Wiadomości ASP - Kwartalnik o sztuce

Komentarze

Transkrypt

Wiadomości ASP - Kwartalnik o sztuce
Wiadomości ASP 67
Akademia
październik 2014
Sztuk Pięknych
ISSN 1505–0661
im. Jana Matejki
www.asp.krakow.pl
w Krakowie
cena 6 zł (w tym 5% VAT)
→
→ Spis treści
Z narożnika i piętra
2 – Stanisław Tabisz Nowy, 196. rok akademicki…
Wystawy – Głosy – Recenzje
120 – Agnieszka Jankowska‑Marzec O malarstwie
Inauguracja
6 – Stanisław Tabisz Przemówienie inuguracyjne
Grzegorza Wnęka
122 – Robert Wolak Formy i 1icz6…y
124 – Mirek Sikorski Czaszka po raz enty
126 – Jadwiga Wielgut‑Walczak Listy Leszeka Misiaka
Wydarzenie specjalne – 50 lat wfp
10 – JANUSZ KRUPIŃSKI Design, rzeczywistość
127 – Cezary Hunkiewicz Dialog z przestrzenią
128 – Andrzej Bednarczyk, Kinga Nowak,
Michał Zawada Platforma Badań Artystycznych
czy fikcja?
18 – ANDRZEJ Ziębliński 50 lat wfp
40 – Andrzej Szczerski Sztuka projektowania
w budynku Browaru Lubicz
142 – Adam Brincken Jeden obraz (bardzo zniszczony),
52 – Michał Kracik Dwa doświadczenia
58 – Kaja Kordas Na początku było koło
jedna rzeźba i mnóstwo słów
144 – Agnieszka Jankowska‑Marzec Z „wizytą”
72 – Andrzej Śmiałek Wzornictwo z Krakowa,
czyli design dla każdego
76 – Kaja Kordas Rodzina lamp o przekształcalnej
na Morawach
145 – Joanna Boniecka Zbylut Grzywacz
146 – Adam Organisty Małpy, lilie i papugi…
formie
78 – Dagmara Śliwińska Projekt dokumentów
stwierdzających tożsamość obywatela rp
Kronika wydarzeń
148 –Michał Pilikowski Simply the Best
152 – Joanna Łapińska xiv Biennale Architektury
Prezentacje monograficzne
88 – JÓZEF MAREK, BRONISŁAW CHROMY,
↑ Redakcja składa
podziękowania
Piotrowi Hojdzie
MARIAN KONIECZNY BOGUSZ SALWIŃSKI
„Rzeźba”, to najwłaściwsze określenie
„Wiadomości asp”
związanego
z Jubileuszem wfp
153 – Joanna Łapińska Space reloading
155 – Michał Pilikowski O Mehofferze w Wiśniowej
Historia
100 – Michał Pilikowski Józef Mehoffer
za projekt okładki
ninijszego numeru
w Wenecji – sukces niemożliwy?
Publikacje
158 –Michał pilikowski Książka o Wydziale Grafiki
Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
159 – Jacek Dembosz The Monuments Men
Podróże artystyczne
111 – Jacek Dembosz Escultecturas –
architektura fantastyczna na wyspie Lanzarote
1
Z NARO Ż NIKA p i e r w s z e g o PIĘTRA
Nowy, 196. rok
akademicki…
Stanisław Tabisz
Rozpisany, jeszcze
w maju tego roku,
konkurs na stano‑
wisko kanclerza ASP
w Krakowie wygrała
Pani dr Jolanta
Ewartowska z Warszawy,
uzyskując pozytywną
opinię Senatu ASP
w Krakowie.
niesłychanie (również podczas wakacji) okres budo‑
wania i realizowania wszelkich możliwych remontów
Nowy, 196. rok akademicki w Akademii Sztuk Pięknych
i przeprowadzek nie był przyjemny i łatwy. Z wielu
im. Jana Matejki w Krakowie rozpoczynamy od uroczy‑
względów ciągle przysparzał władzom uczelni nowych
stej inauguracji w nowo wybudowanej Auli miesz‑
problemów oraz trudnych, a nawet bardzo skompliko‑
czącej się w głównym budynku przy pl. Matejki 13.
wanych, logistycznie i prawnie, zadań do wykonania.
Ur. w 1956 r. w Domaradzu.
To historyczny moment dla uczelni i powód do dużej
Zmiany, o których piszę powyżej, nie dotyczyły
Studiował na Wydziale
satysfakcji. Przeciągające się zakończenie inwestycji
tylko budynków, sal wykładowych oraz jednostek
„Budowa sal wielofunkcyjnych w ASP w Krakowie”,
organizacyjnych, ale również spraw osobowych.
Malarstwa (w latach 1978–
w końcowym etapie realizowanej w ramach programu
Odszedł z Akademii na emeryturę wieloletni jej wice‑
1982) Akademii Sztuk
europejskiego „Infrastruktura i Społeczeństwo”, zosta‑
dyrektor a później kanclerz mgr inż. Adam Oleszko.
Pięknych w Krakowie.
nie, mam nadzieję, szczęśliwie sfinalizowane w naj‑
Rozpisany, jeszcze w maju tego roku, konkurs na sta‑
bliższych miesiącach. W ten sposób wykorzystana
nowisko kanclerza ASP w Krakowie wygrała Pani
niem graficznym, scenogra‑
będzie całkowicie dla potrzeb całej Akademii prze‑
dr Jolanta Ewartowska z Warszawy, uzyskując pozy‑
fią, krytyką sztuki. Prowadzi
strzeń matejkowskiego budynku i „stare” połączy się
tywną opinię Senatu ASP w Krakowie. Od 1 VIII 2014 r.
w jeden architektoniczny organizm z „nowym”, wli‑
dr Jolanta Ewartowska została formalnie zatrudniona
w Krakowie. Od 2002 r. jest
czając w to korytarze, nowy system grzewczy i przeciw‑
przeze mnie i rozpoczęła porządkowanie zaległych
prezesem Związku Polskich
pożarowy oraz dziekanat Wydziału Malarstwa, a także
spraw oraz podjęła pracę nad dokończeniem ciągną‑
Artystów Plastyków Okręgu
nową siedzibę Muzeum ASP oraz Galerię ASP, do której
cej się od 10 lat inwestycji. Nie ukrywam, że wiążę
będziemy wchodzić bezpośrednio od ul. Basztowej.
z nową Panią kanclerz duże nadzieje, a już dała się
Akademii Sztuk Pięknych
Do tego dodać należy oddany do użytku (w lutym
poznać jako osoba kompetentna i reagująca w sposób
im. Jana Matejki w Krakowie.
2014), wybudowany od zera, Dom Pracy Twórczej
bardzo zaangażowany oraz niezwykle odpowiedzialny
na Harendzie (k. Zakopanego) i mamy obraz zmie‑
na bieżące problemy i sprawy do załatwienia w Aka‑
niających się możliwości lokalowych oraz ciągłego
demii. Kierowanie uczelnią, jak wiadomo, nie jest
polepszania warunków do prowadzenia zajęć dydak‑
rzeczą łatwą i prostą. Stanowisko kanclerza w insty‑
tycznych, a także promocji uczelni jako instytucji
tucjonalnym i systemowym zarządzaniu uczelnią jest
kultury i sztuki. Muszę przyznać, że ten absorbujący
kluczowe i nie do zastąpienia. Kilkumiesięczny wakat
Grafiki (w latach 1977–
1978) oraz Wydziale
Zajmuje się malarstwem,
rysunkiem, projektowa‑
pracownię malarstwa
na Wydziale Grafiki ASP
Krakowskiego. Od 2012 r.
piastuje godność rektora
2
Wiadomości asp /67
na tym stanowisku przysporzył nam w rektoracie
Dr Jolanta Ewartowska kanclerz asp w Krakowie
mnóstwa pracy i zabrał dużo czasu dla spraw w żad‑
Urodzona 30 VII 1975 r. w Kodrębie (woj. łódzkie). Doktor nauk teologicznych, stopień
nej mierze niezwiązanych z problematyką dydak‑
doktora z zakresu teologii dogmatycznej obroniła w 2004 r. na postawie rozprawy pt.
tyki artystycznej i podnoszeniem poziomu jakości
Antropologia teologiczna Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Studium teologiczno‑dogma‑
kształcenia. No cóż, ta cała czarna robota – przygo‑
tyczne. W 2012 r. ukończyła studia licencjackie z zarządzania w Akademii Leona Koź‑
towanie lepszych, lokalowych i materialnych warun‑
mińskiego w Warszawie. Ukończyła także studia podyplomowe z zakresu funduszy
ków do prowadzenia zajęć ze studentami – dopiero
strukturalnych Unii Europejskiej (2004) w UKSW oraz Roczne Podyplomowe Studia
za jakiś czas zbierze swoje praktyczne i artystyczne
Menedżerskie w SGH (2009). Technik budownictwa, obecnie studiuje na II roku inży‑
owoce. Wszystko dla dobra, rozwoju i chwały Akade‑
nierii lądowej w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie. Od 2011 r. jest człon‑
mii oraz jej studentów i pedagogów.
kiem redakcji „Międzynarodowego Przeglądu Teologicznego Communio”. W latach
Początek każdego roku akademickiego skłania
2008–2014 pełniła funkcję zastępcy członka Komitetu Monitorującego Regionalny
do refleksji, a jeszcze bardziej do snucia śmiałych
Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Posiada certyfikat z zarządzania
planów i twórczych zamierzeń. Naukowcy uważają,
projektami wydany przez International Project Management Association (IPMA Level D).
że za sprawą rozwoju nauki świat można uczy‑
W latach 2003–2014 była zatrudniona w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyń‑
nić o wiele lepszym z ludzkiego punktu widzenia.
skiego w Warszawie, awansując od stanowiska referenta administracyjnego do zastępcy
Artyści twierdzą analogicznie, że kultura i sztuka,
kanclerza. Posiada doświadczenie w zakresie rozliczania inwestycji budowlanych –
połączone z globalnym rozwojem cywilizacji i nauki,
w tym dofinansowanych ze środków Unii Europejskiej. W latach 2005–2014 nadzoro‑
to fundamentalna część historii ludzkości, utrwa‑
wała pracę zespołów realizujących budowę Centrum Edukacji i Badań Interdyscypli‑
lanej w świadomości pokoleń, i nieustanna próba
narnych UKSW w Warszawie: budynek Auditorium Maximum, budynek Wydziału Nauk
odpowiedzi na pytania: „Skąd przychodzimy? Kim
Historycznych i Społecznych oraz Centrum Laboratoryjnego Nauk Przyrodniczych.
jesteśmy? Dokąd dążymy?”. To przemijanie w czasie
W latach 2010–2012 była zatrudniona na stanowisku kanclerza Akademii Sztuk
i zostawianie po sobie w dziełach sztuki emocjonal‑
Pięknych w Gdańsku, gdzie zajmowała się restrukturyzacją administracji i wdroże‑
nego oraz intelektualnego śladu uczuć i myśli jest
niem procedur kontroli zarządczej. Ponadto współpracowała z władzami rektorskimi
w gruncie rzeczy najszlachetniejszą formą twórczego
uczelni przy zainicjowaniu projektu przebudowy parteru Wielkiej Zbrojowni na cele
mierzenia się z ludzkim złem, z bezwzględnymi pra‑
wystawiennicze i edukacyjne ASP w Gdańsku.
wami natury oraz niszczycielskimi siłami w niewy‑
obrażalnych otchłaniach kosmosu.
Wolny czas lubi spędzać na lekturze (literatura faktu, powieści kryminalne i sen‑
sacyjne) oraz na górskich wędrówkach.
3
do średniowiecza, ale o znalezienie formuły, w której
nowoczesność nie oznaczałaby pogrzebania wspólno‑
towej i racjonalnej tradycji, a tradycja nie odgradza‑
łaby się od nowoczesności, lecz przeciwnie, byłaby
dla nowoczesności niezbędną kotwicą i fundamen‑
tem. Upominamy się nie tylko o nasze partykularne,
środowiskowe cele. Chodzi nam również o odrodze‑
nie roli uniwersytetu jako obdarzonego szczególnym
zaufaniem społecznym ośrodka, z którego na całe
społeczeństwo promieniuje szacunek dla prawdy,
↗ Stanisław Tabisz
Jednorożec
Kongresu Kultury
Akademickiej
2014
4
Podczas Kongresu Kultury Akademickiej, będą‑
uznanie dla autorytetów, kultura debaty publicznej,
cego w tym roku bardzo ważną częścią obchodów
tolerancja wobec odmiennych poglądów, racjonal‑
jubileuszu 650‑lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego,
ność politycznych decyzji, zrozumienie, że dbałość
wybitny socjolog prof. Piotr Sztompka, występując
o dobro wspólne to droga do osobistej pomyślności,
przed gośćmi i uczestnikami kongresu, powiedział:
a sukces indywidualny to przyczynek do dobra wspól‑
„Ostatnie dekady przynoszą groźną erozję kultury
nego. Nie muszę podkreślać, jak bardzo tego wszyst‑
akademickiej, dryfujemy w stronę zupełnie odmien‑
kiego naszemu społeczeństwu potrzeba”.
nej kultury korporacyjnej. Mówiąc przenośnie,
Przytoczone powyżej fragmenty wypowiedzi
w miejsce wspólnoty rozumu pojawia się przedsię‑
prof. Piotra Sztompki uważam za bardzo istotne
biorstwo przerobu studentów, a zamiast świątyni
w diagnozie aktualnego stanu osiągnięć i – niestety –
wiedzy – administracyjny biurowiec. To właśnie jest
zarysowujących się patologii w funkcjonowaniu
źródło szeroko odczuwanego w środowisku kryzysu
całego środowiska akademickiego, do którego prze‑
idei uniwersytetu i instytucji uniwersytetu, a w szer‑
cież należy nasza Akademia Sztuk Pięknych. Analogie
szym społeczeństwie – powód dramatycznego spadku
ze środowiskiem artystycznym są oczywiste. Nauki
zaufania do nauki […]. Uniwersytet Jagielloński
ścisłe, humanistyka i sztuka – to obszary nawzajem
uważa za swój obowiązek podjąć próbę odwrócenia
się przenikające i inspirujące. Patrząc z kreatywną
tych fatalnych tendencji, odrodzenia, właśnie „reak‑
ufnością i nadzieją w obiecującą perspektywę nowego
tywowania” tego, co w wielkiej tradycji uniwersyte‑
roku akademickiego 2014/2015, starajmy się razem –
tów europejskich jest najcenniejsze, uratowania idei
Studenci, Pedagodzy i Pracownicy administracji –
uniwersytetu i kultury akademickiej przed zapędami
dać z siebie wszystko, co w nas twórczo najlepsze
kultury korporacyjnej. Taki zwrot już się dokonuje
i najszlachetniejsze. Ale nie miejmy złudzeń i nie
w tych uniwersytetach zagranicznych, które lokują
lgnijmy do łatwych iluzji i pozorów. Jedna z wybit‑
się w rankingach w pierwszych dziesiątkach, a nie jak
nych aktorek amerykańskich powiedziała: „Praw‑
nasze – trzecich setkach. Nie chodzi nam o powrót
dziwe doświadczenie zdobywa się ciężką pracą”.
Wiadomości asp /67
W nowym roku akademickim 2014/2015
wszelkiej pomyślności, pasji twórczej i poznawczej, rozwoju talentu, sukcesów
fot. Stanisław Tabisz
w pracy artystycznej, dydaktycznej i zawodowej Studentom, Pedagogom,
Pracownikom administracji oraz Przyjaciołom Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie życzą
prof. Stanisław Tabisz
prof. Piotr Bożyk
dr hab. Jan Tutaj, prof. asp
dr Jolanta Ewartowska
rektor
prorektor
prorektor
kanclerz
Przemówienie inauguracyjne rektora
Wielce Szanowni Goście!
Szanowni Pedagodzy
i Pracownicy Akademii!
Drodzy Studenci
i Doktoranci!
Dzisiejszy dzień – 2 x 2014 r. – jest dniem szczegól‑
nowo wygospodarowane i zaprojektowane przez
nym w prawie 200‑letniej historii Akademii Sztuk
architektów Jacka Budyna, prof. Janusza Kuchejdę
Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie. Po raz pierw‑
i prof. Grzegorza Bilińskiego. Są one nowocześnie
szy inauguracja roku akademickiego odbywa się
wyposażone, polepszającą ogólny standard studio‑
w nowej, własnej Auli, ale jednocześnie w naszym
wania w najstarszej uczelni artystycznej w Polsce…
starym, zabytkowym, głównym budynku Akade‑
Chciałbym w tej uroczystej chwili podziękować
mii przy pl. Matejki 13, placu noszącym nazwisko
wszystkim osobom, które przyczyniły się i przy‑
naszego znakomitego patrona i mistrza.
czyniają się nadal do pełnej realizacji tego bardzo
trudnego przedsięwzięcia. Jak wiadomo, budowa‑
nie od początku jest znacznie łatwiejsze aniżeli
Stanisław Tabisz
adaptowanie i dostosowywanie się do starej zabu‑
dowy. Zatem dziękuję bardzo serdecznie projektan‑
6
Mam zaszczyt i honor otwierać 196. rok akademicki
tom‑architektom, rektorom poprzednich kadencji,
w naszej uczelni w sytuacji wyjątkowej. Sala, w której
członkom Senatu ASP poprzednich i aktualnej kaden‑
Państwo dzisiaj spotykacie się z całą naszą społeczno‑
cji, dziekanom wydziałów, osobom nadzorującym
ścią akademicką oraz przyległe sale wielofunkcyjne
proces budowy i adaptacji, firmom wykonującym
i galerie sztuki, a także wszystkie sklepione kory‑
prace budowlane, wyposażeniowe i specjalistyczne.
tarze – to rezultat dobiegających końca ostatnich
Tych osób i firm jest bardzo dużo. Pozwólcie Państwo,
etapów inwestycji, która finansowana była zarówno
że dzisiaj nie będę wszystkich wymieniał z imienia
ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa
i nazwiska, ale moje podziękowania proszę przyjąć
Narodowego, również ze środków własnych, jak też
w poczuciu odpowiedzialnie przyjętego na siebie
(w ostatnim etapie) z programu Unii Europejskiej
obowiązku… chociaż nie było i nie jest to wszystko
„Infrastruktura i Środowisko”. Po prawie 10 latach
takie proste i łatwe. Przeciwnie. Było niezmiernie
wewnętrznej rozbudowy stary budynek Akademii
absorbujące, uciążliwe i wymagające (w ostatnich
zyskał nowe przestrzenie dydaktyczne, administra‑
miesiącach) stałego nadzoru ze strony rektora posta‑
cyjne i wystawiennicze, polepszając w ten sposób
wionego w niezwykle trudnej i skomplikowanej
warunki do prowadzenia swojej edukacyjnej i arty‑
sytuacji strategicznego i logistycznego zarządzania
stycznej misji oraz stan ogólnego bezpieczeństwa.
procesem inwestycyjno‑budowlanym.
Cieszymy się bardzo, że w historycznych murach
Mówiąc dzisiaj na gorąco o przedłużającym
Akademii znalazła się jeszcze przestrzeń na wnętrza
się finale projektu „Budowa sal wielofunkcyjnych
Wiadomości asp /67
↑ Rektor prof. Stanisław Tabisz
w ASP w Krakowie”, nie sposób pominąć inwesty‑
oraz osiągania coraz lepszych rezultatów i efektów
cji, której realizacja trwała niewiele ponad 2 lata.
kształcenia. Również dla dalszego ciągłego polepsza‑
Jest to wybudowany ze środków MKiDN (z udzia‑
nia infrastruktury – w dalszej perspektywie – reali‑
łem środków własnych) nowy Dom Pracy Twórczej
zowania śmiałej strategii rozwoju uczelni. Mieści
na Harendzie (k. Zakopanego), do którego po gościn‑
się w tym także koordynacja działań administracji
nym posiedzeniu Konferencji Rektorów Uczelni Arty‑
i kadry dydaktycznej, wprowadzanie skutecznych
stycznych (KRUA) już od lutego tego roku wyjeżdżają
mechanizmów organizacyjnych i projakościowej
grupy studentów na zajęcia plenerowe. Dom został
polityki kadrowej, a także mądry kompromis w spra‑
zaprojektowany kompleksowo i funkcjonalnie.
wach różniących nas w sposób naturalny, aczkolwiek
Znajdują się w nim pomieszczenia mieszkalne, pra‑
wymagających obrania jakiegoś kierunku, korzyst‑
cownie twórcze, sala konferencyjna i galeria sztuki.
nego dla nas wszystkich, z priorytetowym uwzględ‑
I tu należą się serdeczne podziękowania wszystkim
nieniem nadrzędnego interesu uczelni…
zaangażowanym w zaprojektowanie, budowę i wypo‑
W pierwszych dekadach XXI stulecia żyjemy
sażenie tego domu, a przede wszystkim sponsorowi,
w czasie wielkiej i szybko postępującej rewolucji
którym było głównie Ministerstwo Kultury i Dzie‑
informatycznej i technologicznej, ale ekspresja twór‑
dzictwa Narodowego. Na ręce obecnych na naszej
cza człowieka i jego artystyczna oraz projektowa kre‑
inauguracji przedstawicieli MKiDN składam wyrazy
atywność nie straciły na znaczeniu. Nie straciła także
wdzięczności i gorące podziękowania! Szczególne
na znaczeniu potrzeba ratowania, konserwowania
podziękowania kieruję w stronę podsekretarz stanu,
i restaurowania dzieł sztuki, cennych dla światowego
Pani wiceminister Moniki Smoleń, której pomoc,
i rodzimego dziedzictwa. Akademia Sztuk Pięknych
życzliwość i zrozumienie trudnych problemów prowa‑
im. Jana Matejki w Krakowie, kształcąc aktualnie stu‑
dzenia inwestycji budowlanych spotykały się zawsze
dentów na 7 wydziałach i 9 kierunkach, swą histo‑
z korzystnymi dla nas rozwiązaniami procedural‑
ryczną i edukacyjną misję pełni w odpowiedzialnym
nymi i finansowymi.
przeświadczeniu o niezwykle ważnej społecznej roli,
Kierując swoje myśli ku zadaniom i organizacji
jaką w rozwiniętych, demokratycznych społeczeń‑
nowego roku akademickiego 2014/2015, pragnę
stwach i państwach uzyskała sztuka profesjonalnie
Państwa zapewnić, że moja intencja kierowania
kształtowana, promowana i upowszechniana; budu‑
Akademią jest niezmienna: pełne poświęcenie dla
jąca siłę i kulturową tożsamość każdej cywilizacji.
spraw edukacji i twórczości artystycznej, dla promocji
W Krakowie, mieście królów polskich – gdzie 650 lat
naszej uczelni, dla podnoszenia poziomu nauczania
temu powstał z nadania króla Kazimierza Wielkiego
7
Rok 2014 śmiało można nazwać
rokiem jubileuszy. Pierwszy to jubi‑
leusz 650‑lecia pełnienia naukowej
i humanistycznej misji Uniwersytetu
Jagiellońskiego, w którego strukturze
organizacyjnej w 1818 r. powstała kra‑
kowska Akademia Sztuk Pięknych.
8
Uniwersytet Jagielloński – tradycje historyczne i kul‑
majowy pochód rektorów polskich, europejskich
turowe mają zarazem walor uniwersalny i zasięg
i światowych uczelni z katedry na Wawelu ulicami
ogólnoświatowy, jak też są dziejowym skarbcem oraz
Krakowa do Auditorium Maximum stał się spekta‑
matecznikiem polskości. Łączenie zatem tradycji
kularnym wydarzeniem dla naszego miasta, uzmy‑
i dorobku minionych epok z dynamicznie zmienia‑
sławiając wszystkim w tej przepięknej manifestacji
jącymi się wymogami i odkryciami współczesno‑
ulicznej, jak ważnym dla nauki i kultury każdego
ści to nie jest li tylko założenie stricte teoretyczne
kraju jest zakorzeniony w głębokiej historii i rozkwi‑
i wyłącznie programowe. To rezultat raczej impo‑
tający współcześnie uniwersytet. Czym jest nauka,
nujących dokonań, na bazie których rozwijamy naj‑
sztuka i kultura dla narodu europejskiego o tak
bardziej nowoczesne, eksperymentalne i odkrywcze
bogatych jak polska tradycji, potencjale i wartości?
podejście do zagadnień ekspresji artystycznej, inno‑
W tym roku, w sierpniu obchodziliśmy 70. rocz‑
wacyjnego i kreatywnego projektowania, ratowania
nicę powstania warszawskiego. Dzisiaj, w nasilają‑
i utrwalania naszego dziedzictwa kulturowego.
cym się sporze o historię, wydaje mi się, nie mamy
Rok 2014 śmiało można nazwać rokiem jubile‑
prawa oceniać, jakiego rodzaju śmierć w tamtym
uszy. Pierwszy – niezwykle doniosły, barwny i reflek‑
tragicznym czasie byłaby lepsza, bo większość z nas
syjny – to jubileusz 650‑lecia pełnienia naukowej
nigdy nie była w tak ekstremalnej sytuacji. Nic jednak
i humanistycznej misji Uniwersytetu Jagielloń‑
nie zmyje hańby oraz bestialstwa inwazji i agresji,
skiego, w którego strukturze organizacyjnej – przy‑
przeciwko której występowały warszawskie dzieci
pomnę Państwu – w 1818 r. powstała krakowska
z karabinami w dłoniach, w żelaznych hełmach
Akademia Sztuk Pięknych. Mam nadzieję, że nigdy
z biało‑czerwoną opaską. Żadne miasto na świecie
nie wymażemy z pamięci spotkań i referatów oraz
nie ma w przestrzeni publicznej pomnika Małego
dyskusji, które odbyły się w marcu 2014 r. podczas
Powstańca. To wstrząsający i druzgocący symbol
Kongresu Kultury Akademickiej przygotowanego
zaniku ludzkiego sumienia i uczuć. Dzieci walczące
i poprowadzonego ideowo oraz organizacyjnie przez
przeciwko zwyrodniałym oprawcom, ginące w strasz‑
znakomitego – mam śmiałość stwierdzić – przyja‑
liwy sposób w oszalałym od nienawiści i zbrodni świe‑
ciela naszej uczelni, prof. Piotra Sztompkę. Wybitny
cie! To ciemna otchłań nihilizmu i nicości ludzkiej
socjolog zwracał uwagę m.in. na wiele pozytywnych,
kultury i cywilizacji. Oto, czym jest w ostateczności
jak i negatywnych procesów zachodzących w naszym
wolność, która w czasach demokratycznego samosta‑
akademickim środowisku, ostrzegając, że kultura
nowienia w Polsce, po „solidarnościowej” przemianie
korporacyjna zaczyna wypierać tradycyjną kulturę
ustrojowej przysparza tak wielu rozterek i wątpliwo‑
akademicką opartą na partnerstwie oraz pełnej wol‑
ści niektórym artystom, historykom i politykom. Jak
ności poszukiwań, zarówno w obszarze nauki, jak
odważnie i zwyczajnie zarazem rok temu zdiagnozo‑
i – rzecz jasna – humanistyki i sztuki. Niezwykły,
wał problem wolności, kontrowersyjnie postrzegany
Wiadomości asp /67
Mamy nasz lokalny, złoty jubi‑
leusz 50‑lecia Wydziału Form
Przemysłowych. Pamiętamy o jubi‑
leuszu 100‑lecia wybrania Józefa
Mehoffera na stanowisko rektora
naszej uczelni.
w Europie i Polsce premier Węgier Victor Orbán, kiedy
nihilistycznej beznadziei i nicości… Dlatego przema‑
powiedział: „Idąc za głosem serca – nie zgadzamy
wia do mnie pokoleniowy apel Zbigniewa Herberta:
się, by inni nam mówili, co mamy myśleć i jak żyć
Wzywam was Starzy Mistrzowie
[…]. Nie dajmy sobie narzucić, kiedy i dokąd mamy
w ciężkich chwilach zwątpienia
podróżować, z kim mamy się spotkać, co mamy oglą‑
sprawcie niech spadnie ze mnie
dać, czego słuchać, co mamy czytać, gdzie i co mamy
wężowa łuska pychy.
mówić. Wolność i szczęście w życiu prywatnym nie
Studenci I roku, którzy zdali egzamin i przybyli
spełnią się, kiedy w życiu społecznym tolerujemy
po raz pierwszy do krakowskiej Akademii Sztuk Pięk‑
zniewolenie i kłamstwo”. Zatem wolność nie wydaje
nych, niech dobrze zapamiętają ten dzień. Artysta
się atrybutem martwej bezradności, ambiwalencji
malarz i grafik Leon Kowalski, wstępujący w 1891 r.
aksjologicznej, zachłannego hedonizmu, medialnej
do Szkoły Sztuk Pięknych (do tego samego budynku
presji i manipulacji, artystycznego wybebeszania
przy pl. Matejki 13, w którym teraz jesteśmy), tak
swoich wnętrzności oraz infekowania otoczenia
oto wspomina: „Dzień był cudowny, słoneczny.
złymi instynktami. Z wolnością bywa tak jak daw‑
Jesienne planty, jak i całe miasto przetkane złotem…
niej ze zdrowiem na Litwie. Adam Mickiewicz napi‑
[…]. Była godzina 10‑ta rano, kiedy wchodziliśmy
sał w sławnej inwokacji: „Ile cię trzeba cenić, ten
po szerokich schodkach do Szkoły Sztuk Pięknych
tylko się dowie, kto cię stracił”. Bo stracić ojczyznę
na Kleparzu […]. Miałem tu posiąść tajniki zacza‑
to w istocie stracić wolność…
rowanej sztuki, zbliżyć się do nieznanego świata
W tym roku przypadł, również wielorako interpre‑
wielkich kapłanów linji, formy i koloru. Szedłem
towany, jubileusz 25‑lecia odzyskania niepodległości
z pewnym dreszczem w duszy. Co to będzie? Może
w przełomowym roku 1989. Obchodziliśmy radośnie
nie będą chcieli mnie przyjąć? Może…?”. Drodzy stu‑
10‑lecie wstąpienia Polski do Unii Europejskiej. Mamy
denci! Przyjęli was! Będzie dobrze, będzie wspaniale!
nasz lokalny, złoty jubileusz 50‑lecia Wydziału Form
Za chwilę złożycie ślubowanie! Wszystko, co najlep‑
Przemysłowych. Pamiętamy o jubileuszu 100‑lecia
sze, najpiękniejsze i najbardziej twórcze… i Wasza
wybrania Józefa Mehoffera na stanowisko rektora
młodość – otwierają się w pełni przed Wami! Witam
naszej uczelni. Patronem roku 2014 w Akademii jest
Was bardzo serdecznie w Akademii Sztuk Pięknych
nasz wybitny rzeźbiarz i pedagog Xawery Dunikowski.
oraz w magicznym Królewskim Mieście Krakowie!
Być może już w tym miesiącu będziemy upamiętniać
Powodzenia!
50. rocznicę jego śmierci na zorganizowanym przez
Quod bonum felix faustum fortunatumque sit!
Wydział Rzeźby sympozjum… To wszystko są tylko
(Oby to było dla szczęścia, dobra i pomyślności
małe kwiatki naszej codziennej kultury pamięci,
bo nie przyszliśmy do Akademii znikąd i będąc
artystami, nie tworzymy dla jakiejś absurdalnej czy
nas wszystkich!)
196. rok akademicki w Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie uważam za otwarty!
9
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Design
–rzeczywistość
czy fikcja?
Janusz Krupiński
przekształcanie fikcji w rzeczywistość i rzeczywisto‑
ści w rzeczywistość” (i 101). Twierdził: „na wyjściu
Andrzej Pawłowski odrzuca design polegający
procesu artystycznego jest fikcja, zaś na wyjściu pro‑
na „nadawaniu produktom cech fikcyjnych, nieod‑
jektowania rzeczywistość”3 […].
powiadających rzeczywistym własnościom”1. Słowa
te, bynajmniej nie jasne, można próbować rozumieć
Kryptomagia
Ur. w 1955 r. Filozof,
na dwa sposoby. Pierwszy sposób odczytania: „nada‑
Być może nikt z nas nie chciałby żyć jakąś fikcją, nie
dr hab. prof. ASP
waniu przedmiotom cech fikcyjnych, czyli nieodpo‑
chciałby oddać życia iluzjom. A jednak nikt, o ile jest
wiadających ich rzeczywistym własnościom” (w miej‑
homo, istotą kulturową, nie zatrzyma się w granicach
wykłada teorię sztuki.
sce „produktom” podstawiam „przedmiotom”). Drugi
rzeczywistości.
Prof. UP w Krakowie,
sposób odczytania polega na nadawaniu takich cech
Pochwalane przez Pawłowskiego „modele ide‑
Instytut Filozofii i Socjologii,
fikcyjnych, które nie odpowiadają rzeczywistym
alne”, możliwie najodleglejsze od stanu rzeczywistego
w Krakowie, Katedra
Historii i Teorii Sztuki,
kierownik Zakładu
(w odróżnieniu od tych fikcyjnych, które odpowia‑
świata, z definicji nie są rzeczywistością, a przecież
wykłada filozofię sztuki
dają rzeczywistym). Pawłowski nie napisał po prostu:
to ich projektowanie postulują liczne teksty tego
i estetykę.
„cech fikcyjnych, nierzeczywistych”. […].
autora. Pawłowski najwyraźniej nie zna tej roli
Aksjologii i Filozofii Kultury,
10
Kwestia rzeczywistości czy nierzeczywistości
sztuki, która polega na ukazywaniu ideałów… W prze‑
w designie z pewnością nie sprowadza się do przy‑
ciwnym razie musiałby uznać wyższość sztuki albo jej
padku mistyfikacji, gry pozorów świadomie podej‑
pokrewieństwo ze swym ideałem designu.
mowanej przez użytkownika, nabywcę. Nie dotyka
Co więcej, powyższe tezy mogły zostać wysunięte
istoty problemu przypadek opisywany przez Paw‑
tylko w ignorancji polegającej na nieznajomości
łowskiego: projektanci „imitują wyglądem produktu
sztuki demaskatorki życia, dzieł ukazujących fikcje
takie właściwości, których on w istocie nie posiada,
rzekomej rzeczywistości, świata człowieka.
a konsumenci akceptują pozorowane cechy wyrobu,
Wpisanie w definicję designu nieobecności ilu‑
ponieważ w gruncie rzeczy dążą przede wszystkim
zji, fikcji, wolności od fikcji – co pozostawi w jego
do taniego kupna prestiżu”2.
ramach, zakresie, nawet przy zachowaniu zupeł‑
W przekonaniu Pawłowskiego „polem sztuki
nie potocznego rozumienia iluzji, fikcji? Chodzi
jest przekształcanie fikcji w fikcję i rzeczywisto‑
o postulat, normatywne pojęcie? Jeśli rzecz miałaby
ści w fikcję. Natomiast polem nauki i techniki jest
sprowadzać się do tego, by nie sprzedawać mało
Wiadomości asp /67
W przekonaniu Pawłowskiego
„polem sztuki jest przekształca‑
nie fikcji w fikcję i rzeczywisto‑
ści w fikcję. Natomiast polem nauki
i techniki jest przekształcanie fik‑
cji w rzeczywistość i rzeczywistości
w rzeczywistość”.
→ Andrzej Pawłowski
pod pozorem, że otrzymuje się dużo, mielibyśmy
uprawiał magię, świadomy był takiego charakteru
do czynienia z banałem. Kto tylko w ten sposób widzi
swoich wysiłków? Raczej działał w najlepszej wie‑
kwestię fikcji, redukuje ją do tego poziomu, ten nie
rze… zgodnie ze swoją dobrą wiedzą. Jeśli tak, to czy
rozumie wagi zagadnienia.
autentyczna magia nie jest zawsze kryptomagią!?
Design bez fikcji – czy to możliwe? Kiedy to ludz‑
Ukryty, nieuświadomiony charakter magii,
kie postawy, działania, a więc i przedmioty z nimi
powiedziałbym ostrożniej: kryptomagia polega
związane, nie mają charakteru fetyszyzmu, idolatrii,
na tym, że stanowi ją działanie z punktu widzenia
wolne są od zaklęć, uroków i zauroczeń? Kiedy to nie
samego podejmującego je człowieka skierowane
ulegamy urokom na nas rzucanym? Kiedy to nie uwo‑
na coś w świecie zewnętrznym, tam mające przy‑
dzi nas urok? Czy magia jest tylko przebrzmiałą, a dzi‑
nieść zmianę, podczas gdy faktycznie czynienie tego
siaj co najwyżej marginalną formą kultury?
oddziałuje na niego samego, na czyniącego człowieka
Pojęcie magii przywołuję tu z pamięcią o spo‑
(i jego odbiorców).
strzeżeniu, które Mircea Eliade za kimś odnotował
Uogólniając: wprawdzie człowiek definiuje cele
w swym dzienniku: efekt magii, na przykład zwią‑
swych wysiłków „obiektywnie”, „racjonalnie”, nie‑
zanej z prehistorycznym malarstwem jaskiniowym,
egoistycznie, w gruncie rzeczy jednak działa z jedną
jak my, mądrzy, dobrze to wiemy, nie sięga upragnio‑
ukrytą intencją: zbudowania lepszego obrazu samego
nej zdobyczy, nie zmienia zachowania zwierzęcia,
siebie we własnych i cudzych oczach, chodzi mu
a „dotyczy wyłącznie myśliwego”. Czy to nie dość,
o dowartościowanie samego siebie. Rośnie: nadyma
nie wiele? Powiedzmy, na przykład sprzyja sku‑
się, obrasta, rozpiera. Sądzi i mówi, że chodzi mu
pieniu myśliwego, co może zaowocować udanym
o sport, rozrywkę, zdrowie, wypoczynek, mówi
polowaniem. Zauważmy, podobny efekt mogą nieść
o zaspokojeniu swych potrzeb (o jakże: „natural‑
ze sobą ozdoby, dekoracje, ornamenty (pojawiające
nych”), a w gruncie rzeczy szuka wyniesień i unie‑
się na przykład na broni) lub ich… brak, znacząca ich
sień. Wzlotu i głębi, obojętne, czy to w oszołomieniu,
nieobecność. W każdym przypadku dodając animuszu
czy odosobnieniu, w euforii czy medytacji. „Czegoś
ich użytkownikowi.
więcej, więcej, więcej…”.
Magia jest wprawdzie nieskuteczna wobec
Na jakich „mechanizmach” psychicznych opie‑
swego przedmiotu, jednak oddziałuje na samego
rają się te procesy? Ukrywanie przed samym sobą
maga. Czy człowiek prehistoryczny intencjonalnie
swych własnych motywów działania (odmiennych
11
malarz mazia i czuje, że oto wchodzi w otwierającą
W czym leży sens kryptomagii,
co ma przynieść? Sens życia mil‑
cząco został utożsamiony z dobrym
samopoczuciem, z poczuciem siebie,
podniosłym, głębokim, wy-, do-, god‑
nym, z odczuciem zrozumienia sie‑
bie i swego miejsca w świecie…
się przed nim przestrzeń, ta go ogarnia i mówi: „poru‑
szam się ku krańcom […], to, co odczuwam, to coraz
więcej mnie, dalej i dalej” (Jackson Pollock, to jego
opis marzenia sennego, którego spełnienie zna‑
lazł, stojąc przed swym malowidłem No 34, później
na cześć tego doświadczenia jedności ze wszystkim
zmienił jego tytuł na One)4.
Przykłady z zakresu designu? Hipnotyzujące
formy, kult przedmiotu, gwiazdy designu oraz ich
fani… Mocniejszym przykładem jest funkcjonalizm
w wydaniu modernistycznym, „styl międzynaro‑
dowy”: magia stylistyki „XYZ”, siatki układu kar‑
tezjańskiego mającej wnosić porządek, a symboli‑
zującej go, konkretyzującej się w „abstrakcyjnych”
kompozycjach, zredukowanych do poziomu nieuświa‑
od najlepszych intencji i szczerych chęci) należy do zna‑
domionego ornamentu, formy w oczach projektan‑
nych mechanizmów samoobronnych człowieka. Inne
tów oraz publiczności wydające się funkcjonalnymi,
wyjaśnienie może wprowadzić pojęcie projekcji. Na to,
racjonalnymi, a im samym przynoszące takież poczu‑
z czym ma do czynienia, na to, co robi, człowiek nieświa‑
cie, rozumienie siebie…
domie rzutuje, wnosi, wkłada pewne treści (znajduje
Wniosek? Przykłady powyższe pokazują, że kryp‑
na przykład echa swych uczuć, pragnień, pożądań).
tomagia opiera się na efekcie reprojekcji, inaczej
Co więcej, nie tylko „wkłada” je tam, lecz także łączy
mówiąc: na efekcie lustra projekcji. W to, czy na to,
z tym, co „tamta strona” mu podpowiada, podsuwa,
co ma przed sobą, ktoś nieświadomie rzutuje coś z sie‑
daje się uwieść, chłonie, i z tym utożsamia (blisko:
bie, na przykład ze swych tęsknot, bądź w tym rozpo‑
introjekcja, ukrycie przed sobą negatywnego charakteru
znaje siebie, nawet we własnym odczuciu (!) takiego,
przedmiotów, z którymi zmuszeni jesteśmy obcować?).
jakim jakoby był od zawsze, tylko nie zdawał sobie
Kryptomagia. Dziedzina artystyczna dostarcza
z tego sprawy, na przykład swą tęsknotę, którą – jak
przykładów szczególnie dobitnych (być może, był
sądzi – musiał mieć w sobie od dawna, a dzięki spo‑
to jeden z powodów, dla których Pawłowski nego‑
tkanemu odkrył w sobie i zrozumiał siebie, jakim był
wał myśl o designie jako sztuce oraz o upodobnieniu
i jest. W ten sposób dokonuje się integracja spotka‑
designu do sztuki: tam przeczuwał „fikcję”). Oto arty‑
nego przedmiotu z własnym wyobrażeniem (obrazem)
sta ma przed sobą płótno, na którym maluje. Mazia
samego siebie spotykającego. W tym, co w rezultacie
i mówi, że… ba, sam widzi, oto coś mu się pojawia,
ten ktoś widzi (a widzi więcej, niż sprojektował, wło‑
wychodzi mu naprzeciw, daje się przeczuć, odczuć,
żył, to nie tylko autosugestia, przedmiot podsuwa
staje przed nim, ogarnia go. Mgli się przed nim, jak
wiele), w tym obrazie, rozpoznaje on siebie, utożsa‑
mówi, coś, co wymyka się słowom, jest niewypo‑
mia siebie z tym, zrasta się z tą „maską”, z tym „por‑
wiadalne… Niejasność, dziw, zagadkowość uchodzą
tretem” – pod tym jednym warunkiem: jeśli w ten
za Tajemnicę. Kogo uwodzą, ten siebie ma za „Kogoś”,
sposób rośnie w swoich oczach, jeśli urasta…
przecież partycypuje w „Tajemnicy”, oto chociaż
W czym leży sens kryptomagii, co ma przynieść?
„Jej” dotyka, chociaż „Ją” przeczuwa… Głębokim
Sens życia milcząco został utożsamiony z dobrym
sam się sobie wydaje wobec tych „Głębi”. Ba, powie,
samopoczuciem, z poczuciem siebie, podniosłym,
że od „bydlęcia” nie różni się ten „człowieczyna”,
głębokim, wy-, do-, godnym, z odczuciem zrozumie‑
w którym nie pobudziło się „maksymalnie to poczucie
nia siebie i swego miejsca w świecie…
dziwności, tajemniczości, niezgłębialności istnienia”,
12
ba, doda jeszcze, z powagą, bez cienia ironii, że „tylko
Oswajanie absurdu
w tym wznieść się można ponad siebie” (Witkacy,
Skrajnie ujmując i widząc kwestię roli fikcji w świe‑
Jedyne wyjście). Inny przypadek z dziedziny sztuki:
cie i życiu człowieka: Człowiek nie może wytrzymać
Wiadomości asp /67
Uniesienie? Hezjod: „każdy cieszy się nim
Sięgając do mitologii greckiej, w tym
zakresie odczytuję ją z myślą o desi‑
gnie, a w gruncie rzeczy o istocie
kultury. To nie do wiary, co już sta‑
rożytni wiedzieli o istocie i nie‑
uchronnych konsekwencjach pory‑
wów ku czynieniu projektów.
w sercu, nie zdając sobie sprawy, że tuli w ramionach
swą własną zgubę”.
Uciekając przed pustką, nicością, absurdem
życia, łatwo popaść w próżność (jeśli nie jest to nie‑
uchronne). Próżność „demonstracyjnej konsumpcji”
równie dobrze, jak próżność prostoty, ascezy, „mniej
jest więcej”. To krańce jednej pozy: Oby więcej!
Prometeusz i Pandora (Ergane, Hermes, Afrodyta)
Mit Pandory. Pierwsza kobieta zostaje zesłana na Zie‑
mię, jako kara dla ludzi, kara za to, że jeden z nich,
Prometeusz, porwał się na coś, co przynależało
bogom. Ona, o imieniu Pandora, czyli „Wszechdaw‑
czyni”, przynosi ze sobą dary otrzymane od bogów…
Rzekome dary, faktyczne kary. Ostatecznym darem:
nawet przeczucia tego, że jest nikim i niczym, ledwie
zlepkiem materii, gatunkiem zwierzęcym, nie może
wytrzymać myśli o pustce, absurdzie życia. O absur‑
nadzieja.
Imię jej odczytuję następująco: w gruncie rzeczy
wszyscy nie mamy nic więcej, niż ona daje.
dzie życia, czyli jego asensowności: świat, egzystencja
Hezjod pisał, iż ciesząc się z „darów” Pandory,
jest poza sensem i bezsensem, poza dobrem i złem.
człowiek popada w uniesienie, a przez to, nie zda‑
Kategorie te są puste, nieadekwatne, same są ilu‑
jąc sobie z tego sprawy, lgnie do czegoś, co w isto‑
zją, konstrukcją magiczną, podobnie jak sztandary
cie przynosi mu zgubę (wbrew tłumaczom sądzę,
bezinteresowności, altruizmu, ofiary… W reakcji
że Hezjod myślał: w istocie przynosi mu zatracenie;
na (nie)uświadomione poczucie absurdu człowiek
w każdym razie implicite powiedział: w tym się czło‑
tworzy kulturę⁵.
wiek zatraca).
Kiedy to kultura, ten czy ów obiekt, to czy inne
Czym były, na czym polegały owe „dary” Pandory?
zachowanie, jest w gruncie rzeczy czymkolwiek więcej
Szukając odpowiedzi, kieruję uwagę w stronę natury
niż wariantem „ngoso”, czymś do niego nieporów‑
każdego z tych właśnie bogów, którzy wyznaczali
nywalnym, wolnym od kryptomagii? Kiedy to nawet
dary‑kary. Każdy wyposażał ją w to, co jemu właściwe.
hostie, monstrancje, ołtarze, pokłony i podniesie‑
Dary są karą wymierzoną przez bogów ludziom
nia, obrzędy, ceremonie i etykiety, sceny, scenografie
i scenariusze, drogi, te podniosłe czy te powszednie,
pompatyczne, dęte czy (jakoby?) powściągliwe, ubo‑
za to, że uwiódł ich czyn Prometeusza.
Na czym polega akt prometejski, jaką konsekwen‑
cję nieuchronnie pociąga?
gie, proste, czy to noszące imię „metoda”, czy „dō”
Sięgając do mitologii greckiej, w tym zakresie
(japońskie 道, na przykład sadō, kadō, jūdō) – nie
odczytuję ją z myślą o designie, a w gruncie rzeczy
są magicznym zabiegiem, środkiem oszałamiającym?
o istocie kultury. To nie do wiary, co już starożytni
Który to styl życia wolny jest od walki o dobre samo‑
wiedzieli o istocie i nieuchronnych konsekwencjach
poczucie, o poczucie siebie, o bycie kimś, o raj? Ten
porywów ku czynieniu projektów.
bliski abnegacji? Praktycystyczny jakiś? Naznaczony
wyobcowaniem, wycofaniem się?
Czyżby niczym samospełniająca się przepo‑
wiednia mitologia czytana przez pokolenia weszła
Design (designerski) kreśli, mazia, lepi, drukuje…
w umysły, wykształciła dominujący typ mentalno‑
wypatrując postaci, zjaw, świateł i cieni, sensów i bez‑
ści? A może „po prostu” mitologia rozpoznaje i ujaw‑
sensów. Design „uświetnia” i „uświęca” konieczność,
nia naturę człowieka? Modele idealne ról, postaw,
stroi i nastraja konieczności życia, by grały. Design
podejść, życia?
szminkuje nicość bytu. Och, design to make‑UP, pozór
Mity dają obrazowy wyraz pewnym intuicjom,
jakiegoś up, iluzja przeistoczenia nicości w Coś (tyle
przeświadczeniom co do natury rzeczy, świata, kon‑
znaczy ludzkie creatio ex nihilo).
dycji człowieka.
13
Kimś. W tym akcie istni się człowiek, rozpoznając
Wczytując się w mit o Pandorze,
to znajduję: pierworodne, źródłowe
rysy, fatum designu znaczą imiona
Prometeusza i Pandory, a dokład‑
niej: Prometeusza oraz darczyń‑
ców Pandory, a mianowicie Ergane,
Hermesa i Afrodyty.
swoje powołanie.
Tam leżą początki designu.
Ciąg dalszy tej mitologicznej historii już pobieżnie
znamy. Jego imię to Pandora.
Biblijne skojarzenie (podnoszone już w średnio‑
wieczu): pojawia się Ewa, a więc nadchodzi wygnanie
z raju. Przeminie, jak mówi Hezjod, chryseon genos,
Złote Pokolenie ludzkości. Kończy się Złoty Wiek, era
obfitości i szczęścia, era beztroski, era życia nasączo‑
nego chwilą, wypełnionego teraz, życia, które nie
upadło jeszcze w czas (a więc wolnego od czynienia
projektów), życia, w którym praca, choroba i śmierć
nie są znane. Uwaga: prometejska wiara w możliwość
nieograniczonej twórczości jeszcze nie zna kresu,
Zanim wrócę do mitu o Pandorze, poczynię uwagę
w kwestii sposobu interpretacji, który tu przyjmuję.
W jaki sposób spełnia się owa kara, którą nie‑
Otóż, pod opowieścią, którą ktoś między bajki gotów
sie ze sobą Pandora? Na czym polega konsekwencja
jest włożyć lub jako literaturę taką gotów jest czytać,
prometejskich ambicji? Pandora będzie pociągała
ten objawia się sens: to, co boskie, oznacza stojącą
za sobą, wodziła ku swym urokom, a te, jak urok,
ponad człowiekiem wyższą siłę, oznacza porządek,
spadną na ludzkość ją naśladującą. Trzy uroki zostaną
któremu człowiek nieuchronnie podlega… Stwierdze‑
rzucone… Ich naturę wyznaczają imiona Ergane, Her‑
nie, iż „bogowie” zsyłają na człowieka jakąś „karę”
mesa oraz Afrodyty, bogów, którzy wyposażyli Pan‑
za coś, oznacza, że w tym porządku nieubłaganą kon‑
dorę. Za wolą Zeusa, aby właśnie była uwodzicielska,
sekwencją, ceną, jaką się płaci za podjęcie owego
pociągająca, wiodąca, seductive, alluring, tempting
czegoś, są takie a takie zdarzenia, losy6.
(ang.), verführerisch (niem.), Pandora została obda‑
Wczytując się w mit o Pandorze, to znajduję:
rowana przez Afrodytę i Hermesa odpowiednimi dla
pierworodne, źródłowe rysy, fatum designu znaczą
tego celu ich atrybutami. A także przez Atenę Ergane,
imiona Prometeusza i Pandory, a dokładniej: Pro‑
Mistrzynię Pracy.
meteusza oraz darczyńców Pandory, a mianowicie
Poznajmy walory tych „darów”, przeznaczeń,
Ergane, Hermesa i Afrodyty. To od nich „dary” ludz‑
jakie w naturze, losie człowieka (konsekwentnie:
kości przynosi ona, z imienia swego Wszechdawczyni.
designu) wyznaczają te moce, z wysoka, Atena
Peccatum originale originans: „grzech dający
początek”, „sprawiający”? Czyn Prometeusza.
Konsekwencja, kara za grzech? Zsyłają ją owe trzy
istoty boskie.
14
śmierci8. Nie zna jeszcze kary, z jaką się spotka.
Ergane, Hermes i Afrodyta.
Historycy odnotowują: Atena, właśnie jako Atena
Ergane, stała się boginią praktycznych umiejętności,
sztuk użytkowych, the practical arts, the usefull arts
Prometeusz! W ten sposób rodzi się człowieczeń‑
(ang.), już to takich jak ceramika, tkactwo, snycer‑
stwo, sens bycia człowiekiem: oto Prometeusz staje
stwo (mówiąc ahistorycznie, takich jak rzeźba czy…
się kimś w chwili, gdy wykrada bogom… To on, nikt
design). Stała się patronką rzemieślników, wytwór‑
inny, on to potrafił! Z wysoka schodzi ze swą zdobyczą.
ców, craftsmen and artisans (ang.), budowniczych,
On. Do rzesz, do mas. Sam niczym gwiazda, z nieba.
wytwórców, artystów (reprezentantów sztuki już
Pierwszym ludzkim aktem nie jest jednak kradzież,
to określonej przez greckie pojęcie techne, już to przez
lecz wola bycia podobnym Bogu, bycia niczym Wielki
łacińskie ars – pojęcie niedopuszczające rozróżnie‑
Projektant7. Wola „kreatywności”, pragnienie energii
nia, rozdziału sztuki i techniki). Ergane cieszyła się
poczynania, stwarzania. Z tą chwilą człowiek pojmuje
ich kultem.
się właśnie jako twórca, a nawet jako stwórca. Przy‑
Zauważmy, że w ten sposób, zgodnie z wolą Zeusa,
najmniej taki człowiek – autor wizji („modeli ideal‑
pokochali oni swe… fatum, doskonalą się w swoim
nych”) oświetlających przestrzeń i drogę życia – jest
przeznaczeniu. Skąd ten los? W mitologicznej chwili
Wiadomości asp /67
magii, alchemii, a także… złodziei i oszustów. Nie
Pandora pod swoją postacią przy‑
nosi także „dar”, który otrzymała
od Afrodyty. Przymiotów bogini, zna‑
nej w Rzymie pod imieniem Wenus,
nie trzeba specjalnie przedstawiać.
przynosił komunikatów, informacji, oczywistości, lecz
przesłania zadziwiające, wymagające domysłów, wglą‑
dów, mówiąc współcześnie: interpretacji (stąd „her‑
meneutyka”). Przynosił marzenia. Przynosił profity,
gdyż… kto z jego natchnieniem działa, ten sprzeda.
Jak wprost na to wskazuje jego rzymskie imię, Mercu‑
rius, jest merkantylny, rynkowy. Nie przeoczmy także
natury jego potomków. Spłodził Pana, osobliwego dzi‑
woląga. Z Afrodytą Hermes począł – co za skojarze‑
nie – Hermafrodytę. Słowem, dowiadujemy się także
i tego, że z jego ducha rodzą się postacie hermafro‑
dytyczne, ambiseksualne, „paniczne”, postacie oso‑
bliwe, wymyślne, jeśli wręcz nie dziwne, kuriozalne,
„kombinowane”. Krzyżówki. Sklejenia. Collages.
początku dziejów, za pośrednictwem Pandory, Atena
Ergane wyznacza spadającą na ludzkość konieczność
pracy.
W ten sposób określa się „hermetyczny” rys
ducha designu.
Jak pamiętamy, Pandora pod swoją postacią
Słowo „ergane” tłumaczone jest jako „pracow‑
przynosi także „dar”, który otrzymała od Afrodyty.
nica”. Zwróćmy uwagę, że ten sam źródłosłów – ergon,
Przymiotów bogini, znanej w Rzymie pod imieniem
praca – ma miłe designerom słowo „ergonomia”
Wenus, nie trzeba specjalnie przedstawiać. Odpowie‑
(dosłownie: prawo, reguła, zasada pracy). Jednak
dzialna za prokreację, powstawanie, wzrost, rozwój.
zasadniczo chodzi tu o coś więcej niż w ergonomii
Bogini zmysłowego pożądania i piękna…
nam współczesnej (obiecującej komfort, bezpieczeń‑
Ambicja stwarzania, poczynania, urządzania
stwo i relaks). Tu adekwatniejsze byłoby przywoła‑
świata (ludziom?) pociąga za sobą nieuchronnie
nie pojęcia ergonomii nakreślonego w prometejskim
włączenie, udział tego wszystkiego, co reprezentuje
duchu przez Wojciecha Jastrzębowskiego. Otóż dla
postać Pandory.
autora Rysu ergonomii… z 1857 r. praca staje się syno‑
nimem twórczości9.
Wtrącenie. Finalna, dziesiąta teza Dietera Ramsa
postuluje: „tak mało designu, jak tylko to możliwe”
Jego projekt ergonomii faktycznie niewiele
(so wenig Design wie möglich). „Im mniej designu, tym
ma wspólnego z realizowaną współcześnie koncepcją
lepiej” (dosł. „tym więcej”: Weniger Design ist mehr).
ergonomics, nakreśloną przez Murrella, autora tego
To najwyraźniej kryptocytat słynnej maksymy Miesa
terminu w kręgu angielskojęzycznym (bez znajomo‑
van der Rohe, „Mniej jest więcej”, „Mniej to lepiej”
ści Jastrzębowskiego). Autorzy wierni tej koncepcji,
(Weniger ist mehr). Już wiemy dlaczego.
i wpisanej w nią mentalności, zauważają i wyróż‑
Tworzeniu towarzyszyć więc zawsze będzie… ina‑
niają fragment z Jastrzębowskiego postulujący rozwój
czej: tworzenie określa… jeszcze inaczej to ujmując:
„naukowego podejścia pozwalającego nam, z ogólną
twórczości właściwa jest:
korzyścią dla wszystkich, na osiągnięcie najlepszych
owoców pracy przy minimum wysiłku i przy maksi‑
– „afrodyzyjska” istota, o uwodzącej, podnieca‑
jącej urodzie;
mum satysfakcji”10 (koncepcja ta zmierza do odsu‑
– „hermetyczny” charakter, zdolny do przeko‑
nięcia z pracy charakteru „pańszczyzny Adamowej”,
nywania, pochlebstw, oczarowywania, gry iluzji,
ciężaru, implicite chce przywrócić Złoty Wiek jako
a nawet kłamstw i fałszu;
komfort, relaks, satysfakcję…).
Tyle w związku z rolą Ateny Ergane w uposażeniu
Pandory. Co wnoszą Hermes i Afrodyta?
– „ergonomiczna” cnota, związana z regułą,
koniecznością pracy.
W każdym przypadku ma miejsce ukryte znie‑
Hermes ma zachwycający język, przekonujący
walanie. Przymus „marchewki” (to mniej mylące
sposób mówienia (siła przekonywania!). Znajduje
określenie niż „bodziec pozytywny”, sugerujące pozy‑
formy, które uwodzą. Hipnotyzują. Czarują. Mistrz
tywność, dobroć jakąś). Spośród dwu form przemocy,
15
choćby jak najbardziej przez inne zła dręczony, nie
Czyż nie kiziają cię, nie? A więc cię
smyrają, czyż nie? Gilgają. Wymyślne,
zmyślne, przemyślne gimnastyki,
bryki, ekwilibrystyki, akrobatyki zbi‑
tek i przebitek postaci, form, obra‑
zów, chwytów, dotyków, muśnięć,
subtelności.
na nowo męczyć się pozwalał. Oto, dlaczego daje
człowiekowi nadzieję: w istocie jest ona najgorszem
złem, ponieważ mękę ludzi przedłuża”12. Pod pozo‑
rem szczęścia.
Hokus‑pokus
Łagodniej ujmując kwestię roli fikcji: człowiek pra‑
gnie zadziwienia, zajmują go i cieszą chociażby
sztuczki.
O nie, nie ma ich za takie, sam ma je za Coś i Nad!
Ludzie czczą pomysłowość (o nie, nie mają jej
za czczą). Podziwiają różne hokus‑pokus (o nie, nie
„kija i marchewki”, ta druga właśnie cieszy się wzię‑
mają ich za takie). Czczą czary i oczarowania. Kochają
ciem ze strony tych, którzy jej doznają, nie rozpoznają
hecności, atrakcje, igraszki. Kalambury, szarady,
jej jako takiej, a wprost przeciwnie, lgną.
żarty. Niuanse i anse. Zbytków lub wyrzeczeń, fry‑
To klątwa rzucona na design: owe przymioty
Pandory.
wolności lub skromności.
Czyż nie kiziają cię, nie? A więc cię smyrają,
Piękno afrodyzyjskie, a więc – jak już wiemy –
czyż nie? Gilgają. Wymyślne, zmyślne, przemyślne
w istocie uwodzące i podniecające (piękno tak też
gimnastyki, bryki, ekwilibrystyki, akrobatyki zbitek
pojętych miłości, na tę miarę). Wprawdzie odległe
i przebitek postaci, form, obrazów, chwytów, dotyków,
od niego jest piękno dramatyczne, piękno, które zna
muśnięć, subtelności.
tragiczność, a nawet absurd i nicość życia, a które,
właśnie jako piękno, przynosi ze sobą akceptację
„Stoliczku, nakryj się!”. Pik, cyk, myk. Uniesienie,
podniesienie, przemienienie.
istnienia, zgodę na egzystencję, życie, zgodę mimo
Ileż radości z takiego fiku‑miku.
wszystko. Innymi słowy: czy nawet piękno drama‑
„Idzie designer po drabinie, fiku‑miku, już wpadł
tyczne nie darzy tylko kolejną, najbardziej prze‑
do oka”. Do serca, przemówił!? „Złapał Kozak desi‑
wrotną, wysublimowaną formą nadziei?
gnera, a designer za libido trzyma!”.
Podniety, pochlebstwa oraz fikcje designu potra‑
Cyrk i błazeństwo. Prestidigitatorstwo.
fią wynosić w wyżyny euforii raju na ziemi, gdzie
Reiz. Rajc.
nie potrzeba już nawet myśleć o nadziei czy mówić:
O, ile radości, gdy w mig „łapiesz”, „skapnąłeś
„mam nadzieję”.
Naiwnemu optymizmowi daje wyraz myśl,
iż „sztuka przynosi nam dowód, że istnieje coś innego
się”, nadążyłeś za kombinacją, załapałeś w tej grze.
Dałeś zaskoczyć się i zaskoczyłeś. Czyż nie „raj‑cuje”,
nie podnieca, nie porusza cię zmyślność ta, i twa?
niż nicość” (Marcel Proust?)11. Euforie, uniesienia,
Wszystko to – kryptomagicznie – cieszy się
głębie poczucia… nie stanowią żadnego dowodu,
wzięciem w kulturze, w życiu, najpowszedniejszym.
to jedynie stany psychiczne.
Dalece za sprawą designu, od „2D” po „3D”, równie
Co zaś sądzić można, bez cienia naiwnego pesymi‑
dobrze w postaciach, obrazach i symbolach, w spo‑
zmu? Design trzyma (się) z dala od takich egzysten‑
sobach użycia, przeżycia czy zażycia… form znaków,
cjalnych pytań, pozwala zapomnieć o nicości. Nawet
komunikatów czy systemów identyfikacji, jak i form
jako design pogrzebowy.
narzędzi, sprzętów, nakryć, okryć czy odkryć…
Design podtrzymuje nadzieję. Najskuteczniej,
bowiem niezauważalnie.
To wszystko bynajmniej nie dopiero potem,
gdy zostaną już wreszcie zaspokojone podstawowe
Człowieka podtrzymuje ten ostatni „dar” z naczy‑
potrzeby… Przeciwnie, już w sposobie odnoszenia się
nia Pandory. Friedrich Nietzsche: człowiek zacho‑
do głodu, sycenia pragnienia, to ona właśnie: kultura!
wuje nadzieję, myśląc, że ma „Bóg wie jaki skarb”.
Powszechne transfiguratio. Świętości, nawet
Dlaczego? „Zeus bowiem chciał, żeby człowiek,
16
wyrzekł się jednak życia, lecz jak dawniej i coraz
Wiadomości asp /67
w nie‑świętości.
kiej samodzielności, a przeto, jak przypuszczaliśmy, granicą
„Idzie designer po drabinie,
fiku‑miku, już wpadł do oka”.
Do serca, przemówił!? „Złapał Kozak
designera, a designer za libido
trzyma!”.
prometejskiego świata” – tamże, s. 185.
9.„Nauka ta o Pracy, czyli raczej o Pracach (którą poważamy
się nazywać, na wzór innych nauk, z greckiego języka
Ergonomią, od wyrazu ergon praca i logos prawo, zasada).
[…] Nauka o pracy, ale rozumieć się ma o Pracy nie cząst‑
kowej i nie jednostronnej – jak ją zwykle dotąd uwa‑
żamy (rozumiejąc przez nią samą tylko pracę fizyczną czyli
Robotę) – lecz o Pracy całkowitej i wszechstronnej, to jest
zarazem o fizycznej, estetycznej, racjonalnej i moralnej, czyli
o Robocie, Zabawie, Myśleniu i Poświęceniu, a zatem o takiej
Pracy, która ma się wykonywać wszystkiemi nadanemi nam
od Stwórcy siłami i odnosić do wszystkich celów naszego
istnienia, jakie nam wskazuje czysta religja i nieskażone
uczucie godności naszej własnej” – W. Jastrzębowski, Rys
Ergonomii, czyli Nauki o pracy…, „Przyroda i Przemysł”, 1857,
s. 229 (przedruk: „Ergonomia” 1979, t. 2, nr 1, s. 15).
Podobnie Norwid, współczesny Jastrzębowskiemu, postu‑
Na tekst ten składają się fragmenty wyodrębnione
z: Janusz Krupiński, Filozofia kultury designu. W kręgu
myśli Andrzeja Pawłowskiego, Kraków 2014, s. 160,
280–292.
Książka ta należy do serii wydawnictw publiko‑
wanych z okazji jubileuszu 50‑lecia Wydziału Form
Przemysłowych ASP w Krakowie.
lował podniesienie pracy „do godności czynnego myślenia
uświęconej modlitwą sztuk”.
Po części bliska jest temu, prometejska, Pawłowskiego kon‑
cepcja projektowania aktywizującego.
10. W. Laurig, Amenity – utopia or challenge for work design?, [w:]
Design of Amenity. Selectes Papers of International Symposium,
red. Y. Ando, T. Sakamoto, Fukuoka 1993, s. 284 (amenity
znaczy więcej niż wygoda, comfort, także coś miłego, przyjem‑
nego, atrakcyjnego, udogodnienia).
11. Czy sztuka jest dziedziną fikcji, polega na wytwarzaniu fikcji?
PRZYPISY
To w dziele sztuki autentycznej, „czystej” pojawia się pytanie
1.A. Pawłowski, Inicjacje. O sztuce, projektowaniu i kształceniu
o rzeczywistość. I nicość. To ona naiwnie nie bierze za rzeczy‑
projektantów, Kraków 2001, s. 136.
2.Tamże, s. 137.
3.Tamże, s. 152.
4.Por. Księga Habakuka: „Cóż może posąg, który rzeźbiarz czyni,
obraz z metalu, fałszywa wyrocznia – że w nich to twórca
wistość tego, co za rzeczywistość uchodzi. Stawia egzysten‑
cjalne pytania. Dotykające podstaw i sensu egzystencji czło‑
wieka, istnienia. Metafizyczne.
12. F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, przeł. K. Drzewiecki, W‑wa
1908, s. 89–90 (71). Dalece podobnie mówił już Hezjod.
nadzieję pokłada, gdy wykonuje swoje nieme bogi?” (BT,
Teksty Janusza Krupińskiego poświęcone twórczości Andrzeja
Ha 2, 18).
Pawłowskiego
5.We fragmentach pism Simone Weil, w najbardziej radykalnych
jej myślach znajduję filozofię afirmacji egzystencji pomimo
jej absurdu. Zob. J. Krupiński, Asensowność świata i przyzwo‑
1. Metoda kroku wstecz /The „step backwards”method, „Projekt”
1975, nr 32/4.
2. Four Ideas of Design Philosophy in Pawłowski, [w:] A. Pawłowski,
lenie. (Est)etyka Simone Weil, [w:] Etyka a sens życia, red.
Initiations. On Art, Design,and Design Education, with an
D. Probucka, Kraków 2011.
interpretive essay by J. Krupiński, edited by J. Krupiński;
6.Najpewniej już ktoś przyjął taką metodę interpretacji mitów,
odczytania ich nie jako opowieści, historyjek, ale prawd
o zależnościach, którym podlega człowiek, niemniej w swej
ignorancji nic o tym nie wiem.
7.Hans‑Georg Gadamer omawia fascynację Goethego postawą,
której „obrazem miała być twórcza samodzielność
Prometeusza – rzeźbiarza ludzi. Goethe idzie tu śladem
wyobrażenia od czasów renesansu obecnego w ludzkiej samo‑
świadomości, że mianowicie artysta jest «drugim bogiem»
(alter deus, Scalinger), drugim stwórcą – wyobrażenia, które
Shaftsbury przekazał wiekowi osiemnastemu w symbolu
Prometeusza. Ten sposób myślenia zawiera się też w nowo‑
żytnym pojęciu twórczości i od okresu «burzy i naporu»
przybiera w powszechnym odczuciu formę kultu osobowo‑
Pawłowski’s texts transl. by B. and P. Bożyk, Cracow 1989.
3. Genesis Andrzeja Pawłowskiego, Kraków 1989 [katalog
wystawy].
4. The Idea of Self‑generating Form, w: Strategies for Educating
Designers in the Post Industrial Society, 1990 Conference on
Design Education, Pasadena 1990.
5. Andrzeja Pawłowskiego koncepcje wzornictwa; Wypisy
z Pawłowskiego, [w:] tegoż, Wzornictwo/design. Studium idei,
Kraków 1998.
6. [Indeks osób i instytucji oraz indeks rzeczowy],
[w:] A. Pawłowski, Inicjacje, Kraków 2001.
7. Intencja i interpretacja. Genesis Andrzeja Pawłowskiego, Kraków
2001
8. Krajobraz Genesis. Andrzeja Pawłowskiego idea tworzenia,
ści i geniuszu” – H.G. Gadamer, O duchowej drodze człowieka.
[w:] Trzy tematy biblijne /Three Biblical Themes, oprac. i red.
Studium nie dokończonych utworów Goethego, przeł.
J. Trzupek, VIII Biennale Sztuki Wobec Wartości, BWA,
M. Łukaszewska, [w:] H.G. Gadamer, Rozum, słowo, dzieje,
Katowice 2001.
przeł. M. Łukasiewicz, K. Michalski, Warszawa 2000,
9. Sutanna Pawłowskiego, „–grafia” 2003, nr 3
s. 180–181.
10. Kwadraty Pawłowskiego: [w:] Czarny kwadrat
8.Gadamer: „Doświadczenie śmierci jest właściwym kresem ludz‑
[w przygotowaniu].
17
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
50 lat wfp
Rok Jubileuszowy
Wydziału Form Przemysłowych asp
im. Jana Matejki w Krakowie
Rok akademicki 2013/2014 był Rokiem Jubileuszo‑
wiedzy, przydatnymi młodym adeptom wzornictwa.
wym – to czas refleksji i podsumowania, ale także
Dla twórców Wydziału ważną inspiracją były nie
ocen i planowania przyszłości. W tych szacownych
tylko założenia, które legły u podstaw Bauhausu
murach stuletniego budynku byłego Muzeum Tech‑
oraz jego ideowego spadkobiercy Hochschule für
niczno‑Przemysłowego im. Adriana Baranieckiego
Gestaltung w Ulm, ale także działalność Warsztatów
przy ul. Smoleńsk 9 ponad 50 lat temu Akademia Sztuk
Krakowskich, które w budynku przy ul. Smoleńsk 9
Pięknych w Krakowie jako pierwsza w Polsce rozpo‑
w Krakowie niemal 100 lat wcześniej znalazły sie‑
częła kształce­nie studentów w zakresie wzornictwa.
dzibę, lokując się w przestrzeniach wspomnianego
wyżej Muzeum Techniczno‑Przemysłowego.
Kontynuując humanistyczne tradycje uniwersy‑
Andrzej Ziębliński
teckie, Wydział rozwija zatem idee krakowskiej szkoły
projektowania, której korzenie tkwią w początkach
Prof. zwyczajny. Ur. w 1946 r.
w Krakowie. Dyplom w 1971 r.
w pracowni prof. Wacława
Taranczewskiego na Wy‑
dziale Malarstwa i Grafiki.
Pracuje na ASP w Krakowie
Od 1987 r. kieruje Katedrą
Sztuk Wizualnych na Wy‑
dziale Form Przemysłowych.
W latach 1999–2005 pełnił
i w kadencji 2012–2016 pełni
funkcję dziekana wfp. Two‑
rzy w zakresie malarstwa,
projektowania graficznego,
malarstwa architektoniczne‑
go i projektowania witraży.
Uczestniczył w ponad 200
wystawach zbiorowych oraz
30 indywidualnych.
18
50 lat WFP przy 650 latach Uniwersytetu Jagielloń‑
polskiej sztuki użytkowej, sięgając nawet dalej w głąb
skiego czy prawie 200 naszej Akademii to niewiele
historii – do czasów społecznej i filantropijnej dzia‑
i nie chodzi tu o wiek czy świętowanie jubileuszu.
łalności Adriana Baranieckiego. Tę wyjątkową spu‑
Jest to jednak dobra okazja do przypomnienia sobie
ściznę ideologiczną zobowiązującą do ciągłej dbałości
i przekazania następnym pokoleniom idei, wiedzy,
o jakość kultury materialnej człowieka oraz dziedzic‑
dokumentów, informacji o wartościach i faktach,
two polskiej i światowej sztuki projektowania staramy
w których tworzeniu braliśmy udział.
się włączać do dziś w proces kształcenia projektantów.
To tu właśnie kształtowały się idee i toczyły się
Z historii Wydziału
twórcze spory o rozumienie dziedziny, jaką jest wzor‑
W roku akademickim 1961/1962 przy Wydziale Ar­chi‑
nictwo, design, o metody kształcenia. Ta specyficzna
tektury Wnętrz utworzono 3‑letnie Studium Form
dyscyplina łączy bowiem sztukę, naukę i technikę.
Przemysłowych. Wkrótce po­tem, w roku 1963/1964,
Rozwija zdolności artystyczne i kreatywność oraz
rozpoczął działalność Wydział Form Przemysłowych.
znajomość wielu interdyscyplinarnych zagadnień.
Pełen entuzjazmu zespół pedagogów tworzył pionier‑
Program kształce­nia na Wydziale Form Przemysło‑
ski program mający na celu połączenie przedmiotów
wych był przez lata rozwijany i doskonalony, a na jego
typowych dla uczelni artystycznej z zagadnieniami
formę miały wpływ przede wszystkim wyjątkowe oso‑
dotyczącymi technologii, ergonomii, modelowania,
bowości profesorów – artystów, wybit­nych projektan‑
produkcji przemysłowej i wieloma innymi dziedzinami
tów i teoretyków wzornictwa.
Wiadomości asp /67
19
↓ Józef Czajkowski Rysunek fasady budynku przy ul. Smoleńsk 9
1.–2. Możliwości skrócenia
okresu projektowania – pro‑
cedury – praca badawcza
pod kierunkiem Andrzeja
Pawłowskiego w zespole
z Mieczysławem Górowskim,
Janem Kolanowskim
i Ryszardem Otrębą,
1
1965–1966
2
3. Metoda przekształcenia
układu kinematycznego
za pomocą modelu prze‑
strzennego w zastosowaniu
do projektowania formy
obrabiarek, Zbigniew Chu‑
dzikiewicz, 1966
4. Pierwszy egzamin
wstępny na Wydział Form
Przemysłowych, komisja
egzaminacyjna – od lewej:
Barbara Gołajewska,
Andrzej Pawłowski, Antoni
Hajdecki, Antoni Haska,
Zbigniew Chudzikiewicz,
1963
3
4
Wspomnieć należy tych starszych kolegów, któ‑
rych twórczy wkład zapisał się w trwały sposób
Zawód designera to fascynująca dziedzina twórczo‑
w historii Wydziału. Do tego znamienitego grona
ści, któ­rej polem zainteresowania jest to, co służyć
należą m.in. Zbigniew Chudzikiewicz, Andrzej Paw‑
winno człowiekowi dla jego harmonijnej egzystencji
łowski, Antoni Hajdecki, Antoni Haska, Adam Wod‑
i koegzystencji ze środowiskiem (nie tylko natural‑
nicki, Ryszard Otręba, Jerzy Ginalski, Adam Gedliczka,
nym). To projektowanie sytuacji i rzeczy naprawdę
Jan Kolanowski, Wacław Pieniądz, Jerzy Siuta, Andrzej
potrzebnych – funkcjonalnych i pięknych zarazem,
Ogiński, Adam Marczyński, Jerzy Panek, Józef Marek,
przedmiotów co­dziennego użytku, środków transportu,
Wincenty Kućma, Danuta Urbanowicz, Barbara Goła‑
narzędzi i urządzeń, środowiska pracy, procesów –
jewska, Stanisław Sokalski, Tadeusz Nowak, Mieczy‑
od tych pozornie najprostszych i najskromniejszych aż
sław Górowski.
Wspominam tu najstarszych, a także tych, którzy
20
Proces i oferta kształcenia
po najbardziej złożone śmiałe koncepcje, powstające
w oparciu o najnowsze technologie, materiały i metody.
stosunkowo niedawno od nas odeszli. Wielu odda‑
Koncepcja kształcenia na kierunku wzornic‑
nych pracy dydaktycznej i organizacyjnej na Wydziale
two tworzona jest w oparciu o wieloletnią tradycję
z następnych pokoleń, tych, którzy tworzą obraz
Wydziału Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięk‑
obecny Wydziału, poznamy z przygotowywanych
nych im. Jana Matejki w Krakowie, potrzeby współ‑
publikacji i wystaw oraz konferencji związanych
czesności, obowiązujące przepisy prawa, jak i szereg
z zakończeniem Roku Jubileuszowego WFP.
innych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych.
Wiadomości asp /67
→ Kama Jania
i Piotr Madej
Wózek dla biegaczy,
praca semestralna wyko‑
nana pod kierunkiem
dr. hab. Andrzeja
Śmiałka, 2014
↗ Magdalena Pasternak
Projekt Zmyślne klocki,
Wydział nieprzerwanie doskonali i aktualizuje swój
praca semestralna wyko‑
program, by poprzez kształcenie projektantów służyć
nana pod kierunkiem
społeczeństwu w zakresie podnoszenia jakości życia
prof. Czesławy Frejlich,
2014
oraz wzbogacania dziedzictwa kulturowego.
→ Joanna Guzik
two Wydział kształci projektantów w dwóch specjal‑
Lampa, praca seme‑
stralna wykonana pod
kierunkiem prof. Piotra
Bożyka, 2014
W ramach prowadzonego kierunku wzornic‑
nościach: projektowanie form przemysłowych oraz
projektowanie komunikacji wizualnej. Kształcenie
to, realizowane pierwotnie w formie jednolitych
studiów stacjonarnych, jest obecnie dwustopniowe
i obejmuje: 7‑semestralne studia pierwszego stopnia,
kończące się dyplomem licencjata, i 4‑semestralne
studia drugiego stopnia, kończące się dyplomem
magistra sztuki. Studia są prowadzone w trybie
stacjonarnym i niestacjonarnym. Ponadto Wydział
uczestniczy w realizacji 3‑letnich środowiskowych
studiów doktoranckich w Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie.
21
← Karol Cyrulik
Projekt stanowiska
do pracy w przestrzeni
publicznej
praca dyplomowa
licencjacka wyko‑
nana pod kierunkiem
prof. Czesławy Frejlich
2014
← Iga Węglińska
Projekt koncepcyjny obu‑
wia damskiego – nowe technologie,
praca dyplomowa wyko‑
nana pod kierunkiem
dr. hab. Marka
Liskiewicza 2014
↑ Arkadiusz Mayer‑Gawron
Projekt koncepcyjny uni‑
wersalnej maszyny budow‑
lanej, praca dyplomowa
wykonana pod kierunkiem
dr. hab. Marka Liskiewicza
2014
↗ Anna Sanetra
Mebel Aino
praca dyplomowa wyko‑
nana pod kierunkiem
dr. Michała Kracika
2014
22
Wiadomości asp /67
↗ Bartosz Lorek
Seria plakatów dla Małopolskiej
Nocy Naukowców, praca seme‑
stralna wykonana
pod kierunkiem
prof. Jana Nuckowskiego,
2014
↓ Barbara Geras, Talerze do poda‑
wania chleba, praca semestralna
wykonana pod kierunkiem
mgr Anny Szwai
i mgr. Piotra Hojdy, 2014
23
← Sylwia Serwińska
Helvetica, praca semestralna
wykonana pod kierunkiem
prof. Jana Nuckowskiego
2014
↓ Aleksandra Zajdel
Krój pisma Couroni praca seme‑
stralna wykonana pod kierunkiem
prof. Władysława Pluty
2014
24
Wiadomości asp /67
↑ Wnętrze budynku
Studia licencjackie przygotowują do pracy
jest wspólny, a w czwartym semestrze student doko‑
przy ul. Smoleńsk 9
w zespołach projektowych, do działalności artystycz‑
nuje wyboru specjalności (z możliwością zmiany
nej, kształtują twórczą i etyczną postawę, umożliwiają
w semestrze piątym), której uzupełnieniem jest pro‑
dalsze studia i doskonalenie zawodowe. Absolwent
jektowanie dopełniające o innej specjalności (2D dla
studiów magisterskich jest przygotowany do prowa‑
3D i 3D dla 2D). Wzbogaceniem regularnych zajęć
fot. Piotr Witosławski
dzenia praktyki zawodowej projektanta w pełnym
są obowiązkowe tygodniowe warsztaty projektowe
zakresie, do pracy samodzielnej lub w zespole inter‑
o profilu 2D i 3D, prowadzone przez pracowników
dyscyplinarnym, prowadzenia prac naukowo‑badaw‑
Wydziału lub zaproszonych gości. Grupa przedmio‑
czych i organizacyjnych we wzornictwie, posiada
tów podstawowych obejmuje zajęcia z zakresu sztuk
wiedzę z zakresu projektowania, techniki oraz sztuki,
wizualnych, ogólnej wiedzy teoretycznej, technik
może także doskonalić swe umiejętności i rozwijać
wspomagających projektowanie, specjalistycznej
wiedzę, podejmując studia doktoranckie. Kierunek
wiedzy o projektowaniu, a także inne zajęcia zwią‑
oferuje kształcenie i doskonalenie umiejętności
zane z profesjonalnym przygotowaniem do uprawia‑
praktycznych związanych z profesją projektanta
nia zawodu projektanta. Uzupełnieniem programu
(profesjonalizm warsztatowy), jak również rozwija‑
są cotygodniowe wykłady gościnne prowadzone
nie humanistycznych wartości intelektualnych. Pro‑
przez wybitnych specjalistów rozmaitych dyscyplin.
gram kształcenia studiów pierwszego stopnia obej‑
Uczestniczą w nich studenci, pracownicy oraz zapra‑
muje przedmioty kierunkowe z zakresu specjalności
szani goście. Do grupy innych przedmiotów należą:
projektowania komunikacji wizualnej (2D) i spe‑
elementy marketingu i prawa autorskiego, techno‑
cjalności projektowania form przemysłowych (3D).
logia informatyczna, język angielski, prezentacje
Przez trzy pierwsze semestry program kształcenia
zawodowe w języku angielskim.
25
↑ Warsztaty projektowe
2014
→ Aleksander Szałabski
praca plenerowa, Harenda
2014
↗ Zespołowa praca plene‑
rowa, Harenda 2014
→→ Zespołowa praca plene‑
rowa, Harenda 2014
Ważnym elementem kształcenia są praktyki
1.–2. Wystawa Najlepsze
dyplomy w Pałacu Sztuki,
zawodowe oraz warsztaty artystyczne – plener.
2014 – fot. Marcin
Dodatkowo w drugim semestrze studiów studenta
obowiązuje przedmiot wolnego wyboru, który można
Studia drugiego stopnia na kierunku wzornictwo
wybrać spośród przedmiotów prowadzonych na innych
3. Wystawa końcoworoczna
prowadzone są od początku z podziałem na dwie
kierunkach. Grupa przedmiotów podstawowych obej‑
w Galerii Schody w budynku
specjalności: projektowania komunikacji wizualnej
muje zajęcia z zakresu sztuk wizualnych z refleksją
(2D) i projektowania form przemysłowych (3D). Pro‑
nad procesem twórczym i nowymi formami przekazu,
gram kształcenia obejmuje przedmioty kierunkowe
ogólnej wiedzy teoretycznej, wiedzy techniczno‑tech‑
Limanowski
WFP przy ul. Smoleńsk 9,
2014 – fot. Marcin
Limanowski
26
związane z projektowaniem w obu specjalnościach.
nologicznej wspomagającej projektowanie, specjali‑
Dla specjalności 2D jest to projektowanie komunika‑
stycznej wiedzy o projektowaniu, przedmioty związane
cji wizualnej, a dla specjalności 3D – projektowanie
z przygotowaniem pracy dyplomowej, a także inne
struktur użytkowych, projektowanie ergonomiczne,
zajęcia związane z profesjonalnym przygotowaniem
projektowanie produktu, konceptualne projektowa‑
do samodzielnego uprawiania zawodu projektanta.
nie produktu, marketingowe projektowanie produktu
Przedmioty te są obligatoryjne dla wszystkich studen‑
i projektowanie dla środowisk ekstremalnych. Kom‑
tów, niezależnie od obranej specjalności. Program uzu‑
plementarnymi przedmiotami dla obu specjalno‑
pełniają tradycyjne cotygodniowe wykłady gościnne,
ści są: projektowanie alternatywne, projektowanie
wspólne dla studiów pierwszego i drugiego stopnia.
przestrzeni i barwy oraz warsztaty projektowe 2+3D
Do innych przedmiotów należy prezentacja zawodowa
(na I roku studiów) i projektowanie dopełniające (2D
w języku angielskim – zajęcia przygotowujące do mię‑
dla 3D i 3D dla 2D – w trzecim semestrze studiów).
dzynarodowej kooperacji w obranej profesji.
Wiadomości asp /67
1
2
Osiągnięciu zamierzonych efektów kształcenia
służy odpowiednia organizacja i metodologia prze‑
kazywania wiedzy i umiejętności, oparta na relacji
mistrz–uczeń i indywidualnym podejściu do każdego
studenta. Strukturze programu kształcenia odpowiada
struktura organizacyjna Wydziału. Przedmioty pro‑
jektowe (projektowanie kierunkowe, projektowanie
dopełniające) oraz zajęcia z zakresu sztuk wizualnych
przypisane są katedrom i pracowniom o charakterze
mistrzowskim. Zajęcia z technik informatycznych
i fotografii prowadzą odpowiednie laboratoria,
a zajęcia z technik modelarskich – specjalistycznie
wyposażone warsztaty projektowo‑badawcze. Zajęcia
dydaktyczne o charakterze ogólnym, wzbogacające
program kształcenia na kierunku wzornictwo, prowa‑
dzone są przez jednostki międzywydziałowe (Między‑
wydziałową Katedrę Teorii i Historii Sztuki, Studium
Języków Obcych, Studium Wychowania Fizycznego).
3
Na program katedr i pracowni silnie oddziałują
27
↑ ↗ Wystawa końcowo‑
osobowości prowadzących przedmioty przypisane
roczna, Katedra Działań
poszczególnym jednostkom. W strukturze Wydziału
Wizualnych w Galerii
znajduje się siedem jednostek naukowo‑dydaktycz‑
Schody w budynku WFP
przy ul. Smoleńsk 9,
2014 – fot. Dawid
dyki Projektowania, Katedra Projektowania Ergono‑
Kozłowski
micznego, Katedra Komunikacji Wizualnej, Katedra
← Wystawa końcowo‑
Przestrzeni i Barwy, Katedra Sztuk Wizualnych, Pra‑
roczna w Galerii Schody
w budynku WFP przy
ul. Smoleńsk 9, 2014 –
fot. Marcin Limanowski
↓ Wystawa końcowo‑
roczna w budynku 002
przy ul. Smoleńsk 9,
2014 – fot. Anna Szwaja
3
nych: Katedra Podstaw Projektowania, Katedra Meto‑
cownia Rozwoju Nowego Produktu oraz Warsztaty Pro‑
jektowo‑Badawcze WFP i Laboratorium Komputerowe.
Poza regularnymi zajęciami realizowane są także
różne inicjatywy studentów i pracowników, np. kon‑
sultacje, warsztaty specjalistyczne, wykłady i ćwi‑
czenia z zakresu m.in. badań wizualnych, wyjazdy
na targi, wystawy i konferencje, działają także dwa
koła naukowe. Jedno z nich – o nazwie „ASPiracje” –
realizuje w poszerzonym zakresie tematy zakreślone
w ramach realizacji programu ogólnych podstaw
projektowania i podstaw projektowania typografii
i komunikacji wizualnej. W ramach działalności
koła planowany jest wyjazd na tegoroczne biennale
architektury w Wenecji w celu zgłębiania wpływu
modernizmu na architektury narodowe oraz jego
oddźwięku w typografii i projektowaniu graficz‑
nym. Koło liczy 24 członków. Drugie koło – o nazwie
„Uutuus” – powstało w bieżącym roku akademickim.
Głównymi założeniami koła jest zdobywanie wiedzy
w zakresie nowych technologii, odkryć naukowych,
jak również tradycyjnych metod produkcji. Założe‑
nia te będą realizowane poprzez wyjazdy do fabryk
i manufaktur, na targi w kraju i za granicą, udział
28
Wiadomości asp /67
←. Konferencja Dzień
Barwy – na zdjęciu rektor
Stanisław Tabisz,
fot. Marcin Limanowski
↙ Wystawa na Uniwersy‑
tecie Baty w Zlinie, 2013
– fot. Anna Szwaja
w warsztatach i szkoleniach oraz nawiązywanie kon‑
taktów z producentami (na potrzeby starań o wdroże‑
nie do produkcji projektów realizowanych w ramach
koła). Koło liczy 12 członków.
Cenne doświadczenia niesie organizacja przed‑
sięwzięć pozaprogramowych o charakterze między‑
narodowym, np. niedawno zorganizowana przez
Katedrę Przestrzeni i Barwy międzynarodowa kon‑
ferencja i warsztaty prowadzone w ramach Dnia
Barwy, która zaowocowała inspirującą wymianą
doświadczeń pomiędzy wybitnymi specjalistami
z różnych krajów.
Współpraca z podmiotami zewnętrznymi, współ‑
praca zagraniczna
Wydział intensyw­nie rozwija współpracę z krajowymi
i zagranicznymi instytucjami naukowymi, uczel‑
niami wyższymi i z przemysłem, jest członkiem
Cumulus.
Współpraca międzynarodowa jest cenna dla rozwoju
indywidualnego zarówno nauczycieli, jak i studentów,
co w oczywisty sposób przekłada się na rozwój pro‑
gramu kształcenia – inspiruje do nowych form prze‑
kazywania wiedzy, wzbogaca jej zasób, stwarza okazję
do krytycznych analiz programowych (np. poprzez
wymianę wystaw prac studenckich, m.in. z Missouri
State University Springfield czy ostatnio z Uniwer‑
sytetem Tomasza Baty w Zlinie, zapraszanie zagra‑
nicznych wykładowców do prowadzenia warsztatów
i prezentacji).
29
→ Arkadiusz Stokłosa
Mazda Design 2014, praca
semestralna wykonana pod
kierunkiem dr. hab. Marka
Liskiewicza, 2014
↘ Ferdynand Zyska
projekt samochodu Mazda,
Grand Prix w konkusie
ZOOM‑ZOOM MAZDA DESIGN
praca wykonana pod kie‑
runkiem
dr. hab. Marka Liskiewicza,
2012
↑ ↗ Warsztaty modelowania
w CLAY‑u, 2014
Wydział wspomaga też tworzenie nowych ście‑
żek kształcenia – projektowanie środków transportu
(czego przykładem jest współpraca pracowni rozwoju
↓ Zajęcia w pracowni
dr. hab. Marka Liskiewicza
nowego produktu z firmami Volkswagen i Ruecker,
owocująca prestiżowymi stażami) czy projektowa‑
nie dla środowisk ekstremalnych ujęte w programie
specjalistycznej pracowni metod i eksperymentów
projektowych, rozwijanym w oparciu o doświadcze‑
nia współpracy z MIT i NASA.
30
Wiadomości asp /67
→ Michał Kuśmierek
Projekt koncepcyjny pojazdu inspirowanego
drogą Passo dello Stelvio praca semestralna
wykonana pod kierunkiem
dr. hab. Marka Liskiewicza 2014
31
32
Wiadomości asp /67
← Wystawa DMY
w Berlinie, 2013
fot. Kaja Kordas
↙ Wystawa DMY
w Berlinie, 2013
fot. Andrzej Ziębliński
↑ Bartosz Lorek
Plakat do wystawy matema‑
tycznej, praca semestralna
wykonana pod kierunkiem
prof. Jana Nuckowskiego
– plakat zdobył I miejsce
w konkursie i został zreali‑
zowany, 2014
↗
„Ogólnopolski Kwartalnik
Projektowy 2plus3D. Grafika
Plus Produkt”
pod redakcją
prof. Czesławy Frejlich
W ramach działalności naukowo‑badawczej
Wydziału pod kierunkiem prof. Czesławy Frejlich
Wydział współpracuje z wieloma instytucjami kra‑
redaguje „Ogólnopolski Kwartalnik Projektowy 2+3D
jowymi: Centralnym Instytutem Ochrony Pracy,
Grafika Plus Produkt” – profesjonalne, znane w Pol‑
Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, Komitetem
sce i na świecie pismo poświęcone grafice użytko‑
Ergonomii i Komisją Ergonomiczną Polskiej Akademii
wej i wzornictwu. Pojawiło się na rynku w 2001 r.
Nauk, Politechniką Krakowską, Akademią Górniczo-
i do tej pory w swym dorobku ma 50 numerów.
-Hutniczą, Uniwersytetem Jagiellońskim, Uniwersyte‑
To ponad 80‑stronicowe pismo ukazujące się
tem Ekonomicznym, Stowarzyszeniem Projektantów
w nakładzie ponad 5 tys. egzemplarzy i cieszące
Form Przemysłowych oraz licznymi firmami produk‑
się dużym zainteresowaniem swym prestiżem prze‑
cyjnymi i instytucjami kultury.
kroczyło granice Polski. Kwartalnik ukazuje się rów‑
Podejmowana jest również współpraca z zagra‑
nicznymi uczelniami projektowymi i artystycz‑
nież na stale aktualizowanej stronie internetowej:
www.2plus3d.pl.
nymi, m.in. w Helsinkach, Tuluzie, Kent, Lublanie,
Współwydawcą kwartalnika, a także współorga‑
Manchesterze, Dublinie, Bratysławie, Budapeszcie,
nizatorem konkursów, wystaw, konferencji i specja‑
Berlinie, Darmstadt i Offenbach, Trewirze, Zlinie,
listycznych szkoleń, jest działająca przy WFP Rzecz
Koszycach i Pradze. Ponadto Wydział prowadzi
Piękna Fundacja Rozwoju Wydziału Form Przemy‑
od wielu lat szeroką wymianę i współpracę między‑
słowych Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
narodową w ramach programów Sokrates‑Erasmus
w Krakowie. Fundacja ma w planach działalność
oraz CEEPUS – na mocy umów podpisanych przez
związaną z promowaniem studentów przez urucho‑
Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie z 59 szkołami,
mienie produkcji i sprzedaży wybranych projektów
w tym 41 w specjalizacji wzornictwo.
studenckich, wspieranie komercjalizacji wyników
badań – projektów studentów i pracowników.
Inicjatywy zewnętrzne
Warto przypomnieć także kilka faktów z zakresu
→ Logo Fundacji Rzecz
Piękna
kulturotwórczej misji Wydziału o szerszym kręgu
oddziaływania. Zespół pracowników i absolwentów
33
W budynku Wydziału mieści się też Galeria
Schody – nie tylko służąca jako forum prezentacji
osiągnięć studentów i absolwentów WFP, ale także
otwarta na przyjęcie wartościowych wystaw dzieł
artystów, projektantów oraz przedstawicieli innych
dziedzin twórczości.
Innym typem działań promocyjnych jest prowa‑
dzone od dwóch lat przedsięwzięcie wydawnicze pre‑
zentujące szerokiej publiczności – a zwłaszcza poten‑
cjalnym kandydatom na studia – szerokie spektrum
zainteresowań oraz przykłady realizacji zadań seme‑
stralnych i dyplomowych w pracowniach. W ten sposób
nie tylko staramy się zachęcić młodych ludzi do studio‑
wania na naszym Wydziale, ale także pragniemy wnieść
wkład w kształtowanie świadomości znaczenia wzor‑
nictwa (designu) – dyscypliny, której rozwój wpływa
bezpośrednio na poprawę życia człowieka, a także
na sukcesy gospo­darki i stan kultury materialnej.
34
Wiadomości asp /67
→
Wydawnictwa wydziałowe
ukazujące się raz w roku –
fot. Anna Szwaja
Sukcesy
We wspomnianych wyżej działaniach promocyjnych
ocena przyznana Wydziałowi przez Państwową Komi‑
dążymy do ukazania wysokiej jakości prowadzonego
sję Akredytacyjną w roku 2005. Podobne wyróżnienie
przez Wydział Form Przemysłowych kształcenia.
ze strony zespołu oceniającego PKA spotkało Wydział
Jednym z dowodów na taki stan rzeczy jest dla nas
w bieżącym roku akademickim – Wydział we wszyst‑
znacząca liczba sukcesów studentów i absolwentów
kich aspektach podlegających kontroli otrzymał naj‑
Wydziału. Zdobywają oni nagrody i wyróżnienia
wyższą możliwą ocenę.
w prestiżowych konkursach krajowych i międzyna‑
↖← Wystawa dyplomów
w Galerii Schody w bu‑
dynku WFP przy ul. Smo‑
leńsk 9, 2014 – fot. Anna
Szwaja
rodowych. Niekiedy hasła aktualnie ogłaszanych
Obchody jubileuszu
konkursów stają się tematami prac semestralnych.
Obchody jubileuszowe stanowią doskonały pretekst
Jednostki Wydziału (czasem we współpracy z działa‑
do zaprezentowania Wydziału Form Przemysłowych
jącą przy Wydziale Fundacją Rzecz Piękna) organizują
szerszej publiczności. Kilkuletni trud związany z ich
także konkursy wewnętrzne dla studentów na prośbę
przygotowaniem i przeprowadzeniem przyniósł wspa‑
podmiotów zewnętrznych (np. przedsiębiorców lub
niałe owoce w postaci wystaw, międzynarodowej kon‑
instytucji kultury i nauki). Najważniejszym osiągnię‑
ferencji, a nade wszystko – publikacji o charakterze
ciom obecnych i byłych studentów WFP z ostatniego
monograficznym. Z dumą i nadzieją na zainteresowa‑
czasu poświęcono odrębne artykuły.
nie poddajemy je ocenie widzów, uczestników jubile‑
Wielkim wyróżnieniem jest dla nas także bardzo
uszowych spotkań, czytelników oraz wszystkich tych,
wysoka ocena parametryczna uzyskiwana od kilku
dla których Wydział ma i – jak wierzymy – może mieć
lat przez Wydział (kategoria A), a także wyróżniająca
w przyszłości znaczenie.
35
← ↙ Wystawa końcowo‑
roczna w Galerii Schody
w budynku WFP przy
ul. Smoleńsk 9, 2014
fot. Anna Szwaja
Wystawa Wzornictwo z Krakowa – pl. Szczepański
Te osiągnięcia prezentuje inna wystawa – ekspozycja
najciekawszych prac wybranych spośród projektów
prawie tysiąca absolwentów, zorganizowana w prze‑
strzeni publicznej miasta Krakowa na pl. Szczepań‑
skim. Na przykładach z różnych lat zobaczymy bardzo
interesujący rozwój karier zawodowych indywidual‑
nych, a także firm projektowych, jakie tworzą nasi
absolwenci. Jednym z ciekawszych aspektów tej
prezentacji jest możliwość przyjrzenia się, czy i jak
w zmieniającej się sytuacji gospodarczej i politycznej
rozwijały się warunki współpracy z różnymi insty‑
tucjami i z przemysłem. Kryterium doboru prac
do wystawy był sukces rynkowy prezentowanych pro‑
duktów – mamy nadzieję, że te znane skądinąd pro‑
Wystawy
jekty – przyjmując charakter eksponatów – zostaną
W sposób właściwy dla dziedziny twórczości, którą
jeszcze bardziej docenione, a może nawet utracą wła‑
Wydział się zajmuje, wybrane aspekty pracy ze stu‑
ściwą niekiedy produktom wzorniczym anonimowość.
dentami przedstawia wystawa prezentowana w Gale‑
rii Schody Wydziału Form Przemysłowych w budynku
Międzynarodowa konferencja – „Projektowanie
przy ul. Smoleńsk 9. W sposób selektywny i symbo‑
projektantów”
liczny prezentuje przykłady prac studentów z róż‑
nych lat, obrazując ewolucję metod, a także stabilność
podstawowych idei dziedziny wzornictwa. Starannie
dobrane prace stanowią przykład efektów kształcenia
→ Logo konferencji zwią‑
zanej z obchodami jubi‑
W dniach 23 i 24 x 2014 r. na organizowanej przez
uzyskiwanych w toku studiów na kierunku wzornic‑
zespół WFP międzynarodowej konferencji pod hasłem
two, w wypracowanej przez lata i wciąż doskonalonej
„Projektowanie projektantów” licznie zaproszeni
relacji mistrz–uczeń. Z niej właśnie wyrasta otwar‑
goście w nowej auli Akademii na pl. Matejki 13 spo‑
tość na dalszy rozwój i szlifowanie profesjonalnego
tykają się, aby dyskutować o współczesnych pro‑
warsztatu, które znajdują wyraz w ciekawych losach
blemach kształcenia w zakresie designu w ramach
naszych absolwentów, pełnych sukcesów w kon‑
czterech sesji konferencyjnych: „Wzornictwo: poli‑
Przemysłowych ASP
kursach, wdrożeniach i popularyzacji wzornictwa
tyka rozwoju kierunku w Polsce”, „Poza produktem:
w Krakowie
w kraju i na świecie.
nowe idee designu”, „Wzornictwo w krakowskiej ASP:
leuszu Wydziału Form
36
Wiadomości asp /67
50 lat – atut czy balast?”, „Kształcenie wobec nowych
na przykładzie m.in. analizy myśli Andrzeja Paw‑
wyzwań współczesnego wzornictwa”. Przedstawiciele
łowskiego. Kolejna część monografii to opracowanie
wielu instytucji, ministerstw, uczelni, wydziałów
dr. hab. Andrzeja Szczerskiego pt. Z historii Wydziału
wzornictwa z Polski i z zagranicy, absolwenci przed‑
Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięknych
stawią swoje stanowiska i poglądy, dyskutować będą
1964–2014. Ta część monografii została powierzona
na sesjach problemowych.
historykowi sztuki, wykładowcy Uniwersytetu Jagiel‑
A wszystko po to, by spróbować znaleźć odpo‑
lońskiego, który okiem wytrawnego badacza mógł
wiedź na nurtujące nas obecnie pytania o politykę
ocenić i opisać możliwie najszerzej 50 lat istnienia
rozwoju kierunku wzornictwo w naszym kraju, nowe
Wydziału. Autor stanął tu przed trudnym zadaniem
idee designu, stosunek 50‑letniej tradycji Wydziału
wynikającym ze szczególnej specyfiki i rozległości
do konieczności reagowania na współczesne prze‑
materii oraz niełatwego dostępu do części materiałów
miany i wyzwania oraz przyszłość kształcenia w dzie‑
źródłowych. Publikacja zawiera mnóstwo informacji
dzinie designu.
wybranych i opracowanych przez autora w taki spo‑
sób, by rysowany przed czytelnikiem obraz był jak
Monografia WFP
najbardziej klarowny. Bardzo cenne opracowanie syl‑
Już od paru lat zespół pracowników WFP prowadził sys‑
wetek twórców Wydziału – po raz pierwszy w ramach
tematyczną pracę nad zredagowaniem 3‑częściowej
jednej publikacji – pozwala na kształtowanie naszej
monografii Wydziału. Pierwszą jej częścią jest Kalen‑
wyobraźni o związkach przyczynowo‑skutkowych
darium – niezwykle starannie opracowane, bogato
biegu spraw w tak bogatej historii Wydziału. Obszerne
ilustrowane przykładami dokumentów, prac studyj‑
opracowanie dotyczy także katedr i ich roli w rozwoju
nych, z opisami ważnych wydarzeń i prac badawczych.
programów badawczych i dydaktycznych, a także licz‑
Zawiera ono wielokrotnie weryfikowane z zasobami
nych publikacji wydziałowych i katedralnych. Warto
archiwów opisy prac, spisy absolwentów, sylwetki
zwrócić uwagę na funkcję wzajemnego dopełniania
kadry, w tym twórców Wydziału. Pracami nad Kalen‑
się Kalendarium i dziejów Wydziału. Kalendarium,
darium oraz koordynacją prac nad całą monografią
wolne od tak szczegółowo opisanych zdarzeń, staje się
zajął się zespół pod kierunkiem prof. Marii Dziedzic.
bardziej przejrzyste, a dzięki bogatemu materiałowi
Druga część monografii to opracowanie autorstwa
ilustracyjnemu jest polem do odnajdywania cieka‑
dr. hab. Janusza Krupińskiego prof. ASP pt. Filozofia
wych uzupełnień dla wnikliwie opracowanej treści
kultury designu. W kręgu myśli Andrzeja Pawłowskiego.
historycznej. Fundament ideowy w opracowaniu
To bardzo ważna i potrzebna książka, w której autor
dr. hab. Janusza Krupińskiego prof. ASP stanowi zaś
skłania nas do intensywnych przemyśleń nad sen‑
intelektualne tło i sprzyjać może pełniejszemu rozu‑
sem i znaczeniem designu oraz do przyjęcia postawy
mieniu tego, co wydarzyło się na Wydziale i w naszej
filozoficznej w stosunku do wszelkiej twórczości
Akademii w ciągu tych 50 lat…
37
◊ osoby szczególnie zaangażowane w kwerendę oraz
38
Podziękowania
weryfikację i uporządkowanie informacji archiwal‑
Jak wyżej wspomniano, Wydział Form Przemysłowych
nych: dr Monika Wojtaszek‑Dziadusz, dr hab. Ewa
to przede wszystkim tworząca go społeczność – stu‑
Pawluczuk, dr Barbara Widłak oraz st. dokumenta‑
dentów i pedagogów. Tych byłych, których nie ma już
lista mgr Joanna Grabowska – kierownik Archiwum
wśród nas, a których dzieło – dzięki jubileuszowym
ASP; mgr Anna Szwaja – autorka fotografii portre‑
przedsięwzięciom – zyska trwałe upamiętnienie,
towych sporządzonych na potrzeby Wydawnictwa,
emerytów i absolwentów, którzy wciąż utrzymują
dr Piotr Witosławski i mgr Piotr Hojda odpowiedzialni
kontakt z Wydziałem, tych, którzy dotąd wytrwale
za przygotowanie i uporządkowanie materiałów foto‑
pracują na rzecz jego rozwoju, oraz tych wreszcie,
graficznych; a także zespoły pracowników wszyst‑
którzy rozpoczynają dopiero swą przygodę z designem
kich jednostek Wydziału, którzy nie szczędzili trudu,
i pracą akademicką. W tym gronie są osoby, bez któ‑
by przygotować i opracować materiały historyczne
rych jubileuszowe dzieło nie doszłoby do skutku.
dokumentujące dorobek poszczególnych katedr –
Pragnę złożyć im szczególne podziękowania za ich
na wspomnienie zasługuje tu zwłaszcza nieoce‑
ogromną, pełną bezinteresowności i poświęcenia
niona pomoc emerytowanego profesora Wydziału,
pracę. Podziękowania kieruję zwłaszcza do tych osób,
prof. Adama Gedliczki oraz redakcja językowa publi‑
które pełniły i pełnią ważne funkcje w zespołach
kacji wykonana przez dr Joannę Kułakowską‑Lis;
koordynujących przygotowanie i przeprowadzenie
◊ członkowie rady naukowej konferencji pod hasłem
obchodów jubileuszu. Należą do nich:
„Projektowanie projektantów” działającej pod
◊ autorzy i członkowie komitetu przygotowującego
moim przewodnictwem: prof. Piotr Bożyk – prorek‑
monografię, z niestrudzonym zespołem redakcyjnym
tor, prof. Czesława Frejlich, prof. Adam Gedliczka,
na czele: prof. Marią Dziedzic i dr Krystyną Starzyń‑
dr Józef Mrozek, dr hab. Janusz Krupiński prof. ASP,
ską oraz prof. Władysławem Plutą, który ponadto
dr hab. Andrzej Szczerski, dr Agata Kwiatkow‑
jest autorem oprawy graficznej monografii i jubile‑
ska‑Lubańska – pełnomocnik dziekana ds. organizacji
uszowego logo;
konferencji, a także zespół współpracujący: dr Michał
◊ twórcy dwóch odrębnych części monografii:
Kracik, mgr Kamil Kamysz i dr Piotr Witosławski;
dr hab. Janusz Krupiński prof. ASP i dr hab. Andrzej
◊ członkowie zespołu ds. jubileuszowej wystawy prac
Szczerski;
studenckich: Adam Miratyński prof. ASP – kurator,
◊ kierownicy wszystkich jednostek Wydziału,
mgr Grzegorz Matusik, dr Piotr Michura, mgr Bożydar
którzy weszli w skład komitetu redakcyjnego,
Tobiasz;
a zatem – poza piszącym te słowa oraz wymienioną
◊ członkowie zespołu ds. jubileuszowej wystawy
wyżej prof. Marią Dziedzic – prof. Adam Miratyń‑
osiągnięć absolwentów WFP Wzornictwo z Krakowa:
ski, prof. Jan Nuckowski, prof. Czesława Frejlich,
dr Andrzej Śmiałek – kurator, mgr Piotr Hojda –
prof. Barbara Suszczyńska‑Rąpalska, dr hab. Marek
główny projektant, mgr Anna Szwaja, dr Monika
Liskiewicz prof. ASP;
Wojtaszek‑Dziadusz i mgr Szymon Kiwerski;
Wiadomości asp /67
◊ członkowie zespołu Katedry Sztuk Wizualnych przy‑
gotowującego jubileuszową wystawę prac pedagogów
Katedry, którego pracę koordynuje dr hab. Wojciech
Kopczyński.
Podziękowania o specjalnym charakterze kie‑
ruję do ad. dr Anny Myczkowskiej‑Szczerskiej, pro‑
dziekana WFP, za wspaniałą współpracę i wsparcie
w działaniach związanych z wydarzeniami roku jubi‑
leuszowego i ich koordynacją, która spoczywa na nas,
kierownictwie Wydziału obok normalnych, pełnych
codziennych wyzwań.
Działania związane z obchodami jubileuszu 50‑lecia Wydziału Form Przemysłowych, a tym samym
promocji krakowskiej szkoły designu, uzyskały ministerialne, wojewódzkie i miejskie, a także uczel‑
niane wsparcie finansowe:
Dofinansowano ze środków
Ministerstwa Kultury
i Dziedzictwa Narodowego
Projekt zrealizowano przy
wsparciu
Urzędu Miasta Krakowa
Projekt zrealizowano przy
wsparciu finansowym
Województwa Małopolskiego
Szczególne podziękowania pragnę skierować pod
adresem JM Rektora ASP obecnej kadencji, prof. Stani‑
sława Tabisza, oraz Pani Kwestor mgr Danuty Baniow‑
skiej za wsparcie i przychylność wobec wydziałowych
przedsięwzięć, a także – pod adresem byłego kierow‑
nictwa Wydziału Form Przemysłowych – prof. Jana
Nuckowskiego i dr Agaty Kwiatkowskiej‑Lubańskiej
za podjęcie działań przygotowawczych związanych
z jubileuszem.
39
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Sztuka
projektowania
Początki Wydziału Form
Przemysłowych asp w Krakowie
Wizje programowe kluczowych dla Wydziału postaci
przemysłu po drugiej wojnie światowej w Polsce, pod‑
nie były jednolite. Świadczyła o tym trwająca
kreślał, że nadszedł teraz czas na refleksję na temat
od początku powołania nowej jednostki dyskusja
uprzemysłowienia i pytania o zawód projektanta, tym
na temat programu kształcenia. Najwyraźniej ujaw‑
bardziej że Polacy nie posiadali w tej mierze dużego
niły się istotne różnice między propozycjami Andrzeja
doświadczenia. W konsekwencji to nauczanie formy
Pawłowskiego, Zbigniewa Chudzikiewicza i Antoniego
miało pierwszeństwo przed techniką, a – jak dodawał –
Haski. Problematykę projektowania komunikacji
w ten sposób już kształci się projektantów w Warszawie
wizualnej rozwijał na Wydziale Ryszard Otręba
i Krakowie. Pawłowski szczegółowo opisał typy zajęć
prowadzonych na kolejnych latach studiów, podczas
których studentów zapoznawano z właściwościami róż‑
Andrzej Szczerski
nych materiałów, a także studiowano „logikę formy”,
Andrzej Pawłowski
Podkreślał również, że nie zawsze studenci wykonują
z której wynikała adekwatność konstrukcji tejże formy.
Czołową pozycję wśród twórców Wydziału bardzo
ręcznie modele swoich projektów, ale mogą tworzyć
szybko zdobył Andrzej Pawłowski, a jego dorobek
także kompozycje abstrakcyjne, posługując się tech‑
w zakresie projektowania i sztuk plastycznych do dziś
niką fotomontażu. Na V i VI roku studenci projektują
Historyk i krytyk
nie stracił aktualności, będąc jednocześnie świadec‑
konkretne produkty dla przemysłu, a nad tym eta‑
sztuki, wykładowca
twem czasu, w którym powstawał. […] Założenia pro‑
pem precyzyjny nadzór prowadzi profesor Zbigniew
w Instytucie Historii
gramowe dla mającego dopiero powstać programu
Chudzikiewicz. Redakcja nie kryła swego krytycznego
Form Przemysłowych asp
kształcenia projektantów, wykorzystywane w ramach
stosunku do krakowskiego programu. W komentarzu
Krakowie. Wykładał także
działalności Studium Form Przemysłowych, Pawłowski
redakcyjnym Angelo Tito Anselmi, doceniając pionier‑
opracowywał już na początku lat 60. i spotkały się one
ski charakter działań Pawłowskiego oraz eksperymen‑
i na Uniwersytecie
z międzynarodowym zainteresowaniem. We włoskim
talny charakter proponowanych rozwiązań, podkreślał,
St Andrews w Wielkiej
piśmie „Stile Industria”, poświęconym wzornictwu
że cały program oparty jest na błędnym założeniu, czyli
Brytanii (2004). Od 2009 r.
i wydawanym przez prestiżowe wydawnictwo Edito‑
przekonaniu, że edukacja w dziedzinie sztuki powinna
riale Domus, w 1960 r. w numerze październikowym
poprzedzać zaznajomienie studentów z aspektem tech‑
Sztuki UJ i na Wydziale
na Uniwersytecie Goethego
we Frankfurcie (2003)
prezes Sekcji Polskiej
Międzynarodowego
Stowarzyszenia Krytyków
opublikowano artykuł Pawłowskiego pod tytułem
nicznym ich zawodu. Według Anselmiego postawa
Sztuki (AICA). Autor wielu
A Cracovia una scuola di disegno industriale, zilustro‑
ta wynikała z obaw Pawłowskiego wobec dehumani‑
publikacji poświęco‑
nych sztuce xx w. i sztuce
współczesnej.
40
wany kilkoma pracami studenckimi, w tym projektami
zacji myślenia o projektowaniu, podporządkowanym
odbiornika telewizyjnego i abstrakcyjnymi modelami
tylko kwestiom technicznym. Włoski krytyk kwestiono‑
konstrukcyjnymi¹. Wyjaśniał on, że siła wyobraźni
wał też wiarę w to, że nauczanie sztuki uda się – w bli‑
artystycznej powinna być ważniejsza niż przekonanie
żej niesprecyzowany sposób – zamienić w umiejętno‑
o nadrzędności kwestii technicznych w projektowa‑
ści zawodowe potrzebne projektantom. Tymczasem,
niu. Biorąc pod uwagę zaawansowanie w odbudowie
jak pokazywało doświadczenie, najważniejsza jest
Wiadomości asp /67
→ Andrzej Pawłowski
1925–1986
techniczna perfekcja i umiejętność praktycznego wyko‑
Poza główną wybierano także specjalizację dodatkową,
nania danego projektu, a kwestie formy, wynikające
a studenci byli zobowiązani do odbywania w czasie
z doświadczeń artystycznych, rozważać należy w dal‑
ferii letnich czterotygodniowej praktyki w zakładach
szej kolejności. Anselmi nie wierzył również w sens
produkcyjnych, biurach projektów i instytutach
nauczania sztuki przez pierwsze lata studiów – tak
naukowych. Kolejna praktyka obowiązywała po v roku,
aby nie zniekształcić kreatywności studentów, a pozo‑
trwała cztery miesiące i łączyła się z tematem pracy
stawianie kwestii technicznych na ostatnie lata stu‑
magisterskiej. Po zakończeniu praktyki przez sześć
diów uznał za błąd. Uwagi te wskazywały, że program
miesięcy studenci przygotowywali prace magister‑
Pawłowskiego wychodził poza standardowe koncepcje
skie. Po złożeniu egzaminu magisterskiego należało
nauczania wzornictwa i wzbudzał zainteresowanie
odbyć półroczny staż projektancki w Zakładach Arty‑
wśród najbardziej opiniotwórczych środowisk, czego
styczno‑Badawczych ASP, wspierany przez stypendium
wyrazem była dyskusja na jego temat podczas kon‑
Ministerstwa Kultury i Sztuki.
gresu ICSID w Wenecji w 1961 r. Jak pisał po latach
W dydaktyce zwracano uwagę na współistnienie
sam Pawłowski, na temat edukacji w Krakowie roz‑
projektowania „intuicjonalnego” i matematycznych
mawiał wtedy we Włoszech z Thomasem Maldonado,
reguł rozwiązywania problemu. Zdając sobie sprawę
Edgarem Kaufmannem, Sigvardem Bernadotte i Mishą
z praktycznych ograniczeń stosowania systematycz‑
Blackiem, członkami ICSID‑u. Powszechną uwagę
nych metod projektowania, takich jak pracochłon‑
zwrócił wówczas film Prawo serii, autorstwa Andrzeja
ność, terminy zakończenia prac czy brak możliwo‑
Pawłowskiego, Szymona Bojki i Krzysztofa Meisnera,
ści prowadzenia odpowiednich badań, Pawłowski
przygotowany na kongres². Jeszcze przed powstaniem
dopuszczał także umiejętnie zdefiniowany przez
Wydziału krakowski program był więc szeroko znany
Jacques’a Hadamarda „nieporządek” – gdy stykają się
nie tylko w Polsce, a tym samym można było poddać
ze sobą pomysły pozornie bardzo odległe, ale często
weryfikacji jego założenia, jednak nie zmieniono fun‑
są wśród nich te „najbardziej istotne”3.
damentalnych dla jego twórców założeń krakowskiej
szkoły wzornictwa.
Opracowując autorski program nauczania, Andrzej
Pawłowski podkreślał, że sztuki piękne powinny być
Opisując w 1965 r. program dydaktyczny Wydziału,
źródłem rozwiązań formalnych wykorzystywanych
Andrzej Pawłowski precyzyjnie zaznaczył, że na pierw‑
przy projektowaniu, które następnie weryfikowane
szych latach studiów obowiązkowo należało studiować
będą przez dostępne technologie stosowane w produk‑
rzeźbę, malarstwo i rysunek, a od roku IV, na którym
cji przemysłowej. Kluczowym pojęciem w jego teorii
wybierało się specjalizację, tylko rzeźbę lub malar‑
była „forma naturalnie ukształtowana”, czyli wyko‑
stwo. Wśród specjalizacji znajdowały się przedmioty
rzystanie form rodzących się w efekcie działania wielu
z grupy A – kształtowanie środków produkcji, B –
sił przyrody, w procesie projektowania, który nawią‑
kształtowanie produktu i komunikacji wizualnej,
zywać miał w ten sposób do poszukiwania zawartej
C – kształtowanie barwy przestrzeni przemysłowej.
w naturze harmonii i równowagi. […] Odwołując się
41
W przyszłości przyjemność posiada‑
nia dzieła sztuki zastąpiona będzie
przyjemnością tworzenia, dostępną
dla wszystkich, a zadaniem nowej
Akademii „stanie się stymulowanie
powszechnej twórczości i tworzenie
warunków do jej rozwoju”.
42
do natury, Pawłowski podkreślał też konieczność
wyraźnie opowiedział się natomiast po stronie łącze‑
harmonijnego współistnienia wytworów człowieka
nia twórczości artystycznej i kwestii technologicz‑
z dziełami sił naturalnych, a tym samym łączność
nych4. Analizując współczesne poglądy na wzornic‑
między tym, co ludzkie, i tym, co należy do ekosys‑
two przemysłowe, podkreślił negatywne skutki, jakie
temu. „Forma naturalnie ukształtowana” była więc
projektowaniu przynosi postępująca komercjalizacja
konsekwencją postulowanego przezeń myślenia o pro‑
produkcji, która zniekształca pierwotne założenia
jektowaniu nie tyle jako o wytwarzaniu przedmiotów,
twórców nowoczesnego projektowania. Obawiał się,
ile o budowaniu modeli myślenia o otaczającym nas
będącego wynikiem tej sytuacji, zagubienia cech
świecie, wpływaniu nań, a jednocześnie dbałości
humanistycznych wzornictwa i zapominania o jego
o jego zachowanie. Nie dotyczyła ona tylko wzornic‑
wpływie na ludzką egzystencję. Przede wszystkim
twa, ale wykorzystywana była przez Pawłowskiego
jednak niepokoił go rosnący rozdźwięk między pro‑
w twórczości plastycznej, m.in. w rzeźbach Sarkofagi
jektantem przemysłowym i artystą, z których ten
z 1975 r., co potwierdzało jego tezy o związku sztuk
pierwszy może kształtować tylko bezosobowe pro‑
pięknych i projektowania. Miała też aspekt praktyczny,
cesy wytwórcze, a drugi zamyka się w świecie własnej
wynikała z zainteresowań prakseologią i zasadą mini‑
wyobraźni. […] Dlatego celem, do którego należało
malizacji, pozwalając na badanie najbardziej podsta‑
dążyć, było powiązanie artysty, który potrafi zrezygno‑
wowych, skutecznych i ekonomicznych metod pro‑
wać ze swojej niezależności, z zespołami specjalistów
jektowania. Pierwsze przykłady zastosowania formy
pracujących dla przemysłu, „którzy będą od niego
naturalnie ukształtowanej dla projektowania pojawiły
oczekiwać autorytatywnych decyzji w zagadnieniach
się na przełomie lat 50. i 60., a Pawłowski nadawał
wynikających z jego specjalizacji – z plastyki”5. Paw‑
organiczny kształt na przykład korpusowi wiertarki
łowski pisał wprost: „studia socjologiczne, badania
stołowej (1963) i korpusowi wrzeciennika (1963). Sto‑
operacyjne, ekonomia produkcji, technologia materia‑
sowaną przezeń metodą pracy było rozpinanie na ele‑
łów, techniki obróbki, standaryzacja, automatyzacja,
mentach konstrukcyjnych elastycznej powłoki, która
bezpieczeństwo i higiena pracy itd. – oto czynniki,
ukrywała części konstrukcyjne, a jednocześnie nada‑
które nie tylko nie mogą zahamować jego wyobraźni,
wała całości formę obiektu stworzonego według praw
ale muszą ją spotęgować do tego stopnia, aby mógł
natury. Podczas pracy ze studentami Pawłowski wska‑
z pełną świadomością uczestniczyć w kształtowaniu
zywał na możliwości odnajdywania i badania także
epoki”⁶. […] Pawłowski podkreślał, że polskie wzor‑
innych źródeł inspiracji oraz miejsc powstawania
nictwo, jeżeli potrafi połączyć świat sztuki i techniki,
„formy naturalnie ukształtowanej” w otaczającym nas
rozwinie zawarte w nim już cechy humanizmu. Ten
środowisku. W opracowaniu O współczesnych tenden‑
„humanizm projektowania” był nie tylko kluczową
cjach w kształtowaniu przemysłowym przygotowanym
wartością, ale – jak pisał – może stać się „potężnym
na potrzeby kursokonferencji dla konstruktorów prze‑
argumentem w przyszłej konkurencji ze wzornictwem
mysłu maszynowego (15 VI – 24 VI 1961) Pawłowski
zachodnim”⁷.
Wiadomości asp /67
Tezy te Pawłowski będzie jeszcze wielokrotnie
zainteresowanie, podyktowane w dużym stopniu
powtarzać, dodając też, że projektowanie nie ma słu‑
naiwnym idealizmem i nieznajomością realiów gospo‑
żyć estetyzacji produktów i nadawaniu im modnej
darki socjalistycznej, która z odległej perspektywy
formy, nie ogranicza się do poprawiania konstruk‑
mogła wydać się szansą na powstrzymanie negatyw‑
cji technicznej produktów czy też dostosowania ich
nych skutków wolnorynkowej konkurencji, gdzie
do wymagań antropometrycznych i fizjologicznych
projektant pełnił rolę kreatora procesów przemian
człowieka. W konsekwencji istotnym elementem jego
społecznych. Jak wspominał po latach Pawłowski,
programu stanie się kontestacja konsumpcjonizmu
na kongresie ICSID‑u w Wenecji w 1961 r. Thomas
i stojącego za nim porządku ekonomicznego, zawarta
Maldonado pytał go retorycznie: „Dlaczego nie kapu‑
już w pierwszym „Biuletynie” Wydziału z 1965 r. Dla
jecie, jakie macie w Polsce możliwości?”¹⁰. Jednakże,
Pawłowskiego projektowanie pozostawało „dzie‑
jak podkreśla Jerzy Ginalski, ta w dużym stopniu uto‑
dziną twórczości zajmującą się stosunkami pomię‑
pijna wizja, mimo swojej atrakcyjności, nie mogła być
dzy określoną przyczyną i skutkiem”⁸. Projektant
zrealizowana, a definitywnie zweryfikowały ją zmiany
był tym, który planował skutek, ale realizacja planu
po 1989 r.
leżała po stronie społeczeństwa, stąd projektowanie
Nie ma jednak wątpliwości, że poglądy Andrzeja
uznać należy za działalność społeczną, skierowaną
Pawłowskiego ukształtowały program Wydziału
ku przyszłości. Pawłowski podkreślał, że musi być
na dziesięciolecia. Jego przedwczesna śmierć nie
ona odmienna od tych wzorców, które opisywał z nie‑
pozwoliła mu zmierzyć się z wyzwaniami, które
chęcią, jako efekt rozwoju w określonych warunkach
pojawiły się po zmianie ustrojowej, takimi jak rewo‑
społecznych i politycznych, prowadzących właśnie
lucja informatyczna czy powstanie globalnego rynku,
do kosztownej i indywidualnej konsumpcji. Warto
aczkolwiek, zdaniem Ginalskiego, jako człowiek
dodać, że tezy Pawłowskiego wpisywały się w konte‑
stale poszukujący najpewniej nie pozostałby obo‑
stację negatywnych efektów rozwoju wolnego rynku
jętny i można przypuszczać, że poddałby modyfikacji
i nieograniczonej konsumpcji, które pojawiały się
dotychczasową działalność Wydziału¹¹.
także w krajach kapitalistycznych, a ich najbardziej
Powstanie Wydziału można więc uznać za najważ‑
znanym propagatorem był Victor Papanek, autor gło‑
niejszy i wyjątkowy przykład takiego projektowania,
śnej książki Design for the Real World. Human Eco‑
o jakim myślał Pawłowski. Dzięki nowej instytucji
logy and Social Change, nad którą pracował od roku
oddziaływać można było na przemiany nie tylko pol‑
1963⁹. […] O ile jednak Papanek krytykował kapi‑
skiego wzornictwa, ale przede wszystkim całego społe‑
talizm i wzywał do jego reformy, o tyle Pawłowski
czeństwa i jego potrzeb. Wykonanie zadania powierzył
miał nadzieję na wypracowanie alternatywnej skali
Pawłowski wykształconym przez siebie projektantom,
wartości, która może powstać w realiach socjalistycz‑
których Wydział, zgodnie z jego tezą, miał właśnie
nego społeczeństwa. Z tego też względu jego pomysły
„projektować”. Skala tych przemian miała doprowa‑
wydawały się na Zachodzie tak radykalne i wzbudzały
dzić do zasadniczego przewartościowania hierarchii
43
...siła wyobraźni artystycznej
powinna być ważniejsza niż prze‑
konanie o nadrzędności kwestii
technicznych w projektowaniu.
44
i definicji samej twórczości. Podczas jubileuszowej
Odkrycie historii krakowskiego projektowania
sesji z okazji 150‑lecia krakowskiej ASP Pawłowski
i wartości dokonań, szczególnie Warsztatów Krakow‑
twierdził nawet, że w przyszłości przyjemność posia‑
skich, nastąpić miało dopiero w kolejnych dekadach
dania dzieła sztuki zastąpiona będzie przyjemnością
funkcjonowania Wydziału. Pawłowski po raz pierw‑
tworzenia, dostępną dla wszystkich, a zadaniem nowej
szy z uznaniem wypowiadał się na temat pionierów
Akademii „stanie się stymulowanie powszechnej
polskiego projektowania z przełomu XIX i XX w.
twórczości i tworzenie warunków do jej rozwoju”¹².
dopiero na początku lat 80. W 1981 r. w ramach pro‑
Tak sformułowane tezy uznać można za podstawy
wadzonych na uczelni ćwiczeń jego studenci doku‑
programu nauczania i działalności Wydziału Form
mentowali zachowane w gmachu przy ul. Smoleńsk
Przemysłowych. Znamienny jest fakt, że ich źródła
9 meble autorstwa projektantów z Towarzystwa Pol‑
tkwiły w tradycji przedwojennej awangardy, bliskiej
ska Sztuka Stosowana i Warsztatów Krakowskich,
konstruktywizmowi i funkcjonalizmowi, wpisywały
a w 1984 r., podczas obchodów 20‑lecia Wydziału,
się także w dyskutowane w latach 60. tezy o związku
Pawłowski podkreślał i doceniał młodopolskie korze‑
między projektowaniem i nauką oraz o doskonalszych
nie polskiego wzornictwa.
możliwościach rozwoju jednostki w systemie marksi‑
Wybitny dorobek Andrzeja Pawłowskiego, znany
stowskim niż w realiach gospodarki kapitalistycznej,
w Polsce i na świecie, stał się punktem odniesienia
które głosił m.in. popularny wówczas w Polsce Erich
dla całej działalności Wydziału. Jego śmierć w 1986 r.
Fromm¹³. Pawłowski unikał natomiast odwołania
stanowiła wyraźną cezurę w historii instytucji.
do tradycji młodopolskiej i poszukiwania stylu narodo‑
O twórcy WFP pamiętano jednak zawsze i dążono
wego w oparciu o sztukę ludową, co charakteryzowało
do tego, aby jego dorobek był studiowany, upowszech‑
krakowskie środowisko projektantów i architektów
niany i popularyzowany w kraju i za granicą. Zna‑
od chwili powstania ich pierwszego stowarzyszenia
czącym wydarzeniem była zorganizowana w dniach
Polska Sztuka Stosowana w 1902 r. […] Dla Pawłow‑
3–5 XI 1989 r. międzynarodowa konferencja „Idea
skiego i jego otoczenia punktem odniesienia były
’89”, poświęcona pamięci Pawłowskiego, podczas
przede wszystkim idee propagowane przez Szkołę
której zaproszeni naukowcy analizowali jego doro‑
z Ulm, odnawiającą tradycję Bauhausu, oraz współ‑
bek jako projektanta i teoretyka. Sesji towarzyszyły
czesne badania nad wykorzystaniem nauk ścisłych
wystawy fotografii współtwórcy Wydziału w gmachu
i społecznych w projektowaniu. „Forma naturalnie
przy ul. Smoleńsk 9 i w Galerii Starmach w Krako‑
ukształtowana” nie była więc kontynuacją zaintere‑
wie, a materiały posesyjne ukazały się drukiem jako
sowania formami organicznymi, charakterystycznymi
suplement do pisma „Design. Wiadomości Instytutu
dla polskiego wzornictwa przedwojennego, ale nowa‑
Wzornictwa Przemysłowego” (2/90). Opracowaniem
torskim narzędziem analitycznym, pozwalającym trak‑
i popularyzacją dzieła Pawłowskiego zajmował się
tować działalność projektową jako naukę i narzędzie
odtąd przede wszystkim zespół Katedry Metodyki
zmiany otaczającego nas świata.
Projektowania.
Wiadomości asp /67
→ Zbigniew Chudzikiewicz
1909–1991
Zbigniew Chudzikiewicz
dziekanem Wydziału Architektury Wnętrz, włączonego
Pośród twórców Wydziału i postaci, którym zawdzię‑
już do krakowskiej ASP, i intensywnie zaczął promować
czał on swoje znaczenie, kluczową rolę odegrał
nowy przedmiot – plastykę przemysłową. Jak pisał,
przede wszystkim Zbigniew Chudzikiewicz. Pio‑
obejmował on „dwa zasadnicze problemy: a) narzędzie,
nier ergonomii w Polsce, z wykształcenia magister
które jest materialnym przedłużeniem organów czło‑
inżynier architekt, w odróżnieniu od Pawłowskiego
wieka dla zwiększenia skuteczności i sprawności ich
i Haski, w swojej działalności kładł nacisk na kwestie
działania, b) maszyny, które są układem wykonanym
technologiczne, podkreślając jednak konieczny zwią‑
przez człowieka dla wykonania określonego działa‑
zek produkcji przemysłowej z ergonomią i plastyką.
nia wówczas, gdy doprowadzi się do nich potrzebną
Chudzikiewicz ukończył Wydział Architektury Poli‑
energię”¹⁴. W obu wypadkach należało jednak myśleć
techniki Lwowskiej, a tematem jego pracy dyplomowej
nie tylko o funkcji, ale o materiale i formie, a – jak
był projekt krytej pływalni. Przed wybuchem wojny dał
podkreślał Chudzikiewicz – we współczesnym świecie
się poznać jako zwolennik modernizmu, w latach 1938–
nie sposób myśleć o produkowaniu narzędzi i maszyn
1939 pracował m.in. przy budowie kolejki i restauracji
bez współpracy z plastykiem.
na Gubałówce w Zakopanem oraz osiedli pracowni‑
W odróżnieniu od koncepcji Pawłowskiego, pod‑
czych w Warszawie i Gdyni. We wrześniu 1939 r. brał
kreślającego społeczną i kulturową misję wzornictwa,
udział w obronie Warszawy, które to doświadczenie
Chudzikiewicz opowiadał się po stronie pragmatycz‑
w dramatyczny sposób opisał w swoim pamiętniku.
nego podejścia do nowego zawodu, praktycznego
Po wojnie znalazł zatrudnienie w krakowskim Miasto‑
i realistycznego. Jak podkreśla Adam Gedliczka,
projekcie (1949–1954), gdzie był współautorem sze‑
najważniejsze były dla niego „prowadzenie działań
regu wnętrz, m.in. Muzeum Narodowego w Krakowie,
projektowych i dydaktycznych na gruncie ścisłej
a także zajmował się projektowaniem drobnych przed‑
współpracy z przemysłem i ośrodkami naukowymi
miotów użytkowych, które pokazywano w ramach
[…], praca zespołowa, wielodyscyplinarna, traktowa‑
wystaw i targów Biura Nadzoru Estetyki Produkcji
nie ergonomii jako dziedziny integralnie związanej
w Warszawie. Jednocześnie już od 1947 r. rozpoczął
z wzornictwem, wnoszącej szczególnie istotne kryteria
pracę dydaktyczną w Wyższej Szkole Sztuk Plastycz‑
do kształtowania obiektów technicznych i realizującej
nych w Krakowie, a w 1949 r., w ramach zleconej przez
postulat humanizacji środowiska pracy, podejmowanie
Ministerstwo Kultury i Sztuki reorganizacji Wydziału
prac badawczych z pogranicza ergonomii i designu”¹⁵.
Architektury Wnętrz, wprowadził do programu przed‑
Współpraca z przemysłem oznaczała akceptację tech‑
miot plastyka przemysłowa, po raz pierwszy w Polsce
nicznych możliwości danego producenta, ale nie rezy‑
tworząc zalążek nowego programu nauki wzornic‑
gnację z własnych sądów i propozycji zmian. W trakcie
twa; ze względu na sprzeciw ministerstwa przedmiot
nauki studenci zajmowali się kształtowaniem formy
ten zlikwidowano jednak w 1951 r. W 1957 r. na fali
maszyn, narzędzi i stanowisk pracy, na które zapo‑
zmian odwilżowych Chudzikiewicz został wybrany
trzebowanie zgłaszali producenci. Zapoznając się
45
To projektant miał ocenić, na ile w pro‑
jekcie powinny dominować czynniki
ergonomiczne (np. przy projektowaniu
narzędzi), a na ile konstrukcyjno‑
-technologiczne (np. w projekcie
maszyny zautomatyzowanej), aby
wspólnie stanowiły harmonijną całość.
46
ze specyfiką określonego miejsca pracy i jego potrzeb,
jest od wniosków sformułowanych przez „zespół
mieli oni prowadzić krytyczną analizę zastanej sytuacji
konstrukcyjno‑technologiczny”, zajmujący się repre‑
przy wsparciu eksperckim oraz zaproponować własne
zentowaniem „czynników ekonomiczno‑handlowych
rozwiązania, odwołując się do ergonomii i znajomości
oraz Zakładu‑użytkownika” i „zespół ergonomistów”.
wzornictwa. Mimo iż podejmowano pracę nad zmianą
Zakładał także, że w trakcie pracy nad projektem
różnych elementów urządzeń (struktura przestrzenna,
należy poddać ocenie najpierw projekt koncepcyjny,
unifikacja formy, sterowanie), zawsze najważniejszy
a następnie projekt techniczny roboczy, przy czym
pozostawał człowiek i jego związki z obiektem tech‑
na każdym etapie kluczowe były aspekty ergono‑
nicznym. Projektant miał dążyć do optymalizacji tych
miczne. Projektant reprezentować miał interesy
relacji, biorąc pod uwagę kryteria antropometryczne
„pracownika obsługującego urządzenia oraz postulaty
i użytkowe w projektowaniu formy obiektu.
ergonomiczne”¹⁶.
O tym, jakie zagadnienia szczególnie interesowały
W zaproponowanym przez Chudzikiewicza sche‑
Zbigniewa Chudzikiewicza, świadczyć może wydana
macie nie było wiele miejsca na dyskusje o związ‑
przez Wydział w 1966 r. publikacja pod tytułem Pro‑
kach między sztukami pięknymi a projektowaniem,
blemy związane z kształtowaniem środków produk‑
dominowało wyraźnie myślenie stricte funkcjonalne,
cji, której współautorem był Władysław Brzozowski.
poddane kontroli nauk ścisłych, przede wszystkim
W krótkim tekście Chudzikiewicz odwołał się do pojęć
dynamicznie rozwijających się ergonomii i cyberne‑
z zakresu techniki produkcji i cybernetycznej analizy
tyki. Podkreślał on także znaczenie gospodarcze prac
sterowania, czyli wywierania pożądanego wpływu
wykonywanych przez projektantów oraz ich odpowie‑
na dowolne zjawiska przez celowe działanie czło‑
dzialność. To projektant miał ocenić, na ile w projekcie
wieka. Tym celowym działaniem miała być oczy‑
powinny dominować czynniki ergonomiczne (np. przy
wiście praca projektanta, a Chudzikiewicz podkre‑
projektowaniu narzędzi), a na ile konstrukcyjno‑
ślał, że wraz z rozwojem współczesnych technologii,
-technologiczne (np. w projekcie maszyny zautomaty‑
a zwłaszcza automatyzacji i specjalizacji produkcji,
zowanej), aby wspólnie stanowiły harmonijną całość.
projektant musi w swojej pracy brać pod uwagę szereg
W latach 60. i 70. Chudzikiewicz zaangażował się
uwarunkowań zewnętrznych, ponieważ pozbawiony
na wielu polach działalności wspierającej wzornic‑
został prostego i bezpośredniego wpływu na kształ‑
two, był m.in. członkiem Rady Wzornictwa i Estetyki
towane narzędzie. Wyróżnił on cztery zasadnicze
Produkcji Przemysłowej przy Urzędzie Wicepremiera
problemy, z jakimi dziś mierzy się projektant: kon‑
oraz członkiem Rady Naukowej Instytutu Wzornictwa
strukcyjno‑technologiczny, ekonomiczno‑handlowy,
Przemysłowego w Warszawie. Angażował się w pracę
ergonomiczny, a także „postulaty użytkownika”. Tym
Wydziału, w latach 1959–1972 pełnił funkcję prorek‑
samym udowadniał, jak skomplikowany i złożony
tora ds. nauki. W 1972 r. doprowadził do utworzenia
jest proces powstawania produktu, a także, że pro‑
Komisji Ergonomicznej przy krakowskim oddziale
jektant przemysłowy na kolejnych etapach zależny
PAN.
Wiadomości asp /67
→ Antoni Haska
1920–2011
Antoni Haska
Już po utworzeniu Wydziału obok Andrzeja Pawłow‑
przemysłowych. Nie chodziło mu o bezpośrednie
skiego i Zbigniewa Chudzikiewicza ważną postacią
inspiracje wizualne, ale objęcie przedmiotem naucza‑
dla jego historii stał się Antoni Haska. Po ukończe‑
nia tego, co nazwał „przestrzenią plastyczną”, i doce‑
niu studiów na Wydziale Malarstwa krakowskiej ASP
nienie „poznawczych wartości sztuki”. Jednocześnie
rozpoczął w 1952 r. pracę jako asystent w pracowni
celem nauczania było przygotowanie studentów
malarstwa architektonicznego na Wydziale Architek‑
do wykorzystania „pierwiastka sztuki” w czasie prac
tury Wnętrz macierzystej uczelni. W 1961 r. prowadził
projektowych podporządkowanych wartościom tech‑
już zajęcia dydaktyczne, a w 1964 r., po zakończeniu
nicznym i użytkowym, jak pisał, „nie na zasadzie
przewodu kwalifikacyjnego na stopień docenta, objął
autonomicznej strefy estetycznej w układzie prze‑
kierownictwo Katedry Kształtowania Przestrzeni.
strzennym czy przedmiocie, lecz na zasadzie właści‑
Haska brał intensywny udział w polskim i między‑
wej ingerencji w toku ich powstawania”¹⁷.
narodowym życiu artystycznym, a w 1974 r. otrzy‑
Punktem wyjścia miała być analiza wzorów for‑
mał Nagrodę Krytyki Plastycznej „za osiągnięcia
mowania występujących w naturze, pokazująca różne
artystyczne oraz oryginalne i nowatorskie koncepcje
stopnie jej organizacji, a więc koncentrujące się nie
w dziedzinie przekazu plastycznego”.
na zewnętrznym wyglądzie, ale na złożonych rela‑
Dla Antoniego Haski, podobnie jak dla Pawłow‑
cjach i obserwacji elementów składowych procesu
skiego, podział na sztuki czyste i użytkowe był nie‑
powstawania danej formy, która nie musiała być
uzasadniony, uznawał, że artystów należy włączać
nawet atrakcyjna wizualnie. Mimo pozornego podo‑
w długofalowe planowanie, dotyczące kształtowania
bieństwa do idei „formy naturalnie ukształtowanej”
otoczenia człowieka, fascynowały go też możliwości
Pawłowskiego różnice były zasadnicze, poczynając
wykorzystywania nauki i techniki jako narzędzi pro‑
od kwestii estetycznych, a kończąc na ideowym
dukcji artystycznej. Jednocześnie obce mu były tezy
wymiarze inspiracji naturą. Dla Haski rozsypane
Pawłowskiego, widzące w projektowaniu narzędzie
kamienie i pola sił magnetycznych były równie war‑
zmiany rzeczywistości. Różniło ich także podejście
tościowym punktem wyjścia do formowania studyj‑
do sfery estetycznej – Haska uważał, że to ona kształ‑
nych modeli co ameby i gałązka drewna. Następnie
tuję sferę emocjonalną i ma istotne znaczenie w pro‑
należało zbadać nie sam model, ale warunki i historię,
jektowaniu, z którym to poglądem nie zgadzał się
w jakich powstał, odrębność jego struktury od innych
Pawłowski. Wybierając odrębną drogę twórczą, Haska
modeli, po to aby zastanowić się nad możliwością
koncentrował się na intelektualnych dywagacjach
wykorzystania go jako wzoru do „nowego uformo‑
i tworzeniu studyjnych modeli, w których poszukiwał
wania”. Drugi opisywany przez Haskę model opie‑
związków między sztuką, projektowaniem i inspira‑
rał się na podkreśleniu różnic między elementami
cjami płynącymi ze strukturalizmu.
kompozycyjnego pola. W podawanym przezeń przy‑
[…] Haska bardzo precyzyjnie określał, jaki
kładzie układ trzech różnych materiałów: piasku,
rodzaj sztuki może być przydatny studentowi form
wiórów drewna i opiłków żelaza poddano działaniu
47
Komponuj programy dla percepcji kine‑
stetycznej, tak jak je budujesz dla
oka i ucha. Ucz się rejestrować odczucia
kinestetyczne, przezwyciężając nawyki
automatyzacji ruchów […]. Uwolnij czu‑
cie kinestetyczne od spełnienia tylko
służebnej roli, daj mu szansę”.
48
siły magnetycznej, co spowodowało usunięcie tych
kluczowym punktem odniesienia, nie tylko w projek‑
ostatnich. Tym samym zwrócono uwagę na istnienie
towaniu, ale i w całej działalności twórczej. W swoim
sygnałów, które przeznaczone mogą być tylko dla
Wielkim Manifeście Sztuki Kinestetycznej pisał: „Naucz
ściśle określonych mechanizmów poznawczych. Ich
się bezinteresownie uruchamiać obszary czucia kine‑
multiplikacja może prowadzić do skomplikowanego
stetycznego. Nadaj autonomię wartościom czucia
kształtowania przestrzeni, które udaje się opisać
mięśniowego. Buduj z nich struktury złożone. Kom‑
tylko za pomocą pojęć z dziedziny teorii informacji.
ponuj programy dla percepcji kinestetycznej, tak
W konsekwencji celem działań Haski miało być
jak je budujesz dla oka i ucha. Ucz się rejestrować
nowe zrozumienie i ukształtowanie przestrzeni defi‑
odczucia kinestetyczne, przezwyciężając nawyki
niowanej jako trasa kanałów informacyjnych oraz
automatyzacji ruchów […]. Uwolnij czucie kineste‑
dynamiczny związek układów komunikujących się,
tyczne od spełnienia tylko służebnej roli, daj mu
sprzężonych prawami współzależności. Pod wpływem
szansę, niech się przejawi samodzielnie jako wolna
współczesnej cybernetyki fascynował się on mode‑
wartość estetyczna. Mówisz – zmieniam się w słuch.
lami ruchu i „zachowania się” przestrzeni, a nie
Mówisz – zmieniam się w wzrok. Zamień się w czucie
przestrzenią statyczną. Przestrzeń, a w konsekwen‑
kinestetyczne”¹⁹.
cji samo projektowanie miało więc być analizowane
Działalność Haski opierała się na prowadzonych
przy pomocy pojęć opisywanych przez cybernetykę,
systematycznie studiach, których celem było analizo‑
takich jak automatyzacja i samoregulacja; dotyczyło
wanie najbardziej podstawowych elementów języka
to szczególnie ich wpływu na „plastyczność zacho‑
sztuki, z których budowane są struktury dzieła. Waż‑
wania się w stosunku do sygnałów z zewnątrz” oraz
nym polem badawczym stało się więc studiowanie
„uformowanie się modelu w związku z jego funkcją,
pola percepcji wizualnej, akustycznej i kinestetycz‑
w całej wielowarstwowej złożoności”¹⁸.
nej, a także ocena środowiska wizualnego człowieka,
Z kolei, jak podkreślił Andrzej Pollo, poszukiwa‑
prowadzona drogą analiz statystycznych. Pozwalało
nia artystyczne Haski koncentrowały się na trzech
to na określanie modeli preferencji czy składników,
zasadniczych nurtach. Interesowały go systemy
na przykład kolorystycznych, otoczenia, a efekty tych
informacyjne i komunikacyjne, w związku z czym
badań mogły być wykorzystywane w projektowaniu
podejmował próby tworzenia kodów parajęzykowych,
urbanistycznym i architektonicznym, kształtowaniu
takich jak alfabety izomorficzne (pozycyjne), języki
przestrzeni, projektowaniu przemysłowym, modzie²⁰.
spółgłoskowe czy samogłoskowe (kody dźwięku),
W badaniach nad środowiskiem wizualnym człowieka
prowadził rozważania heurystyczne oraz badania
Haska wykorzystywał tworzone przez siebie instru‑
równoważności znaków, na przykład plastycznych,
menty i podłogi kinestetyczne, pozwalające poka‑
z doznaniami kinestetycznymi. Pojęcie „kineste‑
zać i zbadać doznania towarzyszące ruchowi, jego
zji”, związane z odczuwaniem części ciała, pozwala‑
symbolikę, ekspresję, walor estetyczny i wizualny.
jące rozpoznać ich położenie i ruch, było dla Haski
Z kolei w działaniach heurystycznych interesowało
Wiadomości asp /67
go zestawianie przedmiotów różnego pochodzenia,
uformować dwa lub trzy przedmioty w ten sposób,
całkowicie do siebie nieprzystających, a na tej pod‑
żeby ich kształty pozwalały zorientować się w możli‑
stawie opracowywanie nowych wzorów projektowych.
wościach połączeń tych przedmiotów w jedną całość
W badaniach nad kolorem kluczową rolę odgrywały
w dwóch wersjach i umożliwiały odczytanie nadrzęd‑
kompozycje budowane z kolorowych kulek, których
ności jednej wersji względem drugiej”. Jak wyjaśniał,
układ wynikał z rachunku prawdopodobieństwa, nazy‑
„zadanie tego typu jest sprawdzianem umiejętności
wane przez Haskę „igraszkami heurystycznymi”. […]
logicznego porządkowania materiału wg narzuconej
Konsekwentnie też rozwijał badania nad programo‑
zasady. Daje dużą możliwość uwzględniania kryteriów
waniem pola wizualnego i wprowadzaniem do pro‑
estetycznych, może posiadać wiele analogii w reali‑
gramowania aleatoryki²¹. Odwołując się do przykładu
zacjach praktycznych”²³. W pracowni Haski powsta‑
dynamicznych kompozycji Nicolasa Schoeffera, które
wały też plastyczne modele służące badaniu układu
uznawał za model tworu natury zmieniającego się
sygnalizacji wzrokowej, a więc uzgodnienia lokaliza‑
i przekształcającego, a przez to odzwierciedlającego
cji zespołu sygnałów w polu widzenia pod względem
dynamikę napięć swojego układu wewnętrznego,
funkcji, ważności, kolejności i częstości użytkowania,
Haska konstruował oryginalne metody wykorzysty‑
złożone z ruchomych płaskich elementów, na które
wane podczas szkolnych ćwiczeń. Wśród nich wyróż‑
nałożono figury geometryczne.
niały się modele kinestetyczne, związane z badaniem
Antoni Haska uważał także, że organizację sfery
odbioru świata za pomocą dotyku, pozwalające pro‑
wizualnej można kształtować według zasad ergonomii,
jektantowi znaleźć się w „roli organizatorów cudzego
nie tylko według modelu syntetycznego. Podejście
ruchu, w roli projektantów określonych sytuacji mięś-
to było konieczne wtedy, gdy wymagana okazywała się
niowo‑stawowych”²². Celem ćwiczeń, prowadzonych
niezawodność odczytów wizualnych, przede wszyst‑
przy pomocy skonstruowanych specjalnie przyrządów,
kim przy korzystaniu ze wskaźników maszyn. Pod‑
było takie zaplanowanie ruchów, aby służyły najle‑
kreślał także, że należy dbać o środowisko wizualne
piej określonemu celowi, czyli na przykład obsłudze
człowieka i walczyć z jego zanieczyszczeniem, czyli
maszyny. Przyrządy, złożone z prostych drewnianych
z nadmiarem bodźców i ich bezładem. Celem zmian
elementów, pozwalały na wykonanie wielu czynności,
powinno być wykształcenie systemu obejmującego
ale i do pewnego stopnia warunkowały ich kolejność.
całokształt strefy wizualnej, zapewniającej bezkoli‑
[…] Haska proponował jednak także zadania wyma‑
zyjność informacyjną kodów wizualnych i potrafiącej
gające ćwiczenia wyobraźni i czerpania inspiracji
oddziaływać estetycznie w sposób planowy. Rozwią‑
z wielu dziedzin nauki. W tym wypadku nie chodziło
zanie tych problemów odnajdywał w harmonijnym
już o wykorzystywanie konkretnych narzędzi, ale
współdziałaniu techniki i humanistyki. Jak pisał,
o budowę nowych modeli i abstrakcyjnych sposobów
„rewolucja naukowo‑techniczna powinna stać się
rozwiązania postawionych problemów. W swoim arty‑
narzędziem humanistycznej rewolucji socjalnej”, a jej
kule przedstawił kilka takich ćwiczeń, w tym „temat 1:
celem stawał się wszechstronny rozwój człowieka²⁴.
49
← Ryszard Otręba
Ur. 1932 r. Fot. Anna Szwaja
50
Ryszard Otręba
w 1970 r. w pracowni prowadzono studia nad two‑
Twórcą unikatowego w skali międzynarodowej pro‑
rzeniem systemów informacyjnych i projektowaniem
gramu Katedry Komunikacji Wizualnej był Ryszard
kodów wizualnych, stopniem wyrażalności języka
Otręba. Katedra Komunikacji Wizualnej stanowiła
przy pomocy znaków i symboli graficznych, ozna‑
wyjątkowy eksperyment edukacyjny i badawczy,
czano czytelność podstawowej jednostki treściowej
a zajęcia z tego zakresu od samego początku były
w obrębie jednego systemu informacyjnego, badano
esencją programu powstającego Wydziału. Przed‑
oddziaływanie sygnałów informacyjnych w zmien‑
miotem jej zainteresowań stały się nie tylko kwestie
nych warunkach otoczenia. Zwracano wreszcie uwagę
stricte związane z wzornictwem, ale generalne studia
na uprzywilejowane strefy percepcji w polu widzenia,
nad „intencjonalną komunikacją”, „zawartą w sche‑
projektowano systemy oznaczeń sterowania, regulacji
macie” nadawanie – odbieranie – wykorzystywanie
i pomiarów, a także będące ich wynikiem oznaczenia
informacji, obecne w sygnałach postrzeganych przez
urządzeń kontrolno‑pomiarowych²⁶. […].
zmysł wzroku²⁵. Za cel stawiano sobie wypracowanie
O znaczeniu katedry decydowały podejmowane
optymalnych warunków funkcjonowania człowieka,
przez nią prace badawczo‑projektowe, wykonywane
przede wszystkim w sferze informacyjnej środowiska,
często przy pomocy specjalnie konstruowanych urzą‑
w jakim funkcjonuje. W badaniach tych istotne były
dzeń pomiarowych. […] Powstające w Katedrze Komu‑
odwołania do innych dyscyplin naukowych – psycho‑
nikacji Wizualnej prace studenckie miały z reguły
logii, semiologii, ergonomii, antropotechniki, teorii
charakter problemowy i eksperymentalny, odpowia‑
informacji i logiki, a także obserwacja rozwoju współ‑
dający wymaganiom współczesnej kultury i środków
czesnych środków przekazu. Podstawą, zarówno
komunikacji. Jednym z takich zadań, promowanych
pracy badawczej, jak i dydaktycznej było odwołanie
przez Ryszarda Otrębę, było projektowanie planów
do racjonalnych i logicznych sposobów myślenia,
sieci komunikacji miejskiej, które opierały się na sys‑
zmierzających do obiektywizacji procesu komunika‑
temie geometrycznych modułów i schematycznym
cji. […] Założenia programowe jednostki sformułował
odwołaniu do topografii. Wykorzystywano w nich
Andrzej Pawłowski, a Otręba dokonał ich dalszego
system piktogramów, zwracano uwagę na wyróżnie‑
rozwinięcia na podstawie własnej pracy badawczej
nie miejsc przesiadkowych i węzłów komunikacyj‑
(tzw. pracy kwalifikacyjnej i stopnia) z 1966 roku,
nych, kontynuując tego typu ćwiczenia przez kilka
dotyczącej komunikacji wizualnej. O wadze dokonań
dekad […]. Jako samodzielna, Katedra Komunikacji
Otręby w tym czasie świadczy fakt, że zrealizowany
Wizualnej została utworzona w roku akademickim
przezeń w 1968 roku, w związku z przewodem kwa‑
1971/1972 i była pierwszą tego typu jednostką dydak‑
lifikacyjnym na stanowisko docenta, temat badaw‑
tyczno‑badawczą w Polsce. To właśnie Ryszard Otręba
czy „Czynnik zmienności percepcji znaku w ruchu
objął jej kierownictwo w 1971 r. i na stanowisku
poziomym”, zyskał międzynarodowe uznanie i był
pozostał do 1996 r. […]. Absolwent krakowskiej ASP
prezentowany na kongresie ICOGRADA w Wiedniu
i Pratt Institute w Nowym Jorku, wykładowca wielu
Wiadomości asp /67
O znaczeniu katedry decydowały
podejmowane przez nią prace
badawczo‑projektowe, wykony‑
wane często przy pomocy specjal‑
nie konstruowanych urządzeń
pomiarowych.
zagranicznych uczelni, należał do najbardziej zna‑
nych na świecie polskich projektantów komunikacji
wizualnej. O tym uznaniu świadczyła obecność jego
prac w zbiorach m.in. Muzeum Narodowego w Krako‑
wie i Warszawie, Museum of Modern Art w Nowym
Jorku, The Library of Congress w Waszyngtonie czy
kolekcji Victoria & Albert Museum w Londynie oraz
4. A. Pawłowski, O współczesnych tendencjach w kształtowaniu przemysłowym, [w:] Sztuka i tech‑
nika, Warszawa 1962, s. 135.
5. Tamże, s. 136.
6.Tamże.
7. Tamże, s. 137.
8. A. Pawłowski, O projektowaniu czyli przyszłości, „Polska”, 1970, s. 36.
9. W 2012 r. książkę wydało wydawnictwo Recto Verso w Łodzi, w tłumaczeniu Joanny Holzman,
pod tytułem Dizajn dla realnego świata. Środowisko człowieka i zmiana społeczna.
10. A. Pawłowski, Autoreferat, dz. cyt., s. 206.
pełnienie funkcji wiceprzewodniczącego ICOGRADA
11. Wypowiedź Jerzego Ginalskiego w rozmowie z autorem, maj 2014.
(The International Council of Graphic Design Asso‑
12. Wypowiedź cytowana w artykule Dyskusja, „Zeszyty Naukowe Akademii Sztuk Pięknych
ciations) w latach 1972–1977. Poza działalnością
w zakresie komunikacji wizualnej Ryszard Otręba
zajmował się także grafiką warsztatową i plakatem,
był również autorem oprawy plastycznej i aranżacji
słynnej wystawy Marka Rostworowskiego Polaków
portret własny w Muzeum Narodowym w Krakowie
w 1979 roku. Podsumowaniem kariery akademickiej
Ryszarda Otręby było nadanie mu tytułu Profesora
Honorowego przez Senat Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie w 2012 r.
Na tekst ten składają się fragmenty wyodrębnione
z: Andrzej Szczerski, Sztuka projektowania. Z historii
Wydziału Form Przemysłowych ASP w Krakowie 1964–
w Krakowie”, nr 5, 1971, s. 45.
13. Por. m.in. A. Schaff, Marksizm a jednostka ludzka, Warszawa 1965.
14. Cyt. za: A. Gedliczka, O profesorze, [w:] Profesor Zbigniew Chudzikiewicz. Życie i twórczość, red.
A. Gedliczka, Kraków 2006, s. 16.
15. Tamże, s. 18.
16. Z. Chudzikiewicz, W. Brzozowski, Problemy związane z kształtowaniem środków produkcji,
Kraków 1966, s. 31.
17. A. Haska, Kształtowanie wyobraźni plastycznej, [w:] Kształt techniki, red. J. Olkiewicz,
Warszawa 1964, s. 38–51. W wydawnictwach ASP w Krakowie i w podziale godzin przedmiot
ten nosił nazwę kształtowanie przestrzeni.
18 Tamże, s. 46.
19. A. Pollo, O twórczości plastycznej prof. Antoniego Haski, [w:] Idee krakowskiej szkoły projektowa‑
nia. Profesor Antoni Haska, red. B. Suszczyńska‑Rąpalska, Kraków 1998, b.s.
20. Cytat wg Manifestu… opublikowanego w katalogu wystawy Antoni Haska. Igraszki heurystyczne II,
Galeria Krzysztofory, Kraków 1987, b.s.
21. A. Pollo, O twórczości plastycznej…, dz. cyt.
22. A. Haska, Od Autora, [w:] katalog wystawy Antoni Haska. Igraszki heurystyczne II, Galeria
Krzysztofory, Kraków 1987, b.s.
23. Tamże, s. 42.
2014, Kraków 2014, s. 18–37 oraz 139–148. Książka
24. Tamże, s. 44.
ta należy do serii wydawnictw publikowanych z oka‑
25. A. Haska, Idee organizacji strefy wizualnej, [w:] Katedra Przestrzeni i Barwy. Autoreferaty, red.
zji jubileuszu 50‑lecia Wydziału Form Przemysłowych
ASP w Krakowie.
PRZYPISY
1. A.Pawłowski, A Cracovia una scuola di disegno industriale,
B. Suszczyńska‑Rąpalska, Kraków 2000, s. 2.
26. 30 lat Katedry Komunikacji Wizualnej Wydziału Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie, red. J. Nuckowski, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie, współwydawca Fundacja im. Joanny Sarzyńskiej‑Putowskiej przy
Katedrze Komunikacji Wizualnej, Kraków 2005.
„Stile Industria. Rivista internazionale di disegno indu‑
strial”, no. 29, X 1960, s. 32–33.
2. A.Pawłowski, Autoreferat, [w:] tenże, Inicjacje. O sztuce, pro‑
jektowaniu i kształceniu projektantów, red. M. Dziedzic,
J. Krupiński, M. Pawłowski, W. Pluta, Kraków 2001, s. 206.
3. A.Pawłowski, informacja na temat wfp, dz. cyt.
51
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Dwa doświadczenia
Projektowanie dla warunków
ekstremalnych
Wydział Form Przemysłowych na krakowskiej asp
astronauty a hermetyczną warstwą wewnętrzną
w Krakowie jako ośrodek dydaktyczny daje dużo
skafandra. Takie rozwiązanie ma wiele wad, m.in.
możliwości w zakresie rozwoju kariery i realizacji
powoduje ograniczenie ruchów, wymaga większego
najśmielszych planów i… marzeń. Interesującym
nakładu energii do poruszania się, stwarza ryzyko
przykładem jest osoba dr. Michała Kracika, pracow‑
urazów i kontuzji, a w przypadku rozszczelnie‑
nika wydziału, który jeszcze jako doktorant uzyskał
nia – grozi utratą życia. Alternatywą dla skafandra
roczne stypendium Fulbrighta. Jego aplikacja została
gazowego jest koncepcja skafandra, który zapewnia
przyjęta w 2010 r. przez prof. Dave Newman z Massa‑
ciśnienie mechanicznie, poprzez odpowiedni ucisk
chusetts Institute of Technology (MIT), której zespół
na ciało astronauty (np. poprzez zastosowanie ela‑
pracuje nad supernowoczesnym skafandrem Bio‑
stycznego materiału).
Suit. Michał Kracik skoncentrował się przede wszyst‑
Moim zadaniem było zaprojektowanie hełmu,
kim na opracowaniu kasku do skafandra, którego
który pasowałby do BioSuit. Skoncentrowałem się
makieta była eksponowana w 2011 r. na wystawie
przede wszystkim na zmniejszeniu jego wielkości
poświęconej kosmicznym technologiom w Muzeum
oraz zaprojektowaniu połączenia elastycznego mate‑
Historii Naturalnej w Nowym Jorku.
riału skafandra i kasku. Głowa astronauty musi mieć
zapewnione ciśnienie gazowe, natomiast skafander
oddziałuje na ciało poprzez kompresję mechaniczną.
Projektant wzornictwa,
adiunkt na Wydziale Form
Przemysłowych ASP w Kra‑
kowie, gdzie prowadzi m.in. przedmiot projekto‑
wanie dla środowisk ekstre‑
malnych. Pasjonat eksplo‑
racji kosmosu, prowadził
badania w Massachusetts
Institute of Technology.
Współzałożyciel firmy
Exeon.
52
Michał Kracik
Kask wykorzystuje system Inertial Measurement Unit,
dzięki któremu hełm może śledzić ruchy głowy. Infor‑
Kask do skafandra BioSuit
macja o położeniu głowy w czasie rzeczywistym prze‑
Zespół prof. Davy Newman z MIT pracuje nad kon‑
kazywana jest sztucznym mięśniom odpowiedzial‑
cepcją skafandra BioSuit od ponad 10 lat. Skafan‑
nym za poruszanie kaskiem. Wspomaganie ruchów
der kosmiczny BioSuit to koncepcja alternatywnego
głowy może okazać się niezbędne ze względu na czę‑
podejścia do sposobu zapewnienia właściwego ciśnie‑
ściowe ciśnienie gazu w okolicach szyi, które wymaga
nia człowiekowi w warunkach próżni. Wszystkie sto‑
dodatkowej siły w celu uzyskania pełnej swobody
sowane w przeszłości oraz obecnie skafandry zapew‑
ruchu. Dodatkowo dzięki temu astronauta poszerza
niają właściwe warunki do przeżycia za pomocą gazu
swoje pole widzenia. Przy tym systemie można też
(tlenu) pod ciśnieniem ok. 1/3 atmosfery (w zależno‑
zastosować wreszcie osiągnięcia technologiczne,
ści od skafandra), który znajduje się pomiędzy ciałem
które w ubiorze starego typu nie były możliwe. Chodzi
Wiadomości asp /67
← Michał Kracik
Wizualizacja
kasku wraz
z koncepcją
systemu PLSS
↗ Michał Kracik
Makieta kasku
do skafandra
BioSuit
o wyświetlanie komunikatów na przedniej ścianie
przypomina bardziej kask motocyklowy niż dawną
kasku. W hełmie współczesnych astronautów jest
szklaną sferę. Astronauta zobaczy wreszcie własne
to teoretycznie możliwe, ale nie jest praktykowane, stopy, co w niepewnym terenie, po którym musi się
m.in. dlatego, że wyświetlane informacje mogą zabu‑
poruszać, ma kolosalne znaczenie.
rzać percepcję astronauty przy każdym przesunięciu
Konieczność całościowego podejścia do skafan‑
głowy w stosunku do nieruchomego hełmu. Zmie‑
dra, jako zbioru zależnych od siebie systemów, spro‑
niony został też sposób zakładania kasku. Specjalny
wokowała – oprócz opracowania kasku – do zapro‑
pierścień dzieli bryłę na pół, a otwarcie tylnej klapy
ponowania wstępnych koncepcji formy osobistego
powiększa otwór na głowę. Taki system pozwala zmi‑
systemu podtrzymywania życia (PLSS – Personal
nimalizować rozmiary kasku. Dzięki zmienionym
Life Suport System) oraz uprzęży łączącej skafander
proporcjom i poszerzeniu pola widzenia nowy hełm
z PLSS i kaskiem.
→ Michał Kracik
Schemat działania
wybranych systemów
w kasku do skafandra
BioSuit
53
54
Wiadomości asp /67
↓ Michał Kracik
Szkice rozwiązań
systemu zapobiegania
urazom do skafandra
EMU
System zapobiegania urazom do skafandra EMU dla
zjawiskom realizowane są za pomocą prostych rozwią‑
nasa
zań, tymczasowych usprawnień, które jedynie łago‑
Od 2013 r. rozpocząłem staż podoktorancki w MIT,
dzą opisywany problem. Potrzeba zaproponowania
gdzie kontynuowałem pracę nad systemem zapo‑
całościowego, skutecznego rozwiązania skłoniła NASA
biegania urazom do skafandra EMU. Tzw. spacery
i MIT do podjęcia prac nad systemem zapobiegania
kosmiczne (Extravehicular Activity/spacewalking)
kontuzjom i urazom astronautów podczas misji i tre‑
to krytyczna aktywność towarzysząca załogowym
ningu przeznaczonym do skafandra EMU.
lotom kosmicznym. Obecnie używany przez amery‑
Projekt został podzielony na trzy fazy – pierwsza
kańskich astronautów skafander kosmiczny (EMU –
skupiła się na wnikliwej analizie problemu, rozpo‑
Extravehicular Mobility Unit) przysparza trudności
znaniu modeli powstawania urazów oraz próbie ich
podczas pracy astronautów. Mimo prób usprawnienia
kwantyfikacji. Faza druga to poszukiwanie rozwią‑
jego funkcjonalności i komfortu użytkowego występują
zań projektowych będących odpowiedzią na zbadany
przypadki kontuzji i urazów spowodowanych przez
problem, zakończeniem tego etapu było wskazanie
właściwości skafandra. Wzrost liczby urazów zwią‑
najbardziej obiecujących koncepcji. W ostatniej
zany jest ze zwiększoną ilością czasu poświęconego
fazie projektu zespół, z którym współpracuję, skon‑
na trening na ziemi oraz podczas misji w kosmosie.
centrował się na budowie i testowaniu wybranych
Dotychczasowe metody zapobiegania wspomnianym
rozwiązań.
55
Dron do zrzu­tu szczepionek
↑ Katarzyna Matlak
Antoni Skąpski
Dron, praca semestralna
wykonana pod kierunkiem
Drugie doświadzenie związane jest z uwagami o ide‑
z eksploracją kosmosu przez człowieka, jest transfer
ach i celach przyjętych w programie nauczania
technologii kosmicznych do zastosowań na ziemi
w Pracowni Metod i Eksperymentów Projektowych
zarówno w sytuacjach ekstremalnych, jak i w pro‑
dr. Michała Kracika
działającej w obrębie Katedry Metodyki Projektowania
duktach codziennego użytku. Projekty prowadzone
w ramach Pracowni Metod
pod kierunkiem prof. Marii Dziedzic.
w ramach przedmiotu są realizowane przy współ‑
2014 – praca wykonana
Idee i cele w programie nauczania
lub w zależności od tematu – w zespołach interdy‑
we współpracy ze studen‑
Motywacja do podjęcia tematyki związanej z projekto‑
scyplinarnych. Studenci mają możliwość konsul‑
tami z MIT
waniem dla środowisk ekstremalnych w ramach pro‑
towania prac ze specjalistami z kraju i zza granicy, gramu studiów płynie m.in. ze świadomości potrzeby
m.in. z Massachusetts Institute of Technology czy
wprowadzania do programu problematyki wykra‑
NASA. Dodatkową szansą, ale też wyzwaniem jest
czającej poza komercyjny charakter projektowania.
pozyskiwanie środków finansowych i współpraca
i Eksperymentów projek‑
pracy ze specjalistami w danych dziedzinach nauki
towych,
56
Podjęcie tematyki projektowania dla ekstremalnych
z międzynarodowymi organizacjami umożliwia‑
warunków ziemskich oraz tych poza środowiskiem
jącymi wyjazdy i bezpośredni kontakt studentów
ziemskim wymaga od projektanta zmiany perspek‑
z ludźmi i warunkami, dla których i z którymi reali‑
tywy patrzenia na dotychczas doświadczane warunki,
zowane są projekty.
począwszy od tych fizycznych, dotyczących grawitacji
Podsumowując założenia programowe przed‑
czy kompozycji atmosfery, poprzez technologiczne,
miotu, należy zwrócić uwagę na główne cele dydak‑
aż po psychologiczne. Zmiana perspektywy myśle‑
tyczne, m.in. poszerzenie świadomości co do nowych
nia oraz kontekstu projektowego ma dużą wartość
obszarów w projektowaniu; nabycie umiejętności
dydaktyczną. Daje możliwość uzyskania praktycz‑
samodzielnego formułowania zauważonych proble‑
nych rozwiązań, dodatkowo uzasadnia celowość
mów projektowych; doświadczenie bezpośredniego
podejmowania takiej tematyki. Innym istotnym
kontaktu z sytuacją projektową lub symulacją nie‑
aspektem poruszanym w ramach zajęć, a związanym
dostępnych warunków w celu pełnego poznania
Wiadomości asp /67
analizowanej sytuacji, a następnie weryfikacji pro‑
procesu dostarczania szczepionek w trudno dostęp‑
ponowanego rozwiązania. Celem jest też wykształ‑
nych terenach Ameryki Środkowej, we współpracy
cenie świadomości potrzeby wsparcia decyzji pro‑
ze studentami z MIT.
jektowych przez wprowadzenie w proces projektowy
Projekt bezzałogowego samolotu dostosowanego
metod badawczych lub ich elementów stosowanych
do zrzutu szczepionek jest propozycją rozwiązania
w innych dziedzinach nauk oraz uzupełnienie rozwią‑
problemu dostarczania zaopatrzenia medycznego
zania o plan jego skutecznej implementacji.
w miejsca, do których dostęp jest utrudniony przez
Esencją tak rozumianego projektowania jest jego
warunki terenowe (brak utwardzonych dróg, gwał‑
celowość. Projekt bezwzględnie musi odpowiadać
towne zmiany pogodowe itp.). Jest to samolot dosto‑
realnej potrzebie, dla której powstał. Aby odnieść suk‑
sowany do wykonywania samodzielnych kursów
ces w postaci poprawy danej sytuacji, musimy grun‑
z punktów medycznych do pracowników w terenie.
townie zrozumieć potrzeby społeczności – warunki,
Podczas lotu samolot sterowany jest po punktach
dla których projektujemy. Jest to możliwe m.in. dzięki
za pomocą systemu GPS. Gdy samolot znajduje się
stawaniu się, przynajmniej na jakiś czas, częścią tej
w punkcie dostarczenia paczki, zostaje ona zrzu‑
społeczności. W przypadku ekstremalnych sytuacji
cona, a dron wraca do punktu, z którego został
konsekwencje ryzyka popełnienia błędu projekto‑
wysłany. Projekt ten obejmuje także paczkę prze‑
wego mogą być ogromne. Doświadczenie ekstremal‑
znaczoną do przechowywania oraz zrzutu szczepio‑
nej rzeczywistości, umiejętność spojrzenia z innej
nek. Paczka zabezpiecza szczepionki podczas lotu
perspektywy niż własna mogą okazać się bezcenną
i upadku z wysokości. Sylwetka samolotu została
lekcją dla projektantów przyszłego świata.
zaprojektowana tak, aby jego aerodynamika nie
W pracowni do tej pory studiowało czworo stu‑
ulegała zaburzeniu niezależnie od tego, czy leci on
dentów – pracując m.in. nad poprawą warunków
z paczką, czy bez. Projekt realizowany był we współ‑
pracy w kopalni węgla, zapewnieniem bezpieczeń‑
pracy z studentami MIT z Wydziału Aeronautyki
stwa turystom w Tatrach, a także nad usprawnieniem
i Astronautyki.
57
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Na początku
było koło
Projektowanie samochodów
w Pracowni Rozwoju Nowego Produktu
Marka Liskiewicza
Mówię „samochód” i widzę co? Oto fura, limuzyna, bryka, zabawka. Oto status i wyraz statusu. Środek
transportu – czegoś, kogoś. Środek popisu – teatr, maska, poza. Maszyna, potrzeba, konieczność, pomoc,
ratunek, niezbędnik… Część codzienności lub okazjonalny wybryk. Mały skarb, pasja czy stary grat. Czym
jest samochód? Czym ma być samochód, który projektujemy?
Kaja Kordas
jako zabawę. Bawią się oni swoimi umiejętnościami,
wykrzywianiem perspektywy, „designem”. Bawią się
Ur. w 1989 r. w Krakowie
absolwentka wfp, dyplom
magisterski realizowała
w pracowni prof. Piotra
Bożyka. Przez cztery seme‑
stry studiowała w Pracowni
Rozwoju Nowego Produktu
dr. hab. Marka Liskiewicza,
w tym przez trzy – zajmując
się tematyką związaną z sa‑
mochodami. Uczestniczyła
w programie współpracy
z fimą Volkswagen.
58
Wielu ludzi, oglądając rendery samochodów, nie
formą dla formy, stylizacją dla stylizacji. Chełpią się
stawia sobie pytania, czym kierował się projektant
udaną kreską, sportowym „sznitem” i pustym obrazem,
ani o co mu chodziło… To, co widzą, to samodzielny
który dobrze będzie wyglądał w portfolio. Nic poza tym.
rysunek. Wodzą wzrokiem za linią, a ich ocena kończy
Projektowanie samochodów jest jednak znacznie
się na ocenie walorów estetycznych ukształtowanego
bardziej złożone. To pogodzenie norm, ceny, wyglądu,
nadwozia, czasem nawet wcześniej – na walorach
inżynierii, technologii, funkcji, ekonomii, ergonomii,
samego rysunku. Myślą, że jest to czysta stylizacja
ekologii, mody… To też projektowanie tej funkcji, pro‑
form, kształtów i powierzchni. I rzeczywiście, trudno
jektowanie tej mody i marzeń.
oprzeć się takiemu wrażeniu. Klimat tych rysunków,
Dla jednych samochód jest koniecznością, dla
ich charakter tworzony jest przez świat, reklamę,
innych zabawką. Spędzamy w nim coraz więcej czasu.
klientów, którzy czytają informacje emocjami. Rysu‑
Nie tylko jadąc, ale i stojąc w korkach. Przemiesz‑
nek musi wpływać na nie lub je przywoływać. Tylko
czamy się nim… Jak? Przez jaki czas? W jakim celu?
w ten sposób zwróci na siebie uwagę… Sucha ana‑
Kto prowadzi, kogo wiezie to auto? Ten mobil, ta fura…
liza? Ona z góry skazana jest na porażkę. Oczywiście,
ma być komfortowa, ekskluzywna? Czy może tania?
wielu projektantów traktuje rysunek samochodów
Może tania i ekskluzywna? Jak wielu ludzi mieszka
Wiadomości asp /67
przy trasie, którą auto będzie się poruszało? Jak szybko
problemu jesteśmy w stanie rozpoznać nasz własny.
będzie mogło jechać? Jak szybko ma się zestarzeć lub
Wśród obcych ludzi czy ludzi znajomych… istnieje
jak długo ma służyć? Nie od sylwetki, ale właśnie tu,
znacznie większa szansa, że ktoś zapyta o samochód
od określenia celu zaczyna się projektowanie.
niż o mieszkanie. Dlaczego? Być może dlatego, że czło‑
Projektowanie samochodu to też projektowanie
wiek po części jest aktorem. Jadąc samochodem, wsia‑
emocji. Emocji kupującego i kierującego. Wiezionego
dając na parkingu, stojąc na światłach, znajduje się
i mijanego. Wyprzedzającego i wyprzedzanego. Posia‑
wśród innych ludzi. Jest łączony z autem, zlewany,
dającego… i o tym posiadaniu marzącego. To także
oceniany przez jego pryzmat. W swoim mieszkaniu
projektowanie przywiązania, gestów i nawyków.
natomiast, wśród swoich – jest zamknięty na swoim
Ciężko zrozumieć to komuś, kto nie ma prawa jazdy,
terytorium. Tu jest znany, a jego wizerunek uchodzi
kto nigdy nie posiadał samochodu. Emocje związane
za „dokończony”. Nie musi zajmować się tworzeniem
z pierwszym zakupem, wspomnienia samochodu
swojego własnego „ja” w oczach innych.
dziadka, skojarzenie charakteru nadwozia z sylwetką
ukochanego psa. To uczucie, gdy spinając mięśnie
i wstrzymując oddech, pokonujemy pierwszy zakręt
swojego życia. Reakcja na pierwszą rysę na lakierze.
Spędzanie wielu godzin życia w myjni samochodowej,
żeby zmyć te pyłki, które osiadły na lakierze, czy zmyć
tę muchę, która – złośliwie chyba – roztrzaskała się
na szybie. Ciężko powiedzieć, co sprawia, że właści‑
wie tak bardzo lubimy nasze auta i że są aż tak ważne.
Co sprawia, że gdy stoi na parkingu kilkanaście samo‑
chodów tego samego modelu, niejednokrotnie bez
59
↑ Za Auto&Design nr 155
z 2005 r.
Projekt pochodzi z lat 50.
Koncept sportowego samo‑
chodu narysowany przez
Colombo
Wracając do projektowania…
przyjazne, czy samochody spokojne, dostojne, klasy‑
Pojazdy są nietypowymi przedmiotami. Wszystkie
cystyczne w wyrazie. Mogą przypominać rekina czy
istoty żywe całego świata zmieniają swój kształt
biegnącego kocura… Zawsze są z czymś kojarzone,
w trakcie poruszania się. Samochody tego nie robią.
choćby podświadomie.
Projektanci próbują zatem zakląć w ich formie wra‑
Sposób projektowania znacznie się zmienił. Kil‑
żenie ruchu i prędkości. Wiele kształtów w rysunku
kadziesiąt lat temu projektant potrafił stworzyć nie‑
samochodu to rozciągnięte wektory. Szkic, projekt
prawdopodobną formę na podstawie kilku bazgrołów,
musi to jeszcze bardziej uwypuklić. Na rysunku
kresek. Rysunek był niedookreślony i stanowił tylko
trzeba jakoś ukazać 300 koni mechanicznych, przy‑
zapowiedź tego, czym samochód będzie. Dziś pro‑
czepność na zakręcie, nowoczesność, nowość, świe‑
jekt‑koncepcja musi być pod względem estetycznym
żość. Trzeba narysować prędkość, komfort i korzyść.
doprowadzony do perfekcji. Koncepty są przeryso‑
Rysunek, plakat nie może być racjonalny. Nie może
wane, jak maski teatru greckiego. Dopiero ostateczny
pokazywać ergonomicznych rzutów. To ma być marze‑
projekt, który wprowadzony ma być w życie, ścina
nie i obietnica jego spełnienia. Wizja.
fantazję do codziennych zwykłych kształtów. Zostaje
Mamy niezwykłą zdolność do personifikowania
dalece uspokojony, unormowany.
obiektów, które lubimy. Nadajemy im cechy ludz‑
60
kie, uczucia. Szukamy w ich wyrazie podobieństwa
Jak w tym studenci?
do mimiki ludzkiej czy gestów. Czasem odnajdu‑
W trakcie studiów mamy niepowtarzalną możliwość
jemy w nich także cechy zwierzęce. Wiedzą o tym
wyboru własnego tematu, którym będziemy się
projektanci i tej wiedzy nie ignorują. Znajdujemy
zajmować. Tematu zgodnego z zainteresowaniami,
więc na rynku samochody agresywne, które budzą
z marzeniami. Nie jesteśmy ograniczeni kosztami
respekt, samochody uśmiechnięte, które wydają się
produkcji, prawami kapryśnego rynku, wymaganiami
Wiadomości asp /67
61
klienta ani tak mocno obciążającym twórczość aspek‑
Pijemy ostatni łyk kawy i uświadamiamy sobie,
tem, jak przymus odniesienia sukcesu, przymus zaro‑
że minęło kolejnych kilka minut… W samochodzie,
bienia, przeżycia. Nie musimy konceptów uspokajać…
jadąc, będziemy mieli więcej czasu, więc decydujemy
„uzwyczajniać”… Sprawia to, że projektowaniu stu‑
się na zabranie kawy ze sobą. Obrzuceni manatkami
denci poświęcają wiele pozytywnej energii, są pomy‑
staramy się zamknąć dom, tak żeby kurtka nie wylą‑
słowi i puszczają wodze fantazji.
Zajmując się środkami transportu: samochodami,
dowała na ziemi… Podchodzimy do samochodu. Auto
musi otworzyć się łatwo. Klamka, z której ześliźnie
motocyklami, rowerami, zaczynamy od wyznaczenia
się nam ręka, może spowodować wylanie się gorącej
problemów. Problemów prozaicznych, związanych
kawy. Otwieramy drzwi, odkładamy wszystkie rzeczy
np. z ergonomią, z użytkowaniem, jak i bardzo przy‑
na fotel pasażera… Zaraz, a co, jeżeli jedzie z nami
szłościowych, związanych z ekologią i zmianami
pasażer – wtedy na tylne siedzenie? Przecież mamy
zachodzącymi w sposobie funkcjonowania naszego
jeszcze dwójkę dzieci, które zawozimy do szkoły… Czy
społeczeństwa. Choć wiele więcej zabawy i radości
w samochodzie znajdzie się miejsce na te wszystkie
znaleźć można w zaprojektowaniu samochodu spor‑
walizki, plecaki szkolne, parasol na wypadek desz‑
towego, który będzie budził niezwykle mocne emo‑
czu? W jaki sposób zaprojektować bagażnik, żeby
cje samym już wyglądem, to w życiu częściej mamy
łatwo było to wszystko gdzieś schować? Gdzie uloko‑
do czynienia z samochodami o charakterze miejskim.
wać kawę kierowcy i pasażera, żeby w trudnej sytuacji
Samochody „sportowe” projektuje się do szybkiej
na drodze została ona na swoim miejscu, ale też żeby
jazdy i dla wyglądu. Samochód miejski to cały, nie‑
łatwo można było po nią sięgnąć. Jak zaprojektować
kończący się scenariusz zdarzeń. Projektowanie więc
wnętrze, żeby kierowca nie szukał wzrokiem w trakcie
to próba przewidzenia, co może się wydarzyć i jak
jazdy skrzyni biegów, radia i… do znudzenia… tej
z tego wybrnąć. Jakie rozwiązania możemy zapropo‑
nieszczęsnej kawy, ale żeby był wstanie „na ślepo”,
nować i które z nich będzie najlepsze.
bezbłędnie to wszystko znaleźć.
Jesteśmy spakowani, jedziemy. Po drodze zatrzy‑
62
Scenariusz
mujemy się pod szkołą, żeby wypuścić dzieci… Dzieci
Pomyślmy… Jest ranek, zaspaliśmy do pracy. Zbie‑
nie patrzą, czy coś jedzie. Wyskakują na ulicę jak
ramy bezładnie rzeczy, które będą nam potrzebne…
małe zdezorientowane koty… Czy da się zaprojek‑
Do torby/walizki wrzucamy notatnik, laptop, długo‑
tować jakiś system, który uchroni je przed potrą‑
pis… Biegamy po domu. Na rękę zarzucamy jeszcze
ceniem? Może kształt drzwi, dodatkowe światło,
kurtkę, bo przecież nie wiadomo, jaka będzie pogoda.
blokada…?
Wiadomości asp /67
Jedziemy dalej, wysadzamy pasażera… Jesteśmy
będzie nim jeździł. Następnie staramy się rozpisać
teraz sami w pięcioosobowym samochodzie. Zajmu‑
scenariusz… Czego nasz klient oczekuje od naszego
jemy na drodze co najmniej o metr długości za dużo.
samochodu, jak będzie się w nim zachowywał
Większość ludzi znajduje się w podobnej sytuacji…
i co może mu się przydarzyć? Później trzeba spró‑
Na drodze jest więc teraz 80% zdecydowanie za dłu‑
bować jakoś tego człowieka wsadzić w tę małą prze‑
gich samochodów, które zajmują więcej miejsca niż
strzeń, która w dzisiejszych czasach staje się powoli
właściwie potrzebują… Z tym też nie da się nic zrobić?
małym centrum dowodzenia. Trzeba brać pod uwagę,
Wjeżdżamy do miasta, parkujemy. Jak zaparkować
że postęp technologiczny i zmiany kulturowe, czy
tym za długim samochodem? Czemu właściwie cały
związane ze sposobem życia, zachodzą znacznie
dzień ten samochód ma stać bez sensu w miejscu
szybciej niż ewolucja. Najnowocześniejszy nawet
i robić tłok…? Może samochód mógłby sam wracać
samochód nie może prześcignąć faktu, że człowiek
do jakiejś bazy i tam czekać na sygnał? Zmniejszać
nie ma tak doskonale rozwiniętych zdolności mecha‑
się jakoś lub najlepiej znikać na czas bezczynności…?
nicznych i nie wydłuży na zawołanie swojej ręki. Nie
To, co starałam się ująć powyżej, to tylko przed‑
sądzę też, żeby ewolucja w najbliższym czasie dała
smak scenariusza, jaki może się wydarzyć. Tak
człowiekowi jeszcze jedną parę oczu z tyłu głowy…
właśnie projektujemy. Zastanawiamy się, w jakich
czy po bokach – wszystko jedno. To jest właśnie rola
realiach ten samochód się znajdzie – pod kątem
projektanta. Ukryć wady i ograniczenia człowieka…
kulturowym, ekonomicznym, etnograficznym… i kto
dając mu te brakujące oczy.
63
Wygląd wobec scenariusza
Po takich badaniach wiemy już mniej więcej, jak
ładnie się prowadzi. Ot, niepozorne narzędzie. Gdy
będzie wyglądał nasz samochód, jaki będzie miał
rysunek zdaje się trafiony, zaczyna się przerysowy‑
napęd, w jaki sposób będzie użytkowany. Żeby samo‑
wanie go niekiedy po kilkadziesiąt razy przez prze‑
chód się sprzedał, musi jeszcze być „ładny”. To chyba
świtujący papier. Raz jest to najtańszy papier, który
najprzyjemniejsza część projektowania, kiedy całą
po prostu dzięki swojej cenie jest tak cienki, że widać,
dotychczasową pracę staramy się ująć w ostatecznej,
co znajduje się pod nim (czasem tandetność jest nie‑
spójnej formie. Szukamy kształtów, form… Bo ludzie
ocenioną zaletą)… Innym razem (szczególnie „przed
prędzej zrezygnują z wygody… niż z urody.
kamerami”) używamy papieru specjalistycznego,
O ile w trakcie projektowania zaczynamy od zało‑
który dobrze przyjmuje markery… Nie jest to kwestia
żeń i kończymy na sylwetce, o tyle większość klientów
pieniędzy ale chyba podejścia. Nie ma znaczenia, czy
szukających samochodu zaczyna zazwyczaj od ogląda‑
narzędzia, jakich się używa, są profesjonalne. Jak
nia ich pod kątem estetycznym. Nie będą zagłębiać się
mówi polskie przysłowie, „złej baletnicy przeszkadza
w doskonale zaprojektowane wnętrze, jeżeli samochód
rąbek u spódnicy”. Czasem okazuje się, że po prostu
nie przykuje ich uwagi zewnętrzną bryłą.
najtańsze narzędzie jest bezkonkurencyjne.
Pierwszym krokiem są szkice. Szkicujemy bardzo
64
on możliwość łatwego różnicowania grubości kreski,
Projekty samochodów niektórzy kończą bardzo
dużo, czerpiąc z tego niemałą przyjemność. Szkicując –
dobrym rysunkiem – renderem, inni idą dalej. Część
szukamy. Ze wszystkich najbardziej wyszukanych spo‑
studentów spędza wiele godzin w komputerowych
sobów na rysowanie studenci zazwyczaj wybierają
programach i stara się przenieść swój projekt w 3D.
najzwyklejszego „bic‑a” – czarny tani długopis. Daje
To daje zupełnie inny obraz.
Wiadomości asp /67
65
Studium przypadku
66
(oczywiście, że można zaprojektować bezprzewodową
Kiedy robiłam dyplom na studiach licencjackich, szu‑
słuchawkę do prysznica, ale jak piękna musiałaby być
kałam sposobu na nowe wykorzystanie technologii
taka słuchawka, żeby ukryć całkowicie ten jeden szko‑
rotomouldingu. Wraz z innymi osobami, które zaintere‑
puł, że nie działa…?). Narysowałam więc podwozie
sowane były tą technologią, pojechaliśmy zobaczyć, jak
w programie 3D, ustawiałam akumulatory wedle zale‑
wygląda produkcja od podszewki. Znając ograniczenia
ceń młodych inżynierów i sprawdzałam, czy zmieszczę
i możliwości, zabraliśmy się do własnych prac. W tym
tam nogi kierowcy. Kierowcy o najdłuższych nogach,
czasie na uczelni, w ramach współpracy z Politechniką
potem kierowcy o nogach najkrótszych. Badałam ergo‑
Krakowską, pojawiło się podwozie melexa. Koledzy
nomiczne ograniczenia, zasięg, pole widzenia… Wyso‑
z politechniki budowali do niego napęd elektryczny,
kość siedziska, jego odległość od pedałów i kierownicy.
programowali sterowniki i czynili inne cuda, o których
Wysokość krawędzi bagażnika, która umożliwiałaby
nie miałam pojęcia. Pojawił się więc pomysł na wyko‑
łatwe włożenie ciężkich ładunków, jak np. worków
rzystanie technologii rotomouldingu do wykonania
z piaskiem, czy wysokość krawędzi, jaką z łatwością
nadwozia takiego melexa. Kolejnym ruchem było
pokonałby pies, gdyby zaistniała konieczność przewie‑
zastanowienie się, komu byłby potrzebny taki samo‑
zienia psa stróżującego. Po wstępnych ergonomicznych
chód i jak w takim razie powinien wyglądać. Wybór
analizach przeprowadzonych w programie zaczęłam
padł na ochroniarzy wielkopowierzchniowych terenów
badać wszystko „na własnej skórze”. Układając na pod‑
zamkniętych, takich jak fabryki czy parkingi. Rozpisa‑
woziu klocki styroduru, klejąc elementy zwykłą taśmą.
łam szereg funkcji, jakie samochód powinien pełnić,
Wiedząc, co gdzie powinno się znajdować, jakich granic
aby ułatwić pracę ochroniarzowi. Starałam się przewi‑
nie powinnam przekraczać, by nie zasłonić widocz‑
dzieć, jakie prace może on wykonywać i co może mu
ności, zaczęłam projektować obudowę. Kształty tem‑
się przydarzyć. Pracowałam na wielu płaszczyznach
perowane przez technologiczne ograniczenia, formy
jednocześnie. Koledzy z Politechniki rozpychali się
wynikające z funkcji i zasad ergonomii, to wszystko
z modułami elektronicznymi i akumulatorami do sil‑
wpłynęło na ostateczny wygląd melexa. Zdecydowa‑
nika, ja przepychałam akumulatory, tłumacząc im,
łam się na wykonanie modelu w skali 1:5. Dlaczego?
że kierowca musi gdzieś zmieścić nogi. Rozmawialiśmy
O obudowie mieliśmy rozmawiać z właścicielami firmy
o kablach, sterownikach i innych rzeczach istotnych,
zajmującej się rotomouldingiem. Programy 3D niestety
choć mało przyjemnych dla projektanta i męczących
nie dają ludziom tak pełnego wyobrażenia o kształcie
Wiadomości asp /67
przedmiotu. Zwykłemu klientowi ciężko wyobrazić
być pusty w środku i rozkładać się na części. Stąd mój
sobie, mimo tak dokładnego obrazu, jak przedmiot
wybór. Wykonałam go w niecałe dwa tygodnie. Dopiero
będzie wyglądał w rzeczywistości. Klient musi dotknąć,
na końcu, gdy model był gotowy, zajęłam się wizuali‑
zobaczyć z każdej strony. Musi mieć możliwość poka‑
zacjami, fotomontażami i obrazami.
zania danej rzeczy palcem. Łatwo, szybko… bez obra‑
To była moja droga. To tylko pół roku pracy
cania bryły w programie, żeby znaleźć „ten dokładnie”
w skrajnie małym zespole. Nijak ma się to do rzeczy‑
widok, na którym można pokazać to, o co chodzi…
wistości, w której nad jednym samochodem przez rok
Obudowę wykonałam ręcznie ze styroduru na zło‑
pracują setki ludzi. Wielu studentów pracuje samo‑
żonym wcześniej, uproszczonym modelu podwozia
dzielnie, bo projektanci, którzy czują się twórcami,
z PCV. Wielu studentów wykonujących tego typu
mają problem z pójściem na kompromis. Oczywiście,
modele rzeźbi je w Clayu lub drukuje na drukarkach
nie jest łatwo przyznać komuś, że jest w czymś lep‑
3D, czasem frezuje. Mój model musiał być wykonany
szy, zgodzić się z jego gustem, zrezygnować z osobi‑
tak, by zobaczyć, czy obudowę da się wykonać w tej
stych „laurów” na rzecz laurów dla całej grupy, bez
technologii, do której został zaprojektowany. Musiał
wyróżniania jednostki… Uczymy się tego.
67
Co rozwija?
Przez ostatnie dwa lata pracowaliśmy w dużych zespo‑
łach po kilka osób, projektując pod opieką Volkswa‑
gena wnętrza samochodów. Każdy odpowiedzialny był
za jakąś jego część, a to kierownicę, a to podłokietnik…
siedzenie, drzwi. Tu praca odbywała się trochę inaczej.
Zaczęliśmy od założeń, mapy myśli, określenia profilu
klienta, potem zabraliśmy się za rysowanie. Powstały
setki szkiców z pomysłami i planami. Co jakiś czas
przyjeżdżał do nas projektant z Volkswagena i uczył
nas różnych sztuczek, robił korekty. Gdy każdy miał
już jakiś pomysł na swoją część, staraliśmy się połą‑
czyć wszystkie te elementy w jedną całość. Oprócz
rysunków i renderingów podjęliśmy również próbę
zbudowania wstępnych modeli 1:1, by wyeliminować
ewentualne błędy. Prace zazębiały się ze sobą, przepla‑
tały… Nieraz wracaliśmy do początku, po to by następ‑
nego dnia obniżyć w makiecie całą podłogę o 30 cm.
Podrzeźbialiśmy według rysunków, a kiedy okazywało
się, że kształty kłócą się ze sobą, wracaliśmy do szki‑
cowania, bogatsi o kolejne doświadczenia…
68
Wiadomości asp /67
69
70
Wiadomości asp /67
Dzięki temu kontaktowi szefostwo koncernu zde‑
cydowało się na zaproszenie na staż naszej koleżanki
(do działu zajmującego się projektowaniem wnętrz).
wcześniej reguł, bez wymyślania abstrakcyjnych
scenariuszy.
Genewa, Frankfurt – to wielkie europejskie mia‑
Długo się nie zastanawiała… no i tyleśmy ją widzieli.
sta, w których odbywają się najważniejsze światowe
Wiemy, że radzi sobie tam świetnie, a kierownictwo
targi samochodowe. Jeździmy na nie, żeby zobaczyć,
z Volkswagena wciąż dopytuje o kolejnych studentów.
jak to wszystko wygląda od wewnątrz. W Wolfs‑
Warto zauważyć, że te docenione osoby to nie dosko‑
burgu zwiedzaliśmy muzeum motoryzacji, ucząc
nali rysownicy, styliści bryły, ale osoby, które potrafią
się przeszłości… ale byliśmy również w Hannove‑
zaprojektować życie samochodu, jego funkcje… Osoby,
rze, gdzie odbywają się największe targi innowacji
które widzą w samochodzie człowieka wraz z jego
w dziedzinie technologii i energetyki… Tam widać
wszystkimi zaletami i wadami. Właśnie we wnętrzu
dość realne zarysy tej przyszłości, w której loku‑
jest to tak ważne, bo to ta część samochodu jest najbli‑
jemy swoje pomysły, projekty i intencje… Jak już
żej człowieka. Znajdujemy się w bezpośrednim z nią
wcześniej wspominałam, samochód jest sprawą bar‑
kontakcie przez wiele godzin.
Studenci systematycznie biorą udział w między‑
narodowych konkursach organizowanych przez naj‑
dzo złożoną, staramy się więc mieć jak najszersze
horyzonty.
W artykule publikowane są szkice i projekty
większe światowe koncerny, takie jak Michelin, Mazda
studentów pracowni Rozwoju Nowego Produktu
czy Nissan. Jest to doskonała okazja do sprawdzenia
na Wydziale Form Przemysłowych Akademii Sztuk
umiejętności projektowania według ustalonych już
Pięknych, kierowanej przez prof. Marka Liskiewicza.
71
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Wystawa
Wzornictwo
z Krakowa,
czyli design
dla każdego
↓ Katarzyna Łupińska
Okulary Massada
→ x 2014
→ plac Szczepański w Krakowie
Krakowskie „Formy”, a właściwie Wydział Form
Przemysłowych właśnie obchodzi 50‑lecie swojego
istnienia. Nie pora więc na fałszywą skromność.
Przez minione pół wieku powstały rzeczy piękne,
użyteczne i doceniane. Jest co świętować! W portfolio
absolwentów WFP nie brakuje projektów, które od lat
funkcjonują w zbiorowej świadomości odbiorców‑kon‑
sumentów, odbiorców‑użytkowników czy wreszcie
wymagających odbiorców‑koneserów, rozpieszcza‑
nych przecież coraz większą dostępnością na rodzi‑
mym rynku artykułów sygnowanych światowymi
markami. Walory wzornicze produktów i sukcesy
projektantów: Red Doty, Dobre Wzory i inne wyróż‑
nienia w znaczących konkursach branżowych świad‑
czą o tym, że ich światowe aspiracje są uzasadnione,
a dorobek wszechstronny. Okrągły jubileusz to dobra
Andrzej Śmiałek
okazja, by go zaprezentować. I to właśnie nie w gale‑
rii, ale w sercu miasta, gdzie ich użytkowy, codzienny
Kask, w którym wyląduje na Marsie jeden z człon‑
kontekst staje się jeszcze bardziej oczywisty.
ków amerykańskiej ekspedycji; opakowania Kra‑
Na uwagę zasługuje nie tylko flagowa dziedzina
kowskiego Kredensu w masowo docenianej gali‑
polskiego designu, czyli meblarstwo, ale także pro‑
cyjskiej stylistyce; okulary Massada, które podbiły
jekty chętnie kupowanych produktów codziennego
serca koneserów mody od Mediolanu po Tokio;
użytku, specjalistycznych urządzeń medycznych,
wnętrze limitowanej edycji VW Beetle GSR –
wreszcie sprzętu do zadań specjalnych. Obok krze‑
↑ Wizualizacja kontenerów –
co łączy te przedmioty (i wiele innych znanych
seł Jadwigi Husarskiej‑Sobiny i foteli Renaty Kala‑
projekt ekspozycji oraz komu‑
projektów), które można zobaczyć w październiku
rus widzimy m.in. produkty Zelmera zaprojektowane
nikacji wizualnej wystawy
2014 r. na pl. Szczepańskim w Krakowie? Pozornie
przez zespół Triada Design czy Macieja Własnowol‑
niewiele – poza tym, że zostały zaprojektowane
skiego, kasę fiskalną Piotra Hojdy i Ergo Design,
przez absolwentów jednego wydziału.
awangardowe lampy Equilibra Piotra Jagiełłowicza
autorstwa Piotra Hojdy
dobrze wpisuje się w prze‑
strzeń pl. Szczepańskiego
72
Wiadomości asp /67
Absolwent Wydziału
Form Przemysłowych
ASP w Krakowie. Dyplom
w 1995 r. w Katedrze
Kształtowania Środków
Pracy. Praca magister‑
ska Ergonomiczne sta‑
nowisko komputerowe
wykonana pod kierun‑
kiem prof. A. Gedliczki.
Działalność pedagogiczną
na macierzystej uczelni roz‑
począł w 2010 r. W roku
2011 uzyskał stopień dok‑
tora. Jest adiunktem
w Katedrze Projektowania
Ergonomicznego. Od 1995 r.
pracownik oraz współwła‑
ściciel ERGO DESIGN – jed‑
↑ Aleksandra Sładek
nej z wiodących firm projek‑
Projekt wnętrza limitowanej
towych na polskim rynku.
serii VW Beetle GSR
Współzałożyciel i wice‑
prezes Fundacji „Szkoły
na końcu świata”, powsta‑
łej po to, by pomagać dzie‑
ciom żyjącym w zacofanych
i trudno dostępnych rejo‑
nach świata. Autor bloga
(w zespole Ergo Design)
Odkurzacz Clarris i mikser
Synbio zaprojektowane dla
Zelmera
↖↓ Katarzyna Łupińska
Kolekcja okularów Massada fot. Przemek Szuba
Motorem do Nepalu.
→ Maciej Własnowolski
73
czy często kupowany przez polskich rodziców fote‑
lik samochodowy marki Avionaut Ryszarda Ponie‑
działka. Ssak medyczny Pauliny Kordos i Dawida
Żebrowskiego czy kubki zaprojektowane przez Annę
Ostrowską z myślą o osobach niewidzących to prace,
których walory użytkowe nie budzą żadnych wątpli‑
wości. Hitem‑niespodzianką jest z pewnością również
strażacki wóz bojowy zaprojektowany dwa lata temu
przez Agnieszkę Fujak. Imponuje nie tylko formą, ale
przede wszystkim dostosowaniem do ekstremalnych
potrzeb użytkowników.
Projektów Aleksandry Orchowskiej, Krzysztofa
Kuleszy, Kuby Sowińskiego, Jacka Mrowczyka, Jakuba
de Barbaro, Marcina Wolnego, Juliana Wierzchow‑
skiego, czyli absolwentów Katedry Komunikacji
Wizualnej WFP, z pewnością nie trzeba krakowianom
przedstawiać. Bynajmniej nie tylko dlatego, że zespół
MH art (Ludwik Matuszek, Krzysztof Hamiga) zapro‑
jektował całą komunikację wizualną dla znanej marki
Żywiec. Nawet jeśli nie wszyscy są piwoszami lub też
nie należą do grona czytelników magazynu „2+3D”
czy publikacji innych branżowych wydawnictw albo
nie mają powodu, by znać aplikację Cukieriada zapro‑
jektowaną z myślą o dzieciach chorych na cukrzycę,
74
Wiadomości asp /67
Hitem‑niespodzianką jest z pewno‑
ścią również strażacki wóz bojowy
zaprojektowany dwa lata temu przez
Agnieszkę Fujak
← Władysław Pluta – opracowanie
graficzne Warsztaty Krakowskie
←← Jakub Sowiński,
Jakub de Barbaro
Plakat KFF, identyfikacja wizualna
Krakowskiego Festiwalu Filmowego
któż nie zwrócił uwagi na oprawę graficzną takich
imprez jak Krakowski Festiwal Kultury Żydowskiej
czy Krakowski Festiwal Filmowy? Te i wiele innych
eksponatów, które towarzyszą nam w codziennej
egzystencji, czynią ją łatwiejszą, wygodniejszą i ład‑
niejszą, można oglądać w trzech przeszklonych kon‑
tenerach nieopodal Pałacu Sztuki, w miejscu, gdzie
sztuka przenika się z życiem miasta.
↑↓ Agnieszka Fujak Wóz bojowy, fot. Przemek Szuba 75
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Rodzina lamp
o przekształcalnej
formie
Najlepsze dyplomy wfp
• Praca dyplomowa na Wydziale Form Przemysłowych
• Autor: Kaja Kordas
Dyplom brał udział w wystawie Design 32. Najlepsze
• Tytuł pracy: Rodzina lamp o przekształcalnej formie
dyplomy projektowe Akademii Sztuk Pięknych 2014
• Promotor: prof. Piotr Bożyk
w Rondzie Sztuki w Katowicach.
• Recenzent: dr Michał Kracik
Kaja Kordas
Odnosimy się do nich z niejaką czcią, nadajemy im
rangę „ponadprzedmiotowości”.
Wygląda i… ogląda
do naszej tradycji i kultury, które w tych obiektach
gdy już zgaśnie, gdy zgasisz – przemieszcza się
odciskają nieustannie swoje ślady. Wspomnienia
i przemieszcza Ciebie, przekształca i naznacza.
zahaczone w przedmiotach są wyrazem potrzeby
Wypełnia, otacza, obejmuje, chowa. Dostraja się
poczucia przynależności do czasu i miejsca. Potrzeby
i nastraja. Stroi.
poczucia ciągłości…
Wczepia się lub uczepia. Drepta. Wiotczeje, lokuje
Czy da się zaprojektować przedmiot, który za jakiś
i blokuje drewniane ramiona. Mości swe kości. Nieru‑
czas nie stanie się nic niewartym śmieciem? Jak
chomieje. Przystaje. Starzejąc się – się uszlachetnia.
zachęcić człowieka do pielęgnowania swoich korzeni
Rośnie.
w czasach, w których tradycja i kultura dla wielu
Przywołuje i wywołuje. Żywa istota. Zamyka
i otwiera Ciebie w sobie. Pozwala Ci wyrazić siebie,
przestaje mieć znaczenie? Jak ustrzec się przy tym
przed kiczem, kłamstwem i ułudą…?
współtworzyć jej postacie. W Tobie ona i w niej Ty. Jej
Wygląd ma znaczenie bardzo tymczasowe. Kli‑
tkanki i tętnice, chłonne, przylgną do Twojego życia,
mat natomiast, wrażenie, jakie przedmiot tworzy
przyjmą jego ślady. Zżyją się z Twym wnętrzem, z Tobą.
czy po sobie pozostawia… Sposób, w jaki nas okala,
To nie opis, a samodzielne słowa otwierające
obejmuje… Wrażenie jego dotyku, faktury, ciepło
obrazy. W odczuciu, skojarzeniu, sposobie ich rozu‑
materiału, zapach… Wydarzenia, które dzieją się
mienia pełniej oddają istotę projektu niż jako wyrazy
wokół niego bądź z jego udziałem… To są te aspekty,
zamknięte w zdaniach.
które powodują, że przedmiot nabiera wartości
Przedmioty trwałe, szlachetne, rodzinne, wśród
których dorastamy, budzą nadzwyczajne uczucia.
76
Przywiązujemy się… nie do obiektów, ale
Świecąc, rozświetlając, oświetlając lub po cichu –
Wiadomości asp /67
i zapisuje się we wspomnieniach nie jako rzecz, ale
jako uczucie.
Aby wspomnienie utkwiło raz na zawsze w umyśle człowieka, wystarczy
nieraz efemeryczne doznanie, gest, błysk… Wspomnienie to umiera jednak
wraz z człowiekiem, bo przynależy tylko jemu. Rodzina to wspólne historie,
spotkania i przedmioty. „Tradycja” potrzebuje materialnych obiektów, śladów,
„ksiąg”. Aby przedmiot mógł przetrwać przez pokolenia, musi być wykonany
z trwałych, dobrze starzejących się materiałów i dobrze znosić ślady czasu
i człowieka. Nadniszczenia, uszczerbienia, rysy… to one staną się po latach
indeksem zdarzeń. Wartością.
↑ Projekt grafiki zabezpieczająca okładkę paszportu
Wy da r z e n i e s p e c ja ln e – 5 0 l at w f p
Projekt dokumentów
stwierdzających
tożsamość obywatela rp Najlepsze dyplomy wfp
• Praca dyplomowa na Wydziale Form Przemysłowych
• Autor: Dagmara Śliwińska
• Tytuł pracy: Projekt dokumentów stwierdzających
tożsamość obywatela rp
• Promotor: prof. Jan Nuckowski
• Recenzent: Jakub Sowiński
Dyplom brał udział w wystawie Design 32. Najlepsze
dyplomy projektowe Akademii Sztuk Pięknych 2014
w Rondzie Sztuki w Katowicach.
Dagmara Śliwińska
Projekt dokumentów stwierdzających tożsamość oby‑
watela Rzeczypospolitej Polskiej obejmuje: dowód
osobisty, paszport oraz prawo jazdy.
Praca dyplomowa dotyczy projektu nowej formy
↑ Dagmara Śliwińska projekt hologramu
dokumentów tożsamości, obejmując zmiany zarówno
na poziomie zawartości informacyjnej, jak i este‑
tyki. Decyzje projektowe, których głównym celem
była poprawa czytelności oraz jakości dokumen‑
tów w odczuciu posiadaczy i użytkowników, wyni‑
kały po części z obowiązujących norm. Mimo wielu
ograniczeń możliwe było uporządkowanie informa‑
cji, zmiana kolorystyki i zaproponowanie nowego
kształtu zabezpieczeń, które w dużym stopniu wpły‑
wają na estetykę dokumentów. Ważną częścią pasz‑
portu stała się wewnętrzna strona przedniej okładki.
Obok karty tytułowej pojawia się grafika polskiego
artysty, dzięki czemu nowy wzór paszportu przybliży
posiadaczowi i odbiorcy twórczość wybitnych współ‑
czesnych polskich grafików, pełniąc jednocześnie
formę głównego zabezpieczenia dokumentu.
78
Wiadomości asp /67
Dagmara Śliwińska
Dagmara Śliwińska
Paszport
→ projekt hologramu
↓ 2 strona okładki – grafika Ryszarda Otręby (Cisza gipsoryt, 1977)
↘ karta personalizacyjna
↘ strona tytułowa
79
Wydarzenie specjalne
Nagroda dla Klaudii Kasprzak
w ii edycji konkursu
Dobrą Rzecz Za­pro­jek­tuj
Nagroda dla
Michała Kuśmierka
w konkursie zorga‑
nizowanym przez
mpx Entwicklung
GmbH
Miło nam poinformować, że w konkursie zorga‑
nizowanym przez firmę mpx Entwicklung GmbH/
Pininfarina Deutschland GmbH zwycięzcą
w kategorii „nowe logo mpx” został student
I roku studiów magisterskich, Michał Kuśmierek.
Konkurs został ogłoszony 10 IV br. i składał
się z trzech części:
1. Nowe logo mpx.
2. Nowa strona internetowa mpx‑e.de.
3. Nowa strona internetowa pininfarina.de.
W projekcie nowego logo mogły zostać
użyte jedynie trzy kolory, opisane w systemie
RGB. Ponadto miało ono wizualnie pokazywać
związek mpx z Pininfariną, symbolizować rozwój
(niem. entwicklung = rozwój, postęp) oraz mocno
bazować na obecnym logo firmy – logotyp zbudo‑
wany został tylko na bazie liter bez dodatkowych
sygnetów graficznych.
Konkurs został zakończony 31 v 2014 r.
Gratulujemy!
Jury konkursu w składzie: Michał Ste­fa­now­ski
(prze­wod­ni­czą­cy), Czesława Frejlich, Wojciech
Ma­ło­lep­szy, Ewa Go­łę­biow­ska, Mariusz An­dru­
kie­wicz, Ewa Trz­cion­ka, Jadwiga Hu­sar­ska­‑So­
bi­na, Laura Maj­bo­ro­da‑An­dru­kie­wicz, przyznało
główną nagrodę w wy­so­ko­ści 5000 zł za projekt
obiektu do organizacji kabli na biurku pt. Kablo‑
jad au­tor­stwa Klaudii Kasprzak, studentki II roku
studiów stacjonarnych. Decyzję uzasadniono tym,
że autorka potrafiła dostrzec problem i rozwią‑
zała go pomysłowo i dowcipnie. Jury doceniło
również wizualną urodę obiektu i za­sto­so­wa­
nie tech­no­lo­gii od­po­wied­nich do moż­li­wo­ści
pro­duk­cyj­nych przed­się­bior­stwa spo­łecz­ne­go.
Pro­po­zy­cja jest spójna z linią dotychczasowych
pro­duk­tów WellDone.
80
Wiadomości asp /67
Praca powstała w Katedrze Metodyki Pro‑
jektowania w pracowni struktur użytkowych
pod kierunkiem st. wykł. Stanisława Półtoraka,
dr. Michała Kracika i mgr. Piotra Hojdy w roku
akademickim 2013/2014.
Informacja za: http://www.welldone.co/pl/.
Gdynia Design Days – Strapontin Jakuba Gołębiewskiego
→ Kuratorzy projektu: Agata Kulik‑
-Pomorska i Paweł Pomorski (Malafor)
→ Organizator: Centrum Designu Gdynia,
Pomorski Park Naukowo‑Technologiczny
→ Uczestnicy: Malafor, Jacek Ryń (Razy2),
Kamil Fiedorow, Jakub Gołębiewski
Nasz uczelniany kolega, Jakub Gołębiewski
z Wydziału Form Przemysłowych, został po raz
kolejny zaproszony do wzięcia udziału w projek‑
cie PLAŻA 60+ będącego częścią festiwalu Gdynia
Design Days 2014. Idea przyświecająca projek‑
towi brzmi: „Uczynić plażę miejscem jeszcze bar‑
dziej otwartym, spełniającym potrzeby seniorów”.
Strapontin plażowy to mobilny kompan
aktywnego seniora. Łączy w sobie dwie funk‑
cje – wózek transportowy i składane krzesło.
Osoby starsze, robiąc zakupy, chętnie korzy‑
stają z wózków, a wypoczywając w plenerze,
często mają problemy ze wstawaniem z poziomu
gruntu. Strapontin plażowy jest odpowiedzią
na te potrzeby – w złożonej formie umożliwia
transport niezbędnych akcesoriów plażowych,
a na plaży zapewnia tymczasowe, ale wygodne
miejsce w teatrze uroków nadbrzeżnej natury.
Jakub Gołębiewski wykonał obiekt funkcjonalny,
który został pokazany na towarzyszącej festiwa‑
lowi wystawie.
81
Wydarzenie specjalne
Sukces studentów WFP na Słowacji
Nagrody dla Ewy Ginko i Agaty Wrześniewskiej
Anna Myczkowska‑Szczerska
17 VI 2014 r. odbyło się posiedzenie jury Mię‑
dzynarodowego Biennale Znaków Graficznych
– 4th International Biennial Competition LOGO
2014 Banská Bystrica – organizowanego przez
ENTERPRISE, Ltd. Advertising Agency z Bańskiej
Bystrzycy i SLOVAK DESIGN CENTRE. Przyznano
po trzy nagrody w dwóch kategoriach: studenc‑
kiej i profesjonalnej oraz nagrodę specjalną
Słowackiego Centrum Dizajanu (SLOVAK DESIGN
CENTRE).
W konkursie wzięły udział 82 projekty
56 autorów z 5 państw. Niezwykle miło nam
poinformować, że w kategorii studenckiej aż
dwa miejsca na podium przypadły absolwentce
oraz studentce Wydziału Form Przemysło‑
wych asp w Krakowie: II nagrodę otrzymała
mgr Ewa Ginko (za znak Shoes Museum Zlin
– projekt studencki wykonany pod kierun‑
kiem dr. Rostislava Illíka podczas stypendium
na Uniwersytecie Tomasza Baty w Zlinie),
III nagrodę przyznano zaś studentce I roku studiów
stacjonarnych drugiego stopnia – Agacie Wrze‑
śniewskiej (za znak dla Centrum Spotkania Kul‑
tur w Lublinie – zaprojektowany w ramach pracy
dyplomowej licencjackiej wykonanej pod kierun‑
kiem prof. Władysława Pluty na Wydziale Form
Przemysłowych krakowskiej ASP). 82
Wiadomości asp /67
iF concept design award 2014
Nagrody dla Michała Holcera i Tomasza Orzechowskiego
Dwóch absolwentów Wydziału Form Przemysło‑
wych ASP w Krakowie, Michał Holcer i Tomasz
Orzechowski, zdobyło nagrody w prestiżowym
międzynarodowym konkursie iF concept design
award 2014 w kategorii „koncepcja”
Michał Holcer zaprojektował baterię umy‑
walkową B‑side. Jest to obiekt zintegrowany
z dozownikiem mydła, przeznaczony do miejsc
publicznych. Prosta i zwarta forma jest łatwa
do utrzymania w czystości. Bateria nie wymaga
dostępu do elektryczności, a wszystkie elementy
dodatkowe, jak regulator temperatury czy ele‑
menty mechaniczne, znajdują się pod umywalką.
Należy też dodać, że projekt powstał jako praca
studencka w Katedrze Projektowania Ergono‑
micznego pod kierunkiem mgr. Jakuba Gołę‑
biewskiego. Bateria B‑side została nagrodzona
Grand Prix 2 lata temu w konkursie Copper and
the Home w kategorii studenckiej.
Tomasz Orzechowski (wraz z Katarzyną
Jakubowską) zaprojektował grzejnik IVY. Jest
to obiekt, w którym trzy moduły pozwalają
na złożenie dekoracyjnego grzejnika o rozbudo‑
wanej geometrii przestrzennej. Można go umiesz‑
czać na ścianie, wokół filarów czy w narożniku.
Użytkownik decyduje o jego ostatecznej formie.
83
Wydarzenie specjalne
Katarzyna Gierat zwycięzcą Young Design 2014
w konkursie zorganizowanym przez Instytut Wzornictwa
Przemysłowego w Warszawie
Katarzyna Gierat, obecnie dyplomantka, została
laureatką konkursu Young Design 2014 za pro‑
jekt młodzieżowego siedziska Zbujak. Projekt
został zrealizowany w Katedrze Projektowania
Ergonomicznego pod kierunkiem Czesławy Frej‑
lich w 2012 r.
Zbujak to młodzieżowe siedzisko sprzyja‑
jące dynamice pozycji. Zaprojektowane zostało
z myślą o osobach młodych w wieku 15–18 lat,
które większość dnia spędzają za szkolnym
biurkiem. Zbujak pozwala na przyjęcie dwóch
pozycji: pierwsza z nich to tzw. „koński siad”,
który sprzyja utrzymaniu naturalnej krzywizny
kręgosłupa, w drugiej, niższej pozycji Zbujak
może pozostawać w układzie statycznym, ale
przy dalszym wychyleniu pozwala na swo‑
bodny ruch bujania oraz ruch wysiłkowy. Forma
siedziska wynika z jego funkcji oraz danych
ergonomicznych.
Zbujak wykonany jest z dwóch symetrycz‑
nych elementów ze spienionego polistyrenu.
Miejsca styku ciała z siedziskiem pokryte zostały
pianką poliuretanową zwiększającą komfort
siedzenia. Dwie połówki wykończone tworzy‑
wem sztucznym w technologii Line‑x połączone
zostały ze sobą trzema elementami w kształ‑
cie walca. Zbujak, dzięki użytym materiałom
i konstrukcji, jest lekki i bezpieczny. Jego małe
gabaryty umożliwiają zastosowanie w niewiel‑
kich przestrzeniach. Łatwy w przechowywaniu,
mieści się pod stołem, jest odporny na warunki
atmosferyczne.
Red Dot dla mobilnej kasy fiskalnej
autorstwa Piotra Hojdy i Ergo Design
W tegorocznej edycji Red Dot nagrodę Red Dot
Product Design Award Winner 2014 otrzymał
projekt mobilnej kasy fiskalnej ELZAB K10,
autorstwa naszego wydziałowego kolegi Piotra
Hojdy (WFP ASP w Krakowie). Produkt został
zrealizowany w firmie Ergo Design pod kie‑
rownictwem Andrzeja Śmiałka. Należy dodać,
że projekt zdobył rok wcześniej nagrodę w 20.
edycji konkursu Dobry Wzór 2013.
Kilka słów o projekcie
Celem producenta było wprowadzenie na rynek
mobilnej kasy fiskalnej do użytkowania w trud‑
nych warunkach (parking, sprzedaż plenerowa).
84
Wiadomości asp /67
Rozwiązanie projektowe stanowi obiekt, któ‑
rego korpus wykonano w technologii wtrysku
dwukomponentowego. Zewnętrzna, gumowa
powłoka stanowi warstwę ochronną, zwiększa
pewność chwytu urządzenia oraz zabezpiecza
jego elementy elektroniczne przed wilgocią,
a zaczep oraz pasek ułatwiają przenoszenie
urządzenia. Ciekłokrystaliczny, dotykowy ekran
umożliwia dostosowywanie interfejsu kasy
do potrzeb użytkownika.
Zwarta, poręczna forma oraz ergonomiczny
interfejs kasy zostały wysoko ocenione przez
użytkowników. Nietypowe dla tego typu pro‑
duktów wzornictwo budzi pozytywne emocje
i wyróżnia produkt spośród oferty konkurencji.
Więcej informacji na stronie http://red‑dot.de
Wydawnictwa na jubileusz 50‑lecia
wfp asp w Krakowie
Wydziału, arkusze organizacyjne, sprawozdania,
informatory) i materiały opracowywane przez
mgr Joannę Grabowską, kierownika Archiwum
ASP (protokoły z posiedzeń Senatu, protokoły
z posiedzeń komisji ZAB, przebiegi zatrudnienia).
Niejednokrotnie też, dla ustalenia pewnych
faktów czy rozpoznania autorów sfotografowa‑
nych obiektów, zwracano się o pomoc do kole‑
gów – świadków historii Wydziału: Adama
Gedliczki, Jerzego Ginalskiego, Jana Kolanow‑
skiego, Ryszarda Otręby, Adama Wodnickiego
W związku z jubileuszem 50‑lecia Wydziału
Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie przygotowano serię
wydawnictw. Kalendarium. Wydział Form Przemysłowych ASP 1964–2014 w Krakowie, praca
zbiorowa pod redakcją Marii Dziedzic i Kry‑
styny Starzyńskiej, jest jednym z elementów tej
serii. Obejmuje dwa zasadnicze okresy z historii
Wydziału kształcącego projektantów wzornictwa
przemysłowego: Początki – Studium fp 1961–1964
i Wydział Form Przemysłowych 1964–2014.
Maria Dziedzic, Krystyna Starzyńska
Starano się odnotować i udokumentować najważ‑
niejsze fakty i przywołać nazwiska osób, które
odegrały szczególną rolę w powołaniu Wydziału,
w działalności badawczo‑projektowej, dydaktycz‑
nej i organizacyjnej; przedstawić zmiany progra‑
mowo‑strukturalne, kontakty naukowe, krajowe
i zagraniczne, sukcesy pracowników i studentów.
Chronologiczny wykaz wydarzeń, jak i uzu‑
pełniające go spisy obejmują okres bezpośrednio
poprzedzający powstanie Wydziału, tj. od paź‑
dziernika 1961 do października 1964 r., czyli lata
działalności Studium Form Przemysłowych, oraz
okres od przekształcenia Studium w Wydział
Form Przemysłowych do zakończenia seme‑
stru letniego w czerwcu 2014 r. Wcześniejsze
próby wprowadzenia tego kierunku kształcenia
na Wydziale Architektury Wnętrz ASP wymaga‑
łyby oddzielnego, szczegółowego opracowania.
Tekst powstał w oparciu o zachowane
i dostępne materiały: protokoły z posiedzeń
Senatu ASP i Rad Wydziału, programy i plany
nauczania, sprawozdania roczne i wieloletnie,
akta osobowe byłych pracowników, koresponden‑
cję, relacje itp. Ze względu na charakter publi‑
kacji należało dokonać wyboru informacji – siłą
rzeczy jest on subiektywny i zapewne niewyczer‑
pujący – podobnie autorski charakter ma dobór
materiału ilustracyjnego.
Prace w pierwszym etapie polegały na poszu‑
kiwaniu i gromadzeniu materiałów przekazywa‑
nych przez poszczególne jednostki dydaktyczne,
a także pochodzących z zasobów prywatnych.
Materiały te porządkowano według przyjętego
schematu: struktura organizacyjna, program,
skład osobowy, działalność dydaktyczna,
badawczo‑projektowa, organizacyjna, publika‑
cje, w tym udział w kongresach, konferencjach,
wystawach, oraz dokumentacja fotograficzna
prac semestralnych, dyplomowych, badawczych
i badawczo‑projektowych, wystaw, konkursów,
udziału w konferencjach oraz ważnych wyda‑
rzeń – w postaci odbitek, negatywów, diapozy‑
tywów, płyt CD.
Zdigitalizowano odnalezione w zasobach
Katedry Metodyki Projektowania filmy z początku
lat 60., dotyczące eksperymentów prowadzonych
przez Andrzeja Pawłowskiego.
W miarę możliwości skompletowano i spi‑
sano pozycje opublikowane w ciągu 50 lat ist‑
nienia WFP: monografie, rozdziały w monogra‑
fiach, artykuły, wywiady, streszczenia i relacje
z wystąpień, informatory, katalogi, foldery itp.
autorstwa pracowników Wydziału.
Istotnym źródłem informacji było archi‑
wum wydziałowe (protokoły z posiedzeń Rad
i innych.
Na tej podstawie odtworzono zmiany zacho‑
dzące w strukturze organizacyjnej Wydziału
w ciągu 50 lat, zmiany w programach i obsadzie
personalnej, zachodzące pod wpływem czynni‑
ków zewnętrznych i wewnętrznych.
Kalendarium w swej formie skrótowej, opi‑
sowo‑ilustracyjnej ma przybliżyć odbiorcy obraz
Wydziału z jego 50‑letnią historią. Rozbudowana
warstwa ikonograficzna, zaopatrzona w podsta‑
wowe informacje, ma ułatwić percepcję i zachę‑
cić do pogłębienia studiów nad Wydziałem Form
Przemysłowych krakowskiej ASP, który wpisał się
poprzez swoją działalność w historię wzornictwa
nie tylko krajowego, ale również międzynaro‑
dowego. Kalendarium może stać się pierwszym
przewodnikiem dla autorów, którzy zechcą
w przyszłości podjąć takie badania. Przede
wszystkim jednak może być obecnie pomocą
dla wykładowców historii polskiego wzornictwa.
Należy także sądzić, że krąg odbiorców poszerzy
publikacja w wersji angielskiej.
Seria wydawnictw z okazji jubileuszu Wydziału
Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie (opracowanie gra‑
ficzne serii: Władysław Pluta):
– Kalendarium. Wydział Form Przemysłowych
asp w Krakowie. Timeline. Faculty
of Industrial Design AFA in Krakow, red. Maria
Dziedzic, Krystyna Starzyńska
– Andrzej Szczerski, Sztuka projektowania.
Z historii Wydziału Form Przemysłowych asp
w Krakowie 1964–2014
– Janusz Krupiński, Filozofia kultury designu.
W kręgu myśli Andrzeja Pawłowskiego.
85
Wydarzenie specjalne
Zaprojektowane.
Polski dizajn 2000–2013
przenieśli dziennikarski krytycyzm i dociekli‑
wość. W publikacji można wyczytać, co odróżnia
dobry projekt od słabego, co jeszcze w polskim
wzornictwie niedomaga i dlaczego tak się dzieje
oraz czego możemy się spodziewać w przyszło‑
ści. Od najlepszych projektantów można się
dowiedzieć, jak projektować fotel, pociąg, łódź,
jak tworzy się markę modową… a także jakie
wartości, tradycje i metody mają udział w ich
osiągnięciach.
Zaprojektowane to polska, uaktualniona wer‑
sja publikacji Polish Design: Uncut, przygotowa‑
nej przez 2+3D dla Instytutu Adama Mickiewicza.
Jeśli do tej pory nie ukazała się książka opi‑
sująca współczesny polski dizajn, to pewnie
dlatego, że nie byliśmy na to gotowi. Po latach
zaklinań, rozdmuchiwania pierwszych osią‑
gnięć i pielęgnowania rozwijającego się wzor‑
nictwa można mówić o konkretach, a nawet kry‑
tykować i przebierać w projektach. Jest w czym.
Niewątpliwy sukces polskiego meblarstwa nie
jest już jedynym osiągnięciem wzornictwa
III RP. Projektuje się urządzenia specjalistyczne
i AGD, zabawki i lampy, ubrania, polskie pociągi
jeżdżą po Europie… Dizajn w Polsce ma swoje
indywidualności i rozpoznawalne projekty. Jedne
dziedziny projektowe zyskują przewagę nad
innymi. Istnieją specjalności, w których Polacy
są najlepsi. Współzawodniczą ze sobą różne spo‑
soby myślenia i metody. Jest to już świat na tyle
duży i złożony, że wymaga przewodnika. Zapro‑
jektowane to pierwsze kompendium polskiego
dizajnu. Album Czesławy Frejlich i Dominika
Lisika prezentuje z górą 120 produktów ponad
90 projektantów, a dopełnieniem są wywiady
z 12 projektantami (m.in. z Tomkiem Rygalikiem,
Oskarem Ziętą, Bartoszem Piotrowskim, Renatą
Kalarus, Michałem Łojewskim).
Książka nie pomija żadnego z istotnych zja‑
wisk, nikogo z ważnych projektantów, wskazuje
najlepsze produkty. Nie jest to jednak laurka.
Autorzy, dziennikarze 2+3D, do swojej książki
86
Wiadomości asp /67
[cytaty z książki]
„Wciąż potrzebna jest edukacja, na pewno
musimy nauczyć naszych odbiorców dizajnu. Nie
chciałbym, aby był – jak w potocznym rozumie‑
niu – fanaberią, przez którą trzeba płacić trzy‑
krotnie więcej, nie wiadomo dlaczego. Zdarza się,
że wzornictwo jest postrzegane wyłącznie jako
narzędzie do zwiększenia sprzedaży i mamienia
konsumentów” [Piotr Kuchciński].
„Mamy świadomość, że by dogonić świat, nie
wystarczy biec – musimy biec szybciej niż inni.
Dizajn w naszych warunkach jest doskonałym
narzędziem rozwoju, stosunkowo niedrogim,
a znajdującym uzasadnienie w świadomości
użytkowników” [Bartosz Piotrowski].
„Nie mamy takiej tradycji, jaką mają cho‑
ciażby Włosi, którzy wyssali dizajn z mlekiem
matek. Świadomość potrzeby dobrego projekto‑
wania buduje się latami, tego nie da się szybko
osiągnąć. Nasza siła zawiera się w niebywałej
dynamice i chęci rozwoju. Polacy łakną nowości
i innowacji” [Michał Łojewski].
„Dzięki większej empatii i zdolności do wni‑
kliwej obserwacji projektanci, bardziej niż produ‑
cenci i pracujący dla nich menadżerowie, potra‑
fią zrozumieć ludzi i ich rzeczywiste potrzeby.
Potrzeby, nie zachcianki” [Andrzej Śmiałek].
O książce w pytaniach i odpowiedziach – Dominik Lisik
Dlaczego w ogóle powstał taki album?
Na taką publikację było zapotrzebowanie.
W ostatnich latach rozwój wzornictwa przemysło‑
wego w Polsce znacząco przyspieszył. Zmieniła
się nie tylko świadomość producentów i ludzi
od promocji, ale także sami konsumenci zaczęli
doceniać polskie wzory. Animatorzy kultury
i kuratorzy skierowali swoją uwagę właśnie
w stronę sztuk użytkowych. Co roku w kraju
odbywa się w Polsce kilka znaczących festiwali
dizajnu, w tym jeden o europejskim wymiarze,
powstały też nowe lajfstajlowe pisma o dizajnie.
Album jest następnym etapem tego procesu.
Jaki charakter ma ta publikacja?
W formie jest to album fotograficzny, w którym
zdjęciom i opisom przedmiotów towarzyszą
wywiady. Pod kątem treści książka może być
uznana za zbiór dotychczasowych osiągnięć
współczesnego polskiego wzornictwa. Nie jest
ona jednak podsumowaniem czy zamknięciem
pewnego etapu, tworzona była jako baza lub
też punkt odniesienia dla tego, co w niedługim
czasie będziemy nazywać „polskim dizajnem”.
Dla kogo powstał ten album?
Dla zainteresowanych projektowaniem „w ogóle”,
ale również dla studentów szkół projektowych, dla
młodych wchodzących w życie zawodowe dizaj‑
nerów, producentów przemysłowych, inwestorów,
decydentów, kuratorów i dziennikarzy piszących
o dyscyplinie. Książka pokazuje szeroki zakres
działalności twórców wzornictwa, począwszy
od papierowych zabawek, przez pojazdy szynowe,
jachty i samoloty, a skończywszy na elementach
przestrzeni publicznej. Ta wszędobylskość uświa‑
damia nam, jak istotne jest wzornictwo i jak duży
wpływ ma na kształtowanie naszego otoczenia.
Czy za publikacją stoi jakaś konkretna teza?
Kondycja dizajnu zależy od sytuacji kraju, w któ‑
rym on powstaje. Rozwijamy się dynamicznie,
ucząc się już na cudzych błędach. Podglądamy
kraje rozwinięte i korzystamy z istniejących
osiągnięć. Próbujemy odnaleźć tożsamość
rodzimego wzornictwa, ale tego procesu nie da
się przejść w przyspieszonym tempie. Jesteśmy
na początku drogi, ale prognozy są wyjątkowo
dla nas korzystne.
Recenzje
„To, czy będziemy krajem nowoczesnym i boga‑
tym, zależy w wielkim stopniu od tego, jaka część
produkowanych w Polsce i eksportowanych wyro‑
bów będzie też u nas dobrze ZAPROJEKTOWANA.
Codziennie w różnych fabrykach wdraża się setki
nowych produktów. Tylko niektóre są dobrze
ZAPROJEKTOWANE. Cieszę się, że książka Czesławy
Frejlich i Dominika Lisika pokazuje te projekty,
z których możemy być dumni” [Piotr Voelkel].
„Zaprojektowane to książka, jakiej bardzo bra‑
kowało. To niesłychanie bogate podsumowanie
ostatnich kilkunastu lat staje się niezbędnym
punktem wyjścia dalszego rozwoju; jestem
pewien, że ta publikacja długo i na rozmaite
sposoby inspirować będzie obecnych i przyszłych
↑
projektantów. A poza tym – jak to jest zrobione!
Piękny przykład sztuki edytorskiej, co w kontek‑
ście omawianych zagadnień nie jest bez znacze‑
nia. Pozycja obowiązkowa” [Przemek Dębowski,
Karakter].
„Polska końca XX wieku przedstawiała kra‑
jobraz zdewastowany materialnie i estetycznie.
Dobrze widzieć, że po 25 latach od czasu poli‑
tycznego przełomu powstają świetne projekty
użytkowe – meble, naczynia, pociągi… Zaprojek‑
towane dobitnie ukazuje ten pomyślny moment!”
[Piotr Rypson].
„Książka Zaprojektowane już w samym
swym zamierzeniu wprowadza w dobry nastrój.
Jej celem jest bowiem pokazanie, że troska
o kształt rzeczy staje się w Polsce czymś nor‑
malnym, codziennym. Uważny czytelnik ucieszy
się tym bardziej, gdy spostrzeże, iż wiele pre‑
zentowanych w książce projektów faktycznie
weszło do codziennego użytku. Zawodowcom zaś
tom ten z pewnością zagra na ambicji, bowiem
to zarazem zgrabne résumé najnowszego pol‑
skiego dizajnu, jak i wskazanie, jak wiele jesz‑
cze miejsca do twórczego zagospodarowania”
[Łukasz Gorczyca].
2+3D, Kraków 2014
Autorzy: Czesława Frejlich
i Dominik Lisik
Fotografie: Przemek Szuba
Projekt graficzny i skład:
Kuba Sowiński, Wojciech
Kubiena (Biuro Szeryfy)
ISBN 978‑83‑935975‑3‑6
Wydawca: 2+3D
(www.2plus3d.pl)
Partner: Instytut Adama
Mickiewicza /Culture.pl
(www.culture.pl)
„Ta książka to ważny przegląd osiągnięć
polskiego wzornictwa. Jej znaczenie nie polega
tylko na tym, że jest jego szeroką panoramą,
lecz głównie na tym, że ukazuje krajowy dizajn
w momencie kluczowej zmiany. Przeobrażania się
z marginalnej działalności artystyczno‑wytwór‑
czej w ważny składnik nowoczesnej gospodarki.
Składnik, który umożliwia przedsiębiorstwom
przechodzenie od konkurowania poprzez tanią
pracę i niskie koszty do konkurowania jakością
i oryginalnością. A jednocześnie oznacza to,
że krajowy konsument staje się coraz bardziej
świadomym użytkownikiem i uczestnikiem kul‑
tury” [Jerzy Hausner].
87
Rok 2014 Xawerego Dunikowskego
„Rzeźba”,
to najwłaściwsze
określenie
Z uczniami Xawerego Dunikowskiego: Marianem Koniecznym,
Bronisławem Chromym i Józefem Markiem
rozmawia Bogusz Salwiński
Mija 50. rocznica śmierci Xawerego Duni‑
Józef Marek: Ja dwa pierwsze lata spędzi‑
bardziej pruderyjny… Przeszliśmy z powro‑
kowskiego. Senat Akademii ogłosił obecny
łem w pracowni Stanisława Popławskiego.
tem do dużej sali, w której był właśnie cykl
rok kalendarzowy Rokiem Dunikowskiego.
Od razu też poszedłem na studium pedago‑
rzeźb Kobieta brzemienna. Na końcu poka‑
Postanowiliśmy wykorzystać ten szcze‑
giczne, gdzie było również malarstwo. Pro‑
zane zostały rysunki z Auschwitz.
gólny moment na to, by spojrzeć na postać
wadził je sławny Jan Hopliński. Studentem
Jeśli chodzi o mnie, to rok 1948.
mistrza Dunikowskiego z perspektywy
Dunikowskiego zostałem w 1948, będąc już
To początek. Ta nieprawdopodobna
wspomnień ludzi, którzy mieli z nim
na III roku studiów. Była wtedy w Pałacu
wystawa w październiku. I tak to się dla
bezpośredni kontakt, byli jego uczniami
Sztuki niezwykła, fascynująca wystawa jak
mnie zaczęło.
na krakowskiej uczelni. Poniższy tekst
na tamte czasy, 1948 rok.
Bronisław Chromy: Za te Kobiety brze‑
przedstawiony w formie wspólnych wypo‑
Wstrząsnęła mną taka ilości rzeźb,
wiedzi jest kompilacją obszernych rozmów
i do tego mistrza, do którego dopiero wstę‑
przeprowadzonych przez Bogusza Salwiń‑
powałem. Wystawiał swoje prace, począw‑
mienne to go baby wyklęły, bo to był temat
nietykalny. To była świętość kobieca.
Do niego, do pracowni dość trudno było
skiego kolejno z Marianem Koniecznym,
szy od tych takich jak Fatum, Tchnienie.
się dostać, bo miał swoje wymagania, ale
Bronisławem Chromym i Józefem Markiem
Pamiętam, jak Dunikowski otwiera swoją
poszliśmy taką silną grupą. Był Tadek Szpu‑
w czerwcu 2014 r.
wystawę. Trochę seplenił, ale to dodawało
nar, Tadek Podsiadły… Wtedy w tej Akade‑
tylko jeszcze więcej autentyczności. Opro‑
mii przyjęto studentów w różnym wieku.
wadza gości powoli, przystając i gestami
Pomiędzy nimi był taki student, którego
pokazując na przykład Brzemienną. Docho‑
trzy razy wodowali Niemcy na oceanie. Trzy
Bogusz Salwiński: Jak zaczęła się cała
dzimy do mniejszej sali, do tej, która jest
razy. Bo jak zatopili statek, no to on do wody.
ta przygoda ze studiami rzeźby pod okiem
za dużą salą Pałacu Sztuki, z lewej strony.
Był starszy ode mnie i w miarę możliwości
Dunikowskiego¹?
Tam stała ogromna płaskorzeźba w drewnie,
pomagaliśmy mu. Ale on mówił – jąkał się:
Marian Konieczny: U Dunikowskiego byłem
nagi tors bardzo skubizowany, ale tym bar‑ „Najgorzej, jak się jeden za drugiego mar‑
od i roku moich studiów. W momencie
dziej potężny. Element gołego torsu zakoń‑
twi. Nie ma się co o mnie martwić, ja sobie
gdy przyszedłem na Akademię, to w ogóle
czony pistolecikiem. I on, oprowadzając,
poradzę”. Ale co mogłem, to mu pomagałem.
Wydziału Rzeźby jeszcze nie było. Akademia
wskazuje na to miejsce i mówi: „Z tego
Pracowałem w PSP, takiej pomocy dla stu‑
była jednowydziałowa – malarstwo z rzeźbą.
pistoletu ustrzeliłem sobie córkę”. A więc
dentów. Wchodzę raz do budynku Akademii,
Rozdzielono je i utworzono Wydział Rzeźby,
takie powiedzenie, na ówczesne czasy,
trochę pierwszego śniegu leżało na ulicy,
gdy byłem na II roku, to był rok 1949.
kiedy Kraków był jeszcze, według mnie, tym
to był późny listopad, i widzę na nim
88
Wiadomości asp /67
↑ Marian Konieczny
↑ Bronisław Chromy
↑ Józef Marek
odbicie – pięta i palce. On szedł po prostu
ciżba. Robili nieduże akty, bo nie było miej‑ „Brak harmonii”, „Proporcje” i tyle. Rzeźb
boso do tej Akademii. Mówię do niego: „Słu‑
sca w pracowni. A Dunikowski miał lepsze
nie dotykał.
chaj, ty nie masz butów?”. „A, no bo wiesz,
warunki, lepszych studentów i na tym pole‑
BS: Manualnie nie robił korekt?
nie mam na buty”. „Wiesz, gdzie mieści się
gała ta szkoła, bo właściwie to jeden od dru‑
MK: Nie dotykał. Był pełen poważania dla
takie wspomaganie studentów? Przyjdź.
giego się uczył. Ja znalazłem się w czwórce.
studenta.
Znajdziemy pieniądze”. No i znalazłem
Ale myślę, że to też było zasługą pani
BCh: Ze studentami to było tak: kogo lubił,
możliwości, dostał pieniądze na te buty.
Wandy Ślędzińskiej, ona była asystentką.
to go szanował, a jak nie widział talentu,
Po studiach przyszedł na Akademię. Pytam
Egzamin wyglądał podobnie jak teraz. Spo‑
to tam… Jak był zdolny facet, to Dunikowski
go: „Jak tam?”. A on: „No widzisz, poszło,
śród tych czternastu osób część się później
go uważał, jak był niezdolny, to eee…
pracuję, jestem architektem wnętrz, tak
wykruszyła. To byli nieraz poważni ludzie,
JM: U niektórych jako pedagog budził wąt‑
że już teraz sobie mogę pozwolić”.
ja byłem najmłodszy, miałem 18 lat. Zdałem
pliwości, bo jego krótkich uwag nie mogli
BS: Chodziły wśród nas, jako młodych
maturę i przyszedłem, ale byli na pierw‑
zrozumieć, nie mogli załapać. Ale miał
studentów, słuchy, że Dunikowski nie był
szym roku starsi o 10 lat, a nawet i więcej,
świadomość. To błysk, to był jego rozbłysk
dobrym pedagogiem.
to były powojenne czasy.
świadomości. I to działało jakiś czas u niego.
MK: Nie był. Tworzyła się grupa tych wybra‑
BS: W mundurach przychodzili niektórzy
Ale pedagog ma pewną trudność, bo każdy
nych przez niego, czyli po prostu zdolniej‑
jeszcze.
student ma inną postawę odbiorcy.
szych. Można powiedzieć, że wszystko
MK: Zresztą niekoniecznie trzeba było
MK: Dunikowski na początku był taki,
zaczynało się od egzaminu wstępnego.
mieć maturę. To byli tak zwani nadzwy‑
że mnie chwalił, ale już na końcu – to było
Egzamin wstępny przyjmował tylko Duni‑
czajni studenci, ale potem im to pozali‑
dość typowe, że tak powiem – człowieka
kowski. Mimo że była druga pracownia,
czali i dali normalny dyplom. Tym, którzy
przygważdżał.
profesora Stanisława Popławskiego. Gdy
dotrwali do dyplomu, bo z tych czternastu
JM: Dunikowski oprócz tego był radykalny
byłem na I roku, Dunikowski był wtedy
to doszło nas tylko siedmioro. Połowa sama
w wypowiedzi i w ocenie. Pod wpływem
tylko docentem.
odeszła. Natomiast jeżeli chodzi o dydak‑
pewnej wrażliwości mówił na przykład, że:
Zdawało nas czternaście osób. Nie było
tykę, Dunikowski właściwie niczego nie
„Dobre, bardzo dobre, odlać natychmiast”.
limitu. Przyjęli wszystkich. Ale Dunikow‑
wyjaśniał. Przychodził zresztą raz w tygo‑
Nie tłumaczył dlaczego, co, jak, ale od tego
ski z czternastu wybrał jedynie czterech.
dniu do pracowni i tak się przeszedł, cza‑
była pani Wanda Ślędzińska, która opie‑
A reszta: „Jak was Popławski przyjmie,
sami kogoś zauważył, a czasami nawet nie
kowała się bezpośrednio nami, jako stu‑
to proszę bardzo”. I u Popławskiego była
zauważył. Mówił: „No dobrze” albo: „Źle”,
dentami. Powoływała się na słowa mistrza
89
przewrót, w tym sensie, że zacząłem wie‑
Punktem wyjścia był dla niego człowiek,
a więc rzeźba człowieka, w której zawarta
jest nie tylko osobista emocja, ale emocje
w znaczeniu szerszym.
rzyć w to, co robię.
Dunikowski w pewnych momentach,
chcąc coś bardzo silnie podkreślić, nie
obawiał się brzydkich słów, sypał równo.
Czy tobie by powiedział jakikolwiek pro‑
fesor w ten sposób? Żaden się nie ośmielił
powiedzieć tak swojemu studentowi, bo nie
wiem, co by się stało.
Ale ja widziałem w tym jego kilku‑
letni trud, żeby mnie rozwinąć. Nie tylko
Dunikowskiego: „A bo mistrz wtedy chciał
wtedy nie było, tylko były piece. Nie zawsze
uratować przed upadkiem, ale żeby mnie
powiedzieć…” i ona tłumaczyła jego wypo‑
było ciepło w pracowniach, zwłaszcza
rozwinąć. A wydawałoby się, że jemu jest
wiedź. Więc to pogłębiało kierunek naszej
na początku. Wszedł Dunikowski, model
obojętne.
drogi.
siedzi i w pewnej chwili odzywa się: „Panie
BS: Jaką Dunikowski miał koncepcję formy,
MK: Pamiętam, że Chromy zrobił taką
profesorze, ja tu marznę”. Dunikowski przy‑
przestrzeni? Jak rozumiał rzeźbę? Czy mówił
kompozycję, szkapę leżącą zdechłą, konia
szedł odziany w futro, mówi na to: „A cóż
komunikatywnie do was o tych pryncypiach
takiego. Dunikowski się tym zachwycił,
to takiego?”. Łoś się skarży: „Ale ja jestem
dotyczących rzeźby?
mówił: „To ciekawe”.
już stary”. A Dunikowski: „Ile pan ma lat?”.
JM: Według mnie to przede wszystkim punk‑
BCh: Kiedyś, tak mimochodem zrobiłem
Słyszy odpowiedź: „Siedemdziesiąt siedem”.
tem wyjścia był dla niego człowiek, a więc
takiego małego konika, roku 1939, wspo‑ „A ja mam siedemdziesiąt trzy” i podsko‑
rzeźba człowieka, w której zawarta jest nie
mnienie z wojny. Te biedne koniki rzeczy‑
czył. Taka była aura.
tylko osobista emocja, ale emocje w znacze‑
wiście tam padały. Dunikowski to zobaczył
JM: Byłem na V roku. Dunikowski siedzi
niu szerszym. No wtedy oczywiście teore‑
i mówi: „Panie, co pan tu szukasz? Tu pan
na takim dużym obrotowym podium, gdzie
tycy, historycy sztuki, no a przede wszyst‑
ma. Tu pan ma wszystko, co można powie‑
modelka mogła się położyć w poprzek, żeby
kim sztuka socjalistyczna – z jednej strony
dzieć o tragedii, o śmierci i o nadziei”. Wska‑
można było rzeźbić ze wszystkich stron
szła po tej samej linii, ale nie uwzględniała
zał mi właściwą drogę, zwrócił mi uwagę
swobodnie. Dunikowski siada na fotelu,
indywidualności. Dunikowski kładł nacisk
na istotę rzeczy. To on mi otworzył oczy
jedyny fotel, który tam był, i podpisuje
na indywiduum. Trudno mi powiedzieć: indy‑
na to, czym może być działanie artystyczne.
indeksy… a miałem już jednak z nim różne
widualność. Bo zależnie od tego, jak student
U Dunikowskiego miałem pewną łatwość.
doświadczenia, jak na przykład gdy wcho‑
pracował, tak on swoją wrażliwością odczyty‑
Mogłem robić pod Odyna, ale wiedziałem,
dzi Dunikowski do sali, tam gdzie obec‑
wał tę drogę wiązania jednej części człowieka
że będzie się liczyło to, co jest własne, osobi‑
nie jest pracownia nr 2. Wchodzi, a moja
rzeźbionego z drugą częścią, którą jest inte‑
ste, i to, co może dać jakiś wkład w kulturę
rzeźba akurat pierwsza: „No, niezłe, nie‑
lekt, wrażliwość autora. I, co ciekawe, to nie
narodu.
złe”. Mnie w sali nie było, byłem jeszcze
musiały być rzeźby twarzy, w sensie podo‑
Dunikowski, jak go ktoś naśladował,
na korytarzu, dopiero jak on wszedł głę‑
bieństwa. Rzeźba musiała zawierać część
to mówił: „Proszę pana, niech to będzie
biej, to ja podszedłem. Dunikowski robi
psychologiczną, wrażliwość autora tej rzeźby.
gorsze, ale własne, bo z tego pan nie wyj‑
korekty tu i tam, wraca, być może dlatego,
Antek Kostrzewa, nieżyjący niestety, zrobił
dzie. Z naśladownictwa pan nie wyjdzie,
że z innej strony widział tę rzeźbę, mówi:
wtedy rzeźbę niemającą wyjścia z kubizmu,
bo to jest po prostu niemożliwe. A takie usi‑ „Co to? Co to? To do niczego!”. No więc tak
którego Dunikowski był nie tylko mistrzem,
łowanie, no to, wie pan, można pod mistrza
ale znany był w całej Europie. Kostrzewa
to bywało.
iść. Ja mogłem pod mistrza, miałem łatwość,
Ale wróćmy do tego V roku. On siedzi
zrobił formę miękką. Dosłownie, nawet nie
mogłem być w Paryżu, w Rzymie, ale zosta‑
na tym fotelu, ja z drżeniem serca podaję
ma na to przykładu, bo Despiau robił niby
łem tu, dlatego że uważam, że artysta jest
indeks, a Dunikowski patrzy bystro i mówi:
miękką formę, ale on to ulepia. Rzeźba była
własnością narodu. Jaka sztuka, taka jest
„Myślałem, że pan taki kutas, że pan się
wysoka na 2,5 m przynajmniej. Modelka
kultura narodu. No i robię, co mogę”.
załamie, ale pan zrobił szalone postępy”.
dość pięknie rozwinięta w biodrach. On tak
MK: Na i roku było studium portretowe,
No więc to wyzwanie do dzisiaj pamię‑
to zsyntetyzował. Dunikowski wszedł: „No,
stał do pasa rozebrany hrabia Łoś. Z długą
tam i wzruszam się nad tym momentem,
dobre, dobre, całkiem inna forma”. Wyda‑
brodą. To był październik, kaloryferów
gdy wewnątrz u mnie dokonał się jakiś
wałoby się, że on to wyklnie, nic podobnego!
90
Wiadomości asp /67
Podobnie portrety robił Kostrzewa też
piękna. Model powinien być przeniesiony
otarł się o tę pierwszą awangardę francuską.
w ten sposób, tak jakby przeciwieństwo tych
w sposób zgodny z rzeczywistością, a rzeźba
We Francji działy się ciekawe rzeczy w sztuce.
cięć Dunikowskiego, tych połączeń formy
związana z tradycją rzeźby, z grecką rzeźbą,
Picasso, rewolta kubistyczna, Braque.
jednej z drugą. Dunikowski był mistrzem
z francuską rzeźbą. Chodziło o pewną
Jaki Dunikowski miał stosunek do tych
jednego pociągnięcia nożem. Wszyscy pra‑
doskonałość w opracowaniu.
rewolucji? Czy Dunikowski zachwycił się
cowaliśmy nożami w glinie, a początki no
MK: Na IV roku byłem u Popławskiego.
kubizmem?
to taka łata i z grubsza, najpierw budowało
U Popławskiego dużo skorzystałem,
BCh: Mnie jest trudno powiedzieć, Duni‑
się bardzo ogólnie, a potem, jak już zła‑
bo to był fachowiec, rzemieślnik niezły.
kowski gdy tam się znalazł, wtedy był tam
pało się sedno sprawy, no to można było
Jeśli chodzi o kompozycję, jak jedno z dru‑
Brâncuși. Brâncuși go tam namawiał, żeby
zacząć bardziej szczegółowo rzeźbić. Dla‑
gim łączyć, jak te linie prowadzić, żeby się
poszedł do pracowni Rodina, a on mówi:
czego pracownia Dunikowskiego była inna
w sumie wiązały na całość. Tego Dunikow‑ „To jest za wielkie drzewo, żebym ja mu
zupełnie od Popławskiego? Popławski żądał
ski nie umiał robić, przekazać.
pomógł”.
rzetelności i przede wszystkim – ponieważ
BS: Jakich Dunikowski miał ojców ducho‑
JM: Przede wszystkim Rodin, Rodin był
robiło się studia głównie aktów stojących –
wych w historii, patrząc na historię głębiej?
bardzo emocjonalny, żywiołowy, często
u niego rzeźba musiała stać. To znaczy nie
Jaką rzeźbę cenił?
kończył rzeźbę impresyjnie. Z kolei Bour‑
na baczność, tylko tak, jak ją ustawiono.
JM: Przede wszystkim nie mówił o żadnym
delle – już wtedy powstawały pierwsze
Musiała się zachować w jakimś wewnętrz‑
mistrzu. Nie mówił też: „Ja jestem jedynym
koncepcje kubizmu – Bourdelle uważał,
nym pionie. Potrafił podejść, zaczął przy‑
przykładem”. On po prostu wiedział, wyczu‑
że rzeźbę należy bardziej skonkretyzować,
cinać, pokazywać, że noga ma być tu, a nie
wał, jaka rzeźba powinna w danym okresie
posługując się również inspiracjami z histo‑
tu, aż połowę nogi uciął.
wykwitać ze studenta. Wiedział, czy student
rii sztuki greckiej. Nie pod względem formy
BS: Czyli Popławski robił korekty tak zwane
jest profesjonalny, czy przystępuje inte‑
zewnętrznej, bo tego się już wtedy nie dało
manualne?
lektualnie. Dunikowski wychwytywał, czy
zrobić. To znaczy, można było zrobić, ale
JM: Tak, takie korekty. Pilnował podstawy
ktoś się mocuje z rzeźbą, słucha tej rzeźby,
nikt tak wtedy nie pracował. Bourdelle miał
i zakończenia formy. To nie była ta ekspre‑
żeby móc ją dokończyć. Nie kładł nacisku
w sobie właśnie tę inną emocjonalność ani‑
sja Dunikowskiego. Ta jakaś moc, tylko
na końcowy rezultat.
żeli Rodin. Z rąk Rodina wychodziły jakby
tradycyjne, delikatne kształtowanie. Jak
BS: Wiemy, że cenił antyk grecki, renesans
żywe postaci, udręczone często przez współ‑
się bryła odpowiednio ustawiła, to później
włoski, bardzo szanował Rodina, Bourdel‑
czesne problemy. Również i to było w rzeź‑
trzeba było budować formę powoli, deli‑
le’a, zresztą z Bourdelle’em się spotkał
bie. Bourdelle przede wszystkim kładł więk‑
katnie, żeby rzeźba była w pewnym sensie
w Paryżu i Brâncușiego też poznał, czyli
szą uwagę na siłę formy, innego typu siłę,
bo Rodin ma siłę czystej emocji, a Bourdelle
↓ Marian Konieczny
ma siłę jedną i drugą – intelektualną.
BS: Ale u Dunikowskiego czuje się remi‑
niscencje Bourdelle’owskie w tych jego
postaciach kobiet takich stylizowanych,
syntetyzowanych.
JM: Niewątpliwie. Trudno jakiemukolwiek
artyście odmówić pewnych wpływów. Prze‑
cież artysta rośnie w danym środowisku,
wyjeżdża za granicę, poznaje świat, jeśli
chodzi o rzeźbę, i we Francji, i w Hiszpa‑
nii, i we Włoszech. Te pewne różnice, które
poszczególne narody wyłoniły poprzez
rzeźbę, one wszystkie do nas dotarły.
MK: Chciał być nowoczesny. Najlepsze były
te rzeczy, które robił duszą, z wewnętrznej
takiej jakby, nie tyle potrzeby, co ciągu
takiego. No a potem już po wojnie to nie‑
stety zgubił tę swoją wrażliwość i właściwie
91
BS: No właśnie, chciałem o to zapytać,
Nie wiem, czy tamten malarz zamierzał
spełnić to swoje przyrzeczenie, czy nie,
a Dunikowski, jak to każdy rzeźbiarz,
oko ma celne jak cholera. Słuchajcie, pra‑
cujesz nad rzeźbą i robisz oko albo źre‑
nicę. I masz nóż, taki skurwiel! Od jednej
decyzji, jednego ruchu zależy, czy zrobi‑
łem to oko, czy nie.
bo to była taka reakcja pokubistyczna.
MK: Tak, ale to taka raczej przyścienna
rzeźba. Ten kubizm jest bliżej polskiego
formizmu. Takim klasykiem formizmu
w malarstwie był Leon Chwistek. To taki
typowy polski formizm.
JM: Słuchajcie, żeby kubizm mógł oddać
tyle uczucia, tyle wrażliwości, tyle wstrząsu
intelektualnego jak to Tchnienie, no to kto
to potrafił? Tylko on.
BS: W 1903 zrobił dyplom i wyjechał
do Warszawy. Zapytam o ten epizod tra‑
giczny z zabójstwem malarza warszaw‑
skiego Wacława Pawliszaka w 1905 r.²
MK: Zastrzelił człowieka, kolegę. To taki
przypadek. Jak mówią po rosyjsku, izdiewa‑
lis nad nim, znaczy pokpiwali z niego, bo był
dzisiaj, jak się na to popatrzy… Parę rze‑
adoratorem Dunikowskiego. No ale potem
mały, jeszcze do niczego nie doszedł. Ale
czy zniszczono, bo to były zaangażowane
te kariatydy przekuwali koledzy, studenci.
był ambitny. Siedział w restauracji i przy‑
pomniki, jak chociażby ten w Olsztynie,
BS: Dunikowski miał pracownię na Akade‑
szedł ten kolega, mówi: „Ja cię zastrzelę”,
ale stoi też pomnik, który wygrał w kon‑
mii, to była taka normalna praktyka?
Dunikowski wyciągnął pistolet i zastrzelił
kursie, na Górze Świętej Anny. Jako jego
MK: To była normalna praktyka, wtedy pro‑
go pierwszy. Potem musiał uciekać. Przy‑
student, na początku, gdy oglądałem te pro‑
fesorowie mieli pracownie, malarze mieli
szła wojna i tak mu się upiekło, a po woj‑
jekty, byłem zachwycony. No ale później
pracownie. Popławski miał pracownię,
nie, gdzieś w 1922 r. chyba wrócił do kraju
już, w latach chyba 80., miałem okazję
tam gdzie teraz ta nasza mała galeryjka
i został zaangażowany do Akademii
pojechać na Górę Świętej Anny i byłem
jest. Z tym że pomieszczenie było niżej.
w Krakowie.
cholernie zawiedziony. Tępe to takie,
Na poziomie chodnika. Wozownia tam była.
JM: Dunikowski był zwykle bardzo emo‑
że hej. Te kariatydy tam, bo to jest taka
Wjeżdżało się do Akademii.
cjonalny. On zrobił chyba jakiś szkic, rysu‑
architektura egipska. Już sama ta architek‑
BS: To były takie otwarte pracownie, do któ‑
nek? Wystawił go w Pałacu Sztuki kiedyś
tura – kudy jej do Egiptu. Nie te wymiary
rych można było pójść?
razem z czymś innym, jakimiś rysunkami
i w ogóle. Natomiast te kariatydy, jak one
MK: Nie, nie, tam się nie wchodziło. Ewentu‑
i szkicami innych? Na nim jakaś pani – nie
stały… bo on je najpierw wyrzeźbił w glinie
alnie jak zaprosił, ale oficjalnie nie. To nie
wiem, czy to była ukochana tego malarza,
i odlane w gipsie stały na korytarzu aka‑
była pracownia otwarta, dydaktyczna, ale
czy idealizowana przez Dunikowskiego –
demii. Pamiętam taki moment, pracownię
prywatna.
trzyma w powietrzu za kołnierz surduta
miał Dunikowski tam na końcu, gdzie teraz
BS: Kontakt z twórczością Dunikowskiego
tego malarza. Niezwykle charakterystyczny
jest pracownia nr 8. Tam była jego pracow‑
był inspirujący dla studentów?
profil czy rysy. Więc jak ten artysta zoba‑
nia, z tym że była tam też taka część, którą
MK: Był bardzo inspirujący, naturalnie.
czył to na publicznej przecież wystawie
zlikwidowano, wysoka. Stamtąd te rzeźby
BCh: Była to według mnie wielka osobowość
w Pałacu Sztuki, to mówi: „Ja go chyba
odlane w gipsie ustawiano na korytarzu.
i ja jestem ciągle pod jego wrażeniem
zabiję!”. To dotarło oczywiście do Duni‑
Nikomu to nie przeszkadzało, nikt tam nie
MK: Mi się podobały wszystkie jego prace.
kowskiego. Kupił sobie pistolet i nosił go
chodził specjalnie. Chodziłem na rysunek
Dzisiaj mam inny pogląd na to. Niestety
na wszelki wypadek przy sobie. „Jak się
wieczorny, taki dodatkowy, dla studium
uważam, że najlepszy to jest ten jego
spotkamy, to on będzie chciał mnie zabić,
pedagogicznego. A rektorem był wtedy
okres młodzieńczy, początek, czyli okres
no to ja mam pistolet” – myślał prosto.
Eibisch. Przechodząc koło nich, mówi tak:
młodopolski, przed wyjazdem na Zachód,
I oto wchodzi ten malarz, Dunikowski już
„Co ten Xawciu wyrabia? Jakieś piece tu sta‑
do Paryża. W Paryżu zrobił jedną taką bar‑
siedzi, nie wiem z kim, bo nie badałem tej
wia”. Ja byłem lekko wewnątrz oburzony,
dzo ciekawą nowoczesną rzeźbę – Grobo‑
sceny szczegółowo, i ten malarz sięga po coś
bo mnie się to podobało, byłem w ogóle
wiec Bolesława Śmiałego.
do kieszeni. Nie wiem po co, czy po okular,
92
Wiadomości asp /67
BS: A proszę mi powiedzieć o okresie wojen‑
Wobec tego wywiad niemiecki zrobił pene‑
W każdym razie tamten sięga do kieszeni.
nym, o okresie oświęcimskim. Bo jego
trację i trafili do Dunikowskiego.
Trochę się zdenerwował, bo mu trudno coś
w 1940 r. Niemcy złapali. Czy wiedzieli, kim
żeby przeczytać menu, czy coś innego.
Ten obóz w Auschwitz to były dawne
wyjąć. Dunikowski sądził, że on wyciągnie
on jest? W jaki sposób Dunikowski trafił
koszary wojskowe. Żeby z tego zrobić obóz,
broń i spełni swoje przyrzeczenie: „Ja go
do Auschwitz⁴?
to przywieźli w pierwszym transporcie ludzi
zabiję”, sam wyciągnął i strzelił. Nie wiem,
MK: Robił jakiś szacher‑macher z walutami.
z aresztu w Tarnowie. W kolejnym, drugim,
czy ten malarz miał przy sobie broń rzeczy‑
Do obozu dostał się już w 1940 r. chyba.
tym z Krakowa, Dunikowskiego. Oni dostali
wiście, czy nie. No i taki był los straszliwy
Tak więc on tam przesiedział pięć lat. Kiedy
te pierwsze numery⁵.
dla tego wielkiego artysty. Obrona własnego
w 1936 r. była olimpiada w Berlinie, wtedy
BS: Dunikowski miał numer 774.
życia jakby. Jeszcze nie widział pistoletu
były jeszcze takie zwyczaje, że była też olim‑
BCh: Jak Niemcy wpadli do Dunikowskiego
wymierzonego przeciwko sobie, ale jego
piada sztuk pięknych – w każdej kategorii,
i zobaczyli zdjęcie Dunikowskiego z Hitle‑
wyobraźnia działała już naprzód.
w rzeźbie, w malarstwie. W Berlinie Duni‑
rem, to jak to Niemcy: „A nuż się Hitler upo‑
BS: No to też różne mity krążą, różne
kowski miał jakąś swoją rzeźbę i miał zdję‑
mni kiedyś o takiego pana”. Trafił do obozu
warianty tego zabójstwa. Nie dlatego pytam,
cie, na którym Hitler mu gratuluje, grabę
i dłubał tam te chodaki. Mówi: „Proszę pana,
żeby eksponować ten epizod.
mu podaje. I on podobno to tam wykorzy‑
to można było, wie pan, ogłupieć”. Całe dnie
JM: Czy Dunikowski wtedy postąpił słusz‑
stał. Umieścili go w takiej pracowni, gdzie
dłubał chodaki dla więźniów. No i w ten spo‑
nie? Chyba porywczo. Zabił? Zabił. W jaki
robili jakieś modele obozowe.
sób przeżył. To nie jest taka prosta sprawa.
sposób? No to wiemy. Nie wiem, czy tam‑
BCh: Podczas okupacji ludzie biedo‑
BS: Stulgiński siedział z nim, dzięki niemu
ten malarz zamierzał spełnić to swoje
wali, na nic nie mieli. Więc oni wpadli
podobno przeżył.
przyrzeczenie, czy nie, a Dunikowski, jak
na pomysł, graficy, żeby produkować pie‑
MK: Tak, Stulgiński się nim tam opiekował.
to każdy rzeźbiarz, oko ma celne jak cholera.
niądze. A u Dunikowskiego w piwnicy
BCh: W obozie, w Auschwitz, Dunikowski
Słuchajcie, pracujesz nad rzeźbą i robisz
było miejsce. Graficy zrobili to, co zrobili.
dostał od kogoś tam taką kromeczkę chleba.
oko albo źrenicę. I masz nóż, taki skurwiel!
To było w ten sposób, że te biedoki, co nie
Mówił: „Długo trzymałem tę kromeczkę
Od jednej decyzji, jednego ruchu zależy, czy
mieli się z czego utrzymać, to na pierw‑
w ręce, wreszcie zacząłem ją pomału jeść”.
zrobiłem to oko, czy nie.
szego w skrzynce na listy dostawali pensję.
Bo była sprawa tego rodzaju, że kto prze‑
BS: Dokumenty mówią, że był w Legii
To tam trwało jakiś czas, ale Niemcy to nie
żył piekło Auschwitz, to dla niego kromka
Cudzoziemskiej, wstąpił do niej w 1914 r.³
takie frajery i stwierdzili, że są fałszywki.
chleba to była wielka rzecz.
MK: Opowiadał, że tak.
BS: Ale szybko się z tego wycofał.
MK: Pewnie go wycofali, bo nie nadawał się
↓ Bronisław Chromy
do tego. Przede wszystkim on miał 1,60 m.
BCh: Mówił: „Myśli pan, że ja byłem
taki chojrak? Nie. Ja siedziałem jak
szczur pod miotłą w Egipcie. Jak miotła
w lewo, to ja w lewo, jak miotła w prawo,
to ja w prawo. I tak przeżyłem”.
BS: To był zresztą bardzo krótki epizod,
ta Legia Cudzoziemska u niego. Dunikow‑
ski po tych wojażach na Zachodzie wrócił
do Krakowa jednak, w 1923 r.
BCh: Bo zrobili ten proces zaoczny. Ktoś
tam mądry pomyślał: „No szkoda. Siedzi
na tym Zachodzie w tej Legii Cudzoziem‑
skiej. Dokąd tam będzie siedział? Przecież
on ma tu coś do zrobienia”.
JM: Podobno o Legii Cudzoziemskiej wyra‑
ził się pogardliwie. Nie wiem, z jakiego
powodu. No i wykreślił się.
93
UB w stosunku do ludzi i co ono potrafi
Wszyscy sądzili, że Dunikowski zrobi
wielkie dzieło rzeźbiarskie na temat
Auschwitz. A on mówił do mnie: „To jest
po prostu niemożliwe. Mnie nie stać
na to, żeby pokazać okrucieństwa, okrop‑
ności obozowe. To po prostu przerasta
moje możliwości, moją wyobraźnię.
zrobić z człowiekiem…
Z jednej strony spełniła się część jego
socjalistycznych marzeń, bo on w grun‑
cie rzeczy był lewicowy, ale jednak z tym
zastanowieniem: „Ja tego nie mogę poka‑
zać i nie chcę. Przeżyłem to, wszyscy
o tym mówią”. Są filmy jeszcze z czasów,
kiedy tam giną te dzieci ubrane w pasiaki
i stosy trupów ubranych w pasiaki. I mówi:
„Po co ja to będę przerabiał jeszcze?”. Tym
bardziej że wtedy on wierzył w życie. Zna‑
jąc jego postępowanie, mnie się wydaje,
że on już nie chciał się babrać w tych
trupach. Natomiast rzeźba była dla niego
prawdziwą rzeczywistością. I dlatego robił
BS: Wielki humanista znalazł się w centrum
BCh: Wszyscy sądzili, że Dunikowski
to w obrazach. I to ciekawe. Przygotowy‑
barbarzyństwa ludzkiego⁶.
zrobi wielkie dzieło rzeźbiarskie na temat
wał takie formaty, bo to wymaga ogromnie
JM: Zadziwiające, jak on się starał tam egzy‑
Auschwitz. A on mówił do mnie: „To jest
dużo pracy, takie formaty kilkumetrowej
stować w zupełnie w inny sposób. Tym bar‑
po prostu niemożliwe. Mnie nie stać na to,
powierzchni, i tam pojawiają się ci wiszący
dziej że, tak jak większość jeńców, naszych
żeby pokazać okrucieństwa, okropności
na drutach, ale to nie są rzeźby. To ma słu‑
intelektualistów, artystów, wolała widzieć
obozowe. To po prostu przerasta moje
żyć wyobraźni. Wydaje mi się, że trzeba
niżej, pogardzać wręcz, to tam ta pogarda
możliwości, moją wyobraźnię. A w obrazie
o Dunikowskim także wspomnieć jako
była co dzień, wobec wszystkich, i jak Duni‑
jeszcze tam coś można oddać”. Ja zresztą
o malarzu. To są obrazy kubistyczne, ale
kowski tam przetrwał w tym szalonym naci‑
też trochę maluję, ale to wszystko jest na tej
nie jak Fatum. W każdym razie one przed‑
sku śmierci, codziennym nacisku śmierci,
zasadzie, że słowo jest bardziej nośne niż
stawiają pewne rodzaje śmierci czy upadku,
ohydy ludzkiej i biedy ludzkiej, nieszczęścia
obraz czy rzeźba. Słowo działa na wyobraź‑
ale one są jakby wpisane do gazety. Malar‑
ludzkiego? On mimo wszystko tam prze‑
nię. A wyobraźnia ma to do siebie, że jest
sko. Dla niego najważniejszą rzeczywisto‑
trwał i jako artysta przecież robił po cichu
predysponowana do metafory albo nie.
ścią przedstawiania człowieka jest rzeźba.
te rysunki swoich współwięźniów, którzy
JM: Na wystawie w 1948 r., w październiku,
BS: Jak wyglądało życie prywatne Dunikow‑
szybko znikali z życia w straszliwy czasem
w Pałacu Sztuki na końcu pokazali cały cykl
skiego? Był człowiekiem samotnym, nigdy
sposób, czasem już z wycieńczenia. Tak
rysunków z Auschwitz, tam robionych. On
nie założył rodziny, nie związał się z nikim?
więc dzięki jego wewnętrznej sile, wydaje
był na tyle żywiołowy, że nie posługiwał
BCh: W Paryżu on miał taką niby żonę.
mi się, i wizji, którą on utrzymywał w umy‑
się pamięcią. Pamięcią posługiwał się tylko
Właściwie to nawet na ten temat nie było
śle i w swojej wewnętrznej mocy, że on tam
przy formowaniu rzeźby, ale nie przy takich
żadnych rozmów. Nie ujawniał się. Nawet
wytrwał. Pokazał nam, jak należy wytrwać.
notatkach. Tym bardziej że one nie doty‑
jego życiorys jest taki bardzo jakiś… On
To jest ogromy przykład tej siły, która
czyły pomników, późniejszych projektów,
był dość zamknięty, jeśli o to chodzi. Przed
w niektórych ludziach tkwi aż do ostat‑
tylko samych tych więźniów. Uważał, że lżej
wojną to był magnat, miał kupę pieniędzy,
niego momentu istnienia. A niektórych
– nie powiem: łatwiej – lżej to pokazać
a z domu też był bogaty, bo ojca miał boga‑
ta wewnętrzna siła opuszcza, niknie i religa
w malarstwie. I elementów poobozowych
tego. To przyznawanie się do takich spraw
temu nie pomaga. I wtedy tracimy nadzieję.
jest najwięcej w jego malarstwie. Zawarł
to nie było takie proste⁷.
BS: I to jest najgorsze, co może nas spotkać,
w nim również jakiś rodzaj zniewolenia.
MK: Miał córkę z Sarą Lipską, Marię Xawerę,
ta utrata nadziei.
Wydaje mi się, że on był tak prawdziwym
zostawił obie w Paryżu. Podczas I wojny
JM: Tak, moment utraty nadziei.
rzeźbiarzem, że nie chciał uczestniczyć
światowej. W ogóle był zdania, że artysta
BS: Dunikowski również malował, szcze‑
w tym straszliwym poniewieraniu ludźmi
nie powinien się żenić. Pamiętam taką
gólnie po II wojnie. Dlaczego, przeżywszy
po Auschwitz, znaczy w ogóle w działalno‑
sytuację, że jesteśmy w pracowni, przyszedł
Auschwitz, nigdy tego tematu w rzeźbie nie
ści tego rodzaju, bo miał na pewno świado‑
Dunikowski na korektę i nie było jednego
poruszył?
mość, co się wyprawia wokół, jak działało
kolegi, którym on się interesował. To był
94
Wiadomości asp /67
Józek Zięba, który ożenił się z koleżanką
o takim koledze, rówieśniku, znanym też
okiem spojrzał i coś powiedział. On tym‑
z mojego roku. On był rok wyżej, dajmy
w Polsce, Jan Szczepkowski – to rówieśnicy
czasem objaśnia i wychwala to wszystko,
na to na III, a ona była na II i pobrali się.
byli. A ja z tym Janem bardzo dobrze się pod
jakie to jest, jakie będzie i tak dalej. Wresz‑
I nie było ich. Ta jego Dusia była bardzo
koniec jego życia znałem. Zadawałem mu
cie skończył i mówi: „A pan co na to?”.
marnym studentem, rzeźbiarzem, a ten
pytania, tak jak Dunikowskiemu przy róż‑
Ja mówię: „Co ja mogę powiedzieć, panie
był taki zdrowy, rosły i miał zadatki i Duni‑
nych okazjach. Dunikowskiego – bo byłem
profesorze?”. Dosyć bezczelny byłem.
kowski się nim interesował. I jak przyszedł,
najbardziej śmiały – zapytałem, co sądzi
Mówię: „Jak pan się tak wychwalił, to ja już
a jego nie było, pyta: „To gdzie on jest?”,
o Szczepkowskim. A on mówi: „Szczepkow‑
nic nie mam do powiedzenia”. Popatrzył tak
a ktoś tam: „A nie, bo on się ożenił”. Jak
ski, on sobie karierę wystrzelał na polowa‑
na mnie i powiedział: „Panie, jak pan sam
się zdenerwował. Mówi: „To ja pracuję nad
niu”. Bo rzeczywiście robił karierę przed
siebie nie będzie chwalił, to co pan myśli,
człowiekiem, a on wziął i ożenił się”.
wojną w Warszawie. A dlaczego, że na polo‑
koledzy będą pana chwalić?”. To jest bardzo
BS: Wtedy to pokutowała taka wizja artysty.
waniach? Bo Szczepkowski był w Legionach
ważna jego nauka.
Zresztą Jacek Woźniakowski napisał książkę
i miał dużo kolegów pułkowników i razem
Czy artysta powinien się żenić?. Tam się
chodzili na polowania. A Szczepkowskiego
Ciekawe były te jego różne reakcje
i wypowiedzi.
rozprawia z tym mitem, że artysta raczej
pytam: „A co pan profesor sądzi o Dunikow‑
Pamiętam, jak zbliżał się koniec seme‑
powinien się żenić. Normalnie. A oprócz
skim?”. A on mówi: „Panie, to nie rzeźbiarz,
stru, gdy się zrobiło już akt konkursowy,
żony artysta powinien mieć muzę. Muza
to stolarz”.
to dostawało się za to ocenę, ale oprócz tego
jest tą siłą napędową.
Było też tak, w pracowni, przy ul. Helc‑
studium aktu każdy jeszcze robił jakiś por‑
MK: Żonie nie jest łatwo żyć z artystą rzeź‑
lów. Wchodzę, otwieram drzwi, a z tej drugiej
tret, jakąś główkę i tak dalej. Dunikowski
biarzem, bo mimo wszystko jest to facet
pracowni, bo tam były dwie duże pracownie,
nieudzielający za dużo swego „ja” dla żony,
tak w amfiladzie, wychodzi Dunikowski.
dla rodziny, o tyle, o ile. Jest ciągle zafascy‑
Mówię: „Przepraszam”, a on na to: „Chodź
nowany swoją twórczością.
pan, chodź pan, ja tu coś robię”. Robił
BS: Zdeterminowany własną wizją.
wtedy duże reliefy, bo trudno powiedzieć:
MK: Tak, na tym to polega.
płaskorzeźby. Płaskorzeźby, ale rysowane
JM: Dla niego jego dzieciństwo, jego poja‑
bardziej, jako fragmenty do pomnika żoł‑
wienie się zawarte są w jego Brzemiennych,
nierza radzieckiego w Olsztynie. Dużą płasz‑
w Tchnieniu. Według mnie tam była istota
czyznę gliny woźny już założył, Dunikowski
jego odczucia istnienia. Nie wiem dlaczego,
na tym rysował i chciał, żebym świeżym
ale są chyba jakieś informacje o jego rodzi‑
nie, dzieciństwie. W każdym razie Duni‑
↑↓ Józef Marek
kowski był z szacunkiem do kobiet, trochę
się ich obawiał, cenił wysoko. Dawał temu
wyraz w rzeźbie. Dlatego tak dużo jest
u niego kobiet, a macierzyństwo dla niego
jest bardzo ważnym punktem istnienia.
To często pojawia się w jego wcześniejszych
rzeźbach. Wydaje mi się, że on w stosunku
do kobiet był bardzo nieśmiały. Dużo zale‑
żało od danej kobiety, jakie w nim wzbudzi
zainteresowania, uczucia. Mogę powiedzieć,
że do pewnego stopnia wyróżniał swoje stu‑
dentki, bo zresztą było kogo.
BS: Czy Dunikowski wyrażał się o artystach,
takich jak Kobro, Pronaszko czy Zamoyski?
MK: Nie wyrażał się. Jeśli się wyrażał,
to raczej niechętnie i negatywnie. Co kole‑
dzy mogą mówić o kolegach? Bo na przykład
95
tysięcy złotych. I pamiętam, pojechaliśmy
z kolegą, Gustlikiem Dyrdą, do Warszawy,
na otwarcie tych kopert, bo po siedmiu
dniach odbywało się otwieranie kopert.
Spotkaliśmy na dworcu w Warszawie Duni‑
kowskiego. Dunikowski wycałował mnie
wtedy. Tak był zadowolony, że ja wziąłem
nagrodę.
BS: Czy później jeszcze spotkaliście się,
na przykład w jakichś komisjach?
MK: Nie, już nie. Ale informacje przeka‑
zywała mi Wandzia Ślędzińska. Ona była
w jury tego konkursu na Nike. To był konkurs
na pomnik powstania w ogóle. Ja tam robi‑
łem całe takie założenia, te mury i tak dalej,
ale o tym już nie będę opowiadał. W każdym
razie Dunikowski też brał udział w tym kon‑
kursie, proponował takie jakieś abstrakcyjne
↑ Od lewej Piotr Twardowski, prof. Marian Konieczny, Bogusz Salwiński i Janusz Janczy, w domu profesora
słupy. Chciał być nowoczesny, ale to już nie
było w jego duchu. On był tym, który robił
przyszedł na korektę i jedna koleżanka woła
praktykuje. Pamiętam taki zabawny epizod.
go: „A panie profesorze, chciałam, żeby pan
Dunikowski dyktował, Bandura notował:
BS: Otrzymałeś pierwszą nagrodę. Tym
zobaczył”. Odsłoniła taki portret, on popa‑ „Do Ministerium…”. „Do Ministerium…”.
razem Dunikowski z trudem przyjął wer‑
te młodopolskie rzeźby, pełne życia.
trzył. „Czy pani zna Charles’a Despiau?” Tak zaczęli, dalej już nie poszło, ale Duni‑
dykt, skarżył się w liście do Ludmiły Ura‑
– rzeźbiarza francuskiego, który głównie
kowski posłał po butelkę i tak się skończyło.
zowej: „Pracowałem nad pomnikiem trzy
takie właśnie portrety robił. Główki. Ona
Taka zabawna historia.
lata i wszystko runęło. Konkurs wygrałem
mówi: „No tak, to wielki rzeźbiarz”. A on:
BS: Był pierwszym dziekanem tego wol‑
nie ja, lecz mój uczeń. Jestem umęczony”.
„E tam, dyletant… ale właściwie genialny”.
nego Wydziału Rzeźby, 1949–1951, przez
MK: Czasami dziwnie się wyrażał.
Bardzo prawdziwa ocena, bo rzeczywiście
dwa lata.
BS: Dunikowski wyjechał do Francji,
to było genialne dyletanctwo, ten Despiau.
BCh: Nie znosił urzędowania. Ale tak mu
do Paryża, był również w Londynie. Pró‑
Były jego imieniny, 4 bodajże czy 3 XII.
wypadło, że musiał być tym pierwszym
bował się rozglądać w tym świecie, gdzie
Zapraszał swoich wszystkich studentów,
dziekanem. Mówił: „To strata czasu”. Ale
się działy bardzo interesujące zjawiska
bywali tam nawet jego dawni absolwenci,
dwa lata został, tak się złożyło. Bo musiał.
w sztuce światowej, potem wrócił do Kra‑
pamiętam Jaremiankę. Zahaczaliśmy go
MK: Kto potem był dziekanem, to też nie
kowa. W 1923 r. został pedagogiem, został
o rozmaite takie tematy: „Co pan sądzi
pamiętam. To jakoś mało było znaczące dla
profesorem rzeźby i w zasadzie był w Krako‑
o Rodinie?”. On na to tak: „No, on miał żonę,
nas, wszystkich studentów, kto jest dzieka‑
wie aż do 1955 r., wyłączając okres okupa‑
która była praczką i przykrywała mokrymi
nem. Dzisiaj jest to chyba bardziej ważne.
cji i Auschwitz. Przez czas, który tu spędził
szmatami jego rzeźby”. Tyle powiedział.
Ale wtedy pracownia była najważniejsza.
i tworzył, Dunikowski pozostawił po sobie
Trudno było wyciągnąć od niego jakąś myśl
BS: Czy Dunikowski miał satysfakcję,
w Krakowie kilka wspaniałych realizacji.
dydaktyczną. No ale atmosfera była dość
że jego uczniowie rosną w siłę, zdobywają
JM: Pomnik Józefa Dietla.
podniosła. Wychodziliśmy lekko na gazie.
nagrody?
BCh: To był wielki prezydent. Wozili
Piło się tylko wino czerwone i zakąszało
MK: Miał satysfakcję. Ja robiłem konkursy
tę rzeźbę tak po tym mieście, tu go stawiali,
się serem.
od i roku studiów. Chyba gdzieś w roku 1952
tam go stawiali, wreszcie go przywieźli tam,
BS: I został pierwszym dziekanem?
uczestniczyłem w konkursie na pomnik
pod ten kościół.
MK: Pierwszym dziekanem został Duni‑
w Oświęcimiu. Byłem wtedy na IV roku
BS: Tak, była atrapa zrobiona, którą wozili
kowski. Byłem wtedy przedstawicielem
i to był taki rok, gdzie byłem u Popław‑
po mieście.
młodzieży w Radzie Wydziału i w Sena‑
skiego. Dostałem trzecią nagrodę, pierwszej
BCh: Mówiłem wtedy: „Tu jest jego miejsce.
cie jako jej delegat, tak jak to się obecnie
nie było, była druga i trzecia. Parę dobrych
Bo to był wielki prezydent i zasłużył na to,
96
Wiadomości asp /67
żeby tu stanąć”. No ale go wozili i wreszcie
postać Sokorskiego jest tu według mnie
BCh: Jak Dunikowskiego zrobili Budowni‑
przywieźli tam, gdzie stoi.
taka dwuznaczna. Z jednej strony Sokorski
czym Polski Ludowej, to wskoczyli na niego.
BS: Niektórzy uważają go za jeden z najle‑
wprowadza socrealizm, tę doktrynę…
Dlatego powiedziałem: „Nie ceńcie Duni‑
piej skonstruowanych pomników figura‑
JM: Z obowiązku.
kowskiego jako tego, który się poddał
tywnych w Polsce.
BS: …importowaną ze Wschodu, z drugiej –
i został Budowniczym. Bo kto ma za sobą
JM: Właśnie ta rzeźba ma wymarzoną przez
Sokorski reprezentował władzę komu‑
tak straszne przejścia, to jemu należał się
Dunikowskiego moc. Dunikowski zresztą
nistyczną. Czy to nie było tak, że władza
ten tytuł Budowniczego, który notabene
ogromną wagę przywiązywał nie do siły, ale
chciała kupić w osobie Dunikowskiego
dawał mu otwarte konto bankowe”.
do mocy, która jest głębiej, wewnątrz.
autorytet⁸?
MK: To była oczywista sprawa. Spychalski
BS: Są także cztery płaskorzeźby ewangeli‑
JM: Ja myślę, że każda władza byłaby
obiecał mu – i słowa dotrzymał – galerię,
stów na fasadzie dawnego Śląskiego Semi‑
dumna, tym bardziej dumna z byłego oświę‑
Królikarnię. Królikarnia była zniszczona
narium Duchownego, naprzeciwko Muzeum
cimiaka i do tego wspaniałego rzeźbiarza,
po powstaniu, trzeba było ją odremonto‑
Narodowego w Krakowie. Obecnie jest tam
którego sztuka była uznawana za granicą,
wać. Otrzymał etat w Akademii. Tam go
Instytut Psychologii UJ.
a w pewnym okresie służyła nawet jako
ministerstwo usadowiło.
JM: Płaskorzeźby, niesłychanie mocne.
przykład rozwoju rzeźby w ogóle. Okazuje
BCh: To, że Dunikowski dał się skusić
BS: No i przede wszystkim grupa rzeźb
się, że Sokorski… właściwie on musiał
do Warszawy, to był jego błąd. Jak powie‑
na fasadzie kościoła jezuitów przy
fascynować się Dunikowskim, gdyż podaje
działem, tu, w Krakowie, był tym wielkim
ul. Kopernika.
bardzo wiele szczegółów w swojej książce
Dunikowskim, był profesorem uwielbia‑
BCh: Jezuici dali mu szansę. Tak więc on
o Dunikowskim. Pisze jak historyk sztuki
nym przez studentów i otoczenie, wielki
na tej elewacji zrobił rewelacyjną rzeźbę.
i historyk polityczny.
rzeźbiarz i malarz do tego. Ale wiecie, jak
JM: Niedaleko stoi też pomnik Franciszka
MK: O niego dbał premier Józef Cyrankie‑
to mówią, Warszawa ma to do siebie, że tam
Mączyńskiego.
wicz, który też był w Auschwitz w tym
łatwiej o awanse. Poszedł do tej Warszawy,
BS: Architekta kościoła jezuitów.
samym czasie. Także myślę, że to dzięki
Warszawa go nie przyjęła. Nie dali mu
JM: Tak, niesłychanie wrażliwy, a równo‑
niemu. Chciał, żeby w dziedzinie kultury
katedry na Akademii, więc zajął się tym
cześnie Mączyński w tej rzeźbie tak jakby
też był ktoś. Dunikowski został odznaczony,
muzeum, Królikarnią.
go nic więcej nie obchodziło, tylko istnie‑
jako jeden z pierwszych, Orderem Budow‑
Nim wtedy powodowała żona poety Ste‑
nie. I mnie się wydaje, że u Dunikowskiego
niczych Polski Ludowej. To było najwyższe
fana Flukowskiego, Maria. Ta Flukowska
ważny jest problem istnienia jako takiego,
odznaczenie.
go szpuntowała: „A co tu pan profesor…
który się wywodzi jeszcze od Tchnienia,
od Brzemiennych.
BS: Od Fatum.
↓ Od lewej Józef Marek i Bogusz Salwiński
JM: Tak, Fatum jest jakby echem tego ludz‑
kiego trudu, a równocześnie nieszczęścia.
BS: Bólu istnienia, bólu egzystencji, jak
to niektórzy mówią.
JM: Tak. Myślę, że tamten okres został prze‑
rwany przez Auschwitz.
BS: Po wojnie Dunikowski wraca do dydak‑
tyki na Akademii w Krakowie. To właśnie
czas, w którym u niego studiowaliście.
Dunikowski uczy tu aż do 1955 r., kiedy
to przeniósł się do Warszawy. Dostał różne
propozycje ze strony Sokorskiego i Cyran‑
kiewicza, między innymi propozycję prze‑
znaczenia dla niego jako muzeum budynku
Królikarni, w której w 1965, po remoncie
pałacu, rzeczywiście otworzono muzeum
poświęcone jego twórczości. Powiedz mi,
97
przecież tkwił w samym ulu, w którym był
W Akademii warszawskiej nic nie robił.
Warszawiacy nie dali mu pracowni, a on
brał wynagrodzenie za pracę. Więc czu‑
jąc jakąś taką powinność, zgłosił się
na wyjazdy do Wrocławia. I tam raz
w miesiącu bodajże bywał. Nie chciał
za darmo chleba jeść.
też Kraków. On był bardzo daleki od tej
skłonności do politykierstwa i to nie miało
nic wspólnego z jakąkolwiek obawą typu
obozu albo czegoś takiego. On już był ponad
to wszystko, czym była polityka.
MK: Właściwie to nawet na ten temat nie
było żadnych rozmów. Nie ujawniał się.
BCh: Dunikowski mówił, że ministrowie
to się mogą znać na kawie, a nie na sztuce.
Minister to jest pan, który ma robić swoje,
ale nie wolno mu dyktować kierunku
w sztuce, bo on się do tego nie nadaje, ani
nie wie, o co chodzi.
BS: Czy ten okres warszawski był dla Duni‑
kowskiego płodny artystycznie? Jak oce‑
niasz okres w jego twórczości po 1955?
JM: Dunikowski swoje projekty bardzo
w Warszawie to pan zrobi furorę”. W ten
To była właściwie straszna karta naszej
zdecydowanie skubizował. To znaczy bryłę
sposób ściągnęła go do tej Warszawy i to był
historii. Więc środowisko warszawskie
architektoniczną pomnika i rzeźby, do tego
błąd. W Warszawie go nie chcieli, po prostu
często opiera się o ten rodowód dzielności,
częściowo jako duże, prawie płaskorzeźby.
go nie uznawali. Niemniej tam siedział, ale
że tak powiem, moralnie panujący nad Kra‑
Nie zawsze dawało to ten efekt bycia wśród
czuł się tam źle. Liczył na to, że dostanie
kowem, który przecież służy Franzowi Józe‑
ludzi. Tak bym to określił. Myślę, że jeśli
katedrę w Akademii, że będzie profesorem.
fowi, więc dla nich było bardzo wygodnie,
chodzi o projekt śląski, to opierał się na tym,
Przeliczył się.
jeśli Dunikowski pojeździ jeszcze trochę
kim jest kobieta i jej dziecko, kim jest męż‑
BS: Mając 84 lata, miał też epizod wrocław‑
do Wrocławia. No i w konkursach pomni‑
czyzna. Jeśli chodzi o warszawski projekt,
ski. Był we Wrocławiu pedagogiem⁹.
ków wtedy… w każdym razie jest kilka
myślę, że brakowało mu wyrażenia tej eks‑
MK: Szukał możliwości.
konkursów, które on wygrywa, i kilka
presji, której wymagano wtedy od artystów,
BS: Ale po co mu to było? Czy rzeczywiście
takich, które nie wygrywają, a które dotyczą
od rzeźbiarzy, tej ekspresji, będącej czołem
lubił uczyć? Miał jakąś pasję pedagogiczną?
na przykład bezpośrednio Warszawy. Tam
historii sztuki socjalistycznej. To był okres,
MK: W Akademii warszawskiej nic nie robił.
powstawały całe szkoły, charakteryzowała
kiedy Dunikowski wciąż był silny, nie był
Warszawiacy nie dali mu pracowni, a on
je inna postawa twórcza, nie tak radykalna
bezradny wobec istniejących wtedy pro‑
brał wynagrodzenie za pracę. Więc czując
jak u Dunikowskiego. Ale w każdym razie
jektów pomników. Jego właśnie broniła
jakąś taką powinność, zgłosił się na wyjazdy
szkoły umiejące wpisywać się dość szybko
ta architektoniczność. I samego pomnika,
i rzeźb, które są włączone w ten pomnik.
do Wrocławia. I tam raz w miesiącu bodajże
w politykę kulturalną socjalistyczną. Rezul‑
bywał. Nie chciał za darmo chleba jeść.
tat był taki, że Dunikowski został pominięty
Myślę, on już nie miał czasu. Działał
BCh: Chciał być profesorem, a ponieważ
i musiał niestety odejść.
bardzo w przyspieszeniu, jakby skrótowo.
w Warszawie nie dostał szansy, to mu
BS: Czy Dunikowski wypowiadał się
Zdawał sobie sprawę, że zegary, to jest czas
zaproponowali Wrocław. Nie za wiele mu
na temat polityki? Jaki miał stosunek
urojony przez człowieka, że każdy ma swój
się udało tam zrobić. Co mógł, to tam jesz‑
do socrealizmu?
własny czas. On uważał, po Auschwitz może
cze zrobił.
MK: Obok tego przeszedł. Czy wie pan, kto
przede wszystkim, że czasu ma niewiele.
JM: Jeździł do Wrocławia, żeby uczyć. Ale
był za czasów Balzaka, wielkiego pisarza,
Spieszył się. Te projekty często jakby nie‑
ja sądzę, że w środowisku artystycznym –
który całą historię ludzkości opisał, kto był
dopracowane, ale one wystarczały do tego,
bardzo mi przykro o tym mówić: warszaw‑
wtedy ministrem kultury? On uważał tego
żeby inicjatywę twórczą przekazać. A komi‑
skim – było to nie w smak. I do tego jeszcze
Sokorskiego za niebyłego.
sja przecież nie zawsze dysponowała taką
z Krakowa, który zawsze jakoby kultural‑
JM: Ja nigdy nie oczekiwałem od niego
wrażliwością, tym bardziej że składała
nie konkurował z Warszawą, mającą ten
jakichkolwiek najdrobniejszych wypowie‑
się z różnych szkół. Więc zależy, która
plus powstania, tego zrywu patriotycznego.
dzi politycznych. Jako od pedagoga, który
szkoła miała czy więcej głosów, czy pewne
98
Wiadomości asp /67
upodobania do rozwiązań pomnikowych.
No i tak szły te projekty, te pomniki. Nie
wiem, ale niewątpliwie, jak na ówczesne
czasy, to jego projekty poprzez żywiołowość
kubizmu, która tkwiła w nim, były prze‑
konujące, że to, co stoi mocno, jest mocne
i uwierzcie w to.
BS: W wywiadzie udzielonym Wacławowi
Borowemu, w 1932 r. Dunikowski powie‑
dział: „Co robię obecnie? Jestem profeso‑
rem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
A nad czym pracuję? Jak zawsze, nad rzeźbą.
Szczegóły? Nic szczególnego. Rzeźba to naj‑
właściwsze określenie”. Dziękuję serdecznie
za rozmowę.
↑ Od lewej Bogusz Salwiński i Marian Konieczny
Sztuk Pięknych, w którym zasiadał Dunikowski,
wać się własną twórczością, ale artyści nie prze‑
Rezeźbiarskie dzieło Xawerego Dunikowskiego,
odrzuciło zgłoszone na wystawę dwa obrazy
strzegali tego zakazu i również sam Dunikowski
Warszawa 2012.
Pawliszaka. W listopadzie 1905 r. sąd uniewinnił
sporządzał ukradkiem rysunki. Różne osoby ota‑
Dunikowskiego, wyrok uniewinniający podtrzy‑
czały Dunikowskiego opieką, w tym Tadeusz
Przypisy za: A. Melbechowska‑Luty, Kreator.
1. Krakowską Akademię reaktywowano 20 II
1945 r., a 29 III inaugurowano rok akademicki.
Dunikowski objął w niej Katedrę Rzeźby.
mał Sąd Apelacyjny w listopadzie 1906 r.
Stulgiński.
3. Podczas I wojny światowej armia francuska nie
7. Najtrudniejsze były początki. Rzeźbierz wspominał,
przyjmowała w swoje szeregi cudzoziemców.
że znalazł się w obcym mieście, chwilami czuł się
Dunikowski postrzelił śmiertelnie mala‑
Dla chętnych pozostawała Legia Cudzoziemska,
zagubiony, brakowało mu środków na utrzyma‑
rza Wacława Pawliszaka, który zamierzył się,
do której zaciągali się także Polacy. W 1917 r.
nie […] borykał się z codzienną powszednią egzy‑
żeby uderzyć Dunikowskiego. Tłem wydarze‑
Dunikowski zaciągnął się do Legii, ponieważ
nia był konflikt między Pawliszakiem a profeso‑
chciał wziąć udział w wojnie. Jednak waleczny
rami Szkoły Sztuk Pięknych datujący się od roku
zapał minął, gdyż nie mógł się przystosować
mywał wysoką pozycję, korzystał z opieki i przy‑
1904, gdy to jury Komitetu Towarzystwa Zachęty
do wojskowego reżimu. Mówił: „Dyscyplina,
wilejów. Otrzymał wiele odznaczeń i nagród,
koszary, trzeba upaść na głowę, żeby to polu‑
w 1949 r. także tytuł Budowniczego Polski
2. 18 I 1905 r. w restauracji Mieczysława Lijewskiego
bić”. Z powodu złego stanu zdrowia zwolniono go
ze służby po około trzech miesiącach.
4. Według relacji Mieczysława Kościelniaka i Alfreda
stencją, zakupami, sprzątaniem.
8. Dunikowski był blisko władzy przez 17 lat, utrzy‑
Ludowej.
9. 1 IV 1959 r. Dunikowski objął Katedrę Rzeźby
w PWSSP we Wrocławiu, gdzie prowadził pra‑
Woycickiego, Niemcy aresztowali Dunikowskiego
cownię zwaną Studium Rzeźby dla III, IV, V i VI
24 IV 1940 r. w Krakowie w efekcie spo‑
roku oraz Katedrę Rzeźby Architektonicznej.
tkań krakowskich artystów i intelektualistów
Konsekwentnie przestrzegał metody budowa‑
z Władysławem Baworskim, który mieszkał
nia rzeźb w pionie, w ich naturalnym otocze‑
u Dunikowskiego przy ul. Karmelickiej 27.
niu, zwracał uwagę na perfekcyjne opanowa‑
W trakcie rewizji znaleziono w mieszka‑
nie warsztatu rzeźbiarskiego. Jego program
niu dolary, ukryte tam w książkach przez
dydaktyczny zrekonstruowała i opisała Łucja
Baworskiego. Podczas przesłuchania w gestapo
Skomorowska‑Wilimowska w artykule Metodyka
Dunikowskiemu postawiono zarzut finanso‑
kształcenia rzeźbiarzy w Szkole Wrocławskiej
wania, udzielania rad i pomocy uciekającym
w oparciu o założenia Xawerego Dunikowskiego,
za granicę.
„Rocznik Rzeźba Polska” (Orońsko), VIII,
5. 20 VI 1940 r. Dunikowski został wywieziony z wię‑
1996–1997.
zienia przy ul. Montelupich do Auschwitz, pierw‑
szym krakowskim transportem, a ogólnie drugim
transportem Polaków.
fot. Michał Bratko
6. W Auschwitz Dunikowski pracował w stolarni,
gdzie wyrabiano przedmioty z drewna, łyżki, obu‑
wie itp., tam także wyrzeźbił trochę figurek‑por‑
tretów, dekoracje, pracował nad projektem
trumny dla dygnitarza z SS i przy modelowaniu
makiet obozu. W obozie nie wolno było zajmo‑
Redakcja i fotografie Jacek Dembosz
99
Historia
Józef Mehoffer
Zarys biografii
100 lat temu, w 1914 r. rektorem Akademii Sztuk
do poniechania studiów prawniczych i skupienia
Pięknych w Krakowie został Józef Mehoffer. Okolicz‑
się na sztuce. W 1891 r. wyjechał jako stypendy‑
ność ta stwarza okazję do przypomnienia sylwetki
sta krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych na studia
tego wybitnego artysty.
do Paryża. Uczył się kolejno w École Nationale des
Arts Décoratifs, Académie Julian, Académie Colarossi
i École Nationale de Beaux Arts. Jako stypendysta
Michał Pilikowski
krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych przesyłał do swej
macierzystej uczelni niektóre swoje prace rysunkowe
Józef Mehoffer urodził się 19 III 1869 r. w Ropczycach.
i malarskie. Przenieśmy się więc do Krakowa, aby
Jego ojciec, Wilhelm, spolonizowany Austriak, pełnił
sprawdzić, w jaki sposób ówczesne grono profesor‑
urząd starosty powiatu ropczyckiego i prezesa tamtej‑
skie podchodziło do twórczości studenta Mehoffera.
szego Sądu Powiatowego. Matka, Aldona z Polikow‑
Leon Kowalski, który w Szkole Sztuk Pięknych studio‑
Ur. w 1980 r. w Krakowie.
skich, zajmowała się domem i wychowaniem pięciu
wał w latach 1891–1895, w swej książce wspomnie‑
Historyk; absolwent
synów. W 1870 r. rodzina Mehofferów przeprowadziła
niowej Pendzlem i piórem, zapisał: „Kiedy Wyspiański
Papieskiej Akademii
się do Krakowa, gdzie Wilhelm objął posadę radcy
i Mehoffer przysłali swo­je prace z Paryża – niektórzy
Sądu Krajowego. Od 1875 r. Józef uczył się w szkole
profesorowie nie mogli zrozumieć tych studjów i sta‑
Pawła ii) w Krakowie,
ludowej mieszczącej się w Pałacu Larischa, a następ‑
nęli okoniem do nieodpowiadających ich staro­żytnym
2004. Od 2005 r. pra‑
nie w latach 1879–1887 uczęszczał do Gimnazjum
zapatrywaniom, istniejącym wtedy w sztuce krakow‑
Teologicznej (obecnie
Uniwersytet Papieski Jana
cownik Działu Promocji
św. Anny. W szkołach tych zaprzyjaźnił się ze Sta‑
skiej, młodym poczynaniom. Pierwszy Matejko sta‑
Sztuk Pięknych w Krakowie.
nisławem Wyspiańskim. W 1887 r. Józef Mehoffer
nął w obronie młodych artystów i nowych poglądów,
Redaktor wielu książek
podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiel‑
a później zaś przekonał się i Łuszczkiewicz, jako naj‑
lońskim. Równolegle rozpoczął naukę malarstwa
żywszy z grona, chwaląc efektowne studja z pracow­ni
w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Jego pierw‑
Bonnata Mehoffera, i pastele Wyspiańskie­go”1.
i Wydawnictw Akademii
i autor artykułów o tema‑
tyce historycznej.
100
szymi profesorami zostali Jan Matejko, Władysław
Przebywając na studiach w stolicy Francji, Józef
Łuszczkiewicz, Józef Unierzyski i Izydor Jabłoński.
Mehoffer prowadził Dziennik. Lektura diariusza
W 1889 r. wyjechał na rok do Wiednia, gdzie uzyskał
Mehoffera wprowadza nas w świat artysty. Pozwala
absolutorium na Wydziale Prawa tamtejszego uniwer‑
przyglądać się jego paryskim dniom. Kilka przykładów.
sytetu. Z czasem dusza artysty skłoniła Mehoffera
27 XI 1892 r. Mehoffer notował: „Wczoraj niedziela.
Wiadomości asp /67
→
Józef Mehoffer
Autoportret
100 × 80 cm
olej na płótnie
1937, w zbiorach Muzeum
asp w Krakowie
(Gabinet Rektora)
Byłem w Ste Chapelle – dawno w niej nie byłem,
podobało mu się – i to mnie cieszy”3. W stolicy
uderzyło mnie wiele szczegółów, których pierwiej
Francji młodzi artyści dowiedzieli się o tragicznym
nie uważałem – a mianowicie: dziwnie sprężyste,
wydarzeniu, o którym Mehoffer napisał pod datą
lekkie, robiące metalowe wrażenie architekturą swą
6 XI 1893 r.: „A śmierć Matejki, o niej nic nie wspo‑
i złoceniem – ogrodzenie około ołtarza (arkadki). –
mniałem dotąd – to było rano we środę – przyszedł
Okna – zawsze prześliczne, niebiesko‑żółte! Widzę
Wyspiański do mnie – z telegramem Maszkowskiego,
różnice między tym, w co ja wpadłem, rysując moje
był blady i usta mu drżały, dał mi do przeczytania –
okno, a tym, co w tych oknach jest tak pięknego –
i odszedł nie mówiąc słowa”4.
to znaczy, że ja, mając świeżo w myśli witraże rene‑
Paryskie studia Józefa Mehoffera dobiegały już
sansowe, zanadto starałem się w myśli przedstawiać
końca, gdy w styczniu 1895 r. został ogłoszony mię‑
sobie efekta światła i zagłębień, a za mało ornamen‑
dzynarodowy konkurs na projekty witraży do katedry
tacyjną wartość położonych obok siebie kolorów”2.
św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii. Regulamin
12 II 1893 r. Mehoffer zapisał: „Wyspiański jest już
konkursu został opublikowany w licznych europej‑
w Paryżu, mieszka ze mną – przyjechał przedwczoraj,
skich czasopismach artystycznych. Swoich projektów
rozmawialiśmy długo w noc – do 3 rano. Pokazywali‑
nie omieszkał również wysłać Józef Mehoffer. 15 VII
śmy sobie, a raczej ja jemu moje okno – o ile wnoszę,
1895 r. jury ogłosiło swój werdykt. Chyba nikt się
101
sugestywność jego symboliki. Śmiałość posta­ci, zróż‑
nicowanych charakterologicznie, szczęśliwy wybór
figur alego­rycznych, wytworna artykulacja architek‑
toniczna i duże wartości deko­racyjne tła – składają
się na znakomitą całość, żywo «kontrastującą z ota‑
czającą banalnością naszych dni»”6. W pokonanym
polu Józef Mehoffer zostawił tak uznanych artystów,
jak twórca witraży w katedrze w Chartres, Charles
Champigneulle, czy zdobywca drugiego miejsca Karl
Ule, autor witraży do wielu monachijskich kościołów.
Prace nad witrażami do fryburskiej katedry trwały
prawie 40 lat, od 1895 do 1934 r. W przewodniku
turystycznym po Szwajcarii czytamy o Fryburgu: „Kil‑
kaset zachowanych w dosko­nałym stanie gotyckich
domów, dziesiątki ozdobnych studni i wspaniałe
↑ Józef Mehoffer
Zaproszenie na otwarcie asp
w Krakowie w dniu
22 października 1900 r.
22 × 16 cm, litografia
barwna, kredka,
1900
w zbiorach mnk (Pracownia
Fotograficzna mnk)
102
tego nie spodziewał. Pierwszą nagrodę otrzymał Józef
zabyt­ki z późniejszych epok czynią z Fry­burga jedno
Mehoffer. To jego projekty miały zostać zrealizowane;
z atrakcyjniejszych miast Szwajcarii”7. Niewątpliwie
artysta otrzymał także 600 franków nagrody. Przebieg
bez wspaniałego zestawu witraży autorstwa studenta,
obrad znamy z relacji członka jury, profesora uniwer‑
a potem profesora i rektora Akademii Sztuk Pięknych
sytetu we Fryburgu, Joachima Berthiera. Zanotował
w Krakowie Fryburg straciłby bardzo wiele na swej
on: „Spomiędzy […] wystawionych projek­tów cztery
atrakcyjności.
odłożono na bok jako zasługujące na bardziej wni‑
We wrześniu 1896 r. Józef Mehoffer ostatecznie
kliwą dyskusję – wśród nich projekt Mehoffera. Nie
zakończył studia i powrócił z Paryża do Krakowa.
od razu osiągnięto jed­nomyślność. Lecz po wymianie
Od dwóch lat w podwawelskim grodzie mieszkał już
opinii przewodniczący jury p. Rahn za­dał pytanie:
Stanisław Wyspiański. W 1896 z Warszawy do Kra‑
«Czy chcemy dać nagrodę geniuszowi?» Takie posta‑
kowa przeniósł się też Adam Grzymała‑Siedlecki,
wienie kwestii przynosiło równocześnie jej rozwiąza‑
pisarz i dyrektor krakowskich teatrów. W swej książce
nie. Jasnym bowiem było […] już na pierwszy rzut oka,
wspomnieniowej Niepospolici ludzie w dniu swoim
że mieliśmy przed sobą tylko jedno dzie­ło naprawdę
powszednim utrwalił on jedno wydarzenie z tamtych
genialne: to Mehoffera”5. W swej monografii zatytu‑
dni: „Jeszcze przed powstaniem Wesela to się działo.
łowanej Witraże fryburskie Józefa Mehoffera Tadeusz
We trzech – Wyspiański, Mehoffer i ja – wyszliśmy
Adamowicz, poza cytowanym fragmentem, zapi‑
z restauracji Turlińskiego tak coś koło drugiej po pół‑
sał także: „W uzasadnieniu werdyktu podkreślono
nocy. Zima, wściekła zima, mróz chyba ponad 30°.
oryginalny charakter i siłę projektu Mehoffera oraz
Ze Szpitalnej, z Paonu, mnie i Mehofferowi po drodze
Wiadomości asp /67
„«Gdyby z akcji któregoś z jego dra‑
matów wynikało, że dana postać
musi cierpieć na mrozie, to wtedy
chłód by dotkliwie uczuł» – powie‑
dział Mehoffer, gdyśmy wyszli z tej
lodowni”.
było odprowadzić do domu autora Legendy. Mieszkał
by zerwać jabłko z obfi­cie owocującej papierówki,
wówczas na zaułku przy kościele Mariackim. Przed
między drzewa­
mi pod opieką piastunki biegał
bramą dzielimy się jeszcze raz wrażeniami z okrut‑
synek Zby­szek. Artysta zapragnął zatrzymać chwilę
nego mrozu. «No to zajdźcie do mnie – zapropono‑
szczęścia. Wcześniej wielokrotnie portretował żonę,
wał Wyspiański – ogrze­jecie się». Weszliśmy do jego
powstawały podobizny piękne, lecz konwencjonalne.
pokoju – i natychmiast uczuliśmy, że tempe­ratura
Tym razem wypełniała go tak wielka radość, impuls
tu grubo niższa od mrozu na dworze. «Ależ tu nie
był tak silny, że malując portret żony i synka, stwo‑
palone chyba od czasów Wita Stwosza!» – ktoś z nas
rzył arcy­dzieło, które uznano za manifest polskiego
zauważył z przerażeniem. «A istotnie» – stwier‑
modernizmu”9.
dził gospodarz, ale dopiero po namyśle. Po namy‑
Tymczasem w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie
śle, bo cieleśnie nie czuł, że tu zastraszający chłód.
w 1895 r. stanowisko dyrektora objął Julian Fałat.
Od nas się dopiero o tym dowiedział. Sprawa zimna
Rychło okazało się, że jest on świetnym organizato‑
czy ciepła, jak i inne «drobiazgi», była dlań sprawą
rem, który ma wizję zreformowania szkoły. Po pięciu
nie istniejącą. Sprawą jedyną była dlań twórczość,
latach ciężkiej pracy udało się przystosować program
z rozkoszy trudu powstająca. «Gdyby z akcji któregoś
do wymogów szkoły wyższej i w październiku 1900 r.
z jego dramatów wynikało, że dana postać musi cier‑
Szkoła Sztuk Pięknych oficjalnie otrzymała status
pieć na mrozie, to wtedy chłód by dotkliwie uczuł» –
i nazwę Akademii Sztuk Pięknych. Było to wielkie
powiedział Mehoffer, gdyśmy wyszli z tej lodowni”8.
wydarzenie w życiu krakowskiej ASP. Jedno z najwięk‑
Ostatnie lata XIX w. przyniosły w życiu artysty
szych. Nie mogło się obyć bez uroczystej fety. Aktu
wiele zmian. 14 IX 1899 r. zawarł związek małżeński
oficjalnego nadania statusu akademii dotychczasowej
z poznaną w Paryżu Jadwigą Janakowską. Jadwiga
szkole dokonano 31 x 1900 r. w sali biblioteki w głów‑
Mehofferowa była także obdarzona uzdolnieniami
nym gmachu Akademii Sztuk Pięknych. Tak wielkie
artystycznymi – studiowała malarstwo w Monachium
wydarzenie wymagało wspaniałej oprawy. Ważną rze‑
i Paryżu. Józef Mehoffer namalował wiele znakomi‑
czą było zadbanie o stworzenie afisza i zaproszeń,
tych portretów swojej żony. 27 VII 1900 r. z tego
zawiadamiających o uroczystości. Z prośbą o zapro‑
związku urodził się Zbigniew – jedyne dziecko pań‑
jektowanie plakatu Julian Fałat zwrócił się do Józefa
stwa Mehofferów. Chcąc zobaczyć zatrzymany kadr
Mehoffera. Artysta, opromieniony międzynarodowym
z życia rodziny, popatrzmy na Dziwny ogród Józefa
sukcesem zwycięzca konkursu w szwajcarskim Fry‑
Mehoffera. Janusz Miliszkiewicz zanotował: „Scena
burgu, stworzył więc projekt plakatu z pięknymi
z Dziwnego ogrodu rozegrała się naprawdę. Było
irysami i efektownym liternictwem, zapraszającego
to dokładnie 18 lipca 1902 r. w dniu urodzin żony
na uroczystość, która w tak kapitalny sposób wpły‑
Józefa Mehoffera. Artysta spędzał z ro­dziną waka‑
nęła na przyszłość Akademii.
cje w podkrakowskiej wsi. Jadwiga Mehofferowa
Józef Mehoffer w chwili projektowania wspo‑
w wytwornej sukni zeszła na moment do ogrodu,
mnianego plakatu był już od miesiąca pracownikiem
103
„Wychował rzesze artystów, czyn‑
nych w rozlicznych dziedzinach
sztuki, w każdym bowiem uczniu
szanował rys indywidualności
i w każdym budzić pragnął entu‑
zjazm rzetelnej pracy”.
104
Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. 1 x 1900 r.
Skotnicki. W swej książce wspomnieniowej zatytuło‑
został zatrudniony w charakterze zastępcy profesora;
wanej Przy sztalugach i przy biurku pisał: „Należy też
nauczał malarstwa religijnego i dekoracyjnego. Mehof‑
parę słów wspomnieć o profesorze Mehofferze, czło‑
fer był jednym z tych nowych pedagogów, o których
wieku spokojnym i zrównoważonym. Był to jedyny
Julian Fałat pisał w swych Pamiętnikach: „Trudno
chyba praw­dziwy pedagog w całym profesorskim
sobie wyobrazić idealniejszy zespół artystów profe­
zespole. Jednak na skutek sztywnego, oschłego spo‑
sorów, krzeszących ogień zapału dla sztuki polskiej,
sobu bycia nie miał on szerszego wpływu na swych
nie tylko w pracowniach Akademii, wspólnie z mło‑
uczniów, choć był pewnie jednostką najinteligentniej­
dzieżą akademicką, ale i u siebie w swych pracow‑
szą wśród zespołu kierującego Akademią”¹². Opinię
niach”1⁰. Od 1902 r. Mehoffer prowadził pracownię
Skotnickiego – zarówno co do trzymania studentów
malarstwa. Był już wtedy profesorem – najpierw nad‑
na odległość, jak i świetnej metody pedagogicznej –
zwyczajnym (od 31 i 1902), a następnie zwyczajnym
podzielał inny uczeń Mehoffera, Zygmunt Kamiń‑
(od 6 x 1905).
ski. W swoich wspomnieniach zawartych w książce
A jak zapamiętali Józefa Mehoffera jego studenci?
Dzieje życia w pogoni za sztuką, pisząc o swoich wra‑
„Dla nas, uczniów, był prof. Józef Mehoffer nie tylko
żeniach z pracowni Mehoffera, notował: „Wyczułem,
wielkim artystą, ale i wielkim nauczycielem wycho‑
że działa tu brak bliższej więzi w stosunku pro­fesora
wawcą. Nie przygniatał nigdy swoim autorytetem, nie
do uczniów, że kontakt Mehoffera z nimi jest raczej
zniechęcał do pracy nawet najostrzejszą korektą, ale
odległy i luźny, że trzyma ich na dystans, że brak
życzliwym, oszczędnie szafowanym słowem umiał
tu zupełny wzajemnego promieniowania i ciepła,
krzepić w zwątpieniu. Zżymał się tylko na wy­godne
tych koniecznych czyn­ników istotnego współżycia
omijanie trudu badawczego, na wszelką łatwiznę śli‑
i oddziaływania we wszelkim, a zwłaszcza arty‑
zgania się po powierzchni sztuki. Wychował rzesze
stycznym, nauczaniu. […] Korekta jego odznaczała
artystów, czynnych w rozlicznych dziedzinach sztuki,
się wybitną rzeczowością, dotyczyła rzeczy dla
w każdym bowiem uczniu szanował rys indywidual‑
mnie nowych, bo krytycznie omawiała prowadzony
ności i w każdym budzić pragnął entuzjazm rzetelnej
z natury rysunek nagiego modela z punktu wi­dzenia
pracy, tak nieodzowny w budowaniu własnego cha‑
logiki jego budowy anatomicznej, podkreślała znacze­
rakteru w sztuce. Każdemu głęboko w duszy zaryła
nie konstrukcji i powiązania poszczególnych części
się prawda jego słów: «w sztuce trzeba być nie mniej
we właści­wą całość organizmu plastycznego, mówiła
uczciwym niż w życiu»”¹¹. Tak zapamiętał naukę
o profilach, objętościach i przekroju poszczególnych
pod kierunkiem Józefa Mehoffera Tadeusz Seweryn.
elementów ciała ludzkiego. […] Podziwiałem prędką
Słowa te pochodzą z katalogu wystawy Józef Mehoffer
i nad wyraz trafną orientację Mehoffera we wła‑
i jego uczniowie, która odbyła się w 1932 r. w Pałacu
ściwościach plastycznych natury, jego nieomylne
Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Kra‑
oko i ogromne doświadczenie praktyczne w zagad‑
kowie. W pracowni Józefa Mehoffera studiował też Jan
nieniach kształtowania rysunkowego”¹³.
Wiadomości asp /67
↑ Józef Mehoffer
Wnętrze salonu
na Krupniczej
48 × 64 cm
akwarela, ołówek
papier, 1941
w zbiorach mnk
(Pracownia
Fotograficzna mnk)
Malarstwo było niewątpliwie największą pasją
jakiegokolwiek innego nekrologu, który by omówił
Józefa Mehoffera. Ale nie jedyną. Ważną rolę w życiu
znaczenie Kamińskiego w dziejach teatru, przedruko­
artysty odgrywał teatr. Jego zamiłowanie do sztuki
wał in extenso artykuł Mehoffera z roku 1898. Tak
dramatycznej wykraczało poza amatorskie zaintere‑
czy owak, recenzja Mehoffera w «Życiu» była nie‑
sowanie tego typu twórczością. Mehoffer był cenio‑
wątpliwie najświetniejszą wypowiedzią krytyczną,
nym krytykiem teatralnym. Omawiający tę kwestię
jaka o teatrze krakowskim ukazała się w sześcioleciu
Adam Grzymała‑Siedlecki wskazał na artykuł Mehof‑
Pawlikowskiego”¹⁴. Józef Mehoffer znany był także
fera, w którym – poza innymi uwagami – wyraził
ze swego zamiłowania do muzyki, z wieloma muzy‑
on bardzo pozytywną opinię na temat aktora Kazi‑
kami łączyły go stosunki towarzyskie, a w salonie
mierza Kamińskiego. Grzymała‑Siedlecki konkludo‑
państwa Mehofferów często odbywały się koncerty.
wał: „Apologia Mehoffera wywarła nieoczekiwane
Myliłby się jednak ten, kto by w Józefie Mehofferze
wraże­nie. Zaczytywano się w niej, dysputowano
widział tylko subtelnego malarza, wyrafinowanego
do zapamię­tania, spierano się na jej temat. Jakim
krytyka teatralnego i uduchowionego melomana.
ona była olbrzy­mim uderzeniem we wrażliwość
Oddajmy na początek głos Franciszce Wyczółkow‑
ówczesnych malarzy, artystów, najlepszym dowodem
skiej, która w 1938 r., dwa lata po śmierci męża,
będzie fakt, że gdy po latach [w 1928 r. – przyp. M.P.]
wspominała: „Pojedynek Wyczółkowskiego z Mehof‑
zmarł Kamiński – Kazimierz Ehrenberg, wówczas
ferem. Intrygi przeciw Pankiewiczowi robili żona
redaktor «Kuriera Polskiego» w Warszawie, za­miast
Mehoffera i Adam Łada Cybulski, sekretarz Akademii
105
↑ Dom Józefa Mehoffera
przy ul. Krupniczej 26
w Krakowie
fot. Michał Pilikowski
106
Sztuk Pięknych po śmierci Gorzkowskiego. Sąd hono‑
głosujących sześcioma głosami prof. Józef Mehoffer
rowy. Wyczół stanął w obronie Pankiewicza, który nie
rektorem. Jeden głos oddano na dotychczasowego
chciał się bić. Sekundanci: Jung i Jasieński. Wyczół
rektora prof. Jacka Malczewskiego”¹⁶. Józef Mehoffer
wypłazował Mehoffera, a Mehoffer ranił go w pierś,
odniósł kolejny sukces. Po wakacjach miał stanąć
cios od obojczyka. Kiedy polała się krew, zaprzestano
na czele najstarszej polskiej uczelni artystycznej.
walki. Po pojedynku nie podali sobie rąk przeciw‑
Rychło okazało się jednak, że Józefowi Mehofferowi
nicy do zgody. Potem witali się ze sobą”¹⁵. Nie chcąc
nie będzie dane spokojne kierowanie Akademią. Oto
poświęcać tej sprawie zbyt wiele miejsca, powiem
28 VII 1914 r. wybuchła wojna światowa. Józefowi
tylko, iż Józef Mehoffer został niesłusznie oskarżony
Mehofferowi przyszło zmierzyć się z takimi wyzwa‑
o publikowanie w lutym 1907 r. w krakowskim „Cza‑
niami, z którymi nie miał do czynienia żaden z jego
sie” pod pseudonimem „Masque” artykułów godzą‑
poprzedników. W protokole z posiedzenia grona
cych w dobre imię wielu krakowskich artystów. Leon
profesorów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
Wyczółkowski postanowił bronić honoru malarzy
z 19 VI 1915 r. pisano: „[…] zarząd Akademii nie mógł
i wyzwał Józefa Mehoffera na pojedynek. Do walki
odbywać się wedle normy przez statut przepisanej
na szable doszło w pracowni Leona Wyczółkowskiego
ponieważ wypadki wojny światowej, które sprowa‑
przy ul. Starowiślnej 10 w roku 1907. Gdy emocje już
dziły armię nieprzyjacielską bezpośrednio przed for‑
opadły, Karol Frycz przyznał się, że to on ukrywał
tyfikacje Krakowa – rozproszyły część większą Grona
się pod pseudonimem „Masque”. A nam wypada się
Profesorów i zmusiły ich później pozostawać już poza
cieszyć, że dwaj wybitni artyści, profesorowie i póź‑
Krakowem. Rok szkolny 1914/15 nie mógł być rozpo‑
niejsi rektorzy Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie,
częty – ponieważ w październiku 1914 wojna była
walczyli tylko do pierwszej krwi…
już w pełnym toku. Gmach Akademii został zajęty
Minęło kolejnych siedem lat. 14 VI 1914 r. odbyło
przez wojskowość i obrócony na szpital. Jedynie kilka
się posiedzenie grona profesorów Akademii Sztuk
sal zostało na mocy reskryptu Komendy Twierdzy
Pięknych w Krakowie. Gremium to debatowało wów‑
przeznaczonych na skład zbiorów Akademii […].
czas w składzie: rektor prof. Jacek Malczewski, pro‑
Rektor przystąpił do wprowadzania pewnego ładu
rektor prof. Konstanty Laszczka, prof. Józef Mehof‑
[…]. Skoro tylko sytuacja wojenna zaczęła pozwalać –
fer, prof. Józef Pankiewicz, prof. Wojciech Weiss,
rozpoczął Rektor starania, by pracę w Akademii cho‑
prof. Józef Gałęzowski i prof. Stanisław Dębicki.
ciaż w ograniczonym zakresie rozpocząć. Motywem
Pierwszym punktem obrad było wybranie rektora
było przekonanie, że zaniechanie czynności na czas
na rok akademicki 1914/1915. W protokole czytamy:
dłuższy instytucji tej miary i znaczenia, co Akade‑
„Przy tajnem głosowaniu wybrany został na siedmiu
mia krakowska musi się odbić ujemnie na poziomie
Wiadomości asp /67
Józef Mehoffer, chociaż w jed‑
nej instytucji, to jednak god‑
ność rektora sprawował w dwóch
państwach – w Austro‑Węgrzech
i w Rzeczypospolitej Polskiej.
kultury naszego narodu i tak już obecnie wyjątkowo
na Józefa Mehoffera – jeden głos na Prof. Weissa,
narażonego na najcięższe ubytki pod tym względem
wobec czego wybrany został dotychczasowy Rektor
[…]. Komendant Twierdzy J.E. Jenerał Kuk okazał się
Prof. Józef Mehoffer”¹⁸. W 1918 r. nastąpiła zmiana
życzliwy i zarządził aby trzy sale oddane były Rek‑
na stanowisku rektora – Józefa Mehoffera zastąpił
torowi, Ministerstwo zaś na skutek osobistej inter‑
Wojciech Weiss. 14 lat później Mehoffer sięgnął po naj‑
wencyi Rektora uznało powyższe racye i zgodziło
wyższy urząd w Akademii Sztuk Pięknych po raz
się aby półrocze letnie chociaż spóźnione mogło
piąty – w roku 1932/1933. Można więc powiedzieć,
być traktowane jako prawnie normalnie funkcjonu‑
że Józef Mehoffer, chociaż w jednej instytucji, to jed‑
jące […]. Rektor dziękuje za dotychczasową pomoc
nak godność rektora sprawował w dwóch państwach –
i otwiera dyskusję nad sposobem dalszego prowadze‑
w Austro‑Węgrzech i w Rzeczypospolitej Polskiej.
nia nauki”¹⁷. Miarą uznania, jakim cieszył się Józef
W okresie II Rzeczypospolitej na szczególną uwagę
Mehoffer w gronie profesorów, był fakt, iż był wybie‑
zasługuje zaangażowanie Józefa Mehoffera w działal‑
rany rektorem Akademii Sztuk Pięknych na kolejne
ność Polskiego Instytutu Sztuk Pięknych oraz rola,
cztery, trwające jeden rok akademicki, kadencje.
jaką odgrywał jako redaktor miesięcznika „Sztuki
Profesorowie krakowskiej ASP byli zdania, iż nie
Piękne”. Nie będę powtarzał tutaj informacji, które
zmienia się kapitana w czasie sztormu – szczególnie
zawarłem kiedyś w artykule poświęconym tym wspa‑
jeśli dysponuje on takimi zdolnościami organizacyj‑
niałym przedsięwzięciom profesorów Akademii Sztuk
nymi. By się o tym przekonać, warto zajrzeć do pro‑
Pięknych w Krakowie¹⁹. Dodam natomiast, że Józef
tokołu posiedzenia grona profesorów z 26 VI 1916 r.,
Mehoffer – obok Adolfa Szyszko‑Bohusza i Władysława
w czasie którego dokonano wyboru rektora na rok
Jarockiego – był czołową postacią Polskiego Instytutu
akademicki 1916/1917. W dokumencie tym czytamy:
Sztuk Pięknych i podporą redakcji „Sztuk Pięknych”.
„Zabiera głos Prorektor Jacek Malczewski i dając wyraz
14 III 1924 r., podczas pierwszego posiedzenia Pol‑
opinii całego Grona dziękuje Rektorowi Mehofferowi
skiego Instytutu Sztuk Pięknych, Mehoffer wygłosił
za energiczne i pełne poświęcenia pełnienie funkcyi
referat zatytułowany Sztuka w Polsce wczoraj i dzisiaj,
Rektora w czasie wojennym i wyrażając zapatrywa‑
który to tekst w październiku 1924 r. został wydruko‑
nie, że z największą korzyścią dla Akademii będzie
wany w pierwszym numerze „Sztuk Pięknych”. Z kolei
jeśli ten sam człowiek, który w trudnym czasie urząd
26 XI 1932 r., podczas uroczystych obchodów w Aka‑
rozpoczął prowadzić – pełnić go będzie w dalszym
demii Sztuk Pięknych w Krakowie 25‑lecia śmierci
ciągu – oświadcza, że oddaje swój głos dotychczaso‑
Stanisława Wyspiańskiego, Józef Mehoffer wygłosił
wemu Rektorowi Józefowi Mehofferowi. W odbytem
przemówienie, które potem pod tytułem Wyspiański –
następnie głosowaniu tajnem oddano sześć głosów
zjawisko zostało wydrukowane w „Sztukach Pięknych”.
107
spuścizna artystyczna oglądana i sądzona z odległości
coraz to większej, pod kątem coraz to zmieniających
się wierzeń społecznych i artystycznych”²⁰.
W 1932 r. Józef Mehoffer nie tylko wspominał Sta‑
nisława Wyspiańskiego w związku z 25. rocznicą jego
śmierci, ale także zakupił kamienicę przy ul. Krup‑
niczej 26, w której 15 i 1869 r. autor Wesela się uro‑
dził. Nabycie tego domu 12 III 1932 r. zakończyło
tułaczkę rodziny Mehofferów po różnych lokalach
Krakowa. Mówiąc o miejscach związanych z arty‑
stą, warto pamiętać jeszcze o wiejskiej posiadłości
Jankówka pod Wieliczką, która w latach 1907–1917
należała do Józefa Mehoffera. Dodajmy, iż w domu
przy ul. Krupniczej 26 w Krakowie mieści się dzi‑
siaj muzeum biograficzne Józefa Mehoffera. Przy
odrobinie wyobraźni można zobaczyć artystyczne
towarzystwo zebrane w salonie państwa Mehofferów
↑ Józef Mehoffer
Droga Krzyżowa
Stacja ii – Włożenie krzyża
(z kaplicy Męki Pańskiej
w bazylice OO. Franciszka‑
nów w Krakowie)
fot. Michał Bratko
108
Na chwilę przenieśmy się więc w czasie do listopada
i posłuchać muzyki, która – jak to często bywało –
1932 r. i posłuchajmy, jak Józef Mehoffer rozpoczy‑
napełniała cały dom.
nał swoją mowę: „Rocznica dwudziestopięcioletnia
Tak jak witraże w katedrze we Fryburgu stoją
śmierci artysty to etap sam w sobie wiele znaczący;
u początku artystycznej drogi Józefa Mehoffera,
mówi nam ona rzeczy, którychbyśmy nie byli w sta‑
tak Droga Krzyżowa, znajdująca się w kaplicy Męki
nie sobie uświadomić wtedy, kiedy znaleźliśmy się –
Pańskiej w bazylice OO. Franciszkanów w Krakowie,
przed dwudziestu pięciu laty – pod bezpośredniem
stworzona w latach 1930–1946, jest wielką realizacją
wrażeniem śmierci Wyspiańskiego. Jeden więc taki
artysty domykającą jego dzieło życia. To arcydzieło
etap minął, dalsze nadchodzić będą w miarowym
pasyjne to – cytując słowa Stanisława Rodzińskiego –
pochodzie czasów, a ziemski, żyjący jeszcze w naszej
„wizje, które przedstawiają Pana Jezusa idące­go
pamięci ślad człowieka przysypywać zaczną piaski,
na śmierć, psa liżącego Jego rany, wściekłość opraw‑
niesione w powolnem a nieustannem tempie idących
ców i przej­mującą scenę, w której Chrystus żegna się
po sobie wieków, albo rzucone nań nawałnicą wypad‑
znakiem krzyża przed przybiciem do drzewa, «na któ‑
ków. Widoczny pozostanie już tylko ślad jego ducha,
rym zawisło Zbawienie świata». Mi­nęło ponad pół
Wiadomości asp /67
↗ Grób Józefa Mehoffera
na cmentarzu Rakowickim
w Krakowie
fot. Piotr Witosławski
wieku, a dzieło Mehoffera nie tylko nie traci swego
Przypisy
wyrazu, ale jest coraz pełniejsze wyrazistością formy
1. L. Kowalski, Pendzlem i piórem, Kraków 1934, s. 85.
i napięciem życia wewnętrznego obrazów”²¹.
Wkrótce po wybuchu II wojny światowej Józef
Mehoffer został aresztowany przez Niemców i uwię‑
ziony w obozie w Asch w Czechosłowacji. W czerwcu
1940 r., na skutek interwencji dyplomatycznej Waty‑
2. J. Mehoffer, Dziennik, Kraków 1975, s. 175–176.
3. Tamże, s. 194–195.
4. Tamże, s. 251.
5. Cyt. za: T. Adamowicz, Witraże fryburskie Józefa Mehoffera.
Monografia zespołu, Wrocław 1982, s. 16–17.
6. Tamże, s. 17.
7. Szwajcaria. Przewodniki Wiedzy i Życia, red. M. Omilanowska,
kanu i rządu włoskiego, Józef Mehoffer został zwol‑
U. Schwendimann, A. Czupryn, Warszawa 2004, s. 126.
niony i powrócił do Krakowa. We wrześniu 1941 r.
8. A. Grzymała‑Siedlecki, Niepospolici ludzie w dniu swoim
podjął pracę w Kunstgewerbeschule, czyli szkole
powszednim, Kraków 1962, s. 169–170.
9. J. Miliszkiewicz, Gniazda rodzinne, Warszawa 1998, s. 7.
rzemiosła artystycznego, którą Niemcy otworzyli
10. J. Fałat, Pamiętniki, Katowice 1987, s. 205.
w miejsce Akademii Sztuk Pięknych. W tej szkole
11. T. Seweryn, Wstęp, [w:] Józef Mehoffer i jego uczniowie,
wykładał do 31 III 1943 r., czyli do dnia jej zamknięcia.
W końcu 1945 r. Józef Mehoffer podupadł
na zdrowiu. Leczył się w sanatorium w Zebrzydo‑
wicach koło Kalwarii. Karol Estreicher na kartach
swego Dziennika wypadków tak wspominał swoje
ostatnie spotkanie z Józefem Mehofferem w końcu
czerwca 1946 r.: „[…] poszedłem przed dwoma
tygodniami do Józefa Mehoffera dowiedziawszy
się, że jest śmiertelnie chory. Zastałem go w łóżku
z gorączką, z zapaleniem płuc i zda­je się z galopu‑
jącymi suchotami starczymi, chwilę rozmawiałem,
starałem się mówić same rzeczy pogodne, a potem
Kraków 1938, s. 7.
12 J. Skotnicki, Przy sztalugach i przy biurku, Warszawa 1957,
s. 68.
13 Z. Kamiński, Dzieje życia w pogoni za sztuką, Warszawa 1975,
s. 249, 251, 252.
14. A. Grzymała‑Siedlecki, Tadeusz Pawlikowski i jego krakowscy
aktorzy, Kraków 1971, s. 257–258.
15. Leon Wyczółkowski. Listy i wspomnienia, red. M. Twarowska,
Wrocław 1960, s. 88.
16. Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
17.Tamże.
18.Tamże.
19. Por. M. Pilikowski, „Sztuki Piękne”. Pierwsze czasopismo kra‑
kowskiej ASP, „Wiadomości ASP”, 2013, nr 63, s. 46–55.
20. J. Mehoffer, Wyspiański – zjawisko, „Sztuki Piękne”, R. 8,
1932, nr 11, s. 289.
żegnając go pocałowałem go w rękę: «Co Pan robi,
21 S. Rodziński, Mój szkicownik, Kraków 2005, s. 60.
dla­czego?» – zapytał słabym głosem. «Całuję rękę
22. K. Estreicher, Dziennik wypadków, t. 2: 1946–1960, Kraków
mistrza» – odpowiedziałem i zarazem – wiedzia‑
2002, s. 59–60.
łem to – widziałem go ostatni raz w życiu”²². Józef
Mehoffer zmarł 7 VII 1946 r. w szpitalu w Wado‑
wicach. Został pochowany w grobowcu rodzinnym
na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
109
Podróże artystyczne
Escultecturas –
architektura fantastyczna
na wyspie Lanzarote
Wyspa Lanzarote w archipelagu Wysp Kanaryjskich
Playa Blanca, widział po lewej stronie, w miejscowo‑
ukształtowana jest przez ponad 300 wulkanów,
ści Tías, te niezwykłe, bezwstydnie kontrowersyjne
których różnorodność kolorów i kształtów nadaje
budowle. Coś, co nikogo nie pozostawia obojętnym.
jej specjalny charakter. Położona najbliżej Afryki
Podoba się lub jest po prostu okropne. Gdy patrzę
(i Sahary), nosząca miano „wyspy ognia i wody”,
na nie, w pierwszej chwili przychodzi na myśl kata‑
uhonorowana została przed laty tytułem Rezerwat
loński architekt i inżynier Antoni Gaudí. Ale to nie
Biosfery i uważana jest za jedyny w swoim rodzaju
może być Gaudí, bo on zmarł ponad 80 lat temu.
cud natury. Stała się też upragnionym miejscem
A te domy są nowe.
do zamieszkania dla Europejczyków z północy, któ‑
rzy nabywają tam nieruchomości.
Może, myślimy gorączkowo, to Friedensreich Hun‑
dertwasser? Ten, który zawsze miał coś przeciwko
geometryzacji architektury i człowieka, który był
pod wpływem kultur orientalnych. Albo kataloński
Jacek Dembosz
architekt Lluís Domènech? Jednak to także nie oni.
Chociaż niektórzy deweloperzy, w okresie wielkiego
jest architektura? Kim jest inwestor, który zachwiał
boomu na nieruchomości, kierując się zasadą „życie
tamtejszym nuworyszowskim kubistycznym świa‑
w zgodzie z tradycją i naturą”, stosowali przy wzno‑
tem, ten mąciciel w prostokątnym królestwie braku
szeniu domów surowce naturalne: kamień, bloczki
pomysłowości i szybkich pieniędzy, ten prowokator
Ur. w 1946 r. w Krakowie.
z lawy, drewno, a na okrasę wykazali się dbałością
biurokratycznej rutyny urbanistycznej z Lanzarote?
W latach 1967–1973 stu‑
o wizualne elementy wywodzące się wprost z pry‑
Kto więc wymyślił te siedziby i czy to w ogóle
diował na Wydziale Form
Szaleniec czy geniusz?
mitywnej wiejskiej zabudowy (domy finca), to jed‑
Wkrótce zagadka się wyjaśnia. To Antonio Padrón,
w Krakowie. Dyplom uzy‑
nak większość spośród nich, w pogoni za szybkim
postać równie kontrowersyjna jak jego budowle.
skał u doc. Antoniego Haski.
zyskiem, realizowała mieszkalne osiedla w postaci
Rzeźbiarz, konserwator, snycerz, malarz, kreślarz,
szeregówek z domków‑klocków. Jednych i drugich
dekorator wnętrz, ale przede wszystkim samorodny
Przemysłowych ASP
Pracował jako realizator
obrazu tv, był kierownikiem
Pracowni Filmowej w SCK
pogodził niedawny krach w nieruchomościach i wiele
architekt. Kanaryjczyk z krwi i kości. Urodził się
UJ Rotunda, redaktorem
inwestycji pozostało niedokończonych czy wręcz
w 1946 r. na wyspie El Hierro. W 1951 r. przeniósł
naczelnym prywatnej tele‑
porzuconych. Jednak, na przekór kryzysowi, znalazł
się do Las Palmas de Gran Canaria. W wieku 16 lat
się ktoś, kto zrealizował na wyspie obiekty znacznie
wstąpił do wojska jako ochotnik i w równocześnie
Promocji i Wydawnictw ASP.
śmielsze, przekraczające wszelkie granice, do których
zapisał się do Akademii José Sancheza, aby studio‑
Zajmuje się literaturą, foto‑
jesteśmy przyzwyczajeni w architekturze.
wać budownictwo, rysunek przemysłowy i topogra‑
wizji Krater. Obecnie pełni
funkcję kierownika Działu
grafią, filmem.
Każdy, kto podróżował po wyspie drogą szybkiego
ficzny, uzyskując cztery lata później dyplom kreślarza.
ruchu z Arrecife w kierunku południowym w stronę
Współpracował z wieloma architektami na Wyspach
111
↑ Complejo Los Villareales
Kanaryjskich, ale także w Madrycie, Holandii i w Lon‑
przydomek El Marques („markiz”), który nie chciał
w Tías na Lanzarote
dynie. W 1969 r. powrócił z Europy na wyspę Fuerte‑
słyszeć o turystyce inspirowanej przez malarstwo,
widok od strony autostrady
ventura. Mimo iż nie zaliczał się do dyplomowanych
rzeźbę i architekturę. Efektem tego była wielolet‑
112
architektów, znalazł tam zatrudnienie właśnie jako
nia wojna „markiza” wytoczona artyście. Padróna
architect. Padrón był przeciwnikiem uniformizacji,
przez ponad 12 lat obowiązywał zakaz opuszczania
powtarzania czegoś dobrze znanego, występował
kraju, praktycznie przebywał w areszcie domowym.
przeciw wszystkiemu, co nosi znamiona klonowa‑
W końcu sądy stanęły po jego stronie.
nia. Indywidualizował swoje dzieła, uwspółcześniając
Puszczając wodze fantazji, w 1985 r. na należą‑
tradycyjny styl i tworząc awangardowe konstrukcje
cym do Fuerteventury półwyspie Jandía podjął się
poprzez integrację elementów naturalnych, walorów
Padrón stworzenia kontrowersyjnego domu – Casa de
użytkowych, struktury i estetyki, co stanowiło pod‑
la ilusión. Broniąc swoich marzeń, musiał prowadzić
stawę jego specyficznego, osobistego stylu. La casa
ciężkie boje przeciwko gromadzie nieugiętych wiel‑
de los Pitufos w El Cotillo na Fuerteventurze należy
bicieli betonu, którzy do dziś dopuszczają na Fuerte‑
do jego ważniejszych dzieł i jest najbardziej znaną
venturze do najbardziej destrukcyjnej i zgubnej dla
budowlą wykonaną w latach 70. Jednak z planowa‑
krajobrazu dezurbanizacji, nie pozostawiając miejsca
nych ośmiu domów zostały ostatecznie zbudowane
na twórcze fantazmaty. Trzeba było aż dziesięciu lat
cztery, co spowodowało, że projekt pozostał nieukoń‑
zmagań, by powstało przynajmniej to, w miejsce
czony i niezrównoważony. Artysta naraził się bur‑
trzech planowanych, dzieło budowlane. Dziś jest
mistrzowi La Oliva na Fuerteventurze, noszącemu
to jedna z nielicznych architektonicznych atrakcji
Wiadomości asp /67
↑ La casa de los Pitufos w El Cotillo na wyspie Fuerteventura
← Casa de la ilusión w Esquinzo na wyspie Fuerteventura
turystycznych, jakie Fuerteventura ma do zaofero‑
wania. Dom nazywany jest w kilku odmianach jako
„Domek Jasia i Małgosi”, „Domek z bajki”, a także
oczywiście jako „Chatka z piernika”. Wszystko dzięki
niezwykłym, pobudzającymi fantazję kształtom
dachów i fasad, zbudowanych z błyszczących ele‑
mentów w formie kropel i bochnów chleba. Praw‑
dziwy skarb na wyspie, gdzie tępogłowi konstrukto‑
rzy bez polotu i fantazji stawiali mieszkalne garaże,
najsmutniejsze przykłady beztroskiego gigantyzmu
i niewartej wzmianki architektury mieszkalnej.
Z niegościnnej Fuerteventury ze swoim kolejnym
pomysłem Padrón przeniósł się na Lanzarote, która
znajdowała się wówczas pod wpływem opiekuńczego
ducha innego artysty – Césara Manrique’a, którego
stał się uczniem. Niestety, w 1992 r. Manrique zginął
w wypadku przed swoim domem.
Gmina Tías położona jest prawie w środku wyspy,
5 minut od centrum turystycznego Puerto del Carmen,
a 10 od lotniska i stolicy wyspy, Arrecife. Jej infra‑
struktura jest sensownie zaplanowana, miasteczko
posiada także dużą ilość udogodnień społecznych,
co sprawia, że jest miejscem godnym tego, by chcieć
w nim mieszkać i inwestować. W roku 2000 Padrón
rozpoczął tam z wielkim entuzjazmem budowę 24
domów, Complejo Los Villareales, o których mowa
na wstępie. Jego celem było stworzenie czegoś
odmiennego, harmonijnego, miłego, zlewającego się
z otoczeniem. Jednak, podobnie jak na Fuerteven‑
turze, pojawiło się nowe wydanie sporu z urzędami
budowlanymi. Mimo iż w roku 2002 Padrón otrzymał
licencję budowlaną, gmina Tías wstrzymała bez uza‑
sadnienia rozpoczętą inwestycję. Doszło do sporów
113
sądowych. Na szczęście ostatnia bitwa przeciwko
biurokracji zakończyła się zwycięsko, kolejny proces
oznaczałoby to bowiem postawienie pod potężnym
został rozstrzygnięty po myśli Padróna i po latach
znakiem zapytania swojego kwadratowego poczucia
nużącego oczekiwania domy można było zasiedlić.
116
uznaje się za wroga, fantazja nie może zwyciężyć,
godności. Mając pewność, że prostacy to zaakcep‑
„Gaudí czy Hundertwasser, gdyby dziś przybyli
tują, określa się fantazję jako sprzeczną z prawdą,
na Fuerteventurę czy na Lanzarote – zauważa dr Karl
poprawnością i oczywiście dobrem. Gdzie tylko
Kunze – polegliby w walce z hierarchią urzędową.
spojrzeć, poprowadzone są kąty proste modułowego
Wizjonerzy tego pokroju, jak oni, są niechciani.
bliźniaka, właśnie taki rodzaj architektury zyskał
Są inni i nietuzinkowi. Uważa się, że tylko by prze‑
uznanie. Czy są to jeszcze domy dla ludzi? Wyko‑
szkadzali. Wytykają biurokracji grzechy popełnione
nane są – zgodnie z prospektem – «z najlepszych
przeciwko krajobrazowi, są dla niej szczególnie
materiałów», ale ich ściany są jednak tak cienkie,
niebezpieczni. Kwadratowe mózgi są niekompaty‑
że słychać wszystko, co sąsiad właśnie robi. Respekt
bilne z krągłością, która stanowi pociechę dla ludzi,
przed indywidualnością człowieka wygląda inaczej.
którzy cierpią z powodu precyzyjnie opracowanych
A o łączeniu domów w wieś w aspektach społecz‑
narożników swych prefabrykowanych domów z ich
nych, kulturowych i ekologicznych, łączeniu zwanym
tysiąckrotnie klonowanymi modułami. Kwadratowe
w tym kraju powszechnie urbanismo («urbanistyka»),
mózgi chcą patrzeć tylko na kwadraty, krągłość
tutejsi planiści powinni byli się czegoś dowiedzieć
Wiadomości asp /67
jakiś czas temu w trakcie zdobywania wykształcenia,
z domów i dostarczały powietrze. W ramach projektu
gdyby tego dnia akurat nie cierpieli z powodu bardzo
zregenerowaliśmy je, tak że wystają arogancko, dum‑
uciążliwiej grypy”.
nie, elegancko, obszernie, łącząc biel z cudownie nie‑
Padrón do dziś nie wie, dlaczego urzędnicy z Tías
bieskim niebem tej krainy. Każdy jest inny, każdy
rzucają mu kłody pod nogi, jedną po drugiej. Concejal
ma własną osobowość”. Padrón powtarza niczym
(„radny”) odpowiedzialny za planowanie budowlane
mantrę: „Dom jest trzecią skórą człowieka. A w swo‑
oświadczył mu, że Tías występowałoby przeciwko
jej skórze trzeba się czuć dobrze. Domy budowane
budowlom, nawet gdyby Antonio Gaudí osobiście
są dla ludzi, a człowiek ma swoje wymiary. Całość
złożył podanie o licencję. Jego zdaniem ten styl
dostosowuje się do krajobrazu nie naruszając go, wta‑
budowlany, właściwie wszystko, nie ma nic wspól‑
piając się do matki ziemi, jak drzewo, które zapusz‑
nego z Lanzarote.
cza swe korzenie i harmonijnie rośnie”. Powołuje się
„A może to jest Lanzarote?” – Antonio Padrón
na Leonarda da Vinci, jego antropometrię. „Człowiek
stoi na jednym ze swych balkonów, z którego zoba‑
ma potrzeby. Potrzeby komunikacyjnego połączenia
czyć można część miasteczka Tías: „gruz budowlany
ze swym miejscem pracy i centrami urbanistycz‑
porzucony obojętnie pośrodku miejscowości, fruwa‑
nymi. Chce delektować się naturą. W swych formach
jące wokoło śmieci, fasady domów, których rozpacz‑
mieszkalnych musi się dostosować do zmienionej
liwie nudne kształty zabijają wszelką fantazję”. Przy‑
natury, ale nie chce jej stracić. Nasz dom powinien
jemnie wiedzieć, że w tym natłoku domostw znaleźć
być inspirujący, a nie deprymujący. Dawniejsze spo‑
można jeszcze dom, który jest okrągły, indywidualny,
soby budowania – mówi Padrón – nie są już dziś
który zaprasza, by go dotknąć, przyprawiając o ból
aktualne. Używa się obecnie o wiele za dużo okien
głowy wielbicieli kątów i linijek.
i drzwi, o wiele za dużo korytarzy. Kosztuje to dużo
„Czy nasze domy mają coś wspólnego z Lanza‑
miejsca i pieniędzy. Rozwiązaniem jest forma okrą‑
rote?”. Padrón wskazuje na liczne wystające z fasad
gła. Również w instalacjach mieszkalnych potrzebny
wulkaniczne kamienie naturalne, volados. „Jakie
jest indywidualizm. Stąd każdy dach jest inny, każdy
one są niesamowite! Odgrywają główną rolę jako
komin, każdy szyb świetlny z kolorowych szkieł.
element tego projektu, a można je znaleźć w całej
Na 80 do 130 metrach kwadratowych znajdują się
gamie bogatych kształtów, kolorystyce, korpusach,
organiczne jaskinie mieszkalne, które zapraszają,
porowatości, elegancji i sile, ukazujące wyczuwalny
by się zwinąć w kłębek, położyć się w kąciku i zasta‑
smak Lanzarote”.
nowić: czy będę tu się czuł jak w domu?”.
Wskazuje na swe kominy. „Ze wszystkich Wysp
Rzeczywiście: w domu! Wnętrza mieszkań są także
Kanaryjskich Lanzarote była tą, gdzie występują
bardzo interesująco zaaranżowane. Żadne nie jest
najbardziej różnorodne i piękne kominy. To wiodący
podobne do drugiego. Centrum w domach Padróna
element tradycyjnej architektury. Usuwały zapachy
stanowią schody, które wewnątrz każdego domu
117
fot. wnętrz Axel Jageneau
naśladują kręgosłup człowieka. „Schody są siłownią,
wagabundą w królestwie architektury, nie czerpiącym
na której wszystko się koncentruje, i z której wszystko
pełną garścią w centrum królestwa, lecz działają‑
wychodzi. Łączy górę z dołem, spanie – na dole z czu‑
cym zawsze tam, gdzie przesyt zepchnął czuwających
waniem – na górze, nieświadome ze świadomym. Śro‑
na krawędź, prowokującym, zawsze nad przepaścią,
dek jednoczy zawsze pozorne przeciwieństwa. Każda
zawsze zagrożonym upadkiem, by ci, którzy zawsze
klatka schodowa to indywidualny projekt, różnią się
wiedzieli lepiej, mogli, szczerząc zęby, obserwować
od siebie ornamentami kwiatowymi, których linie
jego upadek. Jego droga przebiega z dala od środka,
łączą się ze sobą tworząc tęcze, a mozaikowe słońca
oddalając się ruchem wirowym.
ukazują swe promienie”.
więcej o nas samych. Każdego patrzącego na nie
wynajęta, część pozostaje wolnych. Czynsze, nawet
ogarnia refleksja nad jego własnym życiem. Czy
krótkoterminowe, wynoszą między 800 a 1000
aby czasem nie utraciliśmy we wszystkich sferach,
euro. Ceny sprzedaży wahają się między 220 000
w polityce, w architekturze, i ogólnie w życiu, czegoś
a 480 000 euro. To niemało, ale skonstruowanie
cennego? Czy nasze własne życie pozostało jeszcze
takiego domu wymagało większych nakładów. Poło‑
nienaruszone i namacalne, czy też już dawno ustą‑
żenie w pobliżu autostrady nie wydaje się szczęśliwe,
piło miejsca sztywnej geometrii i „powadze życiowej”
ale domy przyciągają uwagę i dziesiątków kierowców
w miejsce nieregularności i nieoczekiwanego? Gdzie
przejeżdżających samochodów.
znajduje się nasze własne centrum?
Stara architektura budzi wyobraźnię i dokład‑
118
Domy Padróna pozwalają nam zrozumieć wiele
Mieszka tu już kilka rodzin. Cześć domów została
Szkoda, że Lanzarote nie przekazało do dyspozy‑
nie to samo czyni on ze swą arquitectura fantástica.
cji takiego artysty jak Padrón większej przestrzeni.
W 2006 r. „Dom Marzeń” w Jandíi trafił do książki
Większy kompleks o takim rodzaju zabudowy w atrak‑
historyka sztuki José Galante Gómeza zatytułowa‑
cyjnej okolicy przyciągałby studentów architektury
nej Escultecturas Margivagantes, La arquitectura fan‑
i ludzi zainteresowanych sztuką z całego świata,
tástica en España, gdzie słowo escultecturas powstało
a także turystów szukających czegoś więcej niż leżaka
ze złożenia escultura („rzeźbiarstwo”) i arquitectura.
i szklanki z piwem. Ale Complejo Los Villareales
Margivagantes to ci, którzy zawsze włóczą się (vagar)
w Tías i tak zaczyna stanowić coraz większą atrakcję.
po obrzeżach (margen). Padrón też jest kimś takim:
Nie sposób przemknąć obok niego obojętnie. Padrón
Wiadomości asp /67
Fotografie Jacek Dembosz
podkreśla, że jego domy są rzeczywistym hołdem dla
wyspy, dla jednego z najpiękniejszych i wyjątkowych
miejsc na tej planecie, jakim jest Lanzarote.
Na koniec mała dygresja. Antonio Gaudí uzna‑
wany jest za artystę światowego wymiaru. Nikt temu
nie może zaprzeczyć. Przekazując Gaudíemu świadec‑
two ukończenia szkoły architektonicznej, jej rektor
westchnął: Qui sap si hem donat el diploma a un boig
o a un geni: el temps ens ho dirà. (Kto wie, czy nada‑
liśmy tytuł szaleńcowi czy geniuszowi – tylko czas
nam to powie). Ta wypowiedź mogłaby odnosić się
także do Antonia Padróna. Także i w tym przypadku
czas zweryfikuje jego dokonania.
Korzystałem z: K. Kunze Inselarchitektur einmal anders: Die Häuser
des Antonio Padrón, Lanzarote 37.
119
W ystaw y – G ł o sy – R e c e n z j e
O malarstwie
Grzegorza Wnęka
→ 20 obrazów z figurą w tle – malarstwo
→ Biuro Wystaw Artystycznych
i Usług Plastycznych w Pile
→ 9–30 v 2014
→ Malarstwo
→ MCK w Bydgoszczy, Galeria Wspólna
→ 26 VI – 18 VII 2014
→ Otwarta Pracownia, Kraków
→ x 2014
↗ Grzegorz Wnęk
Bez tytułu
185 × 135 cm
olej na płótnie
2013–2014
→ Grzegorz Wnęk
Bez tytułu
160 × 120 cm
olej na płótnie
2014
Jedna z ostatnich ekspozycji malarstwa Grzegorza
szczególną skłonność do zaburzenia skali przedsta‑
Wnęka nosiła tytuł 20 obrazów z figurą w tle, tytuł
wień. Ten ostatni zabieg, podobnie jak wprowadzanie
przewrotny, bo przyglądając się płótnom krakow‑
zaskakujących rekwizytów i przedmiotów towarzy‑
skiego artysty, odnosimy wrażenie, że postać czło‑
szących ludziom w innej niż ich pierwotna funkcja
wieka odgrywa na nich rolę zdecydowanie najważ‑
pozwala mu oderwać się od dokumentacyjnego charak‑
niejszą. Nie daje się zredukować do nieznaczącego
teru malowanych przez siebie przedstawień. Zaryzyko‑
sztafażu figuralnego w tle, lecz przyciąga swoją
wać można chyba stwierdzenie, że to świat, w którym
wypełniającą pole obrazu obecnością.
postacie i wydarzenia „zawieszone” są między jawą
a snem: mężczyzna podążający w stronę kobaltowego
„słońca”, kobieta w białej bluzce, kąpiąca się w base‑
Agnieszka Jankowska‑Marzec
nie, nad którym ustawiono quasi‑antyczną rzeźbę,
czy dziecko uciekające w popłochu przed spadającym
Wnęk rozwija wielowątkową opowieść o kondycji
współczesnego człowieka, doświadczającego przede
z nieba deszczem niezidentyfikowanych obiektów.
Konsekwentne odchodzenie od realizmu cechuje
wszystkim niepokoju i osamotnienia. Samotność
zresztą działania Wnęka od kilku lat. Artysta ostatnio
bohaterów jego płócien jest wyczuwalna zarówno, gdy
podejmuje też rozmaite eksperymenty techniczne.
Historyk sztuki, dok‑
widzimy ich podczas odświętnych rytuałów, wypo‑
Nadal wprawdzie najchętniej maluje olejno, ale zda‑
tor nauk humani‑
czynku, jak i podczas pracy. Portretowani bowiem
rza mu się sięgać po temperę czy eksperymentować
stycznych, pracownik
przez niego ludzie wydają się pogrążeni we własnych
ze składnikami spoiwa. W efekcie jego najnowsze
Historii i Teorii Sztuki
myślach, jak gdyby nawiązanie bliskiej relacji z dru‑
prace odznaczają się paletą barwną o przewadze zga‑
ASP w Krakowie, autorka
gim przekraczało ich siły. Nastrój melancholii, jaki
szonych tonów, niekiedy tylko ożywioną akcentami
ewokują jego obrazy, krakowski artysta osiąga, posłu‑
kobaltu i żółcieni. „Kuchnia” malarska nie jest jed‑
gując się klasycznym repertuarem środków malar‑
nak dla niego najważniejsza. Pozwala mu tylko lepiej
Międzywydziałowej Katedry
publikacji o sztuce XX w.
i współczesnej.
120
skich. Stosuje rozmaite ujęcia figury człowieka: cało‑
opowiadać o „gołej anatomii stanów psychicznych”
ściowe, w półpostaci, en face, z tyłu, w ubraniu lub
(T. Brzozowski), w coraz bardziej aluzyjnej, przesy‑
częściowo rozebrane, statyczne i w ruchu, wykazując
conej surrealistycznym klimatem formie.
Wiadomości asp /67
121
W ystaw y – G ł o sy – R e c e n z j e
Formy i 1icz6…y
→ Galeria Pryzmat zpap w Krakowie
→ 24 IV – 15 v 2014
W wystawie Formy i liczby wzięło udział 20 arty‑
stów z całej Polski. Z asp w Krakowie byli nimi m.in.: prof. Maria Dziedzic, prof. Andrzej Ziębliń‑
ski, prof. Władysław Pluta, prof. Jacek Waltoś,
prof. Andrzej Bednarczyk, prof. Leszek Misiak, Anna
Szwaja. Wystawie towarzyszył katalog zawierający
prace artystów zaprojektowany przez Władysława
Plutę. Główny tekst pt. Mistyfikacja piękna. Estetyka pitagorejska Platona w interpretacji S. Weil oraz
przyczynek do jej krytyki napisał Janusz Krupiński.
Robert Wolak
„Można powiedzieć, że geometria jest tym dla sztuk
plastycznych, czym gramatyka dla sztuki pisarstwa”
– napisał ponad 100 lat temu Apollinaire, broniąc
swoich przyjaciół kubistów. Czy stwierdzenie to miało
sens jedynie w odniesieniu do kubizmu? Czy może
geometria, a szerzej matematyka, jest w jakimś
stopniu potrzebna sztukom plastycznym? Może jest
to inspiracja, źródło form, reguł, zasad czy też coś
bardzo obcego, przeciwko czemu trzeba się buntować.
Ta druga wystawa poświęcona związkom matema‑
tyki i sztuki ma za patrona Andrzeja Pawłowskiego,
wspaniałego artystę, w którego twórczości matema‑
tyka, a w szczególności geometria odgrywała szcze‑
gólną rolą. Odkrycia w laboratorium form znalazły
konkretne zastosowania w jego pracy projektowej
i dydaktycznej. Poprzez projekty Andrzeja Pawłow‑
skiego i jego uczniów forma naturalnie kształtowana
wywarła znaczący wpływ na polski design. Wystawa
prezentowała prace 20 polskich artystów. Była
to próba odpowiedzi na pytanie, czym jest matema‑
tyka dla sztuk plastycznych w XXI w.
122
Wiadomości asp /67
← Anna Szwaja
Portrety artystów z wystawy
Formy i liczby (wybór)
61 × 100 cm
fotografia cyfrowa
2014
↙ Władyslaw Pluta
NY 1
100 × 70 cm
serigrafia
2013
→ Andrzej Pawłowski
02­77 z serii Formy naturalnie
ukształtowane
126 × 150 cm
tkanina laminowana
1977
↓ Jacek Waltoś
Cztery w kwadracie v
50 × 50 cm
akryl, olej na płótnie
1960–2012
↘ Maria Dziedzic
Kolekcja nr 2
(Obiekt dwupunktowy
dwustronny)
22 × 23 × 12 cm
szkło dmuchane
1978–1980
123
W ystaw y – G ł o sy – R e c e n z j e
Czaszka po raz enty
wystawa obrazów Szymona Wojtanowskiego
w Galerii Szklanej w Zatorze
→ Galeria Szklana w Zatorze
→ v 2014
Pokaz obrazów Szymona Wojtanowskiego zatytuło‑
przedmiotowego desygnatu i symbolizowanego zna‑
wany Czaszka po raz enty, miał miejsce w maju 2014 r.
czenia. Wojtanowski dąży bowiem do takiego spotka‑
i wpisywał się w długi ciąg wystaw, bedących rezul‑
nia swojego znaku‑rekwizytu z otoczeniem, abyśmy
tatem stałej współpracy krakowskiej ASP z niezwykle
mogli jednocześnie odczuć zarówno naturalność, jak
aktywnym ośrodkiem kultury w Zatorze. W prezen‑
i kontekstualną obcość tego zdarzenia. Jakikolwiek
tacji liczącej ponad 20 obrazów znalazły się prace
ślad moralizatoskiego tonu jest tym obrazom rów‑
powstałe w większości w latach 2012–2013, ale
nie obcy jak chęć udramatyzowania rzeczywistości.
pojawiło się też kilka prac wcześniejszych, także
Pozostaje tylko to, co widzimy i chciałoby się powie‑
podejmujących motyw przewodni wystawy, pre‑
dzieć – nic ponadto. Wymiar znaczeniowy, zdaje się
zentowanych już wcześniej przez Wojtanowskiego
w obrazach Wojtanowskiego tożsamy ze skupieniem,
w Tarnowie i Krakowie.
czułością i dociekliwością jego malarskiego widzenia.
Obrazy Wojtanowskiego są z reguły zbudowane
w wąskiej skali kolorystycznej. Nie oznacza to jednak,
Mirek Sikorski
że malarz unika silnych kontrastów, tyle że zwykle
wydobywa je na zasadzie zderzania jasnych i ciem‑
Grupa obrazów z tytułowymi czaszkami nie wydaje
nych stref oraz akcentów. Rozległą plamą ciemności
się stanowić programowego cyklu malarskiego.
może stać się czarna sylweta sztalugi przemyślnie
Zdaje się raczej skutkiem podróżowania, błąkania
wkomponowana w prostokąt płótna w zestawieniu
się i nawracania wyobraźni malarza, w ponawianych
ze świetlistą płaszczyzną ściany, albo masywne
spotkaniach z tym szczególnym obiektem. Z całą pew‑
kształty marynarek rozwieszonych w przestrzeni
nością jest również śladem dialogu, jaki w osobisty
pokoju. Czarne marynarki, przywołujące kształty
sposób prowadzi Wojtanowski z tradycją malarstwa.
ciała, pojawiające się w licznych kompozycjach,
Czaszka ludzka lub zwierzęca jest dla malarza, jak
wydają się stanowić coś w rodzaju sygnatury malarza,
przypuszczam, przede wszystkim uniwersalnym zna‑
124
intymistycznego śladu własnej obecności.
kiem: obecności i jednocześnie jej braku, pozwalają‑
W obrazach Wojtanowskiego położenie farby jest
cym dzięki tej perspektywie poszukiwać dla tych prac
bardzo charakterystyczne. Malarz często wykorzy‑
odniesień do barokowego moralitetu w typie vanitas.
stuje efekt optycznej szarości, uzyskiwanej przez
Z drugiej jednak strony, sposób, w jaki czaszka‑znak
stopniowanie przejrzystych warstw bieli na ciem‑
zostaje wpleciona w otoczenie, oddziela Wojtanow‑
nym brązowawym podkładzie. Delikatna, opalizująca
skiego od tradycji tego typu przedstawień i uprzy‑
szarość jest dla Wojtanowskiego bazą do swobodnego
tamnia dwuznaczność sytuacji przedmiotowych
rozkładania syntetycznych plam koloru, przypomina‑
aranżowanych przez artystę. Nie spotkamy w tych
jącego swym działaniem optycznym złagodzony blask
obrazach semantycznej klarowności i spójności
akwareli lub gwaszu. Interpretacja światła zwykle
Wiadomości asp /67
opiera się właśnie na wykorzystaniu tego osobliwego
połączenia wewnętrznego blasku farby z matowością
jej powierzchni.
W zestawie prac prezentowanych na wystawie
moją szczególną uwagę przyciąga dyptyk, który two‑
rzą obrazy dużego formatu: Pokój i i Sala ii, każdy
złożony z trzech płócien stanowiących jednorodną
strukturę przestrzenną niemal zupełnie pustego
pomieszczenia. Obrazy te, być może w największym
stopniu spośród całego zestawu, przywołują skoja‑
rzenia z ascetycznie zaaranżowaną sceną teatralną.
Kompozycja malarska tej scenerii, jest bardzo prze‑
myślana i precyzyjna pomimo tego, że zbudowano
ją w duchu maksymalnej oszczędności użytych ele‑
mentów. W istocie można pomyśleć, że są to przede
wszystkim obrazy o pustce i opuszczeniu, w których
realne przedmioty zyskują konsytencję i kształt jedy‑
nie jako przejaw fenomenu światła. Pokój, pozba‑
wiony niemal całkowicie domowego wyposażenia
i charakteru, być może wnętrze pracowni artysty,
zaskakuje osobliwą monumentalizacją swojej skali
przez kontrast z zawieszonym w przestrzeni drob‑
nym kształtem czaszki zwierzęcej. Wszystko jest
tutaj związane z bezpośrednią obserwacją tej, zdawać
konotacjami oraz bardzo rozległą ikonografią, bada
by się mogło, jednoznacznie dostępnej sceny wizu‑
nader uważnie i wyciąga wnioski, które starannie
alnej. A jednak, jak widzowie spektaklu, zostajemy
porządkuje. Najważniejszym zamiarem Wojtanow‑
wciągnięci w osobliwą celebrację widzialnego, w któ‑
skiego, jest w moim odczuciu zbudowanie osobistej
rej nasza uwaga błądzi wśród nielicznych realnych
interpretacji kontekstu, w jakim pojawia się wybrany
obiektów by zogniskować się na samym malarstwie.
motyw. Propozycje Szymona Wojtanowskiego
Wojtanowski, malujący czaszkę po raz enty, jest
są pozbawione jakichkolwiek cech perswazyjnych,
dociekliwym, ale także powściągliwym i krytycznym
nie wykładają niczego wprost, a jedynie stanowią
kronikarzem własnego sposobu widzenia. Swój prefe‑
zaproszenie dla czujnego i wrażliwego na niuanse
rowany obiekt, obarczony z definicji dramatycznymi
odbiorcy.
↑ Szymon Wojtanowski
Pokój i
220 × 100 cm
olej na płótnie
2012
125
W y s taw y – G ł o sy – R e c e n z j e
Listy
Leszka
Misiaka
→ Galeria Jednej Książki,
Biblioteka Główna
asp w Krakowie
→ 16 v – 18 vii 2014
List, jeden z najstarszych sposobów pisemnej
komunikacji pomiędzy ludźmi, w swojej dłu‑
giej historii podlegał różnorodnym przemia‑
nom. Dotyczyły one m.in. materiału, na którym
zapisywana była jego treść. Kamień, tabliczki
gliniane czy pergamin, jako nośniki obrazów
i znaków, w czasach nowożytnych ustąpiły
w Europie miejsca papierowi. Kilka wieków
posługiwania się zapisem na papierze w celu
przesłania informacji lub wyrażenia uczuć
utrwaliło w powszechnej świadomości postać
listu jako zapisanej karty papieru. Ten stan rze‑
czy uległ gwałtownej przemianie w ciągu ostat‑
nich kilkudziesięciu lat. Nowe, nieporównanie
szybsze formy komunikacji niemal zupełnie
zmarginalizowały i wyparły dawniejszą papie‑
rową formę listu.
Jadwiga Wielgut‑Walczak
Temat listu pojawia się w Galerii Jednej Książki
po raz pierwszy. Cztery prace przedstawione
przez Leszka Misiaka pochodzą z jego cyklu
graficznego Listy, wykonanego tuż po studiach
malarskich w krakowskiej Akademii Sztuk Pięk‑
nych. Nie są listami w znaczeniu dosłownym.
Zarówno krótki autokomentarz, opublikowany
w folderze do wystawy, jak i dłuższa wypowiedź
artysty podczas wernisażu wyjaśniają widzowi
genezę powstania prac. Inspiracją dla nich stała
się korespondencja: najpierw z matką (po wyjeź‑
dzie na studia), a później także z przyszłą żoną.
Upływ czasu nie osłabił siły artystycznego
wyrazu grafik. Przystając przed delikatnie
126
Wiadomości asp /67
zarysowaną granicą skrywającą prywatność
autora, bez trudu – zgodnie z jego intencją –
odczytujemy nastrój towarzyszący mu podczas
tworzenia prac. Dzieła artystyczne inspiro‑
wane osobistymi przeżyciami nie zawsze osią‑
gają wymiar uniwersalny. W przypadku gra‑
fik Leszka Misiaka każdy widz wystawy może
poczuć się uprawnionym adresatem jego listów.
Może je nawet, dzięki formie folderu, złożonego
na wzór dawnego listu bez koperty1, zabrać
ze sobą na pamiątkę – by snuć dalsze refleksje
na temat potrzeby kontaktu i wyrażenia więzi
w sytuacji fizycznego oddalenia oraz zastana‑
wiać się, jaką formę może w przyszłości przybrać
dawny list pisany na papierze.
1.Autorem projektu graficznego folderu i plakatu
do wystawy jest Michał Bratko.
W y s taw y – G ł o sy – R e c e n z j e
Dialog z przestrzenią
Murale Kamila Kuzki
Sztuk Pięknych, stanowią ciekawy przypadek malar‑
stwa wielkoformatowego, które w sposób świadomy
i unikalny wchodzi w relację z przestrzenią. Reali‑
zacje te nie starają się redefiniować miejsca, tym
Rosnąca popularność sztuki w przestrzeni
bardziej nie dążą do jego odczarowywania. Bywają
i wielość artystycznych interwencji w tkance
tylko – albo aż – subtelnym i świadomym dialogiem
miejskiej rzadko idzie w parze z wysokim
poziomem artystycznym prezentowanych dzieł. z otoczeniem, czego przykładem jest monumetalna Znaczna część powstających w Polsce realizacji (blisko 400m²) realizacja w centrum Lublina
dąży do zdominowania otoczenia, względnie – przywołująca na myśl postdadaistyczne formy
w sposób niezamierzony – do skonfliktowania – nabierające jednakże znaczeń w odniesieniu
do miejsca – placu zabaw. Mural zainaugorował
się z miejscem, w którym powstają. Tegoroczne realizacje ścienne – dokład‑ działalność Galerii Zewnętrznej prowadzonej
przez Brain Damage Gallery w Lublinie. Cie‑
niej, kilka wybranych – Kamila Kuzki, asystenta
kwym przykładem potwierdzającym świadomość
na Wydziale Malarstwa krakowskiej Akademii
Cezary Hunkiewicz
działań w przestrzeni jest spójna mozaika obrazów
wewnątrz krakowskiego Więzienia Montelupich
(zrealizowana w ramach projektu „Dramat Wolno‑
ści” prof. Zbigniewa Bajka).
W niektórych odsłonach prace Kamila
Kuzki stanowią immanentną krytykę chaotycz‑
nego otoczenia czy założeń architektonicznych,
jak w przypadku wielkoformatowej realizacji
w Batumi w Gruzji, powstałej w ramach działań
promujących kulturę polską na świecie w roku
2014. Śledząc malarstwo Kuzki od przeszło
kilkunastu lat, z wielką ciekawością oczekuję
kolejnych realizacji w przestrzeni – lecz czy tylko
miejskiej? Zobaczymy.
127
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Platforma Badań Artystycznych
w budynku Browaru Lubicz
Andrzej Bednarczyk
Wczesnym rankiem 1 vi 2008 r., popijając kawę,
czytałem książkę Michała Hellera Filozofia
i wszechświat, w której rozważa kwestie stosunku
teorii naukowej i rzeczywistości. Na stronie 155
padają słowa: O czym zatem teoria „mówi”?
Jak to się niekiedy zdarza prawem koincyden‑
cji, w tym czasie gnębiło mnie pytanie o relacje
kompozycji artystycznej i treści dzieła sztuki,
zrozumiałe jest więc, że natychmiast „nastawi‑
łem uszu”. W podręcznym notatniku wypisałem
z książki, co następuje:
„[…] rzuca się w oczy silne wzajemne oddzia‑
ływanie pomiędzy filozofią a różnymi interpreta‑
cjami teorii empirycznych […]. Wyobrażeniowe
„podparcia”, jakie zaangażowania ontologiczne
dają teoriom empirycznym, spełniają pożyteczną
funkcję. Traktowanie teorii empirycznych w spo‑
sób formalny […] powodowałoby nieczytelność
tych teorii […]. Ontologiczne interpretacje teorii
empirycznych są w zasadzie dowolne, tzn. można
swobodnie przechodzić od jednej interpretacji
do drugiej. Oczywiście ontologie muszą być
zgodne z teorią, tzn. nie mogą wchodzić w kon‑
flikt z formalizmem teorii […]. O czym zatem
128
Wiadomości asp /67
Zdaje się, że ludzką
twórczość, zarówno
na polu nauki, jak
i sztuki, mimo roz‑
dzielności tery‑
toriów metodolo‑
gicznych, łączą
dwa aspekty: rudy‑
mentarne ścieżki
rozumu oraz rzeczy‑
wistość, jako prze‑
strzeń odniesień.
teoria «mówi»? […]. Rozważmy zbiór wszyst‑
kich możliwych interpretacji zgodnych z daną
teorią empiryczną. Po przejściu od jednej takiej
interpretacji do drugiej muszą istnieć pewne
elementy, które nie ulegają zmianie, nazwijmy
je niezmiennikami interpretacyjnymi. Gdyby
takie niezmienniki nie istniały, każda dowolna
interpretacja byłaby dopuszczalna […] Co więcej,
niezmienniki interpretacyjne są różne od forma‑
lizmu […], należą one bowiem do warstwy inter‑
pretacyjnej, a nie do rachunku ani do możliwych
wyników doświadczeń. Moja propozycja głosi,
że zbiór wszystkich niezmienników interpre‑
tacyjnych stanowi treść danej teorii empirycz‑
nej, jest tym, o czym ta teoria «mówi». Należy
sądzić, że niezmiennikami interpretacyjnymi
nie są jakieś konkretne elementy poszczegól‑
nych interpretacji ontologicznych, lecz raczej
wspólne wszystkim dopuszczalnym interpre‑
tacjom elementy strukturalne […]. Użyteczną
[…] analogią może być rozumienie «znaczenia»
w teorii informacji, [gdzie] definiuje się je, jako
niezmiennik przekładów […]. Znaczeniem jest
więc to, co pozostaje niezmienne przy przekładzie
tekstu z jednego języka na drugi. Znaczenie […]
jest abstrakcją wspólną wszystkim językowym
wcieleniom tekstu”.
Gwoli przystosowania czytanych treści
do własnych rozważań, w miejsce pojęcia „teo‑
ria empiryczna” podstawiłem kompozycję arty‑
styczną i oto, co uzyskałem:
Rzuca się w oczy silne wzajemne oddziały‑
wanie pomiędzy filozofią a różnymi interpreta‑
cjami kompozycji artystycznych. Wyobrażeniowe
„podparcia”, jakie zaangażowania ontologiczne
dają kompozycjom, spełniają pożyteczną funk‑
cję. Traktowanie kompozycji w sposób formalny
powodowałoby jej nieczytelność. Interpretacje
kompozycji są w zasadzie dowolne, tzn. można
swobodnie przechodzić od jednej interpretacji
do drugiej. Oczywiście interpretacje te muszą
być zgodne z kompozycją, tzn. nie mogą wcho‑
dzić w konflikt z jej formalizmem. O czym zatem
kompozycja „mówi”? Rozważmy zbiór wszystkich
możliwych interpretacji zgodnych z daną kompo‑
zycją. Po przejściu od jednej takiej interpretacji
do drugiej muszą istnieć pewne elementy, które
nie ulegają zmianie, nazwijmy je niezmiennikami
dr hab. Kingi Nowak i dr. Michała
Zawady powstał zespół, mający na celu
stworzenie platformy wymiany myśli
i dyskusji przedstawicieli różnych dyscy‑
fot. Dominik Stanisławski
dopuszczalnym interpretacjom elementy struk‑
turalne. Użyteczną analogią może być rozumienie
„znaczenia” w teorii informacji, gdzie definiuje się
je, jako niezmiennik przekładów. Znaczeniem jest
więc to, co pozostaje niezmienne przy przekładzie
tekstu z jednego języka na drugi. Znaczenie jest
abstrakcją wspólną wszystkim językowym wcie‑
leniom kompozycji.
Pomijając dopuszczalność dokonanej przeze
mnie operacji, z dużym zaskoczeniem stwierdzi‑
łem, że otrzymany tekst zachowuje wewnętrzną
spójność i brzmi sensownie.
Zdaje się, że ludzką twórczość, zarówno
na polu nauki, jak i sztuki, mimo rozdzielności
terytoriów metodologicznych, łączą co najmniej
dwa aspekty. Są to: rudymentarne ścieżki rozumu
oraz rzeczywistość, jako przestrzeń odniesień.
Skoro obydwie dziedziny mogą stanowić pełno‑
prawne drogi poznawcze, to istnieje wspólne
pole, na którym artystyczna i naukowa reflek‑
sja mogą się spotykać i wzajem oferować sobie
wiele, dla obopólnej korzyści. To przekonanie
legło u podstaw powołania Platformy Badań
Artystycznych i było prawidłem kształtującym
zorganizowane w 2014 r. w Browarze Lubicz
wystawy, które stały się miejscem spotkań arty‑
stów i naukowców krakowskiego środowiska.
Przy Wydziale Malarstwa ASP w Krakowie
z inicjatywy prof. Andrzeja Bednarczyka,
plin artystycznych i naukowych. W swo‑
jej preambule jej członkowie piszą:
„W obecnych czasach dysponujemy sze‑
rokim spektrum równoważnych i moż‑
liwych do przyjęcia sposobów rozumie‑
nia, definiowania i uprawiania sztuki.
W tej przestrzeni uczelnia artystyczna
jawi się jako miejsce szczególnie prede‑
stynowane do takiego uprawiania sztuki,
które prowadzone jest w bliskim kon‑
takcie z refleksją naukową i uzyskuje
dzięki temu swój szczególny, poznaw‑
czy charakter. Wśród nich spotykamy
np. sztukę będącą formą autoterapii,
sztukę krytykującą świat czy sztukę go
oswajającą. Każda z tych form uprawia‑
nia sztuki implikuje inną metodologię
konieczną do jej definiowania i interpre‑
tacji. Sztuka i nauka tworzą koherentne
pole poznawcze, w którym uzyskujemy
możliwość wspólnego rozpatrywania
ujawnionych kwestii z różnych perspek‑
tyw. Spodziewamy się, iż dzięki tak zbu‑
dowanej przestrzeni będziemy mogli
przekroczyć granice dziedzin i dyscyplin,
wzajemnie je wzbogacając. W związku
ze zmianami, które dokonały się w prze‑
strzeni kultury postindustrialnej, upra‑
wianie swojej dyscypliny w oderwa‑
fot. Michał Bratko
interpretacyjnymi. Gdyby takie niezmienniki nie
istniały, każda dowolna interpretacja byłaby
dopuszczalna. Co więcej, niezmienniki interpreta‑
cyjne są różne od formalizmu kompozycji, należą
one bowiem do warstwy interpretacyjnej, a nie
układu form. Zbiór wszystkich niezmienników
interpretacyjnych stanowi treść danej kompozy‑
cji, jest tym, o czym ta kompozycja „mówi”. Należy
sądzić, że niezmiennikami interpretacyjnymi nie
są jakieś konkretne elementy poszczególnych
interpretacji, lecz raczej wspólne wszystkim
niu od innych traci sens”. Platforma
zespołów przedstawicieli różnych insty‑
↑ Kornel Janczy
Ocean iii
65 × 30 × 0,8 cm
akryl na drewnie
relief, 2012
tucji, ośrodków kulturalnych i nauko‑
↑↑ Dominik Stanisławski
wych, animowanie wydarzeń arty‑
...oraz niewymieniony w czołówce
instalacja site‑specific
taśma VHS, wentylator
światło, 2014
w obrębie swojej działalności przewiduje
animowanie artystyczno‑naukowych
programów badawczych w ramach inter‑
dyscyplinarnych, wielopokoleniowych
styczno‑naukowych upowszechniających
uzyskiwane efekty badawcze.
www.pba.asp.krakow.pl
129
Niezwykle inspiru‑
jąca, licząca blisko
1000 m2, trzypozio‑
mowa przestrzeń
Browaru Lubicz
okazała się dla nas
doskonałym wyzwa‑
niem kuratorskim
i artystycznym.
↑ Andrzej Bednarczyk Die Wand sind hupsch wyss, 200 × 400 cm, obraz na drewnie, 2014
Kinga Nowak
Niniejsza relacja fotograficzna opatrzona tek‑
stami kuratorskimi ma za zadanie przybli‑
żyć tegoroczną działalność powołanej przez
nas – w składzie: prof. Andrzej Bednarczyk,
dr hab. Kinga Nowak, dr Michał Zawada –
w 2013 r. Platformy Badań Artystycznych (PBA).
Mieliśmy niezwykłe szczęście spotkać
ludzi, którzy okazali się prawdziwymi mece‑
nasami sztuki, udostępniając nam na ponad
trzy miesiące przestrzeń nowo odrestaurowa‑
nego XIX‑wiecznego Browaru Lubicz. Prezes
Balmoral Properities, Alun Jones, oraz główny
menadżer, Paweł Wassilew, wyszli naprzeciw
naszemu projektowi artystycznemu, dając
mu szansę realizacji, za co kieruję do nich
gorące podziękowania. Na blisko 1000 m²
przez cały ten okres (od kwietnia do lipca)
odbywały się wystawy. Duża intensywność
wydarzeń sprawiła, że okres ten zaowocował
(wliczając w to wystawę końcoworoczną stu‑
dentów pracowni prof. Andrzeja Bednarczyka
i prof. Grzegorza Bednarskiego) siedmioma
wystawami. Niezwykle inspirująca, trzypozio‑
mowa przestrzeń Browaru Lubicz okazała się
dla nas doskonałym wyzwaniem kuratorskim
i artystycznym. Wielu uczestników przygotowy‑
wało prace specjalnie z myślą o tej przestrzeni
i były to realizacje, które zaistniały tylko dzięki
takim właśnie ekspozycyjnym możliwościom.
W wystawach wzięli udział pracownicy Wydziału
Malarstwa, absolwenci, studenci, a także
130
Wiadomości asp /67
zaproszeni artyści spoza środowiska naszej
Uczelni. Bardzo duża frekwencja na wystawach
świadczy o tym, że w tym czasie Browar Lubicz
był na pewno jednym z ważniejszych miejsc
na artystycznej mapie Krakowa. Odwiedzane
przez kilkutysięczną publiczność fotorelacje
z wystaw na Facebookowym profilu Wydziału
Malarstwa, a także identyfikacja wizualna pro‑
jektu autorstwa Michała Bratki – seria plakatów
i folderów (oraz strona www.pba.asp.krakow.pl),
które można było spotkać w wielu miejscach
Krakowa, pozwoliły dotrzeć naszym działaniom
do szerokiej publiczności.
Uczestnicy wystaw w Browarze Lubicz:
Marta Antoniak, Bogusław Bachorczyk, Tomasz
← Marta Antoniak
↑ Michał Zawada
Przecięty,60 × 50 cm
akryl, żołnierzyki
na płótnie, 2014
Wątpliwość
wideo, 3’25’’
2014
Baran, Andrzej Bednarczyk, Rafał Borcz, Bogu‑
sława Bortnik‑Morajda, Michał Bratko, Kata‑
rzyna Celek, Iwona Demko, Blanka Dembosz,
Kornel Janczy, Aleksandra Krawczyk, Wojtek
Kubiak, Irena Kalicka, Michał Kastory, Piotr
Korzeniowski, Tomasz Kręcicki, Bartosz Koko‑
siński, Cecylia Malik, Kinga Nowak, Cyryl Pola‑
czek, Filip Rybkowski, Zbigniew Sałaj, Domi‑
nik Stanisławski, Witold Stelmachniewicz,
Radosław Szlęzak, Grzegorz Sztwiertnia, Maria
Pyrlik, Monika Smyła, Magdalena Kulesza‑
-Fedkowicz, Lena Müthe, Maja Maciejewska, Kata‑
rzyna Skrobiszewska, Łukasz Stokłosa, Mateusz
Szczypiński, Artur Trojanowski, Darek Vasina,
Olga Wójcikiewicz, Karolina Woźniak, Luka Woź‑
niczko, Michał Zawada, Robert Zieliński.
Nagie ściany
są piękne
→ 3–15 IV 2014
→ tekst: Michał Zawada
→ kuratorzy: Andrzej Bednarczyk
Michał Zawada, Kinga Nowak
→ Kinga Nowak
Czy nagie ściany są piękne?
75 × 55 × 45 cm
environment, tektura
światło, 2014
→
Zbigniew Sałaj
2013
fot. Michał Bratko
Rozpatrujemy tę krótką refleksję szwajcarskiego
reformatora Ulricha Zwingliego, wypowiedzianą
w trakcie opróżniania katolickich świątyń z wize‑
runków. Badamy lapidarne i oschłe świadectwo
sporu o wizerunki, walki z nadmiarem wizual‑
ności. Nie poruszamy się w tekście wstecz ani
naprzód. Zatrzymujemy się właśnie na tych kilku
słowach, na tym ogołoconym z wszelkich odnie‑
sień i ozdobników stwierdzeniu. Rozpoczynamy
wizualną quasi‑medytację. Wyciągnięte ze swego
XVI‑wiecznego kontekstu lub lepiej: przesunięte
w czasie o pół tysiąclecia słowa te obrastają
nowymi sensami, po których wątki pragniemy
sięgnąć. Być może, tworząc przy tym rodzaj hete‑
rogenicznej tkaniny.
Naga, pozbawiona lnianej zasłony obrazu
ściana ujawnia swoją z pozoru ubogą strukturę.
Strukturę wyznaczającą podział przestrzeni, okre‑
ślającą przestrzeń potencjalności, ale i powołu‑
jącą nieprzekraczalną barierę – apatię, melan‑
cholię, zawieszenie, ciszę. Jeśli obraz jest oknem,
naga ściana musi być zaprzeczeniem obrazu.
Czy jednak na pewno?
Czy obrazoburczy gest ściągnięcia wizerunku
czy pokrycia polichromii gęstą warstwą wapna
nie uruchamia dialektycznej relacji obrazu i nie‑
obrazu, która determinuje istnienie jakiejkolwiek
wizualności? Nagie ściany uznać można za pod‑
stawę tego, co widzialne. Zdjęcie wizerunku jest
też powołaniem nowej widzialności, tej ukrytej,
transparentnej mimo swej materialnej struktury.
Ściana domyka, okala. Co jednak, gdy
sama włącza się w przestrzeń tego, co próbuje
obramować? Być może zaczyna funkcjonować
niczym napięta membrana, czuła na każdy gest,
na każdą, najdrobniejszą nawet ingerencję. Jeśli
nagie ściany są piękne, wszelka ingerencja musi
szpecić, kaleczyć. A może zaczyna uwodzić, zasła‑
niając to, co bezwstydnie ujawnione? Co, jeśli
okaleczona ściana zaczyna znaczyć, a znak ten
staje się spotęgowanym przez echo krzykiem?
131
↑ Witold Stelmachniewicz bez tytułu, 100 × 70 cm, fotografie, 2014
U nas
w Döllersheim
↗ Grzegorz Sztwiertnia
Joanna Zemanek
TONIC lub A,B,C
Zestaw 1
slideshow
dwukanałowy, 5 min
2014
132
Wiadomości asp /67
40 lat przyjął po nim nazwisko, nieznacznie
tylko zmienione w zapisie (Hitler). W wieku 51
lat w Braunau am Inn despotyczny mężczyzna
spłodził ze swoją krewną, Klarą Pötzl, swoje
trzecie dziecko, Adolfa. To tylko jedna z wersji
tej kontrowersyjnej historii, nad którą głowiło
się już wielu uczonych. Hans Frank wzbogacił
tę narrację istotnym szczegółem: krążyły plotki,
iż Maria Anna Schicklgruber miała począć Aloisa
w Grazu z synem swojego pracodawcy, 19 let‑
nim Żydem, Leopoldem Frankenbergerem. Maria
pochowana została na cmentarzu parafialnym
w Döllersheim.
W roku Pańskim 2013, w jeden z majowych
weekendów wsiedliśmy do samochodu i wyru‑
szyliśmy w kierunku tego miejsca. Nie po dro‑
dze do Wiednia czy innej większej aglomeracji
położonej na południe od Krakowa, ale celowo,
intencjonalnie właśnie tam.
↑ Michał Zawada olej na płótnie, 2014
W 1938 r., niedługo po Anschlussie, spo‑
kojna, zanurzona w zieleni dolnoaustriackiego
Waldviertel wioska Döllersheim została, wraz
z innymi pobliskimi siedliskami ludzkimi, całko‑
wicie ewakuowana. Z rozkazu Führera ten leśny
teren został przekształcony w poligon wojskowy
Wehrmachtu, na którym siły Rzeszy miały odby‑
wać ćwiczenia przygotowujące do rozpoczętych
rok później działań wojennych na terenie Polski.
Położona na niewielkim wzniesieniu
wieś, skupiona wokół niewielkiej fary św. Pio‑
tra i Pawła, została zrównana z ziemią. Jedna
z historii, jakich w Europie zmierzającej ku naj‑
większemu konfliktowi zbrojnemu w dziejach
znaleźć można całkiem sporo. Samo Döllersheim
doświadczone było dwiema wcześniejszymi kata‑
strofami (obiema związanymi z nieporozumie‑
niami religijnymi): w 1427 r. zostało spalone
w trakcie wojen husyckich, w 1620 r. natomiast
uległo ponownie zniszczeniu tuż przed decydu‑
jącym starciem wojny trzydziestoletniej – bitwą
na Białej Górze. Po zakończeniu II wojny świato‑
wej teren poligonu, wraz z ruinami Döllersheim,
został zajęty przez Armię Czerwoną, a następnie
przeszedł w ręce sił wojskowych Austrii.
W tej naznaczonej rozkładem okolicy
w 1837 r. w maleńkiej miejscowości Strones przy‑
szedł na świat syn niezamężnej chłopki – Marii
Anny, Alois Schicklgruber. Ponieważ w Strones
nie było katolickiej świątyni, mały Alois przy‑
jął chrzest w farze pobliskiego Döllersheim.
Pięć lat później jego matka poślubiła Johanna
Georga Hiedlera, którego Schicklgruber poda‑
wał później jako swego ojca, a w wieku blisko
fot. Michał Bratko
→ 24–29 iv 2014
→ tekst: autorzy wystawy – Grzegorz
Sztwiertnia, Witold Stelmachniewicz
Dominik Stanisławski,
Michał Zawada
fot. Dominik Stanisławski
W tej naznaczonej
rozkładem okolicy
w 1837 r. w maleń‑
kiej miejscowości
Strones przyszedł
na świat syn nie‑
zamężnej chłopki
– Marii Anny, Alois
Schicklgruber.
Ponieważ w Strones
nie było katolic‑
kiej świątyni, mały
Alois przyjął chrzest
w farze pobliskiego
Döllersheim.
← Witold
↑ Dominik
Stelmachniewicz
Stanisławski
bez tytułu
Czego nie mówi się
(Marcia funebre)
w Döllersheimie
wideo, 4,20 min
obiekt
2014
2014
133
Solar System
→ 5–10 v 2014
→ tekst: Kinga Nowak
→ kuratorka: Kinga Nowak
Jesteśmy tą uprzywilejowaną materią we Wszechświecie, która ma możliwość samopoznania. Niemniej wciąż mierzymy się z tym, co niedostępne
i niejasne. Kontemplowanie tej niedostępności
i obcowanie z nią jest często powodowane poszukiwaniem głębszego sensu naszego istnienia.
Wyrażają to słowa Einsteina: „Moje doznania
mają naturę religijną w tym sensie, iż jestem
świadomy, że umysł ludzki jest zbyt ograniczony,
by głębiej wniknąć w harmonię Wszechświata,
którą nazywamy «prawami natury»”. Próba
poznania tych praw poprzez kontakt z naturą
ma wymiar transcendentny. Doznania i doświadczenia te porządkują nasz świat i system wartości,
często „sprowadzają nas na ziemię”, dając odpowiedni dystans do spraw doczesnych, uspokajają, ale i powodują lęk, uświadamiając, jak niewielką cząstką rozpędzonego bezkresu jesteśmy.
Ta potrzeba scalenia z naturą, stania się fizycznie
jej częścią może dawać poczucie oczyszczenia. Nie
odnajdując tych warunków w życiu codziennym,
szukamy odizolowania, ucieczki od cywilizacji.
Często staje się to nie tylko działaniem okazjonalnym, ale określa nastawienie wewnętrzne
i przeradza w postawę życiową.
Nauka potrafi pojawić się tam, gdzie mamy
do czynienia z gestem, transem, działaniem nie
↑ Magdalena Kulesza‑Fedkowicz
Historie podwodne film, 8', 2014
→ Bogusława Bortnik‑Morajda
Drzewo 450 × 250 × 100 cm, instalacja, drewno
skóra, papier, kamień, 2014
Fraktal planetarny (wg formuły matematycznej
opracowanej przez Janusza Morajdę)
150 × 100 cm, papier, folia, 2014
Czasomierz 200 × 40 × 30 cm szkło, stal papier, 2014
134
Wiadomości asp /67
↑ Kinga Nowak
Źródło 150 × 210 cm
olej na płótnie, 2014
← Lena Müthe
Rainbow Eucalyptus
65 × 60 cm
tempera na drewnie, 2014
↗ Olga Wójcikiewicz
Bez tytułu 170 × 140 cm
tempera na bawełnie
2013
↗ Kinga Nowak
Sen 50 × 70 cm
seria szablonów, tempera na papierze
2013–2014
↑ → Cecylia Malik, Warkocze białki
instalacja, wideo 60', 2013–2014
fot. Michał Bratko
obliczonym na wcześniej zaplanowany efekt,
a spontanicznym i uruchamiającym podświadomość. Obrazy Jacksona Pollocka naukowcy
określili jako dzieło fizyki, uznając je za przedstawiające fraktale, a więc powierzchnie i figury
charakteryzujące się własnością samopodobieństwa. Obrazy te wyprzedziły teorię fraktali o kilkanaście lat.
Jesteśmy nie tylko poddani wpływowi planet,
ale także naszych przodków, także tych, którzy
wnosili swoją wiedzę i sztukę na długo przed
nami. Możemy tego doświadczać, podróżując
i zwiedzając miejsca, które noszą znamiona tej
obecności. Obcując z tymi eksponatami i śladami, podobnie jak w przypadku kontemplacji
natury, łączymy się w czasie i przestrzeni, doznając poczucia ciągłości i zarazem konieczności
naszego istnienia.
135
Ostre koło
→ 23–31 v 2014
→ tekst: Andrzej Bednarczyk
→ kuratorzy: Kinga Nowak
Michał Zawada
„W miarę jak nadajesz swoim dziełom nowe war‑
tości, odbierasz im inne. Na przykład nadajesz
im, przypuśćmy, że mowa o budowaniu wież,
większą wysokość, ale tym samym osłabiasz ich
solidność. A solidność jest bardzo dobrą i cenną
wartością dla wieży. W porządku; by temu prze‑
ciwdziałać, poszerzasz je i tym samym odbie‑
rasz im smukłość, a co może być piękniejszego
niż smukłość? No, więc to jest chyba jasne. To,
co psujesz w dziele sztuki, chcąc zrobić je LEPIEJ,
to jego prymitywna niewinność. Im to jest prost‑
sze, zrozum, im bardziej prymitywne, im więcej
wody przepuszcza między deskami, tym lepiej
pływa. Dlaczego? Bo tak już jest. Skończymy
może wreszcie z tymi dlaczego? I dlaczego? Jak
dzieci” (Jean Dubuffet).
Ostre koło. Wewnętrzna sprzeczność w czy‑
stej postaci. Gdy autorka projektu, Kinga Nowak,
ujawniła ten tytuł, odczytałem go jako figurę
doskonale oddającą zasadę zrodzonego przez nie‑
usuwalny absurd napięcia pomiędzy wzajemnie
nieprzystawalnymi jakościami w dziele sztuki,
wydobywającego je z grzęzawiska oczywistości.
Faktycznie w dziele sztuki rzeczy są nie tym,
czym są, ale czym nie są – tym są. Dlatego, jak
pisał niedawno Michał Zawada, musisz dać się
mu uwieść, żeby spotkać się z dziełem sztuki.
A jednak.
Figura ostrego koła została przez Kingę
zaczerpnięta ze słownictwa rowerzystów
↖ Zbigniew Sałaj
Nic dla Moneta,
↑ Andrzej Bednarczyk Stół, stół, 2008
papier, 2014
usuwających ze swoich pojazdów wszystko,
co niekonieczne, nie pozostawiając niczego ponad
to, dzięki czemu rower jest rowerem. I o tym,
zdaje się, pisał Dubuffet. Gdzie leży różnica mię‑
dzy surową doskonałością a LEPSZEJSTWEM dzieła
sztuki? Czy w mozolnym dążeniu do udoskona‑
lania swoich prac skazujemy je na zatonięcie
w głębinach pustego formalizmu? Czy smołując
szczeliny pomiędzy cherlawymi deskami formy,
zatykamy lepiszczem usta artystycznej prawdzie?
Tak.
Gdy mówi to akademik, to koło jest ostre.
136
Wiadomości asp /67
↑ Michał Zawada Z cyklu Fortele, 2012
↗ Bartosz Kokosiński Bez tytułu, 78 × 120 × 17 cmfarba ftalowa na płótnie, folia, 2013
↑ Zbigniew Sałaj
Język w drewutni ii
papier, 2013
↑ ↑ Michał Bratko
Wideoprojekt
olej na tekturze
słuchawki wyciszające
2008
→ Michał Bratko
Kozioł
250 × 100 × 11 cm
stal, 2008
←Bartosz Kokosiński
Bez tytułu
→ Kornel Janczy
Mapa
aluminium
i farba akrylowa
2012
Fotografie Michał Bratko
200 × 70 × 7 cm
olej, farba ftalowa
spray na płótnie
folia, 2013
137
Sztuka cenniejsza niż
błoto
Błoto – zawiesina koloidalna zawierająca mie‑
szaninę cząstek gleby, mułu i gliny. Rozróżnia
się wiele rodzajów błota w zależności od składu,
dominującej frakcji lub lokalizacji. Błoto może
tworzyć się w sposób naturalny w zagłębieniach
(wulkan błotny) lub na skutek działalności
człowieka (błoto pośniegowe). Błota w sposób
naturalny powstają w zakolach bądź estuariach
rzecznych oraz we wszystkich miejscach, gdzie
drobne frakcje skał osadowych mogą być obficie
uwodnione. Błota mogą występować okresowo
w czasie dostępności wody, a po jej wyparowa‑
niu lub wsiąknięciu zanikają. Niektóre błota
ze względu na rozpuszczone cenne minerały mają
zastosowanie w lecznictwie. Błoto zsuwające się
ze zbocza podczas opadów deszczu powoduje
spłukiwanie zboczy, które w ekstremalnej formie
może tworzyć lawinę błotną. Tego typu lawina
może być powiązana z powodzią, a gdy błoto jest
utworzone przez popiół wulkaniczny, nazywane
jest spływem popiołowym (Wikipedia).
↑ Bartosz Kokosiński Archeologia, 105 × 150 cm, olej na płótnie, 2011
↓ Marta Antoniak
z cyklu Plastic Throat, instalacja w przestrzeni,
akryl, plastik na płótnie, 2014
↑ Darek Vasina mural, akryl, 2014
→ 13–18 v 2014
→ tekst – źródło: Wikipedia
→ kuratorki: Kinga Nowak,
Marta Antoniak
138
Wiadomości asp /67
← Tomek Baran
Bez tytułu
deska, złoto
2014
→ Łukasz Stokłosa
Ludwik XIV, Benoit
Magimel
40 × 30 cm
olej na płótnie
2014
← Mateusz Szczypiński
Bez tytułu
collage, olej na płótnie
2014
↓ Kinga Nowak
Archeologia, 105 × 150 cm
olej na płótnie, 2011
↙ Michał Bratko
Artbook, 2014
139
← Iwona Demko
Mózg ludzki przed
procesem socjalizacji
40 × 40 × 32 cm
technika własna
2014
Silver
→ 25 VI – 1 VII 2014
→ tekst: Dominik Stanisławski
→ kurator: Dominik Stanisławski
Jak każdy akt komunikacyjny, fotografia jest
efektem pewnego ruchu w obrębie jakiegoś pola
wyboru. Obrazem takiego pola niech przez chwilę
będzie szachownica oraz zasady poruszania się
figur. Oto mamy silne ograniczenie w postaci
owych zasad, ale też ogromny obszar możliwości,
w którym ujawniać się może talent strategiczny,
intuicja albo szczęście. To jednocześnie miejsce,
w którym ujawniać się mogą bariery piętrzące się
przed zapamiętałym w procesie podejmowania
decyzji uczestnikiem gry, niczym w starym dow‑
cipie o niewidomym dżokeju – zapytany przez
dziennikarza o chęć udziału w najbliższej goni‑
twie odpowiada, że nie widzi przeszkód.
Tytułowy Silver odnosi się do materii, która
umożliwiła rozkwit fotografii – światłoczułych
związków srebra. Fotografować znaczy wybierać.
Spróbujmy wyobrazić sobie kategoryczne ujęcie
świata komunikacji, w którym jedynym sposo‑
bem porozumiewania się jest obieg fotografii.
Byłby to świat, w którym mowa to fotografia,
a fotografia to mowa. Wtedy słynny cytat Jose‑
pha Beuysa musiałby przyjąć postać: „Każdy jest
fotografem”. W naszym wyobrażonym świecie
chemia oraz prawa optyki stanowiłyby jakiś roz‑
budowany aparat mowy. W końcu mówić znaczy
wybierać. Albo odwrotnie…
W cyfrowym obrazowaniu pojęcie definition,
szczególnie jeśli jest ono high-, darzone jest nie‑
słabnącą atencją. Angielskiemu słowu definition
140
Wiadomości asp /67
↑ Monika Smyła
Fancywork
30 × 40 cm
haft krzyżykowy
2014
↓ Witold
Stelmachniewicz
Zegary i chmury
8 elementów 24 × 30 cm
olej na płótnie
2007
odpowiada polskie „rozdzielczość”. „Definiować”
znaczyłoby więc: rozdzielać, przy czym perma‑
nentnie podwyższana rozdzielczość potwierdza
ten separatystyczny marsz definiowania. Definio‑
wania, czyli wyznaczania, ustanawiania granicy
między jednym a drugim.
Przypomnijmy też, że widzenie rodzi się
wewnątrz naszych ciał. Możliwe zatem, że to wła‑
śnie ciało jest pierwszym miejscem dla fotogra‑
fii. Czasem, żeby coś zobaczyć, warto zastosować
nieśmiertelny trik malarzy i rysowników pole‑
gający na przymrużeniu oczu w celu „resetu”
siatkówki, „resetu” całego aparatu widzenia,
aparatu obezwładnionego wielością szczegółów
albo – powiedzielibyśmy – wysoką definicją sceny
czy też powstającego przedstawienia.
Każdy dysponuje ciałem, każdy dysponować
może obrazem.
→ Piotr Korzeniowski
Mapy, fotografia unikatowa
60 × 50 cm
↗ Michał Bratko
Ciemnia, instalacja
aranżacja w przestrzeni
2014
↑ Wojtek Kubiak widok ekspozycji
↓ Dominik Stanisławski, Bez tytułu, fotografia
141
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Jeden obraz (bardzo zniszczony),
jedna rzeźba i mnóstwo słów
Wystawa Andrzeja Bednarczyka
→ Galeria Cztery Ściany
→ 12–30 v 2014
Adam Brincken
W Galerii Cztery Ściany prowadzonej przez
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
krakowskiej ASP Andrzej Bednarczyk zaprezento‑
wał wystawę pt. Jeden obraz (bardzo zniszczony),
jedna rzeźba i mnóstwo słów. Rzeźbą była prosto‑
padłościenna bryła podzielona na dwie części.
Pierwsza, będąc ciężarem stalowych, pordzewia‑
łych płyt, stanowiła swego rodzaju podest dla
drugiej, ulotnej, bo ze szklanych połączonych
zaciskami kwadratowych tafli, zadrukowanych
rytmicznie drobnym tekstem. Tekst jest do czy‑
tania tam i z powrotem, od góry linijkami do dołu
i z powrotem. Po drodze, bez pauz, z przerwami
podyktowanymi początkiem i końcem wyrazów,
jak u Jamesa Joyce’a, bez jakichkolwiek znaków
interpunkcyjnych pojawiają się opisy, boha‑
terowie i zdarzenia. Ich sens i „ciężar” zależą
poniekąd od nas samych. Na rdzy stalowych płyt
widnieją białe ślady miar i wyliczeń.
Szesnasty, Dwudziesty trzeci i kilkanaście
kolejnych czarno‑białych prac są typograficz‑
nymi w kwadracie kompozycjami. Tu miarą
i zasadą poszczególnych jest prostokąt. Zagęsz‑
czona lub rozrzedzona szarość kolumn tekstu
i coraz większe pojedyncze wyrazy budują pio‑
nem i poziomem harmonijne układy. Są też
do czytania, są poezją, której przesłanie dyk‑
tuje mechanizm psychofizjologii – neurologii
widzenia. Przy czym zasady te, jakie mamy
a priori w sobie, bywają tu ukształtowane jak
zagadka, której sens jest jedynie zasugerowany.
Tak, jakby Andrzej Bednarczyk chciał nakłonić
widza do czytania własnym indywidualnym dla
każdego z nas kodem. A potem na najrozleglej‑
szej ścianie galerii wielki (bardzo zniszczony)
obraz. Właściwie destrukt czegoś, co niegdyś
było drewnianą płaszczyzną kwadratu, przy‑
trzymany przed rozpadem rzędami stalowych
uchwytów. Na powierzchni jak siekierami porą‑
banej, rozerwanej i postrzępionej – teksty. Kartki
z większej całości. Czy były „źródłem”, przyczyną
142
Wiadomości asp /67
↓ Czternasty – tekst
sprawczą zniszczeń? U Andrzeja Bednarczyka
nic nie dzieje się bez powodu. Przy bliższym
kontakcie z dziełem fragmenty tekstów zacho‑
wują swą czytelność, wzrok odnajduje okładkę:
Nowy Testament Pana Naszego Jezusa Chrystusa.
Nad brzegiem Jabboku (2014) to tytuł dzieła.
Tam i wówczas (Biblia, Genesis, cz. II Księgi
Rodzaju [32, 25]) we śnie Jakub, przyszły Izrael,
stoczył walkę z aniołem – Bogiem. Był synem
Izaaka i Rebeki, bratem Ezawa. Intrygą uzyskał
prawo pierworództwa. Gdy ta się wydała, uciekł
do stryja, tam ciężko pracował, założył rodzinę,
stał się zamożny. Starał się zasłużyć na powrót
do domu i przebaczenie. Teraz chciał wydrzeć
Bogu decyzję, sprawić, by mu błogosławił. Zwy‑
ciężył. Czego świadectwem‑sensem jest Nad brze‑
Na poprzedniej stronie
↙ Andrzej Bednarczyk
Nad brzegiem Jabboku
128 × 128 cm
kolaż na drewnie, metal
2014
↘ Andrzej Bednarczyk
Czternasty
180 × 80 × 40 cm
sitodruk na szkle, metal
2012
giem Jabboku Andrzeja Bednarczyka? Czy atak
na drewnianą płytę z Nowym Testamentem jest
wyrazem krzyku niezgody, rozpaczy? Czy aktem
zdesperowanego poszukiwania? Może w myśl
przypowieści ziarno musi obumrzeć, zatracić się,
być zatracone, by dało plon obfity. A może wbity,
wrąbany w drewniany kwadrat tekst stał się jego
(jej – natury) częścią, żyje w nim na nowo…?
To, co wizualne, bywa też tekstem, to, co jest
nim, też jakoś wygląda. Może więc stać się nie
tylko opisem, lecz dopiskiem, kontekstem, nie‑
kiedy odmiennym, nowym znaczeniem. Ta przy‑
goda trwa już od tysięcy lat, by wspomnieć
teksty‑obrazy Simiasza z Rodos (325 r. p.n.e.),
Teokryta, Dosiadasa. Także starożytny Rzym
i wieki średnie, w przykładzie św. Bonifacego,
liczne formuły magiczne, kwadraty. Renesans
i barok przynoszą z sobą jeszcze inne formy:
labirynty słowne, logogryfy, tautogramy, kali‑
gramy i inne. Przełom XIX i XX w.: aktywności
teoretyczne i praktyczne Stéphane’a Mallar‑
mégo, Apollinaire’a, dadaistów, surrealistów,
futurystów łączą słowo z obrazem i dźwiękiem,
kubiści włączają literę w płaszczyznę obrazu.
A w ówczesnej Polsce: Janikowski, Jasieński,
w sposób szczególny Tytus Czyżewski, Strze‑
miński i Szczuka. Poezja wizualna jest także
niezwykle interesującą częścią sztuki współcze‑
snej, również polskiej, choćby u takich artystów
jak Zbigniew Makowski czy Stanisław Dróżdż.
Dlaczego? Bo ta forma artystycznego wyrazu
istniała omal od zawsze, by łączyć w sobie światy
poetyki i stylistyki. W sztuce Andrzeja Bednar‑
czyka odnajduję wszystkie te pełne jak cała kul‑
tura europejska aspekty obrazowań.
PS. Od artysty wiem, że egzemplarz Nowego
Testamentu będący częścią fizycznej materii
należał do jego matki.
143
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Z „wizytą”
na Morawach
→ Wystawa Box: Kraków
→ Galeria Industra, Brno
→ 22 v – 26 VI 2014
→ Uczestnicy: Sebastian Bożek,
Mateusz Hajdo, Aleksandra Idasiak,
Ewelina Kaliszczuk, Adrian Kolerski,
Krzysztof Marchlak, Zuzanna Rokita,
Olga Ząbroń, Marta Ostajewska
→ Kurator: Michal Trávníček
Brno, największe miasto na Morawach, od lat
przyciąga turystów zabytkowym centrum
i dobrym winem, a ostatnio także coraz bardziej
reklamowaną architekturą modernistyczną,
ze słynną willą Tugendhatów (autorstwa Miesa
van der Rohe) na czele.
Agnieszka Jankowska‑Marzec
To właśnie dziedzictwo funkcjonalizmu zaważyło
w dużym stopniu na obliczu architektonicznym
miasta, którego potencjał w twórczy sposób usi‑
łuje wykorzystać Międzynarodowe Centrum Kul‑
tury i Edukacji Industra, goszczące wystawę stu‑
dentów, absolwentów i doktorantów krakowskiej
Akademii Sztuk Pięknych. Zlokalizowane w prze‑
mysłowej dzielnicy Brna, we wnętrzu dawnej
fabryki, dysponuje przestrzenią, która używana
jest nie tylko w celach wystawienniczych, ale
stanowi atrakcyjne tło dla eksperymentalnych
przedstawień teatralnych, sesji fotograficznych,
koncertów i wykładów.
Zgodnie z deklaracją kuratora wystawy,
Michala Trávníčka, ekspozycja prac młodych
artystów z Krakowa miała rozwijać przewodnie
hasło tegorocznych inicjatyw Industry – „krzyk”.
Jak pisze czeski kurator: „Wszystko, co rodzi się
do życia, rodzi się w krzyku i bólu, manifestując
w ten sposób swoją obecność”. Próbował więc
odnaleźć w dziełach uczestników wystawy roz‑
maite rodzaje „krzyku”, zarówno na poziomie
treści, jak i formy. Przyglądając się obrazom,
144
Wiadomości asp /67
↑ Anna Pichura, mural
obiektom i instalacjom site‑specific krakow‑
skich artystów, odnieść można jednak wrażenie,
że wątek „krzyku” nie jest dla nich najważniej‑
szy, a co najistotniejsze – nie jest przez nich
interpretowany dosłownie. Wydaje się, że udało
im się rozwinąć wielowątkową narrację o życiu
współczesnego człowieka w mieście, analizując
jego rozmaite aspekty.
Zagadnienie to jest szczególnie bliskie Seba‑
stianowi Bożkowi, w którego „palimpsestowo”
budowane portrety ludzi wpisane są quasi‑archi‑
tektoniczne pejzaże czy plany tajemniczych
miast. Dryfujące, organiczne struktury tegoż
artysty w postaci malarstwa ściennego wchodzą
też w dialog z przestrzenią galerii, podobnie jak
mural autorstwa Anny Pichury. Mocne kolory,
plakatowa plama, energiczna kreska, jaką się
posługuje, przypomina o obecnej w większości
metropolii sztuce ulicy: graffiti. Z kolei płótna
Aleksandry Idasiak, Zuzanny Rokity i Olgi
Ząbroń, utrzymane w minimalistycznej este‑
tyce, można chyba interpretować jako świadec‑
two tęsknoty znużonych mieszkańców miast
za spokojem, chwilą relaksu w chłodnym basenie
(Rokita), doświadczeniem samotności w zaciszu
własnego mieszkania (Idasiak) czy niespiesznej
kontemplacji życia (Ząbroń). Intymna sztuka
Eweliny Kaliszczuk, tak jak twórczość wspomnia‑
nych wyżej artystek, ujawnia fakt, że pomimo
niesłychanego postępu technicznego świata
Zachodu lęk i niepokój są stałymi towarzyszami
człowieka. W niektórych rysunkach i kolażach
artystka posługuje sie formą „grida”, pozwalają‑
cego jej, jak sama mówi, na mapowanie różnych
opowieści, umieszczonych w oddzielnych kwa‑
dratach. Adrian Kolerski natomiast, w wywiadzie
udzielonym kuratorowi wystawy, zakres swoich
aktualnych poszukiwań twórczych skomentował
następująco: „Malowanie popękanych obrazów
[…] to ingerencja w przyszłość, wprowadzanie
zakłóceń. Mieszanie się moich uszkodzeń z tymi,
które powstaną w przyszłości naturalnie. Kwestia
czasu jest obecna w moich pracach, ale określił‑
bym ją jako nietrwałość. Nie należy jednak wią‑
zać tego z nostalgią lub tęsknotą za minionymi
chwilami […]. Mnie interesują zmiany […], to,
że nic nie jest stałe”. Egzystencjalny niepokój
udzielić może się widzom również w zetknięciu
z obrazami Krzysztofa Marchlaka. Wrażenie
to osiąga, nieustannie eksplorując wartości
wyrazowe tkwiące w różnych rodzajach podobra‑
zia, fakturze wielowarstwowo kładzionej farby
czy wreszcie pęknięć i rozdarć płótna. Z kolei
Mateusz Hajdo w swoich obiektach poszukuje
analogii i przeciwieństw łączących człowieka
i maszynę, prowadzi poszukiwania zanurzone
w dusznym klimacie erotycznych fantazji, obec‑
nych w refleksji antropologicznej minionego
i obecnego stulecia.
Niewątpliwą zaletą wystawy krakowskich
artystów była jej trafna aranżacja: prace eks‑
ponowane na tle przemysłowych palet, kafel‑
ków i rur instalacji, budujących „industrialny”
nastrój, tym mocniej zabrzmiały jako dobitny,
choć nie nachalny głos młodego pokolenia,
opowiadający o ich życiu, wpisanym w dyna‑
miczne przemiany zachodzące we współczesnym
świecie.
Zbylut
Grzywacz
Nieznane rysunki – portrety osób
z lat 1964–1997
oraz wystawa retrospektywna w Płocku
→ Muzeum Przyrodnicze w Krakowie
→ 4 vi – 5 vii 2014
→ Sceny Zbyluta Grzywacza
→ Płocka Galeria Sztuki
→ 13 IX – 16 x 2014
Joanna Boniecka
Początkowo noszono się z pomysłem przygoto‑
wania wystawy O przyjaźni z portretami bliskich
Zbylutowi osób, które wyszły spod jego ręki.
Mimo że Zbylut nie był z powołania portrecistą,
popełnił ich jednak trochę. Na wystawie zapre‑
zentowano głównie kameralne rysunki, i te wcze‑
śniejsze – ołówkiem lub węglem, i te późniejsze –
tuszem i piórkiem, lawowane pędzlem, a także
kilka obrazów malowanych w ostatnich latach
życia. Zbylut planował namalować ich dużo
więcej, wiedziony wdzięcznością dla tych, któ‑
rych spotkał na swojej drodze, przerwanej przez
nagłą chorobę i przedwczesną śmierć. Jego obrazy
i portrety przyjaciół, których Zbylut namalował
całkiem sporo, nie były dotąd nigdzie pokazy‑
wane. Wystawa skupiła się na wizerunkach
bliskich i ważnych dla niego osób. Była okazją
do refleksji na temat idei przyjaźni, tego szcze‑
gólnego rodzaju więzi, która dzisiaj wydaje się
przechodzić kryzys, jak wiele innych sfer naszego
życia poddana bolesnej próbie transformacji
ustrojowej i ekonomicznej. Przyjaźń w osobie
Zbyluta znalazła wyjątkowego entuzjastę, który
w sposób całkiem niezwyczajny umiał się przy‑
jaźnią dzielić. Z zapałem i bezinteresownie. Zaan‑
gażowany (niebezkrytycznie) pasjonat, jakim
większość go pamięta, miał dar rozpalania głów
i serc, inspirując lub inicjując wspólne, twór‑
cze działania. Znane są tego efekty na każdym
polu Jego aktywności – od sztuki poczynając
i legendarnej grupy Wprost, której fundamentem
i sensem najważniejszym była właśnie przyjaźń,
przez dydaktykę, działalność związkową i opozy‑
cyjną, aż po kamienie i ruch kolekcjonerski czy
działalność w Polskim Towarzystwie Przyjaciół
Nauki o Ziemi.
Wybór daty otwarcia wystawy – 4 VI, dzień
75. urodzin Zbyluta – oraz miejsca ekspozy‑
cji nie był przypadkowy. Właśnie w Muzeum
Przyrodniczym w Krakowie mieści się Zbyluta
imponująca kolekcja minerałów i skamieniało‑
ści: 3 tys. okazów, które tworzą stałą ekspozycję
Rozmowa z kamieniem, zadedykowaną poezji
Wisławy Szymborskiej.
Z początkiem września, podczas uroczystego
koncertu w Filharmonii Krakowskiej, z radością
odebrałam przyznany Zbylutowi przez Stowa‑
rzyszenie Sieć Solidarności medal „Dziękujemy
za wolność”.
12 IX w Płockiej Galerii Sztuki otwarto retro‑
spektywną wystawę twórczości Zbyluta Grzywa‑
cza z okazji 75. rocznicy urodzin artysty. Zapre‑
zentowano blisko 200 prac – obrazów, rysunków,
szkiców i grafik. Zakończono także prace nad
projektem kalendarza na rok 2015 z rysunkami
Zbyluta. Zainteresowani kalendarzem mogą
pisać na adres: [email protected]
145
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Małpy, lilie i papugi…
Początki Akademii Sztuk Pięknych
w Uniwersytecie Jagiellońskim
→ Galeria Rzeźby ASP w Krakowie
→ 17 v – 15 ix 2014
Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Krako‑
wie, w odpowiedzi na zaproszenie do udziału
w obchodach jubileuszu 650‑lecia Uniwersy‑
tetu Jagiellońskiego, postanowiło zorganizować
wystawę prezentującą zbiór niezwykłej urody
malowideł z początku XVIII w., zwanych Atlasem
roślin i zwierząt, a także odlew gipsowy antycz‑
nego posągu dzika kalidońskiego.
Adam Organisty
Dzieła przypominają o Galerii Malarstwa i Rzeźby,
założonej w celach dydaktycznych przez profe‑
sorów Józefa Brodowskiego i Józefa Peszkę przy
powstającej z początkiem XIX stulecia Akademii
Sztuk Pięknych w ramach Uniwersytetu Jagiel‑
lońskiego w Krakowie.
W roku 1816 Józef Brodowski oraz Józef
Peszka przedstawili Komisji Organizacyjnej
Rzeczypospolitej Krakowskiej projekty założe‑
nia Akademii. Peszka objął katedrę rysunku,
Brodowski zaś katedrę malarstwa. Brodowski
proponował podział szkoły na trzy klasy: salę
wzorów, salę antyków oraz salę modela i lalki.
Po opanowaniu rysunku konturowego i świa‑
tłocieniowego (na podstawie sztychów) uczeń
przechodził do rysowania wzorów trójwymiaro‑
wych, czyli odlewów z rzeźb antycznych, a także
kopiowania obrazów olejnych. W wyższej klasie
zalecał rysowanie i malowanie żywego modela.
Rysowanie z natury obejmowało studium czło‑
wieka, widoków miejskich, zwierząt itp. Dopiero
po zdobyciu tych umiejętności Brodowski zezwa‑
lał uczniom przystąpić do opracowania kompozy‑
cji historycznych lub nauki portretowania.
146
Wiadomości asp /67
Założyciele nowej uczelni rozpoczęli zatem
od tworzenia galerii obrazów i zestawu antyków,
na wzór powstałej w roku 1821 Galerii Malarstwa,
Odlewów i Rycin przy Akademii Sztuk Pięknych
w Wiedniu czy podobnej placówki dydaktycznej
przy Unter den Linden w Berlinie. Galerie miały
służyć nowo wstępującym uczniom do kopiowa‑
nia. Poprzez kopiowanie wzorów dawnego malar‑
stwa młodzi adepci sztuki mieli rozwijać swoje
talenty i doskonalić umiejętności.
W roku 1818 sprowadzono do Krakowa
pierwsze odlewy rzeźb. Józef Peszka zakupił
w Warszawie m.in. posągi Laokoona, Szermie‑
rza Borghese, Gladiatora oraz popiersia Platona,
Epikura, Seneki i Apollina. Brodowski zamówił
natomiast w wiedeńskiej firmie odlewniczej
Martina m.in. posągi, przedstawiające „Apolino,
Doricicher, Laukon młody, Venus w kompieli,
Gladiator, Anatomiczna figura, Koń anatomiczny,
Mały korpus kobiety, Dzieci małe”. Informował
o tym w 1818 r.: „Najwyższa Komisya Organi‑
zacyjna ustanawiająca przy tutejszym Uniwer‑
sytecie Akademię Sztuk Pięknych: Academie
de Beaux Arts [sic!] to jest Szkołę Rysunków,
Malarstwa i Rzeźbiarstwa uchwaliła, ażeby
Szkoła ta na wzór zagranicznych Akademii Kun‑
stów urządzona była i stosownie do tego zamiaru
w potrzebie Modele z Figur Gipsowych, czyli Anty‑
ków Malowanych i Rysunków z naysławniejszych
oryginałów dawnych Sztukmistrzów Greckich
i Rzymskich jako też nowoczesnych wiernie
kopiowanych zaopatrzoną została mając na celu,
ażeby młodzież Nauce Sztuk Pięknych poświęca‑
jąca się znajdując w niej doskonałe wzory z równą
korzyścią w przedmiotach ćwiczyć się mogła jak
za granicą (…)”. Jeszcze rok później Józef Reidlin‑
ger nabył w Wiedniu kolejne odlewy pochodzące
z kolekcji hr. O. Dehma. Zbiory miały charakter
czysto dydaktyczny i ten aspekt brano pod uwagę
w momencie ich zakupu.
Władze Akademii nie żałowały wówczas
funduszy na zakup dzieł dla uczelni. Ujemnie
oddziaływała tylko lekkomyślna gospodarka
zbiorami. Nie dbano o nie wcale, nie prowadzono
odpowiedniego inwentarza. Odlewy gipsowe nie‑
jednokrotnie traktowano na równi z blejtramami
i sztalugami. Obrazy wypożyczano bez żadnego
zabezpieczenia studentom i profesorom, dla‑
tego też rzadko wracały do gabinetów. Dopiero
po paru latach starań powstał pomysł założe‑
nia osobnej galerii szkolnej. Miała ona mieścić
tylko te obrazy, które „noszą wyższego talentu
cechę i wypracowania oryginalnego, by mogły
służyć za wzór dla ćwiczących się w tej sztuce”.
Wśród pierwszych przekazanych dla Akademii
prac odnajdujemy tzw. Atlas roślin i zwierząt.
W archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego
zachował się dokument, zapisany przez Józefa
Peszkę i wyszczególniający rzeczy zakupione
przezeń w 1820 r. W inwentarzu tym pod nume‑
rem 7 możemy odczytać: „Zbiór olejno malowa‑
nych zwierząt i ptastwa i kwiatów wszystkich
sztuk 30 na grubym papierze pułarkuszkowym
540 zł pols.” Z zakupionych wówczas 30 malowi‑
deł do dziś w zbiorach Muzeum Akademii Sztuk
Pięknych przetrwało tylko 16.
Malowidła miały służyć jako wzory do kopio‑
wania na zajęciach z rysunku i malarstwa,
o czym przekonują istniejące na odwrociach
napisy oraz rysunki wykonane zapewne przez
studentów. Na odwrociu karty o nr. inw. M 52
widnieje np. opis: „Rysował Ignacy Kapuściński”
oraz data: „1888 rok”. Ale nawet pobieżny prze‑
gląd obrazów malowanych przez wychowanków
krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w XIX stu‑
leciu uzmysławia, jak trudno odnaleźć w nich
cytaty z plansz tzw. Atlasu roślin i zwierząt.
W przestrzeganej ówcześnie hierarchii tematów
z nadrzędnością tematu historycznego i religij‑
nego, jako przekazujących „ideę”, stanowiącą
o podstawowej wartości dzieła sztuki, studiom
roślin i zwierząt wyznaczono miejsce poślednie.
Brodowski i Peszka pragnęli zaś wykształcić
młodzież tak, aby była przygotowana do wyko‑
nywania zawodu malarza spełniającego najpo‑
pularniejsze zlecenia, jak wykonanie portretu,
pejzażu, martwej natury lub panneau dekora‑
cyjnego. Prezentowane na wystawie malowidła,
wpisujące się w estetykę i gust zleceniobiorców
początku XIX w., służyć miały jako gotowe roz‑
wiązania malarskie, pomocne w trakcie pracy.
Przedstawienia roślin i zwierząt to zbiór
malowideł olejnych na papierze czerpanym,
z których 7 ukazuje rośliny, a 9 zwierzęta. Wszyst‑
kie wykonano na podobraziu sklejonym z kilku
kart papieru czerpanego w kształcie prostokąta
pionowego o formacie ok. 35 × 21 cm. Przepro‑
wadzone przez Anetę Wiktor badania fizyczne
oraz chemiczne technologicznych warstw wystę‑
pujących w malowidłach oraz badania składu
papieru nie wykluczają datowania obiektów
na pierwszą połowę XVIII w. Każde z malowideł
posiada umieszczone w papierach podobrazia
znaki wodne, które pozwalają określić pocho‑
dzenie papieru z terenów Austrii.
Niestety, nie znamy miejsca dokonania
zakupu cyklu przedstawień ani ich twórcy.
Jak sugeruje Aneta Wiktor, pod uwagę należy
wziąć najstarszego z dwóch braci tworzących
w Wiedniu: Philippa Ferdinanda de Hamiltona
(1664–1750) oraz Johanna Georga de Hamiltona
(1672–1737). W Staatliche Kunsthalle w Karls‑
ruhe przechowywany jest także zbiór studiów
augsburskiego malarza, trzeciego z braci – Karla
Wilhelma de Hamiltona (1668–1754). Dzieła
rodziny Hamiltonów są trudne do rozróżnie‑
nia z powodu niewielkiej ilości indywidual‑
nych, sygnowanych malowideł w całej karierze
poszczególnych twórców. Poszukiwania utrudnia
również fakt, że są one pracami niewielkiego for‑
matu, traktowanymi przez artystę być może jako
rodzaj szkiców pomocniczych przy wykonywaniu
dużych kompozycji na zamówienie. Stąd trudno‑
ści w stylistycznym porównaniu prac do sygno‑
wanych obrazów malarzy z rodziny Hamiltonów.
Malowidła w krakowskiej Akademii cechuje
swoboda i lekkość wykonania w odróżnieniu
od dostępnych obrazów o większym formacie
(por. np. obraz P.F. de Hamiltona, Martwa natura
z zającem, Muzeum Narodowe w Krakowie). Dla‑
tego możemy przypuszczać, że zbiór malowideł
w kolekcji Muzeum Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie mógł być wykonany jako Atlas roślin
i zwierząt.
Realistycznie malowane plansze z roślinami
i zwierzętami miały służyć jak wzory do kopio‑
wania. Perfekcja motywów naturalistycznych
wpisuje się z jednej strony w praktykę daleko
posuniętych studiów dokumentacji natury,
w wyniku której powstał styl nazwany natura‑
lizmem (imitacja natury); z drugiej zaś wiąże
się ze sztuką podporządkowującą sobie naturę,
przemieniającą ją na swoją modłę (Ut Ars Natura,
ut Natura Ars). Nagromadzone przez malarzy
materiały służyły do celów sensu stricto arty‑
stycznych (np. martwych natur). Wirtuozerska
wprost umiejętność przedstawiania okazów
przyrody przywodzi w pamięci doskonałe naśla‑
dowanie naturalnych form i kolorów przez braci
van Eyck, Pisanella, Jacopa de’ Barbari, Ludgera
→
Philipp
Ferdinand de Hamilton
(1664–1750) (?)
35 × 21 cm
olej na papierze
czerpanym
Muzeum asp w Krakowie
tom Ringa mł. czy trudne do przecenienia dla
dziejów europejskiej botaniki i zoologii studia
akwarelowe Leonarda da Vinci bądź Albrechta
Dürera. Rysunki, które jako pomoc warsztatową
trzymano w pracowniach, w epoce nowożytnej
zaczęto cenić dla nich samych.
Wybrana literatura przedmiotu:
J. Kąkolewska, Twórczość Józefa Peszki, „Biuletyn
Historii Sztuki”, R. 1, 1954, s. 143–145.
Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie 1816–1895, red. J.E. Dutkiewicz,
oprac. J. Jeleniewska‑Ślesińska, W. Ślesiński,
A. Załuski, Wrocław 1959.
J.A. Ostrowski, Gipsowe odlewy rzeźb antycznych
w kolekcjach krakowskich, Wrocław–Warszawa–
Kraków 1991 („Archiwum Filologiczne”, XLVIII).
A. Wiktor, Opracowanie programu konserwacji cyklu
malowideł olejnych na papierze: „Atlas roślin
i zwierząt” autorstwa Hamiltona (pocz. xviii
wieku) ze zbiorów Galerii Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie na przykładzie konserwacji czte‑
rech wybranych plansz, praca dyplomowa wyko‑
nana pod kierunkiem prof. Jadwigi Wyszyńskiej,
Kraków 2003, mps w Muzeum ASP.
A. Wiktor, Wobec przeszłości – dzieje galerii ASP
w Krakowie na podstawie badań nad historią
zbioru malowideł „Atlasu roślin i zwierząt” autor‑
stwa Hamiltona z początku XVIII wieku, [w:]
Wobec przyszłości. Materiały nadesłane i wygło‑
szone na sesji naukowej z okazji 185‑lecia dzia‑
łalności Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie,
12.12.2003 – 15.12.2003, red. J. Krupiński,
P. Taranczewski, Kraków 2004, s. 465–482.
S. Opalińska, Józef Brodowski 1781–1853. Malarz
i rysownik starego Krakowa, red. M. Gadomska,
M. Marek, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa,
Kraków 2005 („Biblioteka Krzysztoforska”, nr 1).
147
Publikacje
← Kinga Nowak
Trip
60 × 40 cm
olej na płótnie
2013
→ Jakub Julian
Ziółkowski
Tuba
29 × 21 cm
tempera
ołówek na papierze
2004
↘ Paweł Śliwiński
Danny Brown
61 × 50 cm
olej i spray na płótnie
2014
Michał Pilikowski
Simply the Best
100 Painters of Tomorrow
Książka zatytułowana 100 Painters of Tomorrow we wrześniu 2014 r. ukazała się nakładem
angielskiego wydawnictwa Thames & Hudson.
→
Okładka albumu
100 Painters of Tomorrow,
publikacja dostępna na www.amazon.com
148
Wiadomości asp /67
100 malarzy jutra. Tylu zostało na końcu.
Początkowo zgłosiło się ponad 4300 kandydatów
do tego tytułu z prawie 40 krajów świata, takich
jak Argentyna, Belgia, Brazylia, Kanada, Chiny,
Niemcy, Indie, Iran, Japonia, Meksyk, Polska,
Turcja, Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone.
Wyboru dokonało międzynarodowe jury, w skład
którego weszli uznani krytycy, artyści oraz dyrek‑
torzy galerii i instytucji kulturalnych – Philip
Tinari (dyrektor Center for Contemporary Art
w Pekinie), Gregor Muir (poprzednio kurator
w Tate Modern oraz dyrektor galerii Hauser &
Wirth, obecnie dyrektor Institut of Contempo‑
rary Arts w Londynie), Yuko Hasegawa (główna
kuratorka Muzeum Sztuki Współczesnej w Tokio),
Suzanne Hudson (krytyczka sztuki, publikuje 100 malarzy jutra. Wśród nich znala‑
zło się pięciu Polaków: Kinga Nowak,
Ewa Juszkiewicz, Łukasz Stokłosa, Jakub
Julian Ziółkowski i Paweł Śliwiński.
Dodajmy, że czterech pierwszych wymie‑
nionych artystów jest związanych z asp
w Krakowie.
m.in. w „Flash Art”, „Artforum”), Jacky Klein
(kuratorka londyńskiej Hayward Galley), Valeria
Napoleone (filantropka i kolekcjonerka sztuki,
swoją działanością wspiera m.in. South London
Gallery, Chisenhale Gallery, Nottingham Contem‑
porary, Studio Voltaire, Whitechapel Gallery),
Barry Schwabsky (krytyk sztuki, współwydawca
„Artforum”, autor m.in. wydanej nakładem Pha‑
idon Vitamin P: New Perspectives in Painting),
Cecily Brown (artystka związana z Gagosian
Gallery, autorka wystaw indywidualnych m.in.
w Hirshhorn Muzeum w Waszyngtonie, MACRO
w Rzymie, w Muzeum Reina Sofia w Madrycie),
Tony Godfrey (dyrektor Equator Art Projects
w Singapurze) i Kurt Beers (pomysłodawca
albumu, dyrektor londyńskiej galerii Beers
Contemporary).
100 malarzy przyszłości. Wśród nich znala‑
zło się pięciu Polaków: Kinga Nowak, Ewa Jusz‑
kiewicz, Łukasz Stokłosa, Jakub Julian Ziółkowski
i Paweł Śliwiński. Dodajmy, że czterech pierw‑
szych wymienionych artystów jest związanych
z Akademią Sztuk Pięknych w Krakowie, a ostatni
– z warszawską ASP.
W albumie 100 Painters of Tomorrow znaj‑
dziemy nie tylko reprodukcje dzieł 100 malarzy
jutra, ale także teksty autorstwa Kurta Beersa
dotyczące twórczości i życia artystów oraz tekst
Gregora Muira Beware wet paint. Jak to zwy‑
kle bywa z książkami ukazującymi się nakła‑
dem Thames & Hudson – wydawnictwa, które
powstało w 1949 r. i specjalizuje się w publiko‑
waniu książek z zakresu sztuk pięknych – album
nie tylko wyróżnia się zawartością merytoryczną,
ale także dbałością o szatę graficzną i zewnętrzne
piękno publikacji.
149
Międzynarodowe jury wybrało
międzynarodowy zestaw mło‑
dych artystów – malarzy
jutra. Musimy przyznać rację
wydawcy książki, gdy stwier‑
dza, iż jest to „najlepsza
publikacja dotycząca wybit‑
nych malarzy przyszłości”.
←
Paweł Śliwiński
Bez tytułu
120 × 100 cm
olej na płótnie
2012
150
Wiadomości asp /67
↓
Kinga Nowak
Immersion
150 × 210 cm
olej na płótnie
2013
↑ Łukasz Stokłosa
↑ Łukasz Stokłosa
Sanssouci
40 × 50 cm
olej na płótnie
2012
Ludwig
50 × 60 cm
olej na płótnie
2013
→ Ewa Juszkiewicz
Bez tytułu, 130 × 100 cm
olej na płótnie
2013
Po prostu najlepsi. Międzynarodowe jury
wybrało międzynarodowy zestaw młodych arty‑
stów – malarzy jutra. Musimy przyznać rację
wydawcy książki, gdy stwierdza, iż jest to „naj‑
lepsza książka dotycząca wybitnych malarzy
przyszłości”.
To jeszcze nie wszystko. Wydaniu książki
towarzyszą liczne wystawy i imprezy pro‑
mocyjne. 30 x 2014 r. w domu aukcyjnym
Christie’s w Londynie odbędzie się wystawa
artystów opisanych w książce oraz promocja
albumu. Wystawy zatytułowane Beware Wet
Paint (Uwaga świeżo malowane), na których
również zostanie wyeksponowana twórczość
„100 malarzy jutra”, odbędą się w Institute
of Contemporary Arts w Londynie (24 IX – 16 XI
2014) i w Fondazione Sandretto Rebaudengo
w Turynie we Włoszech (28 x 2014 – 28 II 2015).
Ponadto w najbliższych miesiącach zobaczymy
dwie wystawy połączone z promocją albumu:
w londyńskiej galerii Beers Contemporary oraz
w One Art Space na Manhattanie w Nowym Jorku.
„Wiadomości asp” z wielką radością odno‑
towują pojawienie się książki 100 Painters
of Tomorrow. Jedną z osób, które znalazły się
w elitarnym gronie malarzy, jest Kinga Nowak,
współtworząca redakcję naszego pisma.
151
Kronika wydarzeń
← Jakub Woynarowski
replika w skali 1:1 balda‑
chimu projektu Adolfa
Szyszko‑Bohusza znaj‑
dującego się oryginalnie
nad grobem Piłsudskiego
na Wawelu
xiv Biennale Architektury w Wenecji – sukces niemożliwy?
Joanna Łapińska
Tegoroczne XIV Biennale Architektury w Wene‑
cji okazało się sukcesem, sukcesem o tyle
niespodziewanym, o ile słuszne były obawy
co do wyboru na kuratora Rema Koolhaasa
i – w konsekwencji – co do zaproponowanego
przez niego tematu – „Fundamenty”. Z początku
kontrowersyjny, bo – jak sam Koolhaas twier‑
dzi, po raz pierwszy tak zdefiniowany – podział
na trzy części wystawy zaowocował stworzeniem
klarownej, a przy tym interesującej i wartościo‑
wej sytuacji przestrzennej. Ekspozycja w Arsenale
zatytułowana Fundamenty. Elementy, powstała
w wyniku dwuletniej współpracy z Harvard Gra‑
duate School of Design, dotyczy podstawowych
elementów budujących przestrzeń użytkową,
począwszy od podłogi, ściany i sufitu, poprzez
drzwi i okna, aż do klatki schodowej czy toalety.
Część włoska, Monditalia, na którą składają się
42 projekty architektoniczne i 82 filmy, po raz
152
Wiadomości asp /67
pierwszy włącza do ekspozycji działalność pozo‑
stałych sekcji Biennale, czyli taniec, muzykę,
teatr i kinematografię. Pionierskie podejście
charakteryzuje także, a może przede wszystkim,
wystawę w pawilonach narodowych, których
autorzy musieli zmierzyć się z jednym konkret‑
nym, ograniczonym tematem: „Fundamenty.
Absorbowanie nowoczesności 1914–2014”. Być
może dzięki temu ograniczeniu, nałożeniu ram,
do których należało się ustosunkować, respek‑
tując je i działając wewnątrz nich lub przekra‑
czając je, tegoroczne Biennale uznawane jest
za jedno z najciekawszych w ciągu ostatnich lat.
Wspomniany temat odnosi się do konkretnych
lat, w których na całym świecie zaszły nieod‑
wracalne zmiany. Współczesne budowle mogą
dziś sprawiać wrażenie oderwanych od miejsca,
przesiąkniętych duchem globalizacji, jednak
nawet jeśli jest w tym ziarno prawdy, każdy
naród doszedł do tego punktu w historii archi‑
tektury własną drogą, na której punkty zwrotne
Koolhaas proponuje zwrócić uwagę. W ostatnich
100 latach dziejów Polski takim punktem zwrot‑
nym była z pewnością osoba marszałka Józefa
Piłsudskiego. To do niego pośrednio odwołuje
się wystawa w polskim pawilonie: Figury nie‑
możliwe. Postać marszałka symbolizuje, według
autorów instalacji, zamiłowanie do mitów
i kult narodowych relikwii kształtujące polską
świadomość, a więc – co za tym idzie – mające
wpływ na współczesną architekturę. Przestrzeń
pawilonu w Giardini definiuje replika w skali 1:1
baldachimu projektu Adolfa Szyszko‑Bohusza
znajdującego się oryginalnie nad grobem Piłsud‑
skiego na Wawelu, w którym w Figurach niemoż‑
liwych usunięte zostały manierystyczne elementy
wspierające płytę, przez co potężna płaszczyzna
wydaje się lewitować. Autorami tej niezwykłej
ekspozycji są Jakub Woynarowski, odpowie‑
dzialny za projekt artystyczny, oraz osoby zwią‑
zane z Instytutem Architektury: Dorota Jędruch,
Marta Karpińska, Dorota Leśniak‑Rychlak oraz
dr Michał Wiśniewski – wykładowca na Wydziale
Architektury Wnętrz.
Space reloading
III Międzynarodowe Biennale
Architektury Wnętrz – konferencja
→ Joanna Łapińska
i dr hab. Beata Gibała‑Kapecka
Joanna Łapińska
w konferencji naukowej. Przestrzeń wystawowa
Galerii Bunkier Sztuki 7 III 2014 r. została zdo‑
minowana przez piękne myśli i oryginalne idee
„Słowo reloading oznacza dosłownie «ponowne
załadowanie, przeładowanie». Do świata sztuki,
a właściwie głównie architektury zostało zapo‑
życzone z rzeczywistości wirtualnej. W infor‑
matyce oznacza ono ponowne załadowanie
programu lub też całego systemu w sytuacji,
gdy ten staje się niestabilny. W przestrzeni rze‑
czywistej to ponowne załadowanie oznaczać
może dostarczenie nowych treści, wprowadze‑
nie wartości nieistniejących tam wcześniej lub
zapomnianych. Jest to odświeżenie i zmiana,
które mogą nastąpić poprzez dołożenie, odjęcie
elementów lub przekierowanie sposobu myśle‑
nia. […] Reloading jest określeniem oryginal‑
nie pochodzącym ze sfery militariów i oznacza
załadowanie broni bez użycia gotowego naboju.
Poszczególne komponenty (proch, kapiszon,
łuska, pocisk) umieszczane są w odpowiedniej
kolejności. Cechą charakterystyczną reloadingu,
odróżniającą go od handloadingu, który także
jest czasochłonnym sposobem załadowywania
broni, jest ponadto wielokrotne używanie mate‑
riałów, które nie ulegają zniszczeniu, głównie
łusek naboju. Reloading łączy zatem recycling
i slow‑living. Docenia czas poświęcony pracy
i rozważaniom. Szanuje wartość materiału. Nie
prowadzi do nadprodukcji, gdyż w pełni wykorzy‑
stuje potencjał zastanego. W kontekście szerszym
niż tylko militarnym nie jest tylko intuicyjnym
nadawaniem nowych znaczeń, ale jest przemy‑
ślanym, odnoszącym się do miejsca i czasu aktem
twórczym” (J. Łapińska, Skrzynia architekta).
Enigmatyczne określenie space reloading
było hasłem przewodnim III Międzynarodowego
Biennale Architektury Wnętrz i stało się także
punktem wyjściowym, czy też raczej centralną
osią wystąpień gości zaproszonych do udziału
płynące z ust prelegentów. Świeże spojrzenie
na problematykę związaną z opatrzonym krako‑
wianom Bunkrem Sztuki rzucili goście z Belgii:
Patrick Viaene z KASK School of Arts Ghent i Har‑
lind Libbrecht – architekt krajobrazu z Univer‑
sity College w Gandawie. Niezwykłym kunsztem
wizualnym zachwycili goście z Węgier: László
Zsolt Bordos – artysta obrazowania trójwymia‑
rowego pochodzący z Budapesztu, zaliczany
do czołowych twórców video‑mappingu na świe‑
cie i Popesz Csaba Láng – artysta wizualny, czło‑
nek duetu artystycznego Elektro Moon Vision.
Zaprzyjaźnione uczelnie w Polsce reprezentowali
Aleksander Serafin z Instytutu Architektury
Politechniki Łódzkiej i Jan Cudzik z Katedry
Architektury Morskiej i Przemysłowej Wydziału
Architektury i Urbanistyki Politechniki Gdań‑
skiej. Z ramienia Wydziału Architektury Wnętrz
ASP w Krakowie wystąpiły cztery piękne i błysko‑
tliwe panie: Magdalena Celadyn, Joanna Łapiń‑
ska, Patrycja Ochman‑Tarka i Małgorzata Zbroiń‑
ska‑Piątek. Nad całokształtem imprezy czuwała
w roli moderatora dziekan WAW dr hab. Beata
Gibała‑Kapecka.
Space reloading jako współczesne ujęcie pro‑
blematyki rekonfiguracji przestrzeni miejskiej
zostało przebadane pod wieloma aspektami.
Mgr inż. arch. Jan Cudzik, dostrzegając niestałość
przestrzeni miejskiej i – jako konsekwencję –
potrzebę elastycznego podejścia do jej tworze‑
nia, przedstawił syntetyczną analizę historyczną
ruchu w sztuce i w architekturze. W efekcie
określił i uzasadnił zmienność współczesnej
przestrzeni miejskiej jako jej immanentną cechę.
„Ruch zmienił i będzie zmieniał spo‑
sób, w jaki patrzymy zarówno na sztukę, jak
i na architekturę. Dynamika, która pojawiła się
w sztuce wraz z wprowadzeniem do niej ruchu,
sprawia, że mamy do czynienia z nowego rodzaju
estetyką. Jest to estetyka, która bardziej wpisuje
się w kanon współczesnego postrzegania piękna”
(J. Cudzik, Kinematyka jako odpowiedź na współ‑
czesną potrzebę tworzenia przestrzeni rekonfigu‑
rowalnych w sztuce i architekturze).
Z kolei dr Aleksander Serafin nowej drogi
wprowadzania zmian w przestrzeni miejskiej
doszukuje się w ekspresji. Swoje stanowisko
popiera analizą licznych przykładów w sztuce
i architekturze.
„Naturalne przysposobienie estetyczne czło‑
wieka w pewnych przypadkach wymusza więc
na twórcach także świadomą dezorganizację
przestrzeni. Pojęcie chaosu przyjmuje zasadniczo
znaczenie pejoratywne, dlatego rozwiązaniem
staje się zamierzona redefinicja ustanowionego
wstępnie porządku form. Ich klasyczny układ
zostaje zaburzony poprzez subiektywne działa‑
nie artysty czy też projektanta. Fundamentalną
podstawą tak rozumianego przewartościowania
wydaje się ekspresja. Ta bowiem, jako czynnik
skrajnie indywidualny, zdaje się gwarantować
powrót do humanistycznego wymiaru prze‑
strzeni, przesyconej racjonalizmem” (A. Serafin,
Ekspresja podstawą redefinicji porządku formy
w przestrzeni miejskiej).
Poza teorią prelegenci przedstawili także
praktyczną stronę czasowej transformacji prze‑
strzeni miejskiej z uwzględnieniem zarówno
ekspresji, jak i kinematyki. László Zsolt Bordos
i Popesz Csaba Láng w multimedialnych prezen‑
tacjach ukazali bogactwo warsztatu artysty wizu‑
alnego operującego techniką video‑mappingu,
co zdaje się najpopularniejszą i najbardziej ade‑
kwatną do naszych czasów metodą przekształca‑
nia przestrzeni miejskiej. O takiej transformacji
Bunkra Sztuki autorstwa Wojtka Kapeli pisałam
już w poprzednim numerze.
153
Space reloading, jak się okazało, ma wiele
twarzy. Może być m.in. dostrzeganiem przemian
zachodzących w przestrzeni. Poprzez wydoby‑
wanie licznych śladów przeszłości przestrzeń
przechodzi kolejne transformacje, co w swoim
wykładzie odnoszącym się do muzeum sztuki
współczesnej MOCAK podkreśliła dr Małgorzata
Zbroińska‑Piątek. Jak sama mówiła, jej wykład
„ma na celu ukazanie przemian, jakim ulegały
z biegiem lat tereny dawnej fabryki Oskara Schind
lera i jej okolice, przedstawia ich nawarstwianie
się oraz treści, których są nośnikiem w obecnym
kontekście funkcjonalno‑przestrzennym. Poka‑
zuje, w jaki sposób ujawniają się ślady historii,
gdzie są wyraziste, a kiedy ich obecność jest nie‑
malże nienamacalna, ale jednak wyczuwalna.
Opowiada o przestrzeni widzianej oczyma archi‑
tekta wnętrz, a więc kogoś, kto przestrzeń kreuje,
ale jest również jej użytkownikiem” (M. Zbroiń‑
ska‑Piątek, Miejsce dla sztuki – pamięć miejsca.
MOCAK: ślady historii w przestrzeni współczesnych
wydarzeń kulturalnych na krakowskim Zabłociu).
Teoretyczne rozważania nad istotą reload‑
ingu i prezentacje zrealizowanych projektów
w różnych częściach świata, obrazujących cza‑
sową rekonfigurację przestrzeni uzupełniały
wykłady odnoszące się bezpośrednio do miejsca
konferencji, które było obiektem konkursu stu‑
denckiego. Bunkier Sztuki jest bowiem obiektem
niezwykłym.
„Oglądany z zewnątrz budynek Cafe Bunkier
wygląda jak szklany dom, którego ściany pokryte
są tworzywem sztucznym. Dzięki temu w zimie
można usiąść przy stoliku «na zewnątrz»,
mając widok na Planty oraz spacerujących
przechodniów […]. Bunkier Sztuki ma swój kli‑
mat, pewną magię, coś, co sprawia, że musisz
się tam wybrać i masz nadzieję, że będzie wolny
stolik” (H. Libbrecht, Przestrzeń publiczna dla
ludzkich potrzeb).
Budynek Galerii Bunkier Sztuki wymaga
ponadto specjalnego traktowania. Jest bowiem
pozostałością stylu, który już przeminął, stylu
bardzo wartościowego, który ukształtował nowe
pokolenia architektów i artystów.
„Brutalizm był fundamentalnym kierun‑
kiem, który nadał modernizmowi nowe orienta‑
cje. Brutalizm niewątpliwie wpłynął na młode
pokolenie projektantów. Popularność minima‑
lizmu, jak również «nowego», «trzeźwego» spoj‑
rzenia niewątpliwie nawiązuje do XX‑wiecznego
brutalizmu. Najbardziej znaczące przykłady tego
stylu muszą być chronione. Pierwszym krokiem,
jaki należy podjąć, jest wykonanie inwentary‑
zacji najlepszych budynków, by tym samym
zintensyfikować działania na poziomie regio‑
nalnym, krajowym i międzynarodowym. Wiele
ze starych kluczowych budynków brutalizmu
wymaga pilnych prac naprawczych i restau‑
racyjnych. W naszych czasach, gdzie ciągłość
ma ogromne znaczenie, wszyscy aktorzy świata
architektury ponoszą odpowiedzialność za znale‑
zienie nowych zastosowań dla tego dziedzictwa”
(P. Viaene, The Cracow Bunkier Sztuki & aspects
of brutalist architecture in and outside Belgium).
Mgr inż. arch. Magdalena Celadyn nawiązała
dialog z P. Viaene’em i przedstawiła rzetelną ana‑
lizę Bunkra Sztuki, począwszy od historii miej‑
sca i charakterystyki pierwotnego projektu, aż
po różnorodność relacji, w jakie mogą wchodzić
wnętrze, zewnętrze i odwiedzający galerię ludzie.
Wypunktowała istotne kontrasty tworzące prze‑
strzeń: opozycję wnętrza i chroniącej go powłoki
zewnętrznej, a także związek zabytkowej
i XX‑wiecznej struktury. Podkreślając niestosowne
do współczesnych czasów zamknięcie na świat
zewnętrzny galerii określeniem „zamknięta
świątynia sztuki”, zaproponowała szereg kroków,
które doprowadzić powinny do idealnego rozwią‑
zania rekonfiguracji Bunkra Sztuki, otwierającego
go na zewnątrz i wprowadzającego w relację dia‑
lektyczną z ludźmi i okolicą.
„Niebagatelne w tak nakreślonej między
uczestnikami relacji wydarzeń należyta jakość,
komfort oraz sekwencja zwiedzania i aktywności
widza w konsekwencji mogłyby stać się źródłem
pełnej intelektualnej i estetycznej satysfakcji”
(M. Celadyn, Bunkier Sztuki – dialektyka prze‑
strzeni ekspozycyjnej).
Istota space reloadingu, pomimo wielu pro‑
pozycji formalnych czy też technicznych, leży jed‑
nak chyba w samym człowieku; tak w odbiorcy,
który nakładając własne warstwy – odbierane
zmysłowo lub wyimaginowane – buduje wielość
prywatnych obrazów, jak w twórcy, co w zasadzie
potwierdza mnogość interpretacji samego hasła
przez uczestników konferencji. Niebagatelną
rolę w tym procesie odgrywa architekt wnętrz,
który oddziałuje bezpośrednio na przestrzeń
i pośrednio na odbiorcę. Kształtuje środowisko,
wytycza szlaki, podejmuje istotne decyzje dla
lokalnych społeczności. Łączy wizualne z tak‑
tylnym i audialnym, tworząc tym samym dzieło
otaczające ludzi, wpływające do ich wnętrz, skra‑
dające ich serca. A zatem:
„Burzmy mury, znaczmy w przestrzeni
punkty i łączmy ze sobą te najodleglejsze.
Kreślmy w rzeczywistości nowe funkcje, trans‑
plantując w przestrzenie swoje projekty. Bo bycie
projektantem zobowiązuje do odpowiedzialno‑
ści za powoływanie do życia nowych miejsc.
Do rozpisania dla nich partytury i przemyślenia
możliwych do zaistnienia sytuacji, które wpły‑
wać będą w czasie rzeczywistym na ich kształt”
(P. Ochman‑Tarka, Trans‑plantacje przestrzeni.
Na przykładzie dietlowskich planów przebudowy
krakowskich plant).
Wszystkie cytaty za: Space reloading. Nowa prze‑
strzeń – miejsca w mieście,
red. B. Gibała‑Kapecka, Kraków 2014.
154
Wiadomości asp /67
Kronika wydarzeń
O Mehofferze
w Wiśniowej
Sesja naukowa
Michał Pilikowski
Bywa tak, że w poszukiwaniu natchnienia artyści
malarze wyjeżdżają na wieś, by tam – w ciszy
i spokoju oraz w bliskim kontakcie z naturą –
tworzyć prawdziwą sztukę. Jednym z najsławniej‑
szych miejsc w Europie, które upodobali sobie
artyści, była wioska Barbizon położona niedaleko
Paryża, w której przebywało – w latach 1830–
1860 – wielu wybitnych francuskich malarzy.
W latach 60. XIX w. Barbizończycy zakoń‑
czyli swą działalność. Znaleźli jednak następców
– w Polsce, a dokładniej w Wiśniowej na Podkar‑
paciu. W 1867 r. dwór w Wiśniowej przeszedł
w ręce Franciszka Mycielskiego – i niebawem
stał się jednym z ulubionych miejsc wypoczynku
i pracy twórczej dla krakowskiej bohemy arty‑
stycznej. Cisza, spokój, podkarpackie wiejskie
pejzaże, a do tego miła atmosfera, nastrój
sprzyjający pracy twórczej, towarzystwo innych
malarzy i jeszcze pałac – czego chcieć więcej?
Artyści dobrze czuli się w Wiśniowej. Z czasem
nazwali oni to miejsce „Barbizonem wiśniow‑
skim”, nawiązując do słynnej wioski artystycz‑
nej pod Paryżem. Sytuacja taka utrzymywała się
do końca okresu międzywojennego.
Do wspaniałych tradycji rodu Mycielskich
nawiązuje Towarzystwo im. Zygmunta Myciel‑
skiego w Wiśniowej, którego prezesem jest
Andrzej Szypuła. Od 2008 r. Towarzystwo orga‑
nizuje w Wiśniowej międzynarodowe plenery
malarskie. W czasie ich trwania odbywają się
sympozja naukowe.
Nie inaczej było w tym roku. Od 20 vii do 3
VIIi 2014 r. w Wiśniowej odbywał się VII Między‑
narodowy Plener Malarski „Wiśniowa pachnąca
malarstwem”, którego kuratorem był Grzegorz
Wnęk. W sobotę 26 vii 2014 r. w Gimnazjum
im. Orląt Lwowskich w Wiśniowej odbyła się
sesja naukowa poświęcona życiu i twórczości
→ 26 vii 2014
→ Wiśniowa
↑ Dominika Guła fot. Jerzy Tomala
↑ Zbigniew Cebula fot. Jerzy Tomala
↓ Beata Bigaj fot. Jerzy Tomala
↓ Wołodymyr Żyszkowycz fot. Jerzy Tomala
Józefa Mehoffera. Warto bowiem przypomnieć,
że Józef i Jadwiga Mehofferowie należeli do naj‑
częstszych gości Mycielskich w Wiśniowej. Sympo‑
zjum było niezwykle interesujące, a wśród prele‑
gentów znalazło się wiele osób związanych z naszą
Akademią. Autorzy referatów to: Grzegorz Wnęk
(który odpowiadał także za opiekę naukową i pro‑
wadzenie), Zbigniew Cebula, Wołodymyr Żyszko‑
wycz, Jan Wolski, Magdalena Rabizo‑Birek, Beata
Bigaj, Dorota Rucka‑Marmaj, Dominika Guła,
Władysław Tabasz, Anna Zeńczak, Agnieszka
Stanisławczyk, Józef Ambrozowicz i Michał Pili‑
kowski. Patronat honorowy nad sympozjum objął
prof. Stanisław Tabisz, rektor Akademii Sztuk
Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
ma jeszcze jeden powód, by w tym roku przypo‑
minać postać Józefa Mehoffera. Przecież równo
sto lat temu, w październiku 1914 r., Mehoffer
rozpoczął urzędowanie na stanowisku rektora
krakowskiej ASP.
155
Kronika wydarzeń
Nasi
na Kujawach
Szepty 2014
ii Wydziałowy
Wystawa Krzysztofa Konkurs Malarski
Kiwerskiego
dla studentów
i Adama
WKiRDS naszej
Wsiołkowskiego
Akademii
→ Galeria Sztuki Współczenej
Włocławek
→ 6 – 29 vi 2014
W Galerii Sztuki Współczesnej we Włocławku
odbyła się wystawa dwóch pedagogów naszej
Uczelni – Krzysztofa Kiwerskiego i Adama
Wsiołkowskiego.
Profesor Kiwerski zaprezentował swoje naj‑
nowsze cykle obrazów: Martwa natura, Zabawki
dorosłego faceta, Gadu‑gadu, wśród których
szczególną uwagę publiczności przyciągały prace
stanowiące swoistą reminiscencję niedawnego
pobytu artysty w Nowym Jorku (Vermeer in NY).
Profesor Wsiołkowski pokazał zestaw obrazów,
na który złożyły się fragmenty prowadzonych
przezeń od lat cyklów: Zjawisko, Miasto nieznane,
Obecność, Felek i ja, inkografie, a także 36‑sekun‑
dowy filmik wideo mówiący o relacji artysty
do postaci i dzieła Stanisława Wyspiańskiego.
Podczas wernisażu odbył się pokaz filmu
K. Kiwerskiego The Rolling Stones oraz projek‑
cja dwóch filmów telewizyjnych o twórczości
A. Wsiołkowskiego i jego „świńskiej” kolekcji
(inf. wł.).
156
Wiadomości asp /67
Konrad Kozieł
15 III 2014 r. nastąpiło rozstrzygnięcie II Wydzia‑
łowego Konkursu Malarskiego dla studentów
Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
ASP w Krakowie. Oceny prac podjęło się jury
konkursu powołane w następującym składzie:
dr hab. Marta Lempart‑Geratowska prof. ASP,
dziekan Wydziału Konserwacji i Restauracji
Dzieł Sztuki ASP w Krakowie, mgr Dorota Kwieciń‑
ska‑Nosek, prof. Allan Rzepka, dr hab. Mirosław
Sikorski, dr Sebastian Wywiórski.
Nagrodę Dziekana WKiRDS przyznano Joannie
Kunert. Nagroda Rady Samorządu Studenckiego
WKiRDS przypadła Monice Kuładze. Wyróżnie‑
nie Honorowe Katedry Sztuk Pięknych otrzy‑
mała Regina Główczak, zaś Specjalną Nagrodę
prof. Allana Rzepki przyznano Joannie Sztyrak.
Krakowska
Grafika
w Pekinie
→ 1895 Cultural and Creative
Industry Park, Nantong, Chiny
→ 6 – 22 vi 2014
„Polish Cracow Graphique Art Exhibition“ –
to tytuł wystawy, której wernisaż odbył się 22 vi
br. w 1895 Cultural and Creative Industry Park
w miejscowości Nantong w Chinach. Na wystawie
zaprezentowane zostały prace krakowskich grafi‑
ków: Anny Sobol‑Wejman, Stanisława Wejmana,
Krzysztofa Skórczewskiego i Jacka Sroki. Wszyscy
uprawiają techniki wklęsłodrukowe (akwaforta,
akwatinta i miedzioryt). Kolekcja grafiki przy‑
była do Chin wraz z pierwszą edycją Festiwalu
Kultury Polskiej w Pekinie w 2012 r. Na ekspo‑
zycję artystów związanych z krakowską Akade‑
mią Sztuk Pięknych złożyło się 161 obiektów.
Dzięki uprzejmości Stowarzyszenia im. Ludwiga
van Beethovena kolekcja pozostała w dyspozycji
Ambasady rp w Pekinie z intencją organizacji
kolejnych wystaw w chińskich instytucjach arty‑
stycznych. W ubiegłym roku w maju wystawa
została pokazana na Uniwersytecie Technologii
i Sztuki w Jinan w ramach Dni Kultury Polskiej,
następnie trafiła do Szanghaju gdzie została
pokazana w Shanghai Hongqiao Contemporary
Art Museum; w listopadzie została pokazana
w galerii Liu Haisu w Changzhou. W kwietniu
i maju 2014 r. odbyły się dwie odsłony wystawy,
w galerii Four Face Space w miejscowości Luodai
pod Chengdu oraz – w Nantong pod Szanghajem.
Władze chińskiego Nantong zabiegają o utwo‑
rzenie w mieście centrum wystawowo‑eduka‑
cyjnego, w którym wykładaliby wybitni polscy
graficy. To ważna promocja polskiej sztuki poza
granicami kraju. (inf. wł.)
Zwierciadła wszechświata
Nagroda
vii konkurs dla studentów
dla
II pracowni rysunku i malarstwa
prof. Jerzego
Nowakowskiego na Wydziale Architektury Wnętrz
→ Galeria Grodzka w Krakowie
→ v 2014
Michał Misiak
↓ Natalia Hevko
↑ Wojciech Gryszkiewicz
4 ix 2014 r. został rozstrzygnięty konkurs na pro‑
jekt dwustronnego medalu poświęconego Xawe‑
remu Dunikowskiemu dla uczczenia 50. rocznicy
Jego śmierci. Konkurs, ogłoszony przez profesora
Józefa Murzyna – dziekana Wydziału Rzeźby,
był skierowany wyłącznie do studentów i peda‑
gogów Wydziału Rzeźby Akademii Sztuk Pięk‑
nych w Krakowie. Sąd konkursowy (prof. Ewa
Janus, prof. Krzysztof Nitsch, prof. Józef Murzyn,
prof. Stanisław Hryń), po wnikliwej ocenie
wszystkich zgłoszonych do konkursu projektów,
kierując się ideą wyboru projektu o najwyższych
walorach artystycznych, spełniającego jedno‑
cześnie wszystkie warunki konkursu – wyłonił
i uhonorował główną nagrodą projekt autorstwa
profesora Jerzego Nowakowskiego. W imieniu
Sądu Konkursowego składam serdeczne gratu‑
lacje Panu Profesorowi – przewodniczący jury
prof. Stanisław Hryń.
W Galerii Grodzkiej w Krakowie odbyła się
wystawa pt. Zwierciadła wszechświata. To zwień‑
czenie siódmej już odsłony konkursu dla studen‑
tów II pracowni rysunku i malarstwa na Wydziale
Architektury Wnętrz. Wart podkreślenia jest
szczególny charakter konkursu: członkowie jury
także podejmują się realizacji dzieł na konkur‑
sowy temat oraz – wspólnie ze studentami – biorą
udział w wystawie pokonkursowej. Laureatami
minionej edycji zostali studenci: Natalia Hevko
(i nagroda), Wojciech Gryszkiewicz (II nagroda)
oraz Patrycja Stania (III nagroda). Pozostali
uczestnicy to: Andżelika Grodecka, Katarzyna
Jaskóła, Magdalena Leśniak, Joanna Miernik,
Katarzyna Rothert, Patrycja Stania, Joanna
Szmyła, Bożena Szumilas, a także członkowie
jury: prof. Ewa Kutermak‑Madej, prof. Roman
Kurzawski, dr Michał Misiak.
Kuratorką i pomysłodawczynią konkursu
jest prof. Ewa Kutermak‑Madej, która tak opisuje
temat i tytuł tegorocznej wystawy:
„Wszechświat jest specyficznym gabinetem
luster. Kwestią czasu pozostaje udowodnie‑
nie, że patrząc w przeciwnym kierunku, zoba‑
czymy ten sam fragment kosmosu. Tworzą się
prawdopodobnie obrazy tych samych obiektów
astronomicznych, kopie przedmiotów w zwier‑
ciadlanych odbiciach. W czasie Wielkiego
Wybuchu mogło powstać kilka wszechświatów
splatających się ze sobą i stąd zjawiska nie‑
wytłumaczalne, takie jak wędrówki w czasie,
obrazy dziwnych postaci.
Lustrzane odbicie fragmentów kosmosu
jawi mi się jako bardzo interesujący i inspiru‑
jący temat dla artystów, szczególnie tych, któ‑
rzy dopiero stawiają pierwsze kroki na swojej
twórczej drodze. Zagadki czasu i przestrzeni już
od siedmiu lat rozpalają zmysły.
Ustawiona w pracowni instalacja jest inspi‑
racją do podjęcia tak fantastycznego tematu.
Symbole zawarte w tej «trochę scenografii»
poruszają wyobraźnię. Jak namalować super‑
nową? Co to za hasło, że czarne dziury wcale nie
są czarne? Co z kosmicznym złomem? Jak możemy
rozróżnić typy gwiazd? Odpowiedź astrofizyków
na ostatnie pytanie wydaje mi się bardzo „arty‑
stowska”: dla ogromnej większości gwiazd cechą
charakterystyczną pozostaje kolor emitowanego
światła – jak w sztuce. Kształt kosmicznych obiek‑
tów, ich różnorodność oraz piękno gwiaździstych
konstelacji są inspiracją największego kalibru”.
157
Kronika wydarzeń
Publikacje
W Legnicy
i w Kielcach
We wstępie do katalogu odbywającej się w dniach
31 x – 1 XII 2013 wystawy pokonkursowej Anna
Kania pisze: „Kolejną, 23. edycję konkursu malar‑
stwa młodych PROMOCJE zdominowali tym razem
absolwenci krakowskiej Akademii Sztuk Pięk‑
nych. Należy bowiem przypomnieć, że to konkurs
organizowany tylko dla aktualnych (ubiegło‑
rocznych) absolwentów kierunków malarskich
wyższych uczelni artystycznych. To zawężenie
do jednoznacznie narzuconej regulaminem PRO‑
MOCJI zamkniętej grupy potencjalnych artystów
sprawia, że konkurs staje się niejako płaszczy‑
zną konkurencji między krajowymi uczelniami
kształcącymi w tym zakresie. Można na tej pod‑
stawie ustalić jakby ranking szkół artystycz‑
nych – co potwierdzają równocześnie co jakiś
czas organizowane w Galerii Sztuki w Legnicy
zbiorcze prezentacje laureatów z poprzednich
edycji PROMOCJI zatytułowane Drogi twórcze
[…]. Stąd wiadomo, że w kraju prym wiodą wła‑
śnie ASP w Krakowie, Warszawie, Wrocławiu,
Książka
o Wydziale
Grafiki asp
w Krakowie
Poznaniu i Katowicach, których absolwenci
zdobywają najczęściej nagrody «promocyjne»”.
A oto laureaci – nasi ubiegłoroczni dyplo‑
manci: Grand Prix oraz Nagrodę „Pisma Arty‑
stycznego Format” zdobył Juliusz Kosin; Nagrodę
Marszałka Województwa Dolnośląskiego – Paweł
Słota; Nagrodę BWA w Zielonej Górze – Katarzyna
Celek (wszyscy z pracowni prof. Leszka Misiaka);
wyróżnienie firmy JPJ przypadło w udziale Marty‑
nie Borowieckiej z pracowni prof. Adama Wsioł‑
kowskiego, a wyróżnienie firmy COBEX otrzymał
Bartosz Czarnecki z pracowni prof. Grzegorza
Bednarskiego.
W vi 2014 r. w kieleckim BWA odbyła się pokon‑
kursowa wystawa Interdyscyplinarnego Konkursu
Plastycznego Województwa Świętokrzyskiego
PRZEDWIOŚNIE 37 (to już jego 37. edycja). Na kon‑
kurs wpłynęło 260 prac 98 autorów; do wystawy
jury zakwalifikowało 157 prac 80 twórców.
Grand Prix konkursu zdobyła Martyna
Borowiecka, nasza ubiegłoroczna absolwentka
Wydziału Malarstwa z pracowni prof. Adama
Wsiołkowskiego, za zestaw dwu obrazów. Nagrodę
BWA w Kielcach przyznano Emilii Dragosz, dyplo‑
mantce z pracowni prof. Leszka Misiaka. (inf. wł.)
← Juliusz Kosin
GRAND PRIX mkidn
Nagroda Pisma
Artystycznego
format
158
Wiadomości asp /67
↓↙ Martyna Borowiecka
Materiały, olej na płótnie
115 × 130 cm
Kożuch, olej na płótni,
115 × 130 cm
Michał Pilikowski
W książce Grafika – ASP – Kraków – której
redaktorem był Krzysztof Tomalski, dziekan
Wydziału Grafiki – pomieszczono wiele arty‑
kułów przybliżających nam przeszłość i chwilę
obecną Wydziału Grafiki. Autorami tekstów są:
Jan Fejkiel, Piotr Kunce, Zbigniew Zegan, Domi‑
nik Stanisławski, Marta Anna Raczek‑Karcz,
Marcin Giżycki i Marek Janczyk. W kolejnej
części publikacji znajdziemy biogramy arty‑
stów aktualnie związanych z Wydziałem Grafiki
oraz reprodukcje ich prac. Właśnie z racji licz‑
nych reprodukcji dzieł sztuki książkę tę można
również określić jako album. W dalszej części
pokazano poszczególne katedry i pracownie
Wydziału Grafiki. Niezwykłe jest to, że możemy
niemalże wejść do pomieszczeń, w których
pracują artyści. Dla każdego, kto interesuje się
grafiką, zobaczenie miejsc, w których powstają
dzieła sztuki, urządzeń, które są pomocne przy
ich tworzeniu, oraz artystów przy pracy nie jest
obojętne. Na końcu książki zamieszczono aneks,
w którym znalazły się zestawienia osób, które
odegrały lub odgrywają ważną rolę w kształto‑
waniu historii Wydziału Grafiki oraz spis wszyst‑
kich absolwentów Wydziału z lat 1951–2013.
Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie w Krakowie, format 28 × 24 cm,
liczba stron 432. Cena z vat 78,38 zł.
The
Monuments
Men → George Clooney, reżyser
i odtwórca jednej z głównych ról,
kadr z filmu.
Jacek Dembosz
28 II br. miał w Polsce premierę film Odkrywcy
skarbów w reżyserii George’a Clooneya. Filmo‑
wej premierze towarzyszyła książka Roberta
M. Edsela pod tym samym tytułem, w oparciu
o którą film powstał. Książka i film noszą w ory‑
ginale tytuł The Monuments Men i opowiadają
o ośmiu alianckich żołnierzach, którzy podczas
II wojny światowej poszukiwali i odzyskiwali zra‑
bowane przez nazistów dzieła sztuki. Po desan‑
cie w Normandii, we Francji do tej czynności
oddelegowano 12 oficerów, podobny nieduży
zespół działał we Włoszech. Ta elitarna grupa
nosiła nazwę Monuments, Fine Arts and Archi‑
ves Program (Sekcja Pomników Sztuk Pięknych
i Archiwów), a w jej skład wchodzili historycy
sztuki, dyrektorzy muzeów, architekci. W isto‑
cie odzyskiwaniem dzieł zajmowało się ok. 350
osób, kobiet i mężczyzn, które ryzykowały
życie, by zachować dla potomnych jak najwię‑
cej ze światowego dziedzictwa sztuki. W przeci‑
wieństwie do radzieckich „brygad trofeów”, które
zajmowały się łupieniem zagrabionych obiektów
kultury i wywożeniem ich w głąb ZSRR, Monu‑
ments Men ich poszukiwało, inwentaryzowało
je i przekazywało do utworzonego w tym celu
w Wiesbaden magazynu Central Collecting Point.
Trafiło tam 5 mln bezcennych obiektów, co poka‑
zuje skalę grabieży dokonanej przez Niemców.
A przecież wiele dzieł sztuki z rozmysłem
zniszczono, uległy unicestwieniu podczas dzia‑
łań wojennych lub zaginęły.
Jednak, jak zauważył historyk i politolog
prof. Arkadiusz Stempin, „nie wszyscy Monu‑
ments Men mieli w głowie dobro kultury”, nie
dotyczy to tych wymienionych w książce, część
spośród nich przywłaszczyła sobie dzieła sztuki,
wysyłając je w paczkach do domów, do Ame‑
ryki. To właśnie te ciągle zaginione obiekty.
John Meador z Teksasu (podaję za A. Stempi‑
nem), który przemierzał szlak bojowy z Fran‑
cji do Berlina, nie przepuścił żadnej okazji,
by wycinać z ram co cenniejsze obrazy, z willi
markiza Saint Carlosa zabrał barokową porcelanę
i srebrne serwisy, a także eksponaty ze skarbca
św. Serwazego z Quedlinburga, średniowiecz‑
nej rezydencji niemieckich cesarzy. Zdobycze
te wysyłano następnie do Ameryki w paczkach
opatrzonych dla niepoznaki napisami: „Biblia”.
O tych i podobnych historiach w filmie się nie
wspomina. „Wśród zrabowanych dóbr kultury –
podaje A. Stempin – są drogocenne obrazy,
książki, grafiki i egzemplarze broni palnej. Dyrek‑
torzy wielu amerykańskich muzeów przyznają,
że nie znają pochodzenia wielu wiszących u nich
obrazów z Niemiec. W New York Metropolitan
Museum jest ich 393, w Chicago Art Institute 548,
w Cleveland Museum of Art 370, w National Gal‑
lery Washington 350, a w Boston Museum of Fine
Arts ze 200. […] W Stanach Zjednoczonych
dochodzi do wymiany pokoleniowej, w efekcie
prywatne zbiory «łowców skarbów», którzy tro‑
pili arcydzieła kultury w kryjówkach albo zwę‑
dzili je z Central Collecting Points, przejmują ich
rodzinni sukcesorzy”, próbujący je obecnie spie‑
niężyć, wystawiając je na licytacjach, z których
zazwyczaj dowiadujemy się o ich istnieniu.
Film przemknął przez ekrany kinowe nie‑
zauważony, może dlatego, że nosi charakter
paradokumentu, a nie obrazu hollywoodzkiego
napakowanego wątkami miłosnymi, szpiegow‑
skimi i sensacyjnymi. Bardzo wiernie odtworzone
są realia, scenografia, może dlatego, że zachowało
się dużo fotografii z tej wojennej akcji. Książkę
można przeczytać, a film obejrzeć w domu, gdyż
jest dostępny na płytach DVD (także w wersji
Blu‑ray).
S
p
r
o
s
t
o
w
a
n
i
e
Redakcja „Wiadomości ASP” informuje, że do artyku‑
łu pani Konstancji Pleskaczyńskiej pt. Göbekli Tepe,
Decydująca rola kultury w rozwoju naszej cywilizacji,
zamieszczonego w 66. numerze „Wiadomości ASP”
(s. 77, kol. 1, w. 9–12; s. 80, kol. 2, w. 9; s. 81, s. kol. 1,
w. 12–13) wkradł się błąd, który powstał na etapie ko‑
rekty, nie z winy autorki artykułu. Podajemy poprawne
brzmienie wskazanych fragmentów: „[…] do najważ‑
niejszych stanowisk należą Nevalı Çori z X tysiąclecia
p.n.e. (niestety zalane przez spiętrzoną wodę po wy‑
budowaniu Tamy Atatürka), Çayönü Tepesi z około
VIII tysiąclecia p.n.e., Çatal Höyük z VII tysiąclecia
p.n.e.”; „Około VIII tysiąclecia p.n.e. zostało dokładne
zasypane i porzucone.”; „[…] Karahan Tepe, rozległe
założenie zajmujące około 60 tys. m2, z okresu neoli‑
tu preceramicznego, trwającego od IX/VIII tysiąclecia.
p.n.e. do VII/VI tysiąclecia p.n.e.”. Przepraszamy za za‑
istniałą pomyłkę.
159
P
publikacje
Podręcznik,
nie tylko dla
scenografów
Książka Perspektywa odręczna oraz techniki
podania projektów scenograficznych Janusza
Wrzesińskiego wypełnia dotkliwą lukę w szkol‑
nictwie akademickim, jaką jest brak podręczni‑
ków poświęconych warsztatowym zagadnieniom
projektowania dekoracji dla teatru i filmu. Autor,
opierając się na wieloletnim doświadczeniu
zawodowym oraz pedagogicznym, dzięki wszech‑
stronnemu wykształceniu stworzył podręcznik
precyzyjnie ukazujący zasady przygotowania
projektu scenograficznego.
Reguły perspektywy architektonicznej zostały
przystępnie przedstawione w wyodrębnionych
www.wydawnictwo.asp.krakow.pl
Wydawca: Akademia Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie
Redaktor naczelny: prof. Stanisław Tabisz,
rektor ASP w Krakowie
Kierownik Działu Promocji i Wydawnictw:
Jacek Dembosz, [email protected]
Zespół redakcyjny: prof. asp Barbara Ziembicka,
dr hab. Kinga Nowak, prof. Janusz Krupiński,
prof. asp Łukasz Konieczko, mgr Jacek Dembosz,
mgr Michał Pilikowski.
[email protected], tel. 12/ 2992045
160
Wiadomości asp /67
rozdziałach. Dzięki temu odbiorca ma szansę
– nie będąc nawet umysłem ścisłym – prześledzić
proces powstawania iluzji przestrzeni trójwymia‑
rowej dzięki zasadom perspektywy.
Autor książki, Janusz Wrzesiński, jest sce‑
nografem po krakowskiej ASP i nauczycielem
akademickim tamże, a także architektem po Poli‑
technice Krakowskiej. Podręcznik przeznaczony
jest dla studentów scenografii, ale z pewnością
zainteresuje także architektów.
Wydawnictwo ASP w Krakowie, format
35 × 25 cm, liczba stron 102, wszystkie strony
ilustrowane. Cena z vat 43,05 zł.
www.wiadomosciasp.pl
Projekt i skład: Michał Bratko
[email protected]
Layout: Jakub Sowiński (Biuro Szeryfy)
Złożono krojem: Unit Slab
Korekta redakcyjna: Lucyna Sterczewska
Korekta: Adam Wsiołkowski
Nakład: 1500 egz.
ISsN 1505–0661
Wiadomości asp w Krakowie
Dołącz do nas na Facebooku
Akademia Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 012 299 20 00, 012 422 09 22
fax 012 422 65 66
Rektor prof. Stanisław Tabisz
Prorektor ds. Nauki i Spraw Zagranicznych
prof. Piotr Bożyk
Prorektor ds. Studenckich
dr hab. Jan Tutaj
Kanclerz dr Jolanta Ewartowska
Wydział Malarstwa
Dziekan dr hab. Piotr Korzeniowski
Prodziekan dr hab. Witold Stelmachniewicz
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 012 299 20 31
Wydział Rzeźby
Dziekan prof. Józef Murzyn
Prodziekan prof. asp Ewa Janus
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 12 299 20 37
Wydział Grafiki
Dziekan dr hab. Krzysztof Tomalski
Prodziekan dr Tomasz Daniec
ul. Humberta 3, 31-121 Kraków
tel. 12 632 13 31, 12 632 48 96
ul. Karmelicka 16, 31-128 Kraków
tel. 12 421 43 82
Wydział Architektury Wnętrz
Dziekan dr hab. Beata Gibała‑Kapecka
Prodziekan dr hab. Joanna Kubicz
ul. Humberta 3, 31-121 Kraków
tel. 12 632 13 31, 12 632 48 96
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Dziekan dr hab. Marta Lempart‑Geratowska
Prodziekan dr Jarosław Adamowicz
ul. Lea 29, 30-052 Kraków
tel. 12 662 99 00
Wydział Form Przemysłowych
Dziekan prof. Andrzej Ziębliński
Prodziekan dr Anna Myczkowska‑Szczerska
ul. Smoleńsk 9, 31-108 Kraków
tel. 12 422 34 44
Wydział Intermediów
ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 38
31-111 Kraków
tel.12 299 20 37
[email protected]
Biblioteka Główna
Dyrektor mgr Jadwiga Wielgut‑Walczak
ul. Smoleńsk 9, 31-108 Kraków
tel. 12 292 62 77 w. 35
Korespondenci wydziałowi:
dr hab. Kinga Nowak – Wydział Malarstwa
dr Janusz Janczy – Wydział Rzeźby
dr Agnieszka Łukaszewska – Wydział Grafiki
mgr Joanna Łapińska – Wydział Architektury Wnętrz
mgr Joanna Hedrick – Wydział Konserwacji i Restau‑
racji Dzieł Sztuki
mgr Anna Szwaja – Wydział Form Przemysłowych
mgr Mariusz Sołtysik – Wydział Intermediów
Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych,
zastrzega sobie prawo do skracania i redagowania
nadesłanych tekstów.

Podobne dokumenty

Wiadomości ASP nr 65 - Kwartalnik o sztuce

Wiadomości ASP nr 65 - Kwartalnik o sztuce Sztuk Pięknych leżą w obrębie Plant. Główny gmach ASP przy pl. Jana Matejki 13, dalej jeden z budynków Wydziału Grafiki przy ul.  Karmelickiej 16, budynek Wydziału Architektury Wnętrz i  Wydziału G...

Bardziej szczegółowo