpliwości są bezsprzecz-
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 581
S 581
nie większe w tej grupie niż u pacjentów, którzy przeżyli zatrzymanie krążenia. W największym wieloośrodkowym badaniu [196] u 220 pacjentów z zespołem Brugadów
i wszczepionym ICD, włączając w to 18 (8%) pacjentów z wywiadem zatrzymania krążenia i 88 (40%) z wywiadem
omdlenia, w czasie średniego okresu obserwacji trwającego 38 ± 27 miesięcy częstość występowania adekwatnych
wyładowań ICD wynosiła odpowiednio 22 i 10%. Częstość
wyładowań ICD u pacjentów z omdleniami była podobna
do obserwowanej wśród pacjentów bez objawów. W niedawnym badaniu [197], w którym oceniano rokowanie u 59
pacjentów z zespołem Brugadów leczonych ICD, u żadnego
z 31 chorych z omdleniem nie odnotowano adekwatnego
wyładowania ICD w czasie okresu obserwacji wynoszącego średnio 39 miesięcy, a adekwatne wyładowania obserwowano wyłącznie u pacjentów, którzy przeżyli zatrzymanie krążenia. Z drugiej strony, łączna częstość występowania
powikłań była wysoka.
W przypadku chorób dziedzicznych diagnostyka różnicowa pomiędzy formami łagodnymi i złośliwymi na podstawie klasycznej strategii postępowania jest jednak zazwyczaj bardzo trudna. U niektórych pacjentów istnieją
zatem przesłanki dla pogłębionej diagnostyki, czyli dla udokumentowania mechanizmu omdlenia za pomocą ILR
przed wszczepieniem ICD, mimo że dostępne dane nie są
wystarczające, by formułować zalecenia. W piśmiennictwie niewiele jest danych dotyczących pacjentów z omdleniami i zespołem krótkiego QT, co nie pozwala na formułowanie jakichkolwiek zaleceń.
Część 4. Sytuacje szczególne
4.1. Omdlenia u osób starszych
Najczęstszymi przyczynami omdleń u osób starszych
jest OH, omdlenie odruchowe, zwłaszcza CSS i zaburzenia
rytmu serca [198, 199]. U jednego pacjenta mogą współistnieć różne rodzaje omdleń, co sprawia, że ustalenie rozpoznania jest trudne. Liczba hospitalizacji z powodu OH
zwiększa się stopniowo wraz z wiekiem: od 4,2% u pacjentów w wieku 65–75 lat do 30,5% u pacjentów w wieku powyżej 75 lat [57]. Wśród chorych z objawami 25% osób ma
OH „związaną z wiekiem”, u pozostałych OH wynika głównie ze stosowania leków i pierwotnego lub wtórnego migotania przedsionków. Podwyższone wartości skurczowego ciśnienia tętniczego w pozycji leżącej są często obecne
u starszych pacjentów z OH, co utrudnia leczenie, ponieważ większość środków stosowanych w leczeniu OH nasila nadciśnienie w pozycji leżącej i na odwrót.
Kardiodepresyjna reakcja w CSS jest uważana za przyczynę objawów nawet u 20% pacjentów w starszym wieku. Równie częsta jest CSH, głównie w postaci wazodepresyjnej [198], ale jej potencjalna rola w omdleniu jest dużo
słabiej poznana.
Postępowanie diagnostyczne
Stosując standaryzowany algorytm, ostateczne rozpoznanie można uzyskać u > 90% pacjentów z omdleniami
w starszym wieku [199].
Zalecenia: wskazania do wszczepienia ICD u pacjentów z omdleniami o niejasnej przyczynie i wysokim ryzyku SCD
Zalecenia
• Wszczepienie ICD jest zalecane u pacjentów z kardiomiopatią niedokrwienną,
ze znacznym obniżeniem LVEF lub z HF, zgodnie z aktualnymi wytycznymi
dotyczącymi wszczepienia ICD
• Wszczepienie ICD jest zalecane u pacjentów z kardiomiopatią o etiologii innej niż
niedokrwienna, ze znacznym obniżeniem LVEF lub z HF, zgodnie z aktualnymi
wytycznymi dotyczącymi wszczepienia ICD – CRT
• Należy rozważyć wszczepienie ICD u pacjentów o wysokim ryzyku z kardiomiopatią
przerostową (zob. tekst)
• Należy rozważyć wszczepienie ICD u pacjentów o wysokim ryzyku z arytmogenną
kardiomiopatią prawej komory (zob. tekst)
• Należy rozważyć wszczepienie ICD u pacjentów z zespołem Brugadów,
ze spoczynkowym typem 1. w EKG
• Wszczepienie ICD, w połączeniu ze stosowaniem beta-adrenolityków, należy
rozważyć u pacjentów z grupy ryzyka z zespołem długiego QT
• Wszczepienie ICD można rozważyć u pacjentów z kardiomiopatią niedokrwienną,
bez znacznego obniżenia LVEF lub z HF i ujemnym wynikiem programowanej
stymulacji elektrycznej
• Można rozważyć wszczepienie ICD u pacjentów z kardiomiopatią o etiologii innej
niż niedokrwienna, bez znacznego obniżenia LVEF lub z HF
Klasaa
Poziomb
I
A
I
A
IIa
C
IIa
C
IIa
B
IIa
B
IIb
C
IIb
C
Uwagi
Rozważ ILR u pacjentów
bez wysokiego ryzyka
Rozważ ILR u pacjentów
bez wysokiego ryzyka
Rozważ ILR w przypadku braku
spontanicznego typu 1. zapisu
Rozważ ILR u pacjentów
bez wysokiego ryzyka
Rozważ ILR, by pomóc
w rozpoznaniu przyczyny
niewyjaśnionego omdlenia
Rozważ ILR, by pomóc
w rozpoznaniu przyczyny
niewyjaśnionego omdlenia
a
klasa zaleceń
poziom wiarygodności
HF – niewydolność serca, EKG – elektrokardiogram, ICD – wszczepialny kardiowerter-defibrylator, ILR – wszczepialny rejestrator EKG, LVEF – frakcja wyrzutowa
lewej komory, SCD – nagły zgon sercowy, CRT – resynchronizacja serca
b
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 582
S 582
U pacjentów w starszym wieku niektóre informacje z wywiadu mogą być trudne do uzyskania. Omdlenie występujące w godzinach porannych wskazuje na OH. Jedna trzecia
pacjentów w wieku powyżej 65 lat przyjmuje trzy lub więcej
leków przepisanych przez lekarza, które mogą powodować
omdlenia lub przyczyniać się do nich. Odstawienie tych leków zmniejsza częstość nawrotów omdleń i upadków [200].
Wywiad dotyczący przyjmowanych leków powinien obejmować związek czasowy z początkiem objawów. Wywiad powinien również uwzględniać choroby współistniejące, związek
z osłabieniem fizycznym i niesprawność ruchową.
Zaburzenia równowagi i chodu oraz spowolnienie odruchów ochronnych dotyczą 20–50% osób starszych mieszkających poza domami opieki. W tych okolicznościach
umiarkowane zmiany hemodynamiczne, niewystarczające, by wywołać omdlenie, mogą powodować upadki. Dlatego istotne jest dążenie do zebrania wywiadu od świadka zdarzenia, chociaż nie jest to możliwe nawet w 60%
przypadków [200].
Upośledzenie funkcji poznawczych stwierdza sie u 5%
osób w wieku 65 lat i u 20% w wieku 80 lat. Może to wpływać na słabe pamiętanie przez pacjentów wystąpienia
omdlenia i upadków [40]. Oprócz szczegółów dotyczących
sytuacji socjalnej, urazów, wpływu zdarzeń na poczucie
pewności oraz możliwości wypełniania codziennych czynności, należy ocenić stan funkcji poznawczych. Wstępna
ocena umożliwia postawienie ostatecznego rozpoznania
u mniejszego odsetka pacjentów niż w młodszej grupie
wiekowej, ponieważ objawy wskazujące na odruch wazowagalny są rzadsze u osób starszych [40, 198]. W efekcie
konieczna może być ocena autonomicznego układu nerwowego (CSM, test pochyleniowy).
Przydatna jest ocena układu nerwowego i układu ruchu, obejmująca obserwowanie chodu i równowagi. W razie podejrzenia upośledzenia funkcji poznawczych należy
wykonać badanie mini-mental state examination. W innych
sytuacjach badanie kliniczne i postępowanie diagnostyczne są takie same jak w przypadku młodszych dorosłych,
z wyjątkiem rutynowo wykonywanego CSM w pozycji leżącej i stojącej przy pierwszym badaniu.
Poniżej przedstawiono kilka istotnych problemów dotyczących diagnostyki i stosowania urządzeń u pacjentów
w starszym wieku:
• Objawy OH u pacjentów w starszym wieku nie zawsze
są powtarzalne (zwłaszcza związane z leczeniem i wiekiem). Dlatego ortostatyczne pomiary ciśnienia powinny być powtarzane, najlepiej w godzinach porannych i/lub
wkrótce po omdleniu.
• Szczególnie ważne jest wykonanie CSM, nawet jeśli często występuje niespecyficzna CSH bez wywiadu omdleń.
• Test pochyleniowy wykonywany w ocenie omdleń odruchowych u pacjentów w starszym wieku jest dobrze tolerowany i bezpieczny, a częstość wyników dodatnich
jest podobna do obserwowanej u młodszych pacjentów,
zwłaszcza w próbie z nitrogliceryną.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
• Dwudziestoczterogodzinne ambulatoryjne monitorowanie
BP może być przydatne, jeśli podejrzewa się niestabilność
BP (np. związaną z leczeniem lub występującą po jedzeniu).
• Z powodu częstego występowania zaburzeń rytmu serca ILR
może być szczególnie przydatny u starszych pacjentów
z omdleniem o niewyjaśnionej przyczynie [108, 119, 120].
Ocena osłabionych pacjentów w starszym wieku
Starszy wiek nie stanowi przeciwwskazania do wykonywania badań diagnostycznych i leczenia. U osób osłabionych schemat postępowania będzie jednak zależał
od współpracy pacjenta podczas wykonywania badań oraz
od rokowania. Ocenę sprawnych, samodzielnych pacjentów z prawidłowymi funkcjami poznawczymi należy
przeprowadzić tak jak u osób młodszych.
Ortostatyczne pomiary ciśnienia, masaż zatoki szyjnej
i test pochyleniowy są dobrze tolerowane nawet przez osłabionych pacjentów w starszym wieku z upośledzeniem
funkcji poznawczych.
U osłabionych, wątłych osób w starszym wieku często
występują liczne czynniki ryzyka, a odróżnienie upadku
od omdlenia może być trudne. W jednym z ostatnich badań
u objawowych pacjentów w starszym wieku z upośledzeniem funkcji poznawczych mediana liczby czynników ryzyka omdleń i upadków wynosiła 5 [57]. Istnieją pewne
dowody, że modyfikacja czynników ryzyka sercowo-naczyniowego dla upadków/omdleń zmniejsza częstość występowania zdarzeń u starszych, osłabionych pacjentów mieszkających w środowisku domowym (nie w domach opieki),
nawet u osób z otępieniem, ale nie u starszych pacjentów
z domów opieki [201]. Wpływ niskiego ciśnienia tętniczego
lub zaburzeń rytmu na upośledzenie funkcji poznawczych
u osób z otępieniem pozostaje nieznany [58].
4.2. Omdlenia u pacjentów pediatrycznych
Postępowanie diagnostyczne
Diagnostyka u dzieci jest podobna jak u dorosłych. Zdecydowanie najczęstszą przyczyną jest omdlenie odruchowe, ale w rzadkich przypadkach omdlenie jest manifestacją
zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca lub nieprawidłowości organicznych. Należy również odróżnić omdlenia
od padaczki oraz pseudoomdleń psychogennych, które są
rzadkimi, ale ważnymi przyczynami T-LOC u dzieci.
We wczesnym dzieciństwie występują dwie swoiste
sytuacje [202]:
(1) Blade napady afektywnego bezdechu u dzieci (zwane
również odruchowymi drgawkami anoksemicznymi)
wyzwalane są przez krótki nieprzyjemny bodziec, a powodowane przez kardiodepresyjny wpływ nerwu błędnego na serce.
(2) Sine napady afektywnego bezdechu u dzieci (zwane
również napadami zanoszenia) charakteryzują się zatrzymaniem oddechu w fazie wydechu podczas płaczu,
co prowadzi do sinicy i zazwyczaj T-LOC.
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 583
S 583
Uważny wywiad dotyczący pacjenta i jego rodziny oraz
wykonanie standardowego EKG mają największe znaczenie w różnicowaniu łagodnych postaci omdleń odruchowych (w tym bladych i sinych napadów afektywnego bezdechu) od innych przyczyn. W przypadku dodatniego
wywiadu rodzinnego należy w pierwszej kolejności rozważyć genetyczne elektryczne choroby serca. Niektóre dzieci z omdleniem odruchowym mają także dodatni wywiad
rodzinny [203], a tło genetyczne w tych sytuacjach nie jest
poznane. U pacjentów z typowym wywiadem omdlenia
odruchowego prawidłowe badanie przedmiotowe i EKG są
zazwyczaj wystarczające, by zaprzestać dalszej diagnostyki. Wydaje się, że test pochyleniowy ma wysoki odsetek
wyników fałszywie ujemnych i fałszywie dodatnich,
a w stosowaniu go jako głównego badania służącego identyfikacji pacjentów z omdleniem odruchowym należy zachować ostrożność. Donoszono o bardzo wysokiej częstości występowania stanów przedomdleniowych (40%)
u zdrowych dzieci i nastolatków w czasie wykonywania
testów pochyleniowych po założeniu zwykłego wkłucia
dożylnego. Ponieważ protokoły testów pochyleniowych
powszechnie stosowanych u dorosłych mogą charakteryzować się brakiem swoistości u nastolatków, w jednym
badaniu stosowano krótszy czas trwania testu (10 min)
pod kątem 60 lub 70° i wykazano swoistość > 85% [204].
U pacjentów w młodym wieku w sporadycznych przypadkach omdlenie może być pierwszą manifestacją rzadkich, ale zagrażających życiu stanów, takich jak zespół długiego QT, zespół Kearnsa-Sayre’a (oftalmoplegia zewnętrzna
i nasilający się blok przewodzenia), zespół Brugadów, wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin, zespół Wolfa-Parkinsona-White’a, arytmogenna kardiomiopatia prawej komory, tętnicze nadciśnienie płucne,
zapalenie mięśnia sercowego, zaburzenia rytmu u pacjentów po korekcji wrodzonych wad serca czy nieprawidłowe
odejście tętnic wieńcowych. Niektóre informacje z wywiadu mogą sugerować etiologię kardiogenną i wskazywać
na konieczność pilnej diagnostyki kardiologicznej:
• wywiad rodzinny: przedwczesny SCD (< 30 lat), rodzinne
występowanie chorób serca;
• potwierdzona lub podejrzewana choroba serca;
• czynniki wyzwalające wystąpienie zdarzenia: głośny
dźwięk, strach, znaczny stres emocjonalny;
• omdlenia w czasie wysiłku, w tym w trakcie pływania;
• omdlenia bez objawów prodromalnych, w pozycji leżącej lub w czasie snu albo poprzedzone wystąpieniem bólu lub kołatania w klatce piersiowej.
Leczenie
Postępowanie terapeutyczne jest takie samo jak u dorosłych. Należy jednak podkreślić, że skuteczność środków farmakologicznych i treningu ortostatycznego w leczeniu nawracających omdleń nie jest określona z powodu braku
dobrze zaprojektowanych badań obejmujących pacjentów
pediatrycznych. Co więcej, nawet w przypadku obecności
VVS z przedłużonym okresem asystolii należy unikać
wszczepiania układów stymulujących serce z powodu względnie przejściowego i łagodnego charakteru zespołu [205].
Podsumowując – najważniejsze zagadnienia w diagnostyce dzieci z omdleniami są następujące:
• Omdlenia występujące w dzieciństwie są częste, zdecydowana większość ma charakter odruchowy, a jedynie mniejszość ma przyczynę, która potencjalnie zagraża życiu.
• Rozróżnienia pomiędzy przyczynami łagodnymi i poważnymi dokonuje się głównie na podstawie wywiadu, badania przedmiotowego i EKG.
• Główne punkty leczenia młodych pacjentów z omdleniem odruchowym to edukacja i uspokojenie.
4.3. Prowadzenie samochodu i omdlenia
Według danych z rejestru [206] 3% osób spośród 104 zgłosiło, że omdlenie wystąpiło w czasie prowadzenia samochodu; tylko u 1% pacjentów doszło do wypadku. W grupie pacjentów, którym poradzono, by nie prowadzili
samochodu, zaledwie 9% przestrzegało zalecenia. Wśród
pacjentów z zagrażającymi życiu komorowymi zaburzeniami rytmu włączonych do badania AVID [207] objawy sugerujące tachyarytmię często nawracały w czasie jazdy samochodem, ale rzadko prowadziły do wystąpienia
wypadku samochodowego (0,4% na osoborok). Prawdopodobieństwo wypadku było niższe niż roczna częstość
występowania wypadków w populacji ogólnej i było niezależne od czasu trwania przerwy w prowadzeniu samochodu. Niedawne badanie [208] dostarczyło danych z długoterminowej obserwacji dotyczącej nawrotów omdleń
w dużej grupie pacjentów diagnozowanych z powodu
omdleń. Spośród 3877 kolejnych pacjentów, u których prowadzono diagnostykę z powodu omdleń, u 380 (9,8%)
osób doszło do omdlenia w czasie prowadzenia samochodu, co było często spowodowane wystąpieniem omdlenia
odruchowego (37%) lub zaburzeń rytmu serca (12%). Nawrót omdlenia w czasie jazdy samochodem wystąpił jedynie u 10 pacjentów. Łączne prawdopodobieństwo nawrotu omdlenia podczas prowadzenia samochodu
wynosiło 7% w ciągu 8 lat. Łączna częstość nawrotów
i przeżycie długoterminowe u pacjentów prowadzących
samochód były porównywalne z pacjentami, którzy nie
mieli omdleń w czasie prowadzenia samochodu. W odniesieniu do bezpieczeństwa publicznego, ryzyko wypadków
samochodowych spowodowanych omdleniami w czasie
jazdy samochodem (0,8% na rok) jest istotnie mniejsze
niż spowodowanych przez osoby młode (16–24 lat) i kierowców w starszym wieku (grupy wysokiego ryzyka wypadków samochodowych).
W wytycznych ESC z 2004 r. dotyczących omdleń
umieszczono zalecenia odnośnie do prowadzenia samochodu i omdleń [1]. Obecna Grupa Robocza korzystała również
z późniejszej publikacji na ten temat [208]. Dane wskazują,
że ryzyko wypadku samochodowego u pacjentów z wywiadem omdleń nie różni się od ryzyka w populacji ogólnej kie-
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 584
S 584
rowców bez omdleń. Dokładne zalecenia dotyczące prowadzenia samochodu u pacjentów z wszczepionymi ICD zostały niedawno opublikowane [209]. Sama obecność omdlenia
w czasie prowadzenia samochodu nie powinna być
przyczyną zmiany oceny klinicznej.
Część 5. Aspekty organizacyjne
5.1. Postępowanie z omdleniami
w podstawowej opiece zdrowotnej
Omdlenie jest częstym problemem w podstawowej opiece zdrowotnej (Rycina 6.) [26, 28]. W tych warunkach najczęstszym rozpoznaniem jest nawracający typowy VVS. Podstawą rozpoznania jest uważnie zebrany wywiad medyczny
oraz okoliczności, w których dochodzi do zdarzeń. Większość
typowych, częstych omdleń może zostać rozpoznana przez
lekarza rodzinnego i wymaga jedynie uspokojenia pacjenta. Zalecane jest aktywne poszukiwane objawów alarmowych. Objawy alarmowe obejmują: omdlenie w czasie wysiłku, omdlenie w pozycji leżącej, brak zewnętrznych
czynników wywołujących, wywiad rodzinny SCD i powolną
poprawę stanu po wystąpieniu omdlenia (Tabele 9. i 10.). Jeśli rozpoznanie pozostaje niepewne i istnieje ryzyko niebezpiecznych następstw, pacjent powinien zostać skierowany
zgodnie ze wskazaniami do kardiologa, internisty, neurologa, psychologa/psychiatry lub do wyspecjalizowanego ośrodka diagnostyki omdleń, o ile taki jest dostępny.
5.2. Postępowanie na oddziale ratunkowym
w przypadku omdlenia
Postępowanie z omdleniami w warunkach oddziału ratunkowego zmieniło się z mającego na celu rozpoznanie
przyczyny omdlenia na ukierunkowane na stratyfikację ryzyka (Tabela 8.) w celu: (i) rozpoznania pacjentów ze stanami zagrażającymi życiu i przyjęcia ich do szpitala, (ii) rozpoznania pacjentów ze stanami niskiego ryzyka, którzy
mogą zostać wypisani i skierowani do lokalnych ośrodków
diagnostyki omdleń; (iii) rozpoznania pacjentów, którzy nie
wymagają żadnej dalszej diagnostyki i leczenia; [210] oraz
(iv) wyboru czasu i miejsca, w którym powinna zostać przeprowadzona dalsza diagnostyka u pacjentów z niejednoznacznym wynikiem oceny wstępnej.
5.3. Ośrodki zajmujące się omdleniami
(T-LOC)
Pomimo opublikowania kilku wytycznych dotyczących
postępowania, obecne strategie oceny T-LOC przy podejrzeniu, że jest omdleniem, różnią się znacznie w zależności od lekarzy i szpitali. Skutkuje to niewłaściwym stosowaniem badań diagnostycznych i wieloma nieprawidłowo
rozpoznanymi i niewyjaśnionymi zdarzeniami.
Zdaniem obecnej Grupy Roboczej do spraw diagnostyki
i postępowania w omdleniach optymalnym sposobem postępowania jest zapewnienie spójnej, zorganizowanej
ścieżki diagnostycznej prowadzonej przez jeden ośrodek
omdleniowy lub przez bardziej złożony system. Można po-
Zalecenia dla pacjentów z omdleniami dotyczące prowadzenia samochodu
Rozpoznanie
Grupa 1 (kierowcy niezawodowi)
Grupa 2 (kierowcy zawodowi)
Zaburzenia rytmu serca
Zaburzenia rytmu serca, leczenie farmakologiczne
Wszczepienie układu stymulującego serce
Po ustaleniu skutecznego leczenia
Po tygodniu
Skuteczna ablacja przezskórna
Po ustaleniu skutecznego leczenia
Wszczepienie ICD
Zasadniczo ryzyko jest niskie, ograniczenia
zgodnie z aktualnymi zaleceniami
Po ustaleniu skutecznego leczenia
Po potwierdzeniu prawidłowego
działania urządzenia
Po potwierdzeniu długoterminowej
skuteczności
Trwały zakaz
Omdlenie odruchowe
Pojedyncze/łagodne
Bez ograniczeń
Nawracające i ciężkie*
Po uzyskaniu kontroli objawów
Bez ograniczeń, chyba że omdlenie
wystąpiło w czasie czynności
wysokiego ryzyka*
Trwały zakaz, chyba że zostanie
ustalone skuteczne leczenie
Omdlenie o niewyjaśnionej przyczynie
Bez ograniczeń, chyba że nie ma objawów
prodromalnych, występują one w czasie
prowadzenia pojazdu lub obecna jest ciężka
organiczna choroba serca
Po ustaleniu rozpoznania
i właściwego leczenia
Grupa 1 – niezawodowi kierowcy motocykli, samochodów i innych małych pojazdów z przyczepą lub bez; grupa 2 – kierowcy zawodowi pojazdów o masie powyżej 3,5 tony lub pojazdów przewożących powyżej ośmiu pasażerów, nie licząc kierowcy. Kierowcy taksówek, małych karetek pogotowia i innych
pojazdów z kategorii pośredniej pomiędzy zwykłymi kierowcami niezawodowymi i kierowcami zawodowymi powinni zachowywać się zgodnie z regulacjami prawnymi.
* Omdlenie neurogenne jest definiowane jako ciężkie, jeśli występuje bardzo często lub występuje w czasie wykonywania czynności zawodowych wysokiego ryzyka, lub jest nawracające i nie można go przewidzieć u pacjentów z wysokim ryzykiem (zob. Część 3. Leczenie).
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 585
S 585
nadto osiągnąć istotną poprawę skuteczności diagnostycznej i efektywności kosztowej (tj. kosztów w przeliczeniu
na wiarygodne rozpoznanie).
5.3.1. Istniejące modele ośrodków
zajmujących się omdleniami (T-LOC)
Istnieją różne modele opieki – od pojedynczego pełnoprofilowego ośrodka omdleniowego do złożonych systemów, z wieloma specjalistami zaangażowanymi w postępowanie z pacjentami z omdleniami.
System Rapid Access Falls and Syncope Service (FASS),
zaadaptowany przez grupę z Newcastle, stanowi model szybkiego wielodyscyplinarnego podejścia opartego na wystandaryzowanych protokołach [211], do którego kierowani są
dorośli w każdym wieku z omdleniami i upadkami, ale dodatkowo szczególną uwagę poświęca się pacjentom w starszym wieku z nakładającymi się problemami. Istnieje ścieżka szybkiego dostępu dla pacjentów hospitalizowanych
i zgłaszających się na oddział ratunkowy, a w czasie oceny
wstępnej wykonywane są wszystkie dostępne badania. System FASS dysponuje możliwościami wykonywania testów
pochyleniowych w pełnym zakresie, ciągłego, z uderzenia
na uderzenie monitorowania BP, sprzętem do monitorowania w warunkach ambulatoryjnych oraz fizjoterapią, terapią
zajęciową i wyspecjalizowaną pomocą pielęgniarską.
U wszystkich pacjentów wykonywana jest szczegółowa ocena wstępna przez lekarza ogólnego, geriatrę lub lekarza ogólnego z doświadczeniem w postępowaniu z omdleniami, a następnie postępowanie jest prowadzone przez ośrodek lub
– w zależności od wyników wstępnej oceny – pacjenci kierowani są do lekarzy specjalistów związanych z ośrodkiem:
neurologicznym, neurofizjologicznym, kardiologicznym, laryngologicznym. Grupa ta wykazała znaczną redukcję kosztów nagłej pomocy. Oszczędności wynikały z połączenia następujących czynników: zmniejszonej liczby powtórnych
przyjęć, szybkiego dostępu do dziennych procedur dla personelu oddziału ratunkowego oraz lekarzy rejonowych
i zmniejszonej liczby zdarzeń z powodu skutecznych, celowanych metod leczenia omdleń i upadków [64].
Doświadczenie z Manchesteru oparte jest na modelu
ośrodka T-LOC, w którym kardiolodzy (interesujący się omdleniami) i neurolodzy (interesujący się padaczką) opracowali
wielodyscyplinarny system całościowej oceny T-LOC, ze szczególnym naciskiem na diagnostykę różnicową pomiędzy
omdleniem, padaczką i epizodami psychogennymi [212].
W jednoośrodkowym badaniu z randomizacją [213] wykazano, że działanie na oddziale ratunkowym ośrodka obserwacji omdleń dysponującego odpowiednimi środkami
i wielodyscyplinarną współpracą może doprowadzić do poprawy skuteczności diagnostycznej, zmniejszenia liczby
hospitalizacji i polepszenia rokowania długoterminowego
w odniesieniu do przeżycia i nawrotów omdleń. Po wstępnej ocenie pacjenci są monitorowani telemetrycznie przez
okres do 6 godzin, co godzinę sprawdzane są czynności
życiowe i ortostatyczne pomiary BP, a u pacjentów z nie-
prawidłowym wynikiem EKG lub z odchyleniami dotyczącymi układu sercowo-naczyniowego w badaniu przedmiotowym wykonywane jest badanie echokardiograficzne. Lekarze z oddziału ratunkowego mieli dostęp do testów
pochyleniowych, badania masażu zatoki szyjnej i konsultacji elektrofizjologicznych. Po zakończeniu oceny w ośrodku obserwacji omdleń można, jeśli pacjent nie zostaje przyjęty do szpitala, umówić kontrolną wizytę ambulatoryjną
w poradni dla pacjentów z omdleniami.
Model zastosowany w niektórych włoskich szpitalach jest
funkcjonalnym ośrodkiem postępowania z omdleniami prowadzonym przez kardiologów w obrębie oddziału kardiologicznego, z udziałem przypisanego personelu. Pacjenci
z ośrodka omdleń mają ułatwiony dostęp do wszystkich innych procedur w obrębie oddziału, w tym do przyjęć na oddział intensywnej opieki medycznej. Pacjenci są kierowani
do ośrodka omdleń z oddziału ratunkowego, innych oddziałów i poradni, ale personel ośrodka nie jest zazwyczaj zaangażowany we wstępną ocenę pacjenta. W badaniu Evaluation
of Guidelines in Syncope Study (EGSYS) 2 [32, 131] zastosowanie tej metody było ułatwione dzięki oprogramowaniu służącemu podejmowaniu decyzji opartemu na wytycznych ESC,
przypisanemu lekarzowi wyszkolonemu w postępowaniu
z omdleniami i lekarzowi nadzorującemu. Badacze wykazali,
że w 19 włoskich szpitalach w 78% przypadków postępowanie było zgodne z wytycznymi, co spowodowało, w porównaniu z dobraną z przeszłości grupą kontrolną, zmniejszenie częstości hospitalizacji (39 vs 47%), skrócenie pobytu w szpitalu
(7,2 ± 5,7 vs 8,1 ± 5,9 dnia) i zmniejszenie liczby badań wykonywanych w przeliczeniu na pacjenta (mediana 2,6 vs 3,4%).
U pacjentów, u których postępowanie było bardziej wystandaryzowane, częściej rozpoznawano omdlenia odruchowe
(65 vs 46%) i omdlenia ortostatyczne (10 vs 6%). Średnie koszty w przeliczeniu na pacjenta oraz w przeliczeniu na rozpoznanie były w tej grupie odpowiednio o 19 i 29% niższe.
5.3.2. Proponowany model
Model opieki powinien być najbardziej odpowiedni dla
istniejącej praktyki oraz dostępnych środków. Zagadnieniami, które wpływają na model opieki, są: źródło kierowania pacjentów, rozległość diagnostyki przed przyjęciem
do ośrodka i wiek pacjentów.
Pacjenci przyjmowani do ośrodka mogą być kierowani bezpośrednio przez lekarzy rodzinnych, z oddziałów ratunkowych, przyjmowani do szpitala w trybie pilnym
i z ośrodków instytucjonalnych po ocenie wstępnej i stratyfikacji ryzyka (Rycina 7., Tabela 10.). Zasadniczo, połowa
pacjentów z T-LOC kierowanych jest do ośrodków omdleniowych w celu diagnostyki i/lub leczenia [32, 131].
Cele
Każdy ośrodek zajmujący się omdleniami (T-LOC) ma
za zadanie osiągnięcie następujących celów:
• Zapewnienie oceny pacjentów z objawami zgodnej z aktualnym stanem wiedzy i opartej na wytycznych, która
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 586
S 586
to ocena ma na celu stratyfikację ryzyka, a następnie
ustalenie właściwego rozpoznania etiologicznego i ocenę rokowania.
• Lekarze w ośrodku omdleń prowadzą całe postępowanie, począwszy od zagadnień wymienionych powyżej aż
do leczenia, i jeśli to konieczne – do prowadzenia dalszej
obserwacji. Wykonują główne badania laboratoryjne
i mają pierwszeństwo w dostępie do hospitalizacji, testów diagnostycznych oraz procedur leczniczych.
• Zmniejszenie liczby hospitalizacji. Ocena większości pacjentów może być dokonana w warunkach ambulatoryjnych lub w ramach hospitalizacji jednodniowych.
• Ustalenie standardów postępowania klinicznego zgodnych
z wytycznymi dotyczącymi postępowania w omdleniach.
Zakres umiejętności fachowych dla ośrodków omdleń.
Niewłaściwe jest przestrzeganie sztywnych zaleceń dotyczących szkolenia personelu odpowiedzialnego za ośrodek
omdleń. W danym ośrodku zakres umiejętności będzie zależał od specjalizacji kierującego nim lekarza. Nie ma dowodów na wyższość którejkolwiek specjalizacji lekarza
prowadzącego ośrodek. Ośrodki są prowadzone przez kardiologów (interesujących się stymulacją i elektrofizjologią),
neurologów (interesujących się zaburzeniami układu autonomicznego i padaczką), lekarzy ogólnych, internistów
i geriatrów (interesujących się kardiologią wieku podeszłego oraz upadkami). Jeśli skierowania spływają bezpośrednio z rejonu i/lub z oddziału ratunkowego, konieczny jest
szerszy zakres umiejętności. Celowe jest doświadczenie
i szkolenie w podstawowych działach kardiologii, neurologii, medycyny ratunkowej i geriatrii oraz dodatkowo dostęp do psychiatrii i psychologii klinicznej. Główny personel medyczny oraz personel pomocniczy powinien być
zatrudniony w pełnym wymiarze godzin lub przez większość czasu działania ośrodka i powinien współpracować
z pozostałymi pracownikami w obrębie szpitala i rejonu.
Wyposażenie
Główne wyposażenie ośrodka omdleń obejmuje: rejestratory EKG, monitory BP, stół do testów pochyleniowych,
aparaty do 24-godzinnego ambulatoryjnego monitorowania BP i urządzenia do badania funkcji autonomicznego
układu nerwowego. Ośrodek powinien mieć ułatwiony dostęp do badań echokardiograficznych, EPS, koronarografii, testów wysiłkowych i jeśli to konieczne – do CT, MRI
i elektroencefalografii. Pacjenci powinni mieć ułatwiony
dostęp do hospitalizacji w celu wykonania procedur terapeutycznych: wszczepienia układu stymulującego i ICD,
ablacji przezskórnej itd.
Najważniejsze punkty wystandaryzowanego sprawowania opieki to:
• Spójny, zorganizowany model opieki realizowany przez
jeden ośrodek omdleń lub przez złożony system – jest
to zalecane dla globalnej oceny pacjentów z T-LOC (z podejrzeniem omdleń).
• Przyjmowanie do ośrodka pacjentów kierowanych bezpośrednio przez lekarzy rodzinnych, z oddziałów ratunkowych, przyjmowanych do szpitala w trybie pilnym i kierowanych z ośrodków instytucjonalnych.
• Cele: zapewnienie opieki pacjentom rejonowym, zmniejszenie liczby niewłaściwych hospitalizacji oraz ustalenie
standardów opieki klinicznej.
• Konieczność doświadczenia i szkolenia w głównych dziedzinach kardiologii, neurologii, medycyny ratunkowej i geriatrii.
Tekst CME „Wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w omdleniach (wersja 2009)” uzyskał akredytację the European
Board for Acreditation in Cardiology (EBAC). EBAC pracuje zgodnie ze standardami jakości wyznaczonymi przez the European Accreditation Council for Continuing Medical Education (EACCME), która jest instytucją w ramach the European Union of Medical Specialists
(UEMS). Zgodnie z wytycznymi EBAC/EACCME wszyscy autorzy biorący udział w programie ujawnili możliwe konflikty interesów, które mogłyby spowodować wyrażenie tendencyjnej opinii w tym artykule. The Organizing Committee jest odpowiedzialny za zagwarantowanie, że wszystkie możliwe konflikty interesów istotne dla realizacji tego programu zostały zadeklarowane przez uczestników
jeszcze przed podjęciem działań w ramach CME.
Zapytania do CME dotyczące tego artykułu są dostępne na stronach internetowych European Heart Journal http://cme.oxfordjournals.org.cgi/hierarchy/oupcmenode;ehj i ESC http://www.escardio.org/guidelines.
Piśmiennictwo
1. Brignole M, Alboni P, Benditt DG, Bergfeldt L, Blanc JJ, Bloch
Thomsen PE, van Dijk JG, Fitzpatrick A, Hohnloser S, Janousek J,
Kapoor W, Kenny RA, Kulakowski P, Masotti G, Moya A, Raviele A,
Sutton R, Theodorakis G, Ungar A, Wieling W; Task Force on
Syncope, European Society of Cardiology. Guidelines on
management (diagnosis and treatment) of syncope – update 2004.
Europace 2004; 6: 467–537.
2. Thijs RD, Benditt DG, Mathias CJ, Schondorf R, Sutton R, Wieling W,
van Dijk JG. Unconscious confusion – a literature search for
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
definitions of syncope and related disorders. Clin Auton Res 2005;
15: 35–39.
3. Soteriades ES, Evans JC, Larson MG, Chen MH, Chen L, Benjamin EJ,
Levy D. Incidence and prognosis of syncope. N Engl J Med 2002;
347: 878–885.
4. Strickberger SA, Benson DW, Biaggioni I, Callans DJ, Cohen MI,
Ellenbogen KA, Epstein AE, Friedman P, Goldberger J, Heidenreich PA,
Klein GJ, Knight BP, Morillo CA, Myerburg RJ, Sila CA; American
Heart Association Councils on Clinical Cardiology, Cardiovascular
Nursing, Cardiovascular Disease in the Young, and Stroke; Quality
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 587
S 587
of Care and Outcomes Research Interdisciplinary Working Group;
American College of Cardiology Foundation; Heart Rhythm Society.
AHA/ACCF scientific statement on the evaluation of syncope.
J Am Coll Cardiol 2006; 47: 473–484.
5. Hoefnagels WA, Padberg GW, Overweg J, van der Velde EA, Roos RA.
Transient loss of consciousness: the value of the history for
distinguishing seizure from syncope. J Neurol 1991; 238: 39–43.
6. Stephenson J. Fits and Faints. Oxford: Blackwell Scientific
Publications, 1990, 41–57.
7. van Dijk JG, Sheldon R. Is there any point to vasovagal syncope?
Clin Auton Res 2008; 18: 167–169.
8. Tea SH, Mansourati J, L’Heveder G, Mabin D, Blanc JJ. New insights
into the pathophysiology of carotid sinus syndrome. Circulation
1996; 93: 1411–1416.
9. Alboni P, Alboni M, Bertorelle G. The origin of vasovagal syncope:
to protect the heart or to escape predation? Clin Auton Res 2008;
18: 170–178.
10. Mathias CJ, Mallipeddi R, Bleasdale-Barr K. Symptoms associated
with orthostatic hypotension in pure autonomic failure and
multiple system atrophy. J Neurol 1999; 246: 893–898.
11. Naschitz J, Rosner I. Orthostatic hypotension: framework of the
syndrome. Postgrad Med J 2007; 83: 568–574.
12. Consensus statement on the definition of orthostatic hypotension,
pure autonomic failure, and multiple system atrophy. J Neurol Sci
1996; 144: 218–219.
13. Wieling W, Krediet P, van Dijk N, Linzer M, Tschakovsky M. Initial
orthostatic hypotension: review of a forgotten condition. Clin Sci
(Lond) 2007; 112: 157–165.
14. Podoleanu C, Maggi R, Brignole M, Croci F, Incze A, Solano A,
Puggioni E, Carasca E. Lower limb and abdominal compression
bandages prevent progressive orthostatic hypotension in the
elderly. A randomized placebo-controlled study. J Am Coll Cardiol
2006; 48: 1425–1432.
15. Gibbons CH, Freeman R. Delayed orthostatic hypotension:
a frequent cause of orthostatic intolerance. Neurology 2006; 67:
28–32.
16. Verheyden B, Gisolf J, Beckers F, Karemaker JM, Wesseling KH,
Aubert A, Wieling W. Impact of age on the vasovagal response
provoked by sublingual nitroglycerine in routine tilt testing. Clin
Sci (Lond) 2007; 113: 329–337.
17. Grubb BP, Kosinski DJ, Boehm K, Kip K. The postural orthostatic
tachycardia syndrome: a neurocardiogenic variant identified during
head-up tilt table testing. Pacing Clin Electrophysiol 1997; 20:
2205–2212.
18. Leitch JW, Klein GJ, Yee R, Leather RA, Kim YH. Syncope associated
with supraventricular tachycardia: an expression of tachycardia
or vasomotor response? Circulation 1992; 85: 1064–1071.
19. Brignole M, Gianfranchi L, Menozzi C, Raviele A, Oddone D, Lolli G,
Bottoni N. Role of autonomic reflexes in syncope associated with
paroxysmal atrial fibrillation. J Am Coll Cardiol 1993; 22: 1123–1129.
20. Ebert SN, Liu XK, Woosley RL. Female gender as a risk factor for
drug-induced cardiac arrhythmias: evaluation of clinical and
experimental evidence. J Womens Health 1998; 7: 547–557.
21. Zareba W, Moss AJ, Le Cessie S, Locati EH, Robinson JL, Hall WJ,
Andrews ML. Risk of cardiac events in family members of patients
with Long QT syndrome. J Am Coll Cardiol 1995; 26: 1685–1691.
22. Lombroso CT, Lerman P. Breathholding spells (cyanotic and pallid
infantile syncope). Pediatrics 1967; 39: 563–581.
23. Wieling W, Ganzeboom KS, Saul JP. Reflex syncope in children and
adolescents. Heart 2004; 90: 1094–1100.
24. Ganzeboom KS, Colman N, Reitsma JB, Shen WK, Wieling W.
Prevalence and triggers of syncope in medical students. Am
J Cardiol 2003; 91: 1006–1008.
25. Serletis A, Rose S, Sheldon AG, Sheldon RS. Vasovagal syncope in
medical students and their first-degree relatives. Eur Heart J 2006;
27: 1965–1970.
26. Colman N, Nahm K, Ganzeboom KS, Shen WK, Reitsma J, Linzer M,
WielingW, Kaufmann H. Epidemiology of reflex syncope. Clin Auton
Res 2004; 14 (Suppl 1): i9–i17.
27. Ganzeboom KS, Mairuhu G, Reitsma J, Linzer M, WielingW, van
Dijk N. Lifetime cumulative incidence of syncope in the general
population: a study of 549 Dutch subjects aged 35-60 years.
J Cardiovasc Electrophysiol 2006; 17: 1172–1176.
28. Olde Nordkamp LAR, van Dijk N, Ganzeboom KS, Reitsma JB, Luitse JSK,
Dekker LRC, Shen WK, Wieling W. Syncope prevalence in the ED
compared to that in the general practice and population: a strong
selection process. Am J Emerg Med 2009; 27: 271–279.
29. Ammirati F, Colivicchi F, Santini M. Diagnosing syncope in clinical
practice. Implementation of a simplified diagnostic algorithm in
a multicentre prospective trial – the OESIL 2 study (Osservatorio
Epidemiologico della Sincope nel Lazio). Eur Heart J 2000; 21:
935–940.
30. Blanc JJ, L’Her C, Touiza A, Garo B, L’Her E, Mansourati J.
Prospective evaluation and outcome of patients admitted for
syncope over a 1 year period. Eur Heart J 2002; 23: 815–820.
31. Blanc JJ, L’Her C, Gosselin G, Cornily JC, Fatemi M. Prospective
evaluation of an educational programme for physicians involved
in the management of syncope. Europace 2005; 7: 400–406.
32. Brignole M, Menozzi C, Bartoletti A, Giada F, Lagi A, Ungar A,
Ponassi I, Mussi C, Maggi R, Re G, Furlan R, Rovelli G, Ponzi P,
Scivales A. A new management of syncope: prospective systematic
guideline-based evaluation of patients referred urgently to general
hospitals. Eur Heart J 2006; 27: 76–82.
33. Crane SD. Risk stratification of patients with syncope in an
accident and emergency department. Emerg Med J 2002; 19:
23–27.
34. Disertori M, Brignole M, Menozzi C, Raviele A, Rizzon P, Santini M,
Proclemer A, Tomasi C, Rossillo A, Taddei F, Scivales A, Migliorini R,
De Santo T. Management of patients with syncope referred
urgently to general hospitals. Europace 2003; 5: 283–291.
35. Sarasin FP, Louis-Simonet M, Carballo D, Slama S, Rajeswaran A,
Metzger JT, Lovis C, Unger PF, Junod AF. Prospective evaluation of
patients with syncope: a population-based study. Am J Med 2001;
111: 177–184.
36. Chen LY, Gersh BJ, Hodge DO, Wieling W, Hammill SC, Shen WK.
Prevalence and clinical outcomes of patients with multiple
potential causes of syncope. Mayo Clin Proc 2003; 78: 414–420.
37. Kenny RA. Syncope in the elderly: diagnosis, evaluation, and
treatment. J Cardiovasc Electrophysiol 2003; 14: S74–S77.
38. Romme JJ, van Dijk N, Boer KR, Dekker LR, Stam J, Reitsma JB,
WielingW. Influence of age and gender on the occurrence and
presentation of reflex syncope. Clin Auton Res 2008; 18: 127–133.
39. Del Rosso A, Alboni P, Brignole M, Menozzi C, Raviele A. Relation
of clinical presentation of syncope to the age of patients. Am
J Cardiol 2005; 96: 1431–1435.
40. Martin TP, Hanusa BH, Kapoor WN. Risk stratification of patients
with syncope. Ann Emerg Med 1997; 29: 459–466.
41. Colivicchi F, Ammirati F, Melina D, Guido V, Imperoli G, Santini M;
OESIL (Osservatorio Epidemiologico sulla Sincope nel Lazio) Study
Investigators. Development and prospective validation of a risk
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 588
S 588
stratification system for patients with syncope in the emergency
department: the OESIL risk score. Eur Heart J 2003; 24: 811–819.
42. Del Rosso A, Ungar A, Maggi R, Giada F, Petix NR, De Santo T,
Menozzi C, Brignole M. Clinical predictors of cardiac syncope at
initial evaluation in patients referred urgently to a general hospital:
the EGSYS score. Heart 2008; 94: 1620–1626.
43. Sarasin FP, Hanusa BH, Perneger T, Louis-Simonet M, Rajeswaran A,
Kapoor WN. A risk score to predict arrhythmias in patients with
unexplained syncope. Acad Emerg Med 2003; 10: 1312–1317.
44. Quinn J, McDermott D, Stiell I, Kohn M, Wells G. Prospective
validation of the San Francisco Syncope Rule to predict patients
with serious outcomes. Ann Emerg Med 2006; 47: 448–454.
45. Middlekauff R, Stevenson WG, Stevenson LW, Saxon LA. Syncope
in advanced heart failure; high risk of sudden death regardless of
origin of syncope. J Am Coll Cardiol 1993; 21: 110–116.
46. Brembilla-Perrot B, Suty-Selton C, Beurrier D, Houriez P, Nippert M,
de la Chaise AT, Louis P, Claudon O, Andronache M, Abdelaal A,
Sadoul N, Juillie`re Y. Differences in mechanism and outcomes of
syncope patients with coronary artery disease or idiopathic left
ventricular dysfunction as assessed by electrophysiologic testing.
J Am Coll Cardiol 2004; 44: 594–601.
47. Steinberg JS, Beckman K, Greene HL, Marinchak R, Klein RC, Greer SG,
Ehlert F, Foster P, Menchavez E, Raitt M, Wathen MS, Morris M,
Hallstrom A. Follow-up of patients with unexplained syncope and
inducible ventricular tachyarrhythmias: analysis of the AVID
registry and AVID substudy.Antiarrhythmics versus Implantable
Defibrillators. J Cardiovasc Electrophysiol 2001; 12: 996–1001.
48. Pezawas T, Stix G, Kastner J, Wolzt M, Mayer C, Moertl D,
Schmidinger H. Unexplained syncope in patients with structural
heart disease and no documented ventricular arrhythmias: value
of electrophysiologically guided implantable cardioverter
defibrillator therapy. Europace 2003; 5: 305–312.
49. Olshansky B, Poole JE, Johnson G, Anderson J, Hellkamp AS, Packer D,
Mark DB, Lee KL, Bardy GH; SCD-HeFT Investigators. Syncope
predicts the outcome of cardiomyopathy patients: analysis of the
SCD-HeFT study. J Am Coll Cardiol 2008; 51: 1277–1282.
50. Wehrens XH, Vos MA, Doevendans PA, Wellens HJ. Novel insights
in the congenital long QT syndrome. Ann Intern Med 2002; 137:
981–992.
51. Antzelevitch C, Brugada P, Borggrefe M, Brugada J, Brugada R,
Corrado D, Gussak I, LeMarec H, Nademanee K, Perez Riera AR,
Shimizu W, Schulze-Bahr E, Tan H, Wilde A. Brugada syndrome:
report of the Second Consensus Conference: endorsed by the
Heart Rhythm Society and the European Heart Rhythm
Association. Circulation 2005; 111: 659–670.
52. Giustetto C, Di Monte F, Wolpert C, Borggrefe M, Schimpf R,
Sbragia P, Leone G, Maury P, Anttonen O, Haissaguerre M, Gaita F.
Short QT syndrome: clinical findings and diagnostic–therapeutic
implications. Eur Heart J 2006; 27: 2440–2447.
53. Brignole M, Vardas P, Hoffman E, Huikuri H, Moya A, Ricci R, Sulke N,
Wieling W. Indications for the use of diagnostic implantable and
external ECG loop recorders. Europace 2009; 11: 671–687.
54. Bartoletti A, Fabiani P, Bagnoli L, Cappelletti C, Cappellini M,
Nappini G, Gianni R, Lavacchi A, Santoro G. Physical injuries caused
by a transient loss of consciousness: main clinical characteristics
of patients and diagnostic contribution of carotid sinus massage.
Eur Heart J 2008; 29: 618–624.
55. Costantino G, Perego F, Dipaola F, Borella M, Galli A, Cantoni G,
Dell’Orto S, Dassi S, Filardo N, Duca PG, Montano N, Furlan R;
STePS Investigators. Shortand long-term prognosis of syncope,
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
risk factors, and role of hospital admission: results from the STePS
(Short-Term Prognosis of Syncope) study. J Am Coll Cardiol 2008;
51: 276–283.
56. Ungar A, Mussi C, Del Rosso A, Noro G, Abete P, Ghirelli L, Cellai T,
Landi A, Salvioli G, Rengo F, Marchionni N, Masotti G. Diagnosis
and characteristics of syncope in older patients referred to geriatric
departments. J Am Geriatr Soc 2006; 54: 1531–1536.
57. Linzer M, Pontinen M, Gold DT, Divine GW, Felder A, Brooks WB.
Impairment of physical and psychosocial function in recurrent
syncope. J Clin Epidemiol 1991; 44: 1037–1043.
58. Rose MS, Koshman ML, Spreng S, Sheldon R, The relationship
between health-related quality of life and the frequency of spells
in patients with syncope. J Clin Epidemiol 2000; 53: 1209–1216.
59. van Dijk N, Sprangers M, Colman N, Boer K, Wieling W, Linzer M.
Clinical factors associated with quality of life in patients with
transient loss of consciousness. J Cardiovasc Electrophysiol 2006;
17: 998–1003.
60. van Dijk N, Sprangers MA, Boer KR, Colman N, WielingW, Linzer M.
Quality of life within one year following presentation after
transient loss of consciousness. Am J Cardiol 2007; 100: 672–676.
61. Brignole M, Disertori M, Menozzi C, Raviele A, Alboni P, Pitzalis MV,
Delise P, Puggioni E, Del Greco M, Malavasi V, Lunati M, Pepe M,
Fabrizi D. On behalf of the Evaluation of Guidelines in Syncope
Study (EGSYS) group. Management of syncope referred urgently
to general hospitals with and without syncope units. Europace
2003; 5: 293–298.
62. Ammirati F, Colaceci R, Cesario A, Strano S, Della Scala A, Colangelo I,
De Santo T, Toscano E, Ricci R, Santini M. Management of syncope:
clinical and economic impact of a Syncope Unit. Europace 2008;
10: 471–476.
63. Kenny RA, O’Shea D, Walker HF. Impact of a dedicated syncope
and falls facility for older adults on emergency beds. Age Ageing
2002; 31: 272–275.
64. Brignole M, Ungar A, Bartoletti A, Lagi A, Mussi C, Ribani MA, Tava G,
Disertori M, Quartieri F, Alboni P, Raviele A, Ammirati F, Scivales A,
De Santo T. Standardized-care pathway vs. usual management of
syncope patients presenting as emergencies at general hospitals.
Europace 2006; 8: 644–650.
65. Sun B Jr., Emond J, Comargo C Jr. Direct medical costs of syncoperelated hospitalizations in the United States. Am J Cardiol 2005;
95: 668–671.
66. Wieling W, Ganzeboom KS, Krediet CT, Grundmeijer HG, Wilde AA,
van Dijk JG. Initial diagnostic strategy in the case of transient
losses of consciousness: the importance of the medical history.
Ned Tijdschr Geneeskd 2003; 147: 849–854.
67. Sheldon R, Rose S, Ritchie D, Connolly SJ, Koshman ML, Lee MA,
Frenneaux M, Fisher M, Murphy W. Historical criteria that
distinguish syncope from seizures. J Am Coll Cardiol 2002; 40:
142–148.
68. Alboni P, Brignole M, Menozzi C, Raviele A, Del Rosso A, Dinelli M,
Solano A, Bottoni N. Diagnostic value of history in patients with
syncope with or without heart disease. J Am Coll Cardiol 2001; 37:
1921–1928.
69. Croci F, Brignole M, Alboni P, Menozzi C, Raviele A, Del Rosso A,
Dinelli M, Solano A, Bottoni N, Donateo P. The application of
a standardized strategy of evaluation in patients with syncope
referred to three Syncope Units. Europace 2002; 4: 351–356.
70. Vardas PE, Auricchio A, Blanc JJ, Daubert JC, Drexler H, Ector H,
Gasparini M, Linde C, Morgado FB, Oto A, Sutton R, Trusz-Gluza M;
European Society of Cardiology; European Heart Rhythm
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 589
S 589
Association. Guidelines for cardiac pacing and cardiac
resynchronization therapy. Eur Heart J 2007; 28: 2256–2295.
71. Goldberger JJ, Cain ME, Hohnloser SH, Kadish AH, Knight BP, Lauer MS,
Maron BJ, Page RL, Passman RS, Siscovick D, Stevenson WG, Zipes
DP; American Heart Association; American College of Cardiology
Foundation; Heart Rhythm Society. American Heart
Association/American College of Cardiology Foundation/Heart
Rhythm Society scientific statement on noninvasive risk
stratification techniques for identifying patients at risk for sudden
cardiac death: a scientific statement from the American Heart
Association Council on Clinical Cardiology Committee on
Electrocardiography and Arrhythmias and Council on Epidemiology
and Prevention. Circulation 2008; 118: 1497–1518.
72. Zipes DP, Camm AJ, Borggrefe M, Buxton AE, Chaitman B, Fromer M,
Gregoratos G, Klein G, Moss AJ, Myerburg RJ, Priori SG, Quinones MA,
Roden DM, Silka MJ, Tracy C, Priori SG, Blanc JJ, Budaj A, Camm AJ,
Dean V, Deckers JW, Despres C, Dickstein K, Lekakis J, McGregor K,
Metra M, Morais J, Osterspey A, Tamargo JL, Zamorano JL, Smith SC Jr,
Jacobs AK, Adams CD, Antman EM, Anderson JL, Hunt SA, Halperin JL,
Nishimura R, Ornato JP, Page RL, Riegel B; American College of
Cardiology; American Heart Association Task Force; European
Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines; European
Heart Rhythm Association; Heart Rhythm Society. ACC/AHA/ESC
2006 guidelines for management of patients with ventricular
arrhythmias and the prevention of sudden cardiac death: a report
of the American College of Cardiology/American Heart Association
Task Force and the European Society of Cardiology Committee for
Practice Guidelines. Europace 2006; 8: 746–837.
73. Epstein AE, DiMarco JP, Ellenbogen KA, Estes NA 3rd, Freedman RA,
Gettes LS, Gillinov AM, Gregoratos G, Hammill SC, Hayes DL,
Hlatky MA, Newby LK, Page RL, Schoenfeld MH, Silka MJ,
Stevenson LW, Sweeney MO, Smith SC Jr, Jacobs AK, Adams CD,
Anderson JL, Buller CE, Creager MA, Ettinger SM, Faxon DP,
Halperin JL, Hiratzka LF, Hunt SA, Krumholz HM, Kushner FG, Lytle
BW, Nishimura RA, Ornato JP, Page RL, Riegel B, Tarkington LG,
Yancy CW ACC/AHA/HRS 2008 Guidelines for Device-Based
Therapy of Cardiac Rhythm Abnormalities: a report of the
American College of Cardiology/American Heart Association Task
Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise the
ACC/AHA/NASPE 2002 Guideline Update for Implantation of
Cardiac Pacemakers and Antiarrhythmia Devices) developed in
collaboration with the American Association for Thoracic Surgery
and Society of Thoracic Surgeons. J Am Coll Cardiol 2008; 51:
e1–e62.
74. Puggioni E, Guiducci V, Brignole M, Menozzi C, Oddone D, Donateo P,
Croci F, Solano A, Lolli G, Tomasi C, Bottoni N. Results and
complications of the carotid sinus massage performed according
to the ‘methods of symptoms’. Am J Cardiol 2002; 89: 599–560.
75. Kerr SR, Pearce MS, Brayne C, Davis RJ, Kenny RA. Carotid sinus
hypersensitivity in asymptomatic older persons: implications for
diagnosis of syncope and falls. Arch Intern Med 2006; 166: 515–520.
76. Brignole M, Menozzi C, Lolli G, Bottoni N, Gaggioli G. Long-term
outcome of paced and non paced patients with severe carotid
sinus syndrome. Am J Cardiol 1992; 69: 1039–1043.
77. Claesson JE, Kristensson BE, Edvardsson N, Wahrborg P. Less
syncope and milder symptoms in patients treated with pacing for
induced cardioinhibitory carotid sinus syndrome: a randomized
study. Europace 2007; 9: 932–936.
78. Menozzi C, Brignole M, Lolli G, Bottoni N, Oddone D, Gianfranchi L,
Gaggioli G. Follow-up of asystolic episodes in patients with
cardioinhibitory, neurally mediated syncope and VVI pacemaker.
Am J Cardiol 1993; 72: 1152–1155.
79. Maggi R, Menozzi C, Brignole M, Podoleanu C, Iori M, Sutton R,
Moya A, Giada F, Orazi S, Grovale N. Cardioinhibitory carotid sinus
hypersensitivity predicts an asystolic mechanism of spontaneous
neurally-mediated syncope. Europace 2007; 9: 563–567.
80. Munro NC, McIntosh S, Lawson J, Morley CA, Sutton R, Kenny RA.
The incidence of complications after carotid sinus massage in
older patients with syncope. J Am Geriatr Soc 1994; 42: 1248–1251.
81. Davies AG, Kenny RA. Frequency of neurologic complications
following carotid sinus massage. Am J Cardiol 1998; 81: 1256–1257.
82. Smit AAJ, Halliwill JR, Low PA, Wieling W. Topical review.
Pathophysiological basis of orthostatic hypotension in autonomic
failure. J Physiol 1999; 519: 1–10.
83. Accurso V, Winnicki M, Shamsuzzaman AS, Wenzel A, Johnson AK,
Somers VK. Predisposition to vasovagal syncope in subjects with
blood/injury phobia. Circulation 2001; 104: 903–907.
84. Brignole M, Menozzi C, Gianfranchi L, Oddone D, Lolli G, Bertulla A.
Neurally mediated syncope detected by carotid sinus massage
and head-up tilt test in sick sinus syndrome. Am J Cardiol 1991;
68: 1032–1036.
85. Kenny RA, Ingram A, Bayliss J, Sutton R. Head-up tilt: a useful test
for investigating unexplained syncope. Lancet 1986; 1: 1352–1355.
86. Benditt DG, Ferguson DW, Grubb BP, Kapoor WN, Kugler J, Lerman BB,
Maloney JD, Raviele A, Ross B, Sutton R, Wolk MJ, Wood DL. Tilt
table testing for assessing syncope. American College of
Cardiology. J Am Coll Cardiol 1996; 28: 263–275.
87. Morillo CA, Klein GJ, Zandri S, Yee R. Diagnostic accuracy of a lowdose isoproterenol head-up tilt protocol. Am Heart J 1995; 129:
901–906.
88. Bartoletti A, Alboni P, Ammirati F, Brignole M, Del Rosso A, Foglia
Manzillo G, Menozzi C, Raviele A, Sutton R. ‘The Italian Protocol’: a
simplified head-up tilt testing potentiated with oral nitroglycerin to
assess patients with unexplained syncope. Europace 2000; 2: 339–342.
89. Parry SW, Gray JC, Baptist M, O’Shea D, Newton JL, Kenny RA.
‘Front-loaded’ glyceryl trinitrate-head-up tilt table testing:
validation of a rapid first line tilt protocol for the diagnosis of
vasovagal syncope. Age Ageing 2008; 37: 411–415.
90. Zaidi A, Clough P, Cooper P, Scheepers B, Fitzpatrick AP.
Misdiagnosis of epilepsy: many seizure-like attacks have a cardiovascular cause. J Am Coll Cardiol 2000; 36: 181–184.
91. Petersen ME, Williams TR, Sutton R. Psychogenic syncope
diagnosed by prolonged head-up tilt testing. QJM 1995; 88:
209–213.
92. Heitterachi E, Lord SR, Meyerkort P, McCloskey I, Fitzpatrick R. BP
changes on upright tilting predict falls in older people. Age Ageing
2002; 31: 181–186.
93. Moya A, Permanyer-Miralda G, Sagrista-Sauleda J, Carne X, Rius T,
Mont L, Soler-Soler J. Limitations of head-up tilt test for evaluating
the efficacy of therapeutic interventions in patients with vasovagal
syncope: results of a controlled study of etilefrine versus placebo.
J Am Coll Cardiol 1995; 25: 65–69.
94. Brignole M, Croci F, Menozzi C, Solano A, Donateo P, Oddone D,
Puggioni E, Lolli G. Isometric arm counter-pressure maneuvers to
abort impending vasovagal syncope. J Am Coll Cardiol 2002; 40:
2053–2059.
95. Krediet CT, van Dijk N, Linzer M, van Lieshout JJ, Wieling W.
Management of vasovagal syncope: controlling or aborting faints
by leg crossing and muscle tensing. Circulation 2002; 106:
1684–1689.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 590
S 590
96. van Dijk N, Quartieri F, Blanc JJ, Garcia-Civera R, Brignole M, Moya A,
Wieling W; PC-Trial Investigators. Effectiveness of physical
counterpressure maneuvers in preventing vasovagal syncope: the
Physical Counterpressure Manoeuvres Trial (PC-Trial). J Am Coll
Cardiol 2006; 48: 1652–1657.
97. Brignole M, Menozzi C, Del Rosso A, Costa S, Gaggioli G, Bottoni N,
Bartoli P, Sutton R. New classification of haemodynamics of
vasovagal syncope: beyond the VASIS classification. Analysis of
the pre-syncopal phase of the tilt test without and with
nitroglycerin challenge. Vasovagal Syncope International Study.
Europace 2000; 2: 66–76.
98. Deharo JC, Jego C, Lanteaume A, Djiane P. An implantable loop
recorder study of highly symptomatic vasovagal patients: the
heart rhythm observed during a spontaneous syncope is identical
to the recurrent syncope but not correlated with the head-up tilt
test or adenosine triphosphate test. J Am Coll Cardiol 2006; 47:
587–593.
99. Brignole M, Sutton R, Menozzi C, Garcia-Civera R, Moya A, Wieling W,
Andresen D, Benditt DG, Grovale N, De Santo T, Vardas P;
International Study on Syncope of Uncertain Etiology 2 (ISSUE 2)
Group. Lack of correlation between the responses to tilt testing
and adenosine triphosphate test and the mechanism of
spontaneous neurally mediated syncope. Eur Heart J 2006; 27:
2232–2239.
100. Leman RB, Clarke E, Gillette P. Significant complications can occur
with ischemic heart disease and tilt table testing. Pacing Clin
Electrophysiol 1999; 22: 675–677.
101. Kenny RA, O’Shea D, Parry SW. The Newcastle protocols for headup tilt table testing in the diagnosis of vasovagal syncope, carotid
sinus hypersensitivity, and related disorders. Heart 2000; 83:
564–569.
102. de Castro RR, Mesquita ET, da Nobrega AC. Parasympatheticmediated atrial fibrillation during tilt test associated with
increased baroreflex sensitivity. Europace 2006; 8: 349–351.
103. Krahn A, Klein G, Norris C, Yee R. The etiology of syncope in
patients with negative tilt table and electrophysiologic testing.
Circulation 1995; 92: 1819–1824.
104. Krahn AD, Klein GJ, Yee R, Takle-Newhouse T, Norris C. Use of an
extended monitoring strategy in patients with problematic
syncope. Reveal Investigators. Circulation 1999; 26: 99: 406–410.
105. Krahn AD, Klein GL, Tee R, Skanes AC. Detection of asymptomatic
arrhythmias in unexplained syncope. Am Heart J 2004; 148:
326–332.
106. Ermis C, Zhu AX, Pham S, Li JM, Guerrero M, Vrudney A, Hiltner L,
Lu F, Sakaguchi S, Lurie KG, Benditt DG. Comparison of automatic
and patientactivated arrhythmia recordings by implantable loop
recorders in the evaluation of syncope. Am J Cardiol 2003; 92:
815–819.
107. Moya A, Brignole M, Sutton R, Menozzi C, Garcia-Civera R, Wieling W,
Andresen D, Benditt D, Garcia-Sacristan JF, Beiras X, Grovale N,
De Santo T, Vardas P. Reproducibility of electrocardiographic
findings in patients with neurally-mediated syncope. Am J Cardiol
2008; 102: 1518–1523.
108. Moya A, Brignole M, Menozzi C, Garcia-Civera R, Tognarini S, Mont L,
Botto G, Giada F, Cornacchia D. Mechanism of syncope in
patients with isolated syncope and in patients with tilt-positive
syncope. Circulation 2001; 104: 1261–1267.
109. Solano A, Menozzi C, Maggi R, Donateo P, Bottoni N, Lolli G,
Tomasi C, Croci F, Oddone D, Puggioni E, Brignole M. Incidence,
diagnostic yield and safety of the implantable loop-recorder to
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
detect the mechanism of syncope in patients with and without
structural heart disease. Eur Heart J 2004; 25: 1116–1119.
110. Brignole M, Sutton R, Menozzi C, Garcia-Civera R, Moya A, Wieling W,
Andresen D, Benditt DG, Vardas P; International Study on Syncope
of Uncertain Etiology 2 (ISSUE 2) Group. Early application of an
implantable loop recorder allows effective specific therapy in
patients with recurrent suspected neurally mediated syncope.
Eur Heart J 2006; 27: 1085–1092.
111. Pezawas T, Stix G, Kastner J, Schneider B, Wolzt M, Schmidinger H.
Implantable loop recorder in unexplained syncope: classification,
mechanism, transient loss of consciousness and role of major
depressive disorder in patients with and without structural heart
disease. Heart 2008; 94: e17.
112. Bass EB, Curtiss EI, Arena VC, Hanusa BH, Cecchetti A, Karpf M,
Kapoor WN. The duration of Holter monitoring in patients with
syncope: is 24 h enough? Arch Intern Med 1990; 150: 1073–1078.
113. Kinlay S, Leitch JW, Neil A, Chapman BL, Hardy DB, Fletcher PJ.
Cardiac event recorders yield more diagnoses and are more costeffective than 48-hour Holter monitoring in patients with
palpitations. A controlled clinical trial. Ann Intern Med 1996; 124:
16–20.
114. Linzer M, Pritchett EL, Pontinen M, McCarthy E, Divine GW.
Incremental diagnostic yield of loop electrocardiographic recorders
in unexplained syncope. Am J Cardiol 1990; 66: 214–219.
115. Schuchert A, Maas R, Kretzschmar C, Behrens G, Kratzmann I,
Meinertz T. Diagnostic yield of external loop recorders in patients
with recurrent syncope and negative tilt table test. Pacing Clin
Electrophysiol 2003; 26: 1837–1840.
116. Rockx MA, Hoch JS, Klein GJ, Yee R, Skanes AC, Gula LJ, Krahn AD.
Is ambulatory monitoring for ‘community-acquired’ syncope
economically attractive? A cost-effectiveness analysis of a randomized trial of external loop recorders versus Holter monitoring.
Am Heart J 2005; 150: 1065.
117. Krahn A, Klein GJ, Yee R, Skanes AC. Randomized assessment of
syncope trial. Conventional diagnostic testing versus a prolonged
monitoring strategy. Circulation 2001; 104: 46–51.
118. Farwell D, Freemantle N, Sulke N. The clinical impact of
implantable loop recorders in patients with syncope. Eur Heart J
2006; 27: 351–356.
119. Menozzi C, Brignole M, Garcia-Civera R, Moya A, Botto G, Tercedor L,
Migliorini R, Navarro X; International Study on Syncope of
Uncertain Etiology (ISSUE) Investigators. Mechanism of syncope
in patients with heart disease and negative electrophysiologic
test. Circulation 2002; 105: 2741–2745.
120. Brignole M, Menozzi C, Moya A, Garcia-Civera R, Mont L, Alvarez M,
Errazquin F, Beiras J, Bottoni N, Donateo P; International Study
on Syncope of Uncertain Etiology (ISSUE) Investigators.
Mechanism of syncope in patients with bundle branch block and
negative electrophysiological test. Circulation 2001; 104:
2045–2050.
121. Nierop P, van Mechelen R, Elsacker A, Luijten RH, Elhendy A. Heart
rhythm during syncope and presyncope: results of implantable
loop recorders. Pacing Clin Electrophysiol 2000; 23: 1532–1538.
122. Boersma L, Mont L, Sionis A, Garcia E, Brugada J. Value of
implantable loop recorder for the management of patients with
unexplained syncope. Europace 2004; 6: 70–76.
123. Lombardi F, Calosso E, Mascioli G, Marangoni E, Donato A, Rossi S,
Pala M, Foti F, Lunati M. Utility of implantable loop recorder
(Reveal Plus) in the diagnosis of unexplained syncope Europace
2005; 7: 19–24.
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 591
S 591
124. Pierre B, Fauchier L, Breard L, Marie O, Poret F, Babuty D.
Implantable loop recorder for recurrent syncope: influence of
cardiac conduction abnormalities showing up on resting
electrocardiogram and of underlying cardiac disease on followup developments. Europace 2008; 10: 477–481.
125. Kenny RA, Richardson DA, Steen N, Bexton RS, Shaw FE, Bond J.
Carotid sinus syndrome: a modifiable risk factor for nonaccidental
falls in older adults (SAFE PACE). J Am Coll Cardiol 2001; 38:
1491–1496.
126. Rothman SA, Laughlin JC, Seltzer J, Walia JS, Baman RI, Siouffi SY,
Sangrigoli RM, Kowey PR. The diagnosis of cardiac arrhythmias:
a prospective multi-center randomized study comparing mobile
cardiac outpatient telemetry versus standard loop event
monitoring. J Cardiovasc Electrophysiol 2007; 18: 241–247.
127. Brignole M, Moya A, Menozzi C, Garcia-Civera R, Sutton R.
Proposed electrocardiographic classification of spontaneous
syncope documented by an implantable loop recorder. Europace
2005; 7: 14–18.
128. Krahn AD, Klein GJ, Yee R, Hoch JS, Skanes AC. Cost implications
of testing strategy in patients with syncope: randomized
assessment of syncope trial. J Am Coll Cardiol 2003; 42: 495–501.
129. Donateo P, Brignole M, Menozzi C, Bottoni N, Alboni P, Dinelli M,
Del Rosso A, Croci F, Oddone D, Solano A, Puggioni E. Mechanism
of syncope in patients with positive adenosine triphosphate tests.
J Am Coll Cardiol 2003; 41: 93–98.
130. Linzer M, Yang EH, Estes NA 3rd, Wang P, Vorperian VR, Kapoor
WN. Part 2: Unexplained syncope. Clinical Efficacy Assessment
Project of the American College of Physicians. Ann Intern Med
1997; 127: 76–86.
131. Brignole M, Ungar A, Bartoletti A, Ponassi I, Lagi A, Mussi C, Ribani MA,
Tavav G, Disertori M, Quartieri F, Alboni P, Raviele A, Ammirati F,
Scivales A, De Santo T; Evaluation of Guidelines in Syncope Study 2
(EGSYS-2) GROUP. Standardized care pathway vs. usual
management of syncope patients presenting as emergencies at
general hospitals. Europace 2006; 8: 644–650.
132. Narula OS, Samet P, Javier RP. Significance of the sinus-node
recovery time. Circulation 1972; 45: 140–158.
133. Gann D, Tolentino A, Samet P. Electrophysiologic evaluation of
elderly patients with sinus bradycardia. A long-term follow-up
study. Ann Intern Med 1979; 90: 24–29.
134. Menozzi C, Brignole M, Alboni P, Boni L, Paparella N, Gaggioli G,
Lolli G. The natural course of untreated sick sinus syndrome and
identification of the variables predictive of unfavourable outcome.
Am J Cardiol 1998; 82: 1205–1209.
135. McAnulty JH, Rahimtoola SH, Murphy E, DeMots H, Ritzmann L,
Kanarek PE, Kauffman S. Natural history of ‘high risk’ bundle
branch block. Final report of a prospective study. N Engl J Med
1982; 307: 137–143.
136. Scheinman MM, Peters RW, Suavé MJ, Desai J, Abbott JA, Cogan J,
Wohl B, Williams K. Value of the H–Q interval in patients with
bundle branch block and the role of prophylactic permanent
pacing. Am J Cardiol 1982; 50: 1316–1322.
137. Olshansky B, Hahn EA, Hartz VL, Prater SP, Mason JW. Clinical
significance of syncope in the electrophysiologic study versus
electrocardiographic monitoring (ESVEM) trial. The ESVEM
Investigators. Am Heart J 1999; 137: 878–886.
138. Mittal S, Hao SC, Iwai S, Stein KM, Markowitz SM, Slotwiner DJ,
Lerman BB. Significance of inducible ventricular fibrillation in
patients with coronary artery disease and unexplained syncope.
J Am Coll Cardiol 2001; 38: 371–376.
139. Link MS, Kim KM, Homoud MK, Estes NA, Wang PJ. Long-term
outcome of patients with syncope associated with coronary
artery disease and a non diagnostic electrophysiological
evaluation. Am J Cardiol 1999; 83: 1334–1337.
140. Paul M, Gerss J, Schulze-Bahr E, Wichter T, Vahlhaus C, Wilde AA,
Breithardt G, Eckardt L. Role of programmed ventricular
stimulation in patients with Brugada syndrome: a meta-analysis
of worldwide published data. Eur Heart J 2007; 28: 2126–2133.
141. Woelfel AK, Simpson RJ Jr, Gettes LS, Foster JR. Exercise induced
distal atrioventricular block. J Am Coll Cardiol 1983; 2: 578–581.
142. Benbadis SR, Chichkova R. Psychogenic pseudosyncope: an
underestimated and provable diagnosis. Epilepsy Behav 2006;
9: 106–110.
143. Freeman R. Clinical practice. Neurogenic orthostatic hypotension.
N Engl J Med 2008; 358: 615–624.
144. Hennerici M, Klemm C, Rautenberg W. The subclavian steal
phenomenon: a common vascular disorder with rare neurologic
deficits. Neurology 1988; 38: 669–673.
145. Thijs RD, Kruit MC, van Buchem MA, Ferrari MD, Launer LJ, van
Dijk JG. Syncope in migraine: the population-based CAMERA
study. Neurology 2006; 66: 1034–1037.
146. Lempert T, Bauer M, Schmidt D. Syncope: a videometric analysis
of 56 episodes of transient cerebral hypoxia. Ann Neurol 1994;
36: 233–237.
147. Sheldon R, Rose S, Connolly S, Ritchie D, Koshman ML, Frenneaux M.
Diagnostic criteria for vasovagal syncope based on a quantitative
history. Eur Heart J 2006; 27: 344–350.
148. Parry SW, Kenny RA. Drop attacks in older adults: systematic
assessment has a high diagnostic yield. J Am Geriatr Soc 2005;
53: 74–78.
149. Abubakr A, Wambacq I. The diagnostic value of EEGs in patients
with syncope. Epilepsy Behav 2005; 6: 433–434.
150. Di Girolamo E, Di Iorio C, Leonzio L, Sabatini P, Barsotti A.
Usefulness of a tilt training program for the prevention of
refractory neurocardiogenic syncope in adolescents: a controlled
study. Circulation 1999; 100: 1798–1801.
151. Reybrouck T, Heidbuchel H, Van De Werf F, Ector H. Long-term
follow-up results of tilt training therapy in patients with recurrent
neurocardiogenic syncope. Pacing Clin Electrophysiol 2002; 25:
1441–1446.
152. Foglia-Manzillo G, Giada F, Gaggioli G, Bartoletti A, Lolli G, Dinelli
M, Del Rosso A, Santarone M, Raviele A, Brignole M. Efficacy of
tilt training in the treatment of neurally mediated syncope.
A randomized study. Europace 2004; 6: 199–204.
153. Kinay O, Yazici M, Nazli C, Acar G, Gedikli O, Altinbas A, Kahraman H,
Dogan A, Ozaydin M, Tuzun N, Ergene O. Tilt training for recurrent
neurocardiogenic syncope: effectiveness, patient compliance,
and scheduling the frequency of training sessions. Jpn Heart J
2004; 45: 833–843.
154. On YK, Park J, Huh J, Kim JS. Is home orthostatic self-training
effective in preventing neurocardiogenic syncope? A prospective
and randomized study. Pacing Clin Electrophysiol 2007; 30:
638–643.
155. Duygu H, Zoghi M, Turk U, Akyuz S, Ozerkan F, Akilli A, Erturk U,
Onder R, Akin M. The role of tilt training in preventing recurrent
syncope in patients with vasovagal syncope: a prospective and
randomized study. Pacing Clin Electrophysiol 2008; 31: 592–596.
156. Kaufman H, Saadia D, Voustianiouk A. Midodrine in neurally
mediated syncope: a double-blind randomized cross-over study.
Ann Neurol 2002; 52: 342–345.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 592
S 592
157. Raviele A, Brignole M, Sutton R, Alboni P, Giani P, Menozzi C,
Moya A. Effect of etilefrine in preventing syncopal recurrence in
patients with vasovagal syncope: a double-blind, randomized,
placebo-controlled trial. The Vasovagal Syncope International
Study. Circulation 1999; 99: 1452–1457.
158. Samniah N, Sakaguchi S, Lurie KG, Iskos D, Benditt DG. Efficacy
and safety of midodrine hydrochloride in patients with refractory
vasovagal syncope. Am J Cardiol 2001; 88: 80–83.
159. Perez-Lugones A, Schweikert R, Pavia S, Sra J, Akhtar M, Jaeger F,
Tomassoni GF, SalibaW, Leonelli FM, Bash D, Beheiry S, Shewchik J,
Tchou PJ, Natale A. Usefulness of midodrine in patients with
severely symptomatic neurocardiogenic syncope: a randomized
control study. J Cardiovasc Electrophysiol 2001; 12: 935–938.
160. Ward CR, Gray JC, Gilroy JJ, Kenny RA. Midodrine: a role in the
management of neurocardiogenic syncope. Heart 1998; 79:
45–49.
161. Qingyou Z, Junbao D, Chaoshu T. The efficacy of midodrine
hydrochloride in the treatment of children with vasovagal
syncope. J Pediatr 2006; 149: 777–780.
162. Salim MA, Di Sessa TG. Effectiveness of fludrocortisone and salt in
preventing syncope recurrence in children: a double blind, placebocontrolled, randomized trial. J Am Coll Cardiol 2005: 45; 484–488.
163. Sheldon R, Rose S, Flanagan P, Koshman ML, Killam S. Effect of
beta blockers on the time to first syncope recurrence in patients
after a positive isoproterenol tilt table test. Am J Cardiol 1996;
78: 536–539.
164. Madrid AH, Ortega J, Rebollo JG, Manzano JG, Segovia JG, Sanchez
A, Pena G, Moro C. Lack of efficacy of atenolol for the prevention
of neurally mediated syncope in a highly symptomatic
population: a prospective, double-blind, randomized and placebocontrolled study. J Am Coll Cardiol 2001; 37: 554–559.
165. Flevari P, Livanis EG, Theodorakis GN, Zarvalis E, Mesiskli T,
Kremastinos DT. Vasovagal syncope: a prospective, randomized,
crossover evaluation of the effect of propranolol, nadolol and
placebo on syncope recurrence and patients’ well-being. J Am
Coll Cardiol 2002; 40: 499–504.
166. Brignole M, Menozzi C, Gianfranchi L, Lolli G, Bottoni N, Oddone
D. A controlled trial of acute and long-term medical therapy in
tilt-induced neurally mediated syncope. Am J Cardiol 1992; 70:
339–342.
167. Sheldon R, Connolly S, Rose S, Klingenheben T, Krahn A, Morillo
C, Talajic M, Ku T, Fouad-Tarazi F, Ritchie D, Koshman ML; POST
Investigators. Prevention of Syncope Trial (POST): a randomized,
placebo-controlled study of metoprolol in the prevention of
vasovagal syncope. Circulation 2006; 113: 1164–1170.
168. Di Girolamo E, Di Iorio C, Sabatini P, Leonzio L, Barbone C, Barsotti
A. Effects of paroxetine hydrochloride, a selective serotonin
reuptake inhibitor, on refractory vasovagal syncope: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. J Am Coll Cardiol
1999; 33: 1227–1230.
169. Sutton R, Brignole M, Menozzi C, Raviele A, Alboni P, Giani P,
Moya A. Dualchamber pacing in the treatment of neurally
mediated tilt-positive cardioinhibitory syncope: pacemaker versus
no therapy: a multicenter randomized study. The Vasovagal
Syncope International Study (VASIS) Investigators. Circulation
2000; 102: 294–299.
170. Ammirati F, Colivicchi F, Santini M. Permanent cardiac pacing
versus medical treatment for the prevention of recurrent
vasovagal syncope: a multicenter, randomized, controlled trial.
Circulation 2001; 104: 52–57.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
171. Connolly SJ, Sheldon R, Roberts RS, Gent M. The North American
Vasovagal Pacemaker Study (VPS). A randomized trial of
permanent cardiac pacing for the prevention of vasovagal
syncope. J Am Coll Cardiol 1999; 33: 16–20.
172. Connolly SJ, Sheldon R, Thorpe KE, Roberts RS, Ellenbogen KA,
Wilkoff BL, Morillo C, Gent M; VPS II Investigators. Pacemaker
therapy for prevention of syncope in patients with recurrent
severe vasovagal syncope: Second Vasovagal Pacemaker Study
(VPS II): a randomized trial. JAMA 2003; 289: 2224–2229.
173. Raviele A, Giada F, Menozzi C, Speca G, Orazi S, Gasparini G,
Sutton R, Brignole M; Vasovagal Syncope and Pacing Trial
Investigators. A randomized, double-blind, placebo-controlled
study of permanent cardiac pacing for the treatment of recurrent
tilt-induced vasovagal syncope. The vasovagal syncope and
pacing trial (SYNPACE). Eur Heart J 2004; 25: 1741–1748.
174. Sud S, Massel D, Klein GJ, Leong-Sit P, Yee R, Skanes AC, Gula LJ,
Krahn AD. The expectation effect and cardiac pacing for refractory
vasovagal syncope. Am J Med 2007; 120: 54–62.
175. Sud S, Klein GJ, Skanes AC, Gula LJ, Yee R, Krahn AD. Implications
of mechanism of bradycardia on response to pacing in patients
with unexplained syncope. Europace 2007; 9: 312–318.
176. Morley CA, Perrins EJ, Grant PL, Chan SL, Mc Brien DJ, Sutton R.
Carotid sinus syncope treated by pacing. Analysis of persistent
symptoms and role of atrioventricular sequential pacing. Br Heart J
1982; 47: 411–418.
177. Brignole M, Sartore B, Barra M, Menozzi C, Lolli G. Ventricular
and dual chamber pacing for treatment of carotid sinus
syndrome. Pacing Clin Electrophysiol 1989; 12: 582–590.
178. Claydon VE, Hainsworth R. Salt supplementation improves
orthostatic cerebral and peripheral vascular control in patients
with syncope. Hypertension 2004; 43: 809–813.
179. Schroeder C, Bush VE, Norcliffe LJ, Luft FC, Tank J, Jordan J,
Hainsworth R. Water drinking acutely improves orthostatic
tolerance in healthy subjects. Circulation 2002; 106: 2806–2811.
180. van Lieshout JJ, ten Harkel AD, Wieling W. Physical manoeuvres
for combating orthostatic dizziness in autonomic failure. Lancet
1992; 339: 897–898.
181. Omboni S, Smit AA, van Lieshout JJ, Settels JJ, Langewouters GJ,
Wieling W. Mechanisms underlying the impairment in orthostatic
tolerance after nocturnal recumbency in patients with autonomic
failure. Clin Sci (Lond) 2001; 101: 609–618.
182. Smit AA, Wieling W, Fujimura J, Denq JC, Opfer-Gehrking TL,
Akarriou M, Karemaker JM, Low PA. Use of lower abdominal
compression to combat orthostatic hypotension in patients with
autonomic dysfunction. Clin Auton Res 2004; 14: 167–175.
183. Jankovic J, Gilden JL, Hiner BC, Kaufmann H, Brown DC, Coghlan
CH, Rubin M, Fouad-Tarazi FM. Neurogenic orthostatic
hypotension: a double-blind, placebocontrolled study with
midodrine. Am J Med 1993; 95: 38–48.
184. Low PA, Gilden JL, Freeman R, Sheng KN, McElligott MA. Efficacy
of midodrine vs placebo in neurogenic orthostatic hypotension.
A randomized, double-blind multicenter study. Midodrine Study
Group. JAMA 1997; 277: 1046–1051.
185. Wright RA, Kaufman HC, Perera R, Opfer-Gehrking TL, McEllogott
MA, Sheng KN, Low PA. A double-blind, dose–response study of
midodrine in neurogenic orthostatic hypotension. Neurology
1998; 51: 120–124.
186. van Lieshout JJ, ten Harkel AD, Wieling W. Fludrocortisone and
sleeping in the head-up position limit the postural decrease in
CO in autonomic failure. Clin Auton Res 2000; 10: 35–42.
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 593
S 593
187. Finke J, Sagemüller I. Fludrocortisone in the treatment of
orthostatic hypotension: ophthalmodynamography during
standing. Dtsch Med Wochenschr 1975; 100: 1790–1792.
188. ten Harkel AD, van Lieshout JJ, Wieling W. Treatment of
orthostatic hypotension with sleeping in the head-up tilt position,
alone and in combination with fludrocortisones. J Intern Med
1992; 232: 139–145.
189. Alboni P, Menozzi C, Brignole M, Paparella N, Gaggioli G, Lolli G,
Cappato R. Effects of permanent pacemaker and oral theophylline
in sick sinus syndrome the THEOPACE study: a randomized
controlled trial. Circulation 1997; 96: 260–266.
190. Sgarbossa EB, Pinski SL, Jaeger FJ, Trohman RG, Maloney JD.
Incidence and predictors of syncope in paced patients with sick
sinus syndrome. Pacing Clin Electrophysiol 1992; 15: 2055–2060.
191. Pavlovic SU, Kocovic D, Djordjevic M, Belkic K, Kostic D, Velimirovic
D. The etiology of syncope in pacemaker patients. Pacing Clin
Electrophysiol 1991; 14: 2086–2091.
192. Andrews NP, Fogel RI, Pelargonio G, Evans JJ, Prystowsky EN.
Implantable defibrillator event rates in patients with unexplained
syncope and inducible sustained ventricular tachyarrhythmias:
a comparison with patients known to have sustained ventricular
tachycardia. J Am Coll Cardiol 1999; 34: 2023–2030.
193. Spirito P, Autore C, Rapezzi C, Bernabo` P, Badagliacca R, Maron
MS, Bongioanni S, Coccolo F, Estes NA, Barilla` CS, Biagini E,
Quarta G, Conte MR, Bruzzi P, Maron BJ. Syncope and risk of
sudden death in hypertrophic cardiomyopathy. Circulation 2009;
119: 1703–1710.
194. Corrado D, Leoni L, Link MS, Della Bella P, Gaita F, Curnis A,
Salerno JU, Igidbashian D, Raviele A, Disertori M, Zanotto G,
Verlato R, Vergara G, Delise P, Turrini P, Basso C, Naccarella F,
Maddalena F, Estes NA 3rd, Buja G, Thiene G. Implantable
cardioverter-defibrillator therapy for prevention of sudden death
in patients with arrhythmogenic right ventricular
cardiomyopathy/dysplasia. Circulation 2003; 108: 3084–3091.
195. Goldenberg J, Moss AJ. Long QT syndrome. J Am Coll Cardiol 2008;
51: 2291–2300.
196. Sacher F, Probst V, Iesaka Y, Jacon P, Laborderie J, Mizon-Gerard F,
Mabo P, Reuter S, Lamaison D, Takahashi Y, O’Neill MD, Garrigue S,
Pierre B, Jaýs P, Pasquie´ JL, Hocini M, Salvador-Mazenq M,
Nogami A, Amiel A, Defaye P, Bordachar P, Boveda S, Maury P,
Klug D, Babuty D, Haýssaguerre M, Mansourati J, Clementy J, Le
Marec H. Outcome after implantation of a cardioverterdefibrillator in patients with Brugada syndrome: a multicenter
study. Circulation 2006; 114: 2317–2324.
197. Rosso R, Glick A, Glikson M, Wagshal A, Swissa M, Rosenhek S,
Shetboun I, Khalamizer V, Fuchs T, Boulos M, Geist M, Strasberg B,
Ilan M, Belhassen B; Israeli Working Group on Cardiac Pacing and
Electrophysiology. Outcome after implantation of cardioverter
defibrillator [corrected] in patients with Brugada syndrome:
a multicenter Israeli study (ISRABRU). Isr Med Assoc J 2008; 10:
435–439.
198. McIntosh SJ, Lawson J, Kenny RA. Clinical characteristics of
vasodepressor, cardioinhibitory, and mixed carotid sinus
syndrome in the elderly. Am J Med 1993; 95: 203–208.
199. Galizia A, Abete P, Mussi C, Noro A, Morrione A, Langellotto A,
Landi A, Cacciatore F, Masotti G, Rengo F, Marchionni N, Ungar A.
Role of the early symptoms in assessment of syncope in the
elderly people. Results from the Italian Group for the Study of
Syncope in the elderly (GIS STUDY). J Am Geriatr Soc 2009; 57:
18–23.
200. Van der Velde N, van den Meiracker AH, Pols HA, Stricker BH,
van der Cammen TJ. Withdrawal of fall-risk-increasing drugs in
older persons: effect on tilt-table test outcomes. J Am Geriatr
Soc 2007; 55: 734–739.
201. Shaw FE, Bond J, Richardson DA, Dawson P, Steen IN, McKeith
IG, Kenny RA. Multifactorial intervention after a fall in older people
with cognitive impairment and dementia presenting to the
accident and emergency department: randomised controlled trial.
Br Med J 2003; 326: 73–80.
202. DiMario FJ. Prospective study of children with cyanotic and pallid
breath-holding spells. Pediatrics 2001; 107: 265–269.
203. Vlahos AP, Kolettis TM. Family history of children and adolescents
with neurocardiogenic syncope. Pediatr Cardiol 2008; 29: 227.
204. Vlahos AP, Tzoufi M, Katsouras CS, Barka T, Sionti I, Michalis LK,
Siamopoulou A, Kolettis TM. Provocation of neurocardiogenic
syncope during head-up tilt testing in children: comparison
between isoproterenol and nitroglycerin. Pediatrics 2007; 119:
e419–e425.
205. McLeod KA, Wilson N, Hewitt J, Norrie J, Stephenson JB. Cardiac
pacing for severe childhood neurally mediated syncope with
reflex anoxic seizures. Heart 1999; 82: 721–725.
206. Maas R, Ventura R, Kretzschmar C, Aydin A, Schuchert A.
Syncope, driving recommendations, and clinical reality: survey
of patients. Br Med J 2003; 326: 21.
207. Akiyama T, Powell JL, Mitchell LB, Ehlert FA, Baessler C;
Antiarrhythmics versus Implantable Defibrillators Investigators.
Resumption of driving after lifethreatening ventricular
tachyarrhythmia. N Engl J Med 2001; 345: 391–397.
208. Sorajja D, Nesbitt G, Hodge D, Low P, Hammill S, Gersh B, Shen WK.
Syncope while driving: clinical characteristics, causes, and prognosis.
Circulation 2009, doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.108.827626.
209. Vijgen J, Botto G, Camm J, Hoijer C, Jung W, Le Heuzey J, Lubinski
A, Norekval TM, Santomauro M, Schalij M, Schmid J, Vardas P.
Consensus statement of the European Heart Rhythm
Association: updated recommendations for driving of patients
with implantable cardioverter defibrillators. Europace 2009; 11:
1097–1107.
210. Huff JS, Decker WW, Quinn JV, Perron AD, Napoli AM, Peeters S,
Jagoda AS; American College of Emergency Physicians. Clinical
policy: critical issues in the evaluation and management of adult
patients presenting to the emergency department with syncope.
Ann Emerg Med 2007; 49: 431–444.
211. Parry SW, Frearson R, Steen N, Newton JL, Tryambake P, Kenny
RA. Evidencebased algorithms and the management of falls and
syncope in the acute medical setting. Clinical Medicine 2008; 8:
157–162.
212. Petkar S, Cooper P, Fitzpatrick AP. How to avoid a misdiagnosis
in patients presenting with transient loss of consciousness.
Postgrad Med J 2006; 82: 630–641.
213. Shen WK, Decker WW, Smars PA, Goyal DG, Walker AE, Hodge
DO, Trusty JM, Brekke KM, Jahangir A, Brady PA, Munger TM,
Gersh BJ, Hammill SC, Frye RL. Syncope Evaluation in the
Emergency Department Study (SEEDS): a multidisciplinary
approach to syncope management. Circulation 2004; 110:
3636–3645.
Kardiologia Polska 2009; 67: 12 (supl. 8)
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 594
NOTATKI
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 595
NOTATKI
kardiologia - wytyczne supl. 8.qxp
2009-12-22
17:41
Page 596
NOTATKI

Podobne dokumenty