Pobierz publikację w wersji elektronicznej

Komentarze

Transkrypt

Pobierz publikację w wersji elektronicznej
Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki
PRACE NAUKOWE
SERIA KONFERENCJE
NR 1.2005
Regionalna strategia rozwoju
–
wspólne dzieło społeczności Dolnego Śląska
Polkowice, listopad 2005 r.
Organizatorzy konferencji:
Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki
Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych
Redaktor techniczny:
Joanna Dereń-Maciejewska
Printed in Poland
© Copyright by Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki
Drukarnia MCKK
ul. Budziszyńska 6a, 59-300 Lubin
tel./fax 076/ 841-52-22
e-mail: [email protected]
Szanowni Państwo,
konferencja, której pełne teksty referatów zawiera niniejsze
wydawnictwo, otwiera szeroką społeczną dyskusję nad strategią
rozwoju Dolnego Śląska.
Mam nadzieję, że publikacja pierwszej koncepcji strategii, jak
również informacja o podjętych systematycznych pracach
zmierzających do przygotowania niezbędnych dla formułowania
różnych strategii materiałów, przyczyni się do ożywienia
powszechnej dyskusji nad przyszłością naszej społeczności.
W dyskusji tej równie ważne jest przedstawienie naszych
marzeń jak i ich konfrontowanie z naszymi możliwościami. Równie
ważny jest głos ekspertów i obywateli dolnośląskiej społeczności,
którzy swoimi pomysłami i wysiłkiem ukształtują nasz wspólny los.
Wacław Kasprzak
Przewodniczący Komitetu Naukowego
5
Spis treści
Struktura i warunki realizacji dolnośląskiego produktu uzdrowiskowego
AGNIESZKA BECLA, ANETTA ZIELIŃSKA..................................................................................7
Kierunki rozwoju Województwa Dolnośląskiego zawarte w Strategii Rozwoju
Województwa Dolnośląskiego na lata 2007–2013
MIECZYSŁAW CIURLA.........................................................................................................17
Wpływ organizacji pracodawców na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw
KATARZYNA CYRANKOWSKA, MICHAŁ ŻYWICKI.....................................................................33
Założenia i warunki przygotowania Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
STANISŁAW CZAJA, GRZEGORZ KRUSZYŃSKI..........................................................................39
Dystrykt przemysłowy włoski Możliwości zastosowania doświadczeń
włoskich dystryktów przemysłowych w warunkach polskich
JERZY FIGUŁA....................................................................................................................45
Polkowice a wybrane aspekty rekonwersji przemysłowej z uwzględnieniem
Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego Polski na lata 2007–2013 (2025)
ADAM FISZER, ARTUR MAZUR............................................................................................59
Energetyka i ochrona środowiska w regionalnej strategii rozwoju Dolnego Śląska
ANDRZEJ GRACZYK............................................................................................................65
Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych (DCSR). Założenia, organizacja,
formy pracy, finansowanie
JERZY KALETA, MIROSŁAW MILLER.....................................................................................73
Innowacje w gospodarce Dolnego Śląska
JAN KOCH.........................................................................................................................81
Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich wybranych gmin Dolnego Śląska
IRENA KROPSZ...................................................................................................................89
6
Turystyka wiejska na Dolnym Śląsku
BARBARA KUTKOWSKA.......................................................................................................99
Irlandzkie doświadczenie w zakresie polityki innowacyjnej i edukacyjnej.
Wstęp do dyskusji nad regionalną strategią rozwoju
BARTOSZ MICHALSKI........................................................................................................107
Gospodarka żywnościowa Dolnego Śląska
KRYSTYNA SZYBIGA.........................................................................................................119
Realizacja założeń Polityki Leśnej Państwa na Dolnym Śląsku
MAREK ZIĘBA.................................................................................................................137
Sieć osadnicza Dolnego Śląska na tle uwarunkowań cywilizacyjnych
TADEUSZ ZIPSER..............................................................................................................153
7
Struktura i warunki realizacji
dolnośląskiego produktu uzdrowiskowego
AGNIESZKA BECLA, ANETTA ZIELIŃSKA
Akademia Ekonomiczna, Wrocław
1. Zagadnienia wprowadzające
Ochrona środowiska przyrodniczego to jedno z podstawowych wyzwań współczesności.
W jego ramach mieści się również funkcjonowanie uzdrowisk. Środowisko przyrodnicze
odgrywa w tym przypadku podwójnie istotną rolę: (1) szeroko rozumianego, podstawowego
zasobu dla istnienia uzdrowiska oraz (2) szeroko rozumianej przestrzeni oddziaływania samej
działalności uzdrowiskowej. W obu przypadkach stan środowiska przyrodniczego jest ważnym
czynnikiem implementacyjnym. Jest warunkiem i szansą uzyskania przewagi konkurencyjnej
w danej dziedzinie gospodarowania, co w konsekwencji stwarza szanse długofalowego
rozwoju, o zrównoważonym charakterze.
W polskim prawie za uzdrowisko uznaje się miejscowość, która uzyskała status uzdrowiska
(tym samym została uznana za uzdrowisko) i stwarza warunki sprzyjające rozwojowi
lecznictwa uzdrowiskowego oraz prowadzenia działalności wypoczynkowo-turystycznej [2].
Uzdrowisko zostało zdefiniowane w Polskiej Normie PN-Z-11000, jako obszar mający złoża
naturalnych surowców leczniczych, dostęp do wody morskiej i klimat o właściwościach
leczniczych (albo jeden z tych czynników) oraz zakłady i urządzenia lecznictwa
uzdrowiskowego, jak również sprzyjające warunki środowiskowe, w którym prowadzone jest
metodyczne leczenie określonych chorób oraz może być dodatkowo prowadzona działalność
wypoczynkowo-turystyczna [3].
Funkcjonujące gminy uzdrowiskowe prowadzą specyficzną gospodarkę uzdrowiskową,
która charakteryzuje się określonymi wymaganiami i właściwościami, a środowisko
przyrodnicze podlega bardziej rygorystycznej ochronie, niż na innych terenach. Uzdrowiska
mają wdrażać systemowe ujęcie zależności pomiędzy gospodarką, człowiekiem i przyrodą.
Celem poniższego artykułu jest krótka prezentacja możliwości rozwoju gmin
uzdrowiskowych na terenie województwa dolnośląskiego w oparciu o dokument „Dolnośląski
Produkt Uzdrowiskowy”. Autorki miały możliwość pracy w zespole przygotowującym ten
dokument. W związku z tym artykuł zawiera prezentację podstawowych elementów struktury
„Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego” oraz omówienie warunków niezbędnych do jego
8
właściwej realizacji. Opracowanie koresponduje z innym materiałem zawierającym prezentację
założeń i warunków przygotowania tego dokumentu, przedstawionym także na konferencji.
2. Struktura Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
W dokumencie „Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy” uwzględniono kilka zasadniczych
elementów składowych takich jak:
1. priorytety,
2. cele operacyjne,
3. działania i przedsięwzięcia.
Priorytety stanowią podstawowe płaszczyzny konsolidacji celów operacyjnych. Te ostatnie
rozpisane są na działania i przedsięwzięcia. Są one kompatybilne z gminnymi dokumentami
rozwoju lokalnego i planami inwestycyjnymi.
Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy spełnienia kilka zasadniczych priorytetów wojewódzkiej
strategii rozwoju na czterech zasadniczych płaszczyznach: (1) gospodarka, (2) infrastruktura,
(3) społeczeństwo oraz (4) ekologia-środowisko przyrodnicze.
W ramach priorytetu GOSPODARKA realizowane będą następujące cele operacyjne:
(G-1) – zwiększenie konkurencyjności i innowacyjności;
(G-2) – wspieranie małej i średniej przedsiębiorczości;
(G-3) – rozwój sektora uzdrowiskowo-turystycznego;
(G-4) – aktywizacja obszarów wiejskich;
(G-5) – upowszechnianie zasad ekorozwoju w lokalnej gospodarce.
W pierwszym przypadku polega on na przygotowaniu takiej oferty, która pozwoli
uzdrowiskom uzyskać określoną przewagę konkurencyjną. Innowacyjność polegać będzie na
połączeniu walorów leczniczych wód i borowin w uzdrowiskach, zakresu zabiegów leczniczych
z walorami turystyczno-historycznymi gminy i terenów okolicznych. Zintegrowany charakter
oferty produktowej obejmuje usługi: leczniczo-rehabilitacyjne, medyczne, turystyczne,
poznawczo-historyczne oraz rekreacyjno-sportowe. W drugim przypadku przedsięwzięcia mają
dotyczyć zwłaszcza podmiotów gospodarczych współdziałających z uzdrowiskami w zakresie
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. Chodzi tu o łączenie np. usług medycznych,
świadczonych przez uzdrowisko, z usługami turystyczno-rekreacyjnymi. Te ostatnie mogą być
świadczone przez wyspecjalizowane lokalne prywatne podmioty gospodarcze. W przypadku
G-3 istnieje konieczność tworzenia odpowiednich podmiotów w gminie lub korzystanie
z podmiotów zewnętrznych. Podmioty takie będą powstawać samoczynnie, jako wyraz
zapotrzebowania rynkowego lub można je tworzyć w sposób planowy, realizując cele
lokalnych strategii rozwoju. Im bardziej będzie rozbudowany sektor usług uzdrowiskowych
i turystycznych, tym większe możliwości konkurencji i wyższego poziomu świadczonych
usług. Ważną, kompatybilną kwestią jest aktywizacja obszarów wiejskich (G-4)
i wykorzystanie ich do rozszerzenia oferty uzdrowiskowo-turystycznej. Obszary te
w szczególny sposób predestynowane są do rozwoju agroturystyki, turystyki ekologicznej
i innych niekonwencjonalnych form turystyki i rekreacji. Stwarza to szanse wsparcia obszarów
wiejskich i wprowadzenie do tradycyjnej działalności innych form aktywności gospodarczej.
Cel piąty (G-5) polega na upowszechnianiu zasady zrównoważonego rozwoju (ekorozwoju)
w gospodarce (produkcji i konsumpcji). Zrównoważony rozwój gwarantuje właściwe podejście
do wykorzystywania lokalnych i zewnętrznych zasobów ekonomicznych, a zwłaszcza zasobów
środowiska przyrodniczego. Podejście to zachowuje odpowiednie proporcje między
poszczególnymi ładami – ekonomicznym (gospodarką), społecznym (społeczność lokalna),
przestrzennym (zagospodarowanie przestrzeni) i ekologicznym (środowisko przyrodnicze),
przyczyniając się do zachowania trwałych podstaw rozwoju w przyszłości. Idea ta racjonalnie
9
korzysta z zasobów środowiska przyrodniczego i ich ochrony przez poszczególne osoby
i instytucje, a lokalne społeczności i gminy uzdrowiskowe korzystają z najlepszych elementów
współczesnego rozwoju cywilizacyjnego.
Rysunek 1. Cele strategiczne Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego
Źródło: [1], s. 33
10
W sferze gospodarki cele operacyjne rozpisane są na następujące przedsięwzięcia
i działania:
(1) kooperacja międzygminna w zakresie Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego,
(2) tworzenie obszarów innowacyjnej gospodarki i pobudzanie aktywności gospodarczej,
(3) system wspierania małych i średnich przedsiębiorstw oraz rzemiosła i stymulowanie
rozwoju firm i otoczenia biznesu,
(4) integracja biznesu, społeczeństwa i nauki oraz rozwój partnerstwa publiczno-prywatnego,
(5) wspieranie zewnętrznych inwestycji i rozwój metod i instytucji współpracy z Unią
Europejską,
(6) wsparcie euroregionów i współpraca transgraniczna w zakresie gospodarki,
(7) wspieranie snobizmu konsumenckiego w zakresie produktów lokalnych,
(8) tworzenie „zielonych” miejsce pracy w turystyce, rolnictwie ekologicznym i usługach
uzdrowiskowych,
(9) udostępnianie dla turystów terenów dotychczas niedostępnych,
(10) uzupełnienie oferty turystycznej i rekreacyjnej oraz stworzenie regionalnego systemu
certyfikacji usług turystycznych,
(11) egzekwowanie wysokich standardów sanitarnych usług turystyczno-rekreacyjnych,
(12) oferta turystyczna dla osób starszych, rodzin i osób ze zwierzętami,
(13) rozwój agroturystyki, turystyki ekologicznej, turystyki zdrowotnej i innych
niekonwencjonalnych form turystyki oraz turystyki kwalifikowanej.
Priorytet INFRASTRUKTURA obejmuje cztery cele operacyjne:
(I-1) – rozwój lokalnej infrastruktury sektora usług uzdrowiskowo-turystycznych;
(I-2) – rozwój infrastruktury komunikacyjnej;
(I-3) – rozwój infrastruktury ochrony środowiska przyrodniczego;
(I-4) – zachowanie obiektów dziedzictwa kulturowo-historycznego.
W pierwszym przypadku (I-1) posiadana baza wymaga w większości przypadków istotnej
modernizacji, ze względu na poziom dekapitalizacji oraz potrzeby świadczenia Dolnośląskiego
Produktu Uzdrowiskowego na odpowiednio wysokim, europejskim poziomie. Baza ta jest
również niedostateczna. W przypadku drugiego celu operacyjnego (I-2) niezbędna jest
modernizacja, a w niektórych przypadkach rozbudowa infrastruktury komunikacyjnej oraz
rozszerzenie usług komunikacji publicznej (np. kolei regionalnej). Cel operacyjny (I-3) dotyczy
rozwoju infrastruktury ochrony środowiska przyrodniczego. Chodzi tu o instalacje
i rozwiązania logistyczne w zakresie ochrony powietrza atmosferycznego (np. niska emisja
z palenisk domowych, lokalnych kotłowni, transportu), wód powierzchniowych (np.
oczyszczalnie ścieków, sieci kanalizacji i wodociągów), powierzchni ziemi (składowiska
odpadów, gospodarka odpadami) czy zachowania porządku i estetyki miejscowości (gmin).
Infrastruktura ochrony środowiska przyrodniczego jest niezwykle istotna ze względu na
charakter Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. Ostatni cel operacyjny (I-4) dotyczy
zachowania obiektów dziedzictwa kulturowego i historycznego. Obiekty takie, jak np.: zamki,
kamienice i zabytkowe budynki i budowle, układy architektoniczne, mosty, muzea oraz
kościoły wymagają odpowiednich nakładów, które mogą pochodzić ze źródeł prywatnych
i publicznych.
Cele operacyjne w sferze INFRASTRUKTURY są rozpisane na działania i przedsięwzięcia.
Należą do nich:
(1) usprawnienie szlaków komunikacyjnych i modernizacja komunikacji publicznej,
w tym rozwój kolei regionalnej oraz budowa obwodnic;
(2) rozwój infrastruktury gazowej i elektrycznej oraz modernizacja sieci wodno-kanalizacyjnej;
(3) modernizacja gospodarki odpadami;
11
(4) unowocześnienie i rozwój bazy turystycznej oraz rozwój szlaków turystycznych;
(5) modernizacja przejść granicznych oraz uzupełnienie sieci infrastrukturalnych
z Czechami;
(6) integracja systemów informacji i rezerwacji miejsc w turystyce (mulitmedialne centra)
oraz zintegrowany model wykorzystania walorów gmin uzdrowiskowych;
(7) system ścieżek rowerowych zintegrowanych z koleją regionalną oraz włączenie
lokalnych szlaków do sieci międzynarodowych (szlaki transgraniczne);
(8) modernizacja i rozwój systemów wodno-melioracyjnych oraz systemy zapobiegania
podwoziom i innym zagrożeniom;
(9) modernizacja obiektów użyteczności publicznej i rewitalizacja historycznych centrów
miast;
(10) rewitalizacja terenów zdegradowanych.
Priorytet SPOŁECZEŃSTWO obejmuje cztery cele operacyjne:
(S-1) – uelastycznienie lokalnego rynku pracy;
(S-2) – rozszerzania wachlarza usług edukacyjnych;
(S-3) – upowszechnianie wiedzy o lokalnym środowisku i historii;
(S-4) – rozwój postaw obywatelskich.
W pierwszym przypadku (priorytet (S-1)) kadra powinna posiadać odpowiednie
kwalifikacje zawodowe (lekarze, pielęgniarki), umiejętności (np. w zakresie usług jako
przewodnicy), predyspozycje (kulturalna obsługa klienta, cierpliwość, właściwa prezentacja
itp.). Pożądana jest również znajomość języków obcych, obsługi komputera i urządzeń
technicznych. W chwili obecnej istniejące zasoby siły roboczej na lokalnych rynkach nie
pozwalają zrealizować ofertę Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. Drugi priorytet (S-2)
dotyczy rozszerzania wachlarza usług edukacyjnych i dostępu do nich. Nie jest to zadanie łatwe
i możliwe do bardzo szybkiej realizacji. Musi być skoordynowane z władzami szkolnymi
(kuratorium) i uczelniami oraz urzędami pracy. Trzeci priorytet (S-3) łączy się
z upowszechnianiem wiedzy o lokalnym środowisku i dziedzictwie historycznym oraz
kulturowym. Tego rodzaju wiedza wymaga upowszechnienia, zarówno w systemie edukacji
formalnej (szkoły podstawowe, gimnazja i szkoły średnie), na uczelniach, lokalnych
w środkach masowego przekazu, w formie powszechnie dostępnych publikacji, przewodników,
folderów i innych materiałów popularyzacyjnych. Czwarty priorytet (S-4) dotyczy rozwoju
postaw obywatelskich i partycypacyjnych, które tworzą właściwe społeczne tło przygotowania
i oferowania Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego w gminach uzdrowiskowych.
Natomiast aktywne postawy sprzyjają realizacji lokalnych strategii rozwoju, a postawy
partycypacyjne będą sprzyjać zmianom na lokalnych rynkach pracy, podnoszeniu
kwalifikacji itp.
Cele operacyjne w priorytecie SPOŁECZEŃSTWO obejmują 14 działań i przedsięwzięć,
takich jak:
(1) zwiększenie mobilności pracowników, tworzenie miejsc pracy dorywczej
i niepełnoetatowej oraz uelastycznienie polityki zatrudnienia i tworzenie
innowacyjnych miejsc pracy;
(2) tworzenie systemów kształcenia ustawicznego, podnoszenie kwalifikacji pracowników
sfery turystyczno-rekreacyjnej;
(3) szerzenie wiedzy o walorach turystycznych, o kulturze i środowisku regionu oraz
promocja walorów turystycznych, rekreacyjnych i kulturowo-historycznych w krajach
sąsiadujących;
(4) rozszerzanie nowoczesnej wiedzy wśród personelu uzdrowiskowego oraz wspieranie
i upowszechnianie innowacyjnych metod leczenia;
12
(5) promowanie aktywnego wypoczynku weekendowego i zdrowych stylów życia wśród
ludzi oraz upowszechnianie idei odpowiedzialności za własne zdrowie;
(6) wspieranie obywatelskich inicjatyw turystycznych i rozszerzenie postaw chroniących
lokalne zasoby lecznicze wśród lokalnych społeczności;
(7) wykorzystanie bazy uzdrowiskowej i sanatoryjnej dla osób starszych, dzieci;
(8) tworzenie regionalnych i lokalnych ikon kulturalnych i wsparcie dla lokalnych
inicjatyw kulturalnych;
(9) ochrona dziedzictwa kulturowego, rozwój zasobów kulturowych, włączenie
w międzynarodowe przedsięwzięcia kulturalne, umiędzynarodowienie dziedzictwa
kulturowego, promocja międzynarodowa kultury i wspieranie transgranicznej
wymiany kulturalnej;
(10) poprawa warunków sanitarno-epidemiologicznych;
(11) zwiększanie szans edukacji dla osób z małych miejscowości i osób
niepełnosprawnych, rozwój lokalnego szkolnictwa wyższego, stworzenie systemu
stypendiów, staży i nagród, wspieranie społeczeństwa informacyjnego, inicjatywy
wspierające edukację, rozwój systemów kształcenia ludzi starszych, elastyczne
systemy edukacji, rozwój kształcenia ustawicznego, innowacyjne techniki i formy
edukacji, wdrażanie nauki języków;
(12) współpraca medycznych służb ratowniczych;
(13) wspieranie rozwoju lokalnych mediów;
(14) pobudzanie partycypacji obywatelskiej.
Ostatni z czterech wyróżnionych priorytetów EKOLOGIA – ŚRODOWISKO
PRZYRODNICZE obejmuje cztery cele operacyjne:
(E-1) – rozpoznanie zasobów kapitału naturalnego;
(E-2) – ochrona zasobów środowiska przyrodniczego;
(E-3) – racjonalne wykorzystanie zasobów;
(E-4) – strategia rozwoju zrównoważonego (ekorozwoju).
Priorytety ekologiczne są bardzo istotne dla rozwoju gmin uzdrowiskowych,
wykorzystujących sektor usług leczniczych i turystycznych. W pierwszym przypadku (E-1)
wiedza o posiadanych zasobach kapitału naturalnego i użytkach środowiska przyrodniczego nie
jest ani kompletna, ani adekwatna, co jest warunkiem podstawowym racjonalnego
gospodarowania tymi zasobami. Drugi cel operacyjny (E-2) dotyczy ochrony zasobów
środowiska przyrodniczego i ekosystemów i wymaga zmian w świadomości ekologicznej ludzi
i ich postawach życiowych. Trzeci cel operacyjny (E-3) dotyczy racjonalizacji
wykorzystywanych zasobów środowiska w gospodarce, a zwłaszcza w sektorze usług
leczniczo-uzdrowiskowych i turystycznych. Ostatni, czwarty (E-4) cel operacyjny dotyczy
przygotowania (w przypadku braku) i/lub doskonalenia realizacji strategii zrównoważonego
rozwoju (ekorozwoju), gdy strategia taka już istnieje.
Cele operacyjne w ramach priorytetu EKOLOGIA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE
rozpisane są na 14 działań i przedsięwzięć, takich jak:
(1) racjonalniejsze wykorzystanie zasobów leczniczych kapitału naturalnego w gminach;
(2) ochrona walorów uzdrowisk oraz sanacja krajobrazu i komponentów środowiska
przyrodniczego;
(3) całościowe oczyszczanie zlewni rzek i ochrona obszarów źródłowych cieków
wodnych oraz ochrona zasobów wód leczniczych (uzdrowiskowych);
(4) renaturyzacja terenów, rewitalizacja terenów zdegradowanych, zalesienia, wspieranie
bioróżnorodności, rekultywacja terenów zdegradowanych;
(5) upowszechnianie zasad ekorozwoju, właściwe kształtowanie obszarów chronionych
i ich wykorzystanie turystyczne, koordynacja poszczególnych ładów;
(6) pełna inwentaryzacja zasobów przyrodniczych (kapitału naturalnego);
13
(7) racjonalne gospodarowanie zasobami kapitału naturalnego i użytków środowiska
przyrodniczego i wspieranie innowacyjnych metod eksploatacji lokalnych zasobów;
(8) wykorzystanie niekonwencjonalnych źródeł i nośników energii;
(9) europejskie standardy czystości i ładu;
(10) współpraca transgraniczna dla realizacji strategii ekorozwoju, wspieranie
transgranicznych przedsięwzięć ochronnych;
(11) wsparcie gospodarki rolnej i produkcji zdrowej żywności, rozwój rolnictwa
ekologicznego, promocja zdrowej żywności za granicą;
(12) wielofunkcyjny model rozwoju wsi;
(13) eliminowanie zanieczyszczeń środowiska przyrodniczego;
(14) uspołecznienie systemu monitorowania realizacji strategii ekorozwoju.
3. Warunki realizacji
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy to oferta przygotowana przez gminy uzdrowiskowe, która
została skorelowana z celami rozwoju przyjętymi w Strategii Rozwoju Województwa
Dolnośląskiego takimi, jak:
•
innowacyjna gospodarka lokalna;
•
lokalny rozwój zrównoważony;
•
otwarcie na świat i współpraca transgraniczna;
•
integracja regionalna i międzygminna;
•
odrodzenie cywilizacyjne lokalnych społeczności.
To pierwszy z głównych warunków realizacji Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego.
Poza tym ważne jest spełnienie kilku innych warunków:
•
właściwe rozpoznanie posiadanych zasobów, zwłaszcza warunkujących rozwój funkcji
uzdrowiskowych i turystycznych,
•
przygotowanie odpowiednich dokumentów i harmonogramów realizacyjnych,
•
istnienie woli politycznej i zainteresowania w lokalnych społecznościach i strukturach
samorządowych,
•
zmiany w mentalności poszczególnych mieszkańców oraz lokalnych społeczności,
•
wykorzystanie zewnętrznych i wewnętrznych środków finansowych i innych,
wspierających przygotowanie i dystrybucję produktu uzdrowiskowego.
Właściwe rozpoznanie zasobów, w tym zasobów przyrodniczych jest warunkiem
wyjściowym realizacji Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. Nie można przygotowywać
jakiegokolwiek produktu gospodarczego, bez dokonania bilansu posiadanych zasobów
ekonomicznych. Wymagają tego elementarne zasady rachunku mikroekonomicznego,
niezbędnego w gospodarowaniu. Znajomość wielkości zasobów pozwala zorientować się, jak
duży może być oferowany produkt. Natomiast znajomość struktury jakościowej (rodzajowej)
tych zasobów umożliwia określić zakres wewnętrznej różnorodności produktu uzdrowiskowo-turystycznego.
Realizacja Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego wymaga przygotowania
odpowiednich dokumentów oraz harmonogramów. Powinny one precyzować formy (strukturę
wewnętrzną) oferowanego produktu, zasady współpracy między sektorem prywatnym
a publicznym oraz organami władzy samorządowej, a także zawierać harmonogram realizacji
określonych zadań. Dokumenty takie muszą być kompatybilne z innymi, lokalnymi
14
dokumentami. Powinny również, w skali Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego, wyrażać
formy współpracy między uzdrowiskami, które są w pewnym zakresie konkurentami, ale
również mogą ze sobą współpracować, ze względu na komplementarność lub neutralność
produktów.
Niezwykle istotne uwarunkowania realizacji Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
związane są z istnieniem woli politycznej i zainteresowania w lokalnych społecznościach
i strukturach samorządowych. Te ostatnie muszą być przekonane, że taki produkt jest szansą
rozwoju dla lokalnej gospodarki i szansą poprawy jakości życia (dobrobytu ekonomicznego)
mieszkańców. Muszą być jednocześnie przygotowane na wieloletnią realizację celów
operacyjnych i poszczególnych działań (przedsięwzięć). Oznacza to, że priorytety, cele
i działania powinny być akceptowane przez lokalne układy polityczne, bez względu na opcję.
Szanse w realizacji Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego powinny również dostrzegać
inne podmioty i lokalne struktury społeczne. One będą realizować ten produkt i korzystać
z efektów jego sprzedaży. Wymaga to zmian w mentalności i postawach poszczególnych osób
oraz grup społecznych. Konieczna jest likwidacja postaw roszczeniowych czy pozbawionych
aktywności, przedsiębiorczości i innowacyjności. Potrzeba jest również szersza społeczna
akceptacja dla różnych form Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego w lokalnych
społecznościach, co przekłada się na tworzenie klimatu przyjaźni, sprzyjającego kuracjuszom
i turystom, otwartości na gości przyjeżdżających i specyficznej familijności, niezbędnej dla
osób konsumujących produkty uzdrowiskowe czy turystyczne.
Nowa sytuacja polityczno-ekonomiczna po pierwszym maja 2004 roku, czyli pełne
członkostwo w Unii Europejskiej stwarza dodatkowe możliwości korzystania ze środków
zewnętrznych. Mogą to być środki związane z unijną polityką regionalną oraz środki sektora
prywatnego – podmiotów krajowych i zagranicznych. Wiąże się to z właściwym
przygotowywaniem wniosków aplikacyjnych oraz stworzeniem warunków sprzyjających
napływowi kapitału prywatnego czy pozyskiwaniem środków z budżetu wojewódzkiego. Nie
bez znaczenia są również lokalne środki związane z budżetem gminnym, środkami własnymi
podmiotów i mieszkańców czy środkami kredytowymi.
4. Podsumowanie
Gminy uzdrowiskowe stają przed specyficznymi wyzwaniami i możliwościami w zakresie
wykorzystania lokalnych, wewnętrznych i zewnętrznych zasobów ekonomicznych. Zasoby te
mają służyć rozwojowi społeczno-gospodarczemu każdej gminy i podnieść poziom dobrobytu
lokalnych społeczności. Wykorzystanie odpowiednich zasobów kapitału naturalnego, którego
efektem będzie rozwój uzdrowisk i usług medycznych oraz usług turystycznych, rekreacyjno-wypoczynkowych i sportowych może być bardzo istotnym uzupełnieniem szans rozwoju
cywilizacyjnego gmin. Wizja gospodarki ze znacznym udziałem usług medyczno-rehabilitacyjnych, turystycznych i rekreacyjno-wypoczynkowych oraz lokalnej społeczności
znajdującej zatrudnienie i dochody w tych sferach aktywności ekonomicznej może być dobrym
uzupełnieniem strategii rozwoju lokalnego i wieloletnich programów inwestycyjnych gmin oraz
Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego. Zasoby kapitału naturalnego oraz tradycje
i doświadczenia w zakresie funkcjonowania sektora uzdrowiskowego wsparte współpracą gmin
tworzących stowarzyszenie i zewnętrznymi formami zasilania pozwalają na przyspieszony
rozwój gmin uzdrowiskowych Dolnego Śląska.
15
Literatura
[1] Strategia Rozwoju Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego (dokument
uzupełniający do Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego), Fundacja Edukacji
Europejskiej, Wałbrzych 2005.
[2] Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym,
Dz.U. 1966 Nr 22, poz. 150, art. 1 ust.2 ze zmianami.
[3] Uzdrowiska: Terminologia, klasyfikacja i wymagania ogólne, Polska Norma PN-Z-11000 z 2001 r.
16
17
Kierunki rozwoju Województwa Dolnośląskiego
zawarte w Strategii Rozwoju Województwa
Dolnośląskiego na lata 2007–2013
MIECZYSŁAW CIURLA
Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego
1. Wstęp
Strategia Rozwoju Województwa Dolnośląskiego została uchwalona przez Sejmik
Województwa Dolnośląskiego w dniu 15 grudnia 2000 roku. Po upływie pięciu lat jej realizacji
zaistniały nowe uwarunkowania i przesłanki dla jej aktualizacji wynikające z uwarunkowań
europejskich, jak i krajowych, do których między innymi można zaliczyć:
•
włączenie województwa do realizacji celów zaktualizowanej Strategii Lizbońskiej;
•
określenie możliwości i oczekiwań związanych z rozwojem współpracy
przygranicznej i interregionalnej;
•
określenie horyzontu czasowego do roku 2020;
•
uwzględnienie zapisów w Narodowym Planie Rozwoju, Narodowej Strategii Rozwoju
Regionalnego i innych rządowych strategii na lata 2007–2013;
•
podkreślenie znaczenia obszarów wiejskich;
•
dostosowanie do zasad programowania rozwoju obowiązujących w Unii Europejskiej;
•
powiązanie strategii województwa z sektorowymi strategiami i programami oraz
z planem zagospodarowania przestrzennego;
•
uwzględnienie ustaleń z Goeteborga w zakresie rozwoju zrównoważonego.
Wymienione uwarunkowania stanowiły bazę dla prac nad Strategii Rozwoju Województwa
Dolnośląskiego. Założono również , że strategia winna mieć charakter społeczno-samorządowy,
co wymaga zdecydowanego potraktowania partnerskiego stron uczestniczących w jej
przygotowaniu prowadzą do poczucia bycia autorem i realizatorem ich zapisów. Myślą
przewodnią był fakt, by strategia wiązała wszystkie podejmowane w województwie
przedsięwzięcia i działania o charakterze rozwojowym. Dlatego więc postanowiono, by
przeprowadzić jak najszerszej debatę i konsultacje nad proponowanymi zapisami. W trakcie
18
dyskusji koncentrowano się na takich kategoriach, jak np.: metropolitarny obszar wzrostu
gospodarczego, społeczeństwo informacyjne, rozwój gospodarczy, gospodarka innowacyjna itp.
Uczestnikami tych konsultacji byli samorządowcy, przedstawiciele życia gospodarczego
i środowiska akademickiego, organizacji pozarządowych. Prace nad strategią, jak również
dyskusje i konsultacje miały sprzyjać kształtowaniu rzeczywistego partnerstwa regionalnego
między samorządowcami, organizacjami pozarządowymi, środowiskiem akademickim,
przedstawicielami życia gospodarczego. Miały również odpowiedzieć na pytanie o cel, jakiemu
ma służyć strategia.
W świetle powyższych uwarunkowań i dotychczasowych rozważań zwartych w diagnozie
oraz analizie SWOT – Bilans strategiczny regionu – proponuje się, aby wizja regionu brzmiała:
Dolny Śląsk europejskim regionem węzłowym.
Region węzłowy charakteryzuje się wysokim stopniem rozwoju społeczno-gospodarczego
i odgrywa bardzo ważną rolę w gospodarce. Koncentruje najnowsze czynniki wytwórcze
i pobudza aktywność gospodarczą.
Podstawą jego delimitacji jest występowanie określonych powiązań, będących wyrazem
wzajemnego oddziaływania węzła (obszaru centralnego) oraz jego otoczenia. O potencjale
regionu węzłowego decyduje zasięg ośrodka centralnego w stosunku do jego otoczenia.
Centrum ma charakter nie tylko gospodarczy, ale też administracyjny, kulturowy, edukacyjny
czy naukowy.
W myśl zaproponowanej wizji Dolny Śląsk ma stanowić istotny element w europejskim
układzie regionów węzłowych. W szczególności dotyczy to sąsiadujących europejskich
regionów węzłowych, z centrum w Warszawie, Pradze oraz Berlinie.
Uzasadnieniem tak określonej wizji jest fakt, że obecnie świat znajduje się w stanie,
w którym wszystkie kraje i regiony nie tylko wywierają wpływ na siebie, lecz także są od siebie
nawzajem uzależnione. Wzajemne oddziaływania i zależności między krajami i regionami
istniały co prawda od dawna, od dawna bowiem następowało przenikanie się krajowych
i międzynarodowych problemów. Charakterystyczną cechą współczesnego stanu jest jednak
niebywałe nasilenie się tych zjawisk oraz zwiększenie ich przestrzennego zasięgu.
Równocześnie jednym z widocznych, nowych procesów jest rozwój struktur i powiązań
sieciowych. Uznaje się, że silna i szeroko rozbudowana sieć powiązań wewnętrznych
i zewnętrznych regionu jest jednym z trzech najważniejszych czynników warunkujących jego
międzynarodową konkurencyjność (obok infrastruktury technicznej i społecznej oraz
sprawnego zarządzania strategicznego). Szczególne znaczenie ma kształtowanie się struktur
sieciowych w gospodarce – uważane za jeden z najbardziej dynamicznych i widocznych
obecnie procesów na świecie. Tworzenie i wspieranie takich powiązań pomiędzy firmami
w regionie jest w krajach europejskich stosowane jako instrument wspierania regionalnego
rozwoju gospodarczego. W strukturach światowego systemu podstawą konkurencyjności nie
jest już tradycyjna efektywność alokacyjna, lecz efektywność adaptacyjna, której przesłanką
i wyznacznikiem są różnorodne formy koordynacji działań – pośrednie między rynkiem
a hierarchią. Przykładem takich powiązań sieciowych są m.in.: joint ventures, montaż
finansowy, partnerstwo publiczno-prywatne, dystrykty przemysłowe, konsorcja badawcze,
franchising. Sieci mają swoją logikę i składają się z dwóch elementów: węzłów i łączących je
relacji. Można w nich wyróżnić tzw. rdzeń sieci węzeł, który zazwyczaj tworzą wielkie
jednostki przestrzenne charakteryzujące się wysoką intensyfikacją i kumulacją nowoczesnej
działalności społeczno-gospodarczej. Odgrywają one znaczącą rolę w kształtowaniu
funkcjonowania całej sieci. Oprócz węzła, który posiada konkretną przestrzenną lokalizację,
wyróżnia się też otoczenie, bliższe i dalsze w dużej mierze wpływające na funkcjonowanie
całej sieci, stanowione przez mniejsze podmioty funkcjonujące w powiązaniu z jednostkami
19
tworzącymi sieć. Takie zjawisko powoduje, że sieci rozwijają się w różnych skalach
przestrzennych, tj. lokalnych, regionalnych, krajowych i ponadnarodowych.
Natomiast cel nadrzędny brzmi:
podniesienie poziomu życia mieszkańców Dolnego Śląska
oraz poprawa konkurencyjności regionu
przy respektowaniu zasad zrównoważonego rozwoju.
Tak sformułowany cel stanowi niejako syntetyczne ujęcie dążeń sprecyzowanych
w pierwszej Strategii Rozwoju Dolnego Śląska z postulatami wyrażanymi w trakcie
opracowywania aktualizacji.
Zaproponowane poniżej priorytety stanowią wyjście naprzeciw powyższym ustaleniom
i odwołują się do podziału na kategorie celów sfery gospodarczej, przestrzennej i społecznej.
2. Sfera gospodarcza
Cel „gospodarczy” – zbudowanie konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki Dolnego
Śląska. W ramach tak określonego celu zakłada się osiągnięcie wysokiego i stabilnego tempa
wzrostu i rozwoju gospodarczego oraz poprawę konkurencyjności Dolnego Śląska jako regionu
atrakcyjnego do inwestowania i długookresowego prowadzenia innowacyjnej działalności
gospodarczej przy wykorzystaniu endogenicznych czynników rozwoju.
Tabela 1.
Priorytet
Działanie
1.Wspieranie
inwestycji
krajowych
i zagranicznych.
Marketing
gospodarczy
Dolnego Śląska.
1.Podniesienie
atrakcyjności
inwestycyjne 2.Tworzenie obszarów
j Dolnego
oraz ośrodków
Śląska
wzrostu i rozwoju.
3.Wspieranie
instytucji otoczenia
biznesu.
Opis
Działanie zmierza do zwiększenia instytucjonalnego potencjału obsługi
inwestorów krajowych i zagranicznych przez administrację publiczną.
Działanie obejmuje projekty szkoleniowe, informacyjne i tworzenie platform
internetowych, ukierunkowanych na lepsze promowanie walorów regionu
oraz zwiększające możliwości informowania na temat zachęt inwestycyjnych
dla potencjalnych inwestorów. Dofinansowane mogą być również
przedsięwzięcia konferencyjne i udział w targach, jak również
przygotowywanie strategii promocyjnej dla województwa dla przyszłych
inwestorów. Powinna być ona powiązana z wojewódzką strategią rozwoju
regionalnego.
Działanie obejmuje wspieranie rozwoju aglomeracji i obszarów intensywnego
kumulowania działalności gospodarczej, stanowiące ośrodki wzrostu
społecznego i gospodarczego w skali regionu i kraju oraz wpływające na
zmniejszanie dystansu rozwojowego do innych regionów UE. Obejmuje
również dążenie do nawiązania ściślejszej kooperacji z najbardziej
innowacyjnymi i konkurencyjnymi gospodarczo ośrodkami Europy i jest
bezpośrednio powiązane z działaniami sektorowymi podejmowanymi na
rzecz rozwoju innowacyjnej gospodarki.
Działanie obejmuje wspieranie rozwoju regionalnego otoczenia
przedsiębiorstw, jest ukierunkowane na likwidację barier formalnych
i pozaformalnych oraz podnoszenie ich konkurencyjności.
Przedmiotem działania jest tworzenie sieci powiązań między jednostkami
wspierającymi a przedsiębiorcami, a także upowszechnienie wiedzy na temat
uwarunkowań i specyfiki gospodarki regionu wśród przedsiębiorców przez
wspieranie regionalnych instytucji pomostowych pomiędzy otoczeniem
a gospodarką.
20
Priorytet
Działanie
1.Rozwijanie
nowoczesnych
technik i technologii
również w sferze
usług, oraz
umiejętności ich
wykorzystania.
2.Budowa
gospodarki
opartej na
wiedzy
(GOW)
2.Wzmacnianie
potencjału
innowacyjności.
Opis
Działanie obejmuje wspieranie działalności badawczej i technologicznej
przedsiębiorstw produkcyjnych oraz inicjatyw zmierzających do rozwoju
regionalnego sektora usług (materialnych i niematerialnych).
Przedmiotem działania jest stymulowanie rozwoju rynku technik
i technologii, w szczególności BAT wspieranie działalności B+R
prowadzonej w przedsiębiorstwach, w tym dofinansowanie badań
przemysłowych i badań przedkonkurencyjnych przez przedsiębiorstwa lub
grupy przedsiębiorstw we współpracy z instytucjami prowadzącymi
działalność naukowo-badawczą, tworzenie i wprowadzanie w regionie
innowacji technologicznych i organizacyjnych w istniejących już
przedsiębiorstwach, wsparcie korzystania przez przedsiębiorców z technologii
informacyjno- -komunikacyjnych, tworzenie bezpiecznych sieci i systemów
informatycznych w przedsiębiorstwach.
Wsparcie projektów zwiększających absorpcję nowoczesnych technologii
w sferze usług, wdrażanie sytemu informacji o najnowszych
produktach usługowych i ich upowszechnianie wśród przedsiębiorców
i konsumentów w regionie.
Działanie obejmuje tworzenie w regionie nowych firm innowacyjnych,
propagowanie postaw innowacyjnych, tworzenie warunków do absorpcji
i dyfuzji innowacji
Działanie jest bezpośrednio powiązane z działaniami sektorowymi
podejmowanymi na rzecz rozwoju innowacyjnej gospodarki.
Przedmiotem działania jest kreowanie i wzmacnianie proinnowacyjnego
układu instytucjonalnego, budowanie świadomości innowacyjnej w
regionalnej społeczności oraz gromadzenie informacji i ich udostępnienie
publiczne na temat szeroko rozumianych zasobów innowacyjnych
województwa (kadry, ośrodki naukowe i badawcze, firmy innowacyjne,
zasoby internetowe, biblioteki, szkoły, firmy konsultingowe i doradcze, firmy
szkoleniowe i ich oferta szkoleniowa itd.). Działanie będzie również wspierać
tworzenie i rozwój systemów komunikacji i wymiany informacji w skali
regionu jak i w przekrojach lokalnych (połączone ze zbieraniem
i przetwarzaniem danych, ich analizą, badaniem, budową struktur
organizacyjnych wspierających współpracę z instytucjami innowacyjnymi lub
zainteresowanymi regionalnym potencjałem innowacyjnym). W ramach
działania możliwe jest wspieranie współpracy partnerskiej wokół wdrażania
strategii rozwoju regionalnego, wykorzystania potencjału innowacyjnego
województwa (spotkania, seminaria, warsztaty, szkolenia), weryfikacji
i aktualizacji koncepcji rozwojowych odpowiadających strategicznym
kierunkom rozwoju regionu w oparciu o międzynarodowe kierunki
i tendencje rozwoju, w tym również zmierzających do znalezienia
strategicznych przewag innowacyjnych regionu (tzw. foresight regionalny).
Działanie obejmuje wspieranie przedsiębiorstw pozyskujących nowe
technologie.
Przedmiotem działania jest identyfikacja źródeł pozyskiwania nowych
3.Wsparcie dla
technologii, ich promocja, upowszechnianie wiedzy dotyczącej ich
transferu technologii.
użyteczności i efektywności oraz sposobów praktycznego ich wykorzystania,
a także finansowe wsparcie transferu nowych technologii.
3.Wspieranie
aktywności
gospodarczej
na Dolnym
Śląsku
Działanie obejmuje wspieranie działalności małych i średnich
przedsiębiorstw, eliminowanie barier i ograniczanie zagrożeń dla ich
1.Wspieranie rozwoju
funkcjonowania występujących w procesach rynkowych, a stwarzanych przez
MŚP.
otoczenie instytucjonalne lub nieuczciwą konkurencję. Ponadto, działanie
obejmuje dostosowanie przedsiębiorstw do rozwiązań prawnych UE.
21
Priorytet
Działanie
Opis
2.Efektywne
wykorzystanie
zewnętrznych
źródeł finansowania
przedsięwzięć
gospodarczych.
Działanie obejmuje wspieranie inicjatyw zmierzających do w miarę pełnego,
ale i racjonalnego wykorzystania zewnętrznych źródeł finansowania
działalności gospodarczej, z wykorzystaniem mechanizmu
dźwigni finansowej.
Przedmiotem działania jest identyfikacja zewnętrznych źródeł finansowania
działalności gospodarczej, w tym szczególnie ze środków UE, stworzenie
i aktualizowanie systemu informacji o tych źródłach oraz dążenie do
maksymalnego ułatwiania ich dostępności, w oparciu o struktury regionalne.
3.Promowanie
produktów
regionalnych i ich
marketing.
Działanie obejmuje kreowanie specyficznej dolnośląskiej oferty rynkowej,
obejmującej charakterystyczne dla Dolnego Śląska produkty (w najszerszym
ujęciu, czyli także produkty niematerialne).
Przedmiotem działania jest wdrażanie nowych instrumentów promocji, w tym
promocji eksportu, a także tworzenie ram instytucjonalnych i systemowych
w celu wspierania działalności eksportowej oraz promocyjnej podejmowanej
przez przedsiębiorców, władze samorządowe województwa i samorządów
lokalnych. W ramach działania możliwe jest także finansowanie budowania
i wdrażania strategii marketingowych obejmujących produkty dolnośląskie,
a nakierowanych na odbiorców poza regionem.
4.Współpraca
gospodarcza w
regionie.
Działanie obejmuje wspieranie współpracy przedsiębiorstw w zakresie
tworzenia grup producenckich (m.in. grup producentów rolnych),
kooperacyjnych, dystrybucyjnych, kapitałowych, związków przedsiębiorstw
i podmiotów samorządowych, m.in. poprzez tworzenie struktur sieciowych –
gron.
Przedmiotem działania jest pomoc we wdrażaniu wspólnych przedsięwzięć
z jednostkami naukowo-badawczymi i instytucjami odpowiedzialnymi za
rozwój regionalny, poprawa ogólnego klimatu inwestycyjnego, usprawnienie
i uproszczenie procesu administracyjnego związanego z prowadzeniem
działalności gospodarczej, poszerzenie systemu zachęt dla przedsiębiorców
i stworzenie zachęt do wspólnych przedsięwzięć inwestycyjnych
(wykorzystanie efektu synergii).
5.Rozszerzanie
współpracy
międzyregionalnej
i międzynarodowej.
Działanie obejmuje dążenie do kooperacji gospodarczej firm regionalnych
z przedsiębiorstwami z kraju jak i z zagranicy w tym szczególnie z rynku UE.
Przedmiotem działania jest promocja współpracy z przedstawicielami grup
przedsiębiorców regionalnych z innych regionów (przede wszystkim Unii).
6.Wspieranie zmian
postaw
mieszkańców
regionu
ukierunkowanych
na
przedsiębiorczość
w szczególności
mieszkańców
dolnośląskich
małych miast.
Działanie obejmuje szeroko pojętą edukację ekonomiczną mieszkańców
regionu oraz propagowanie postaw przedsiębiorczych.
Przedmiotem działania są inicjatywy zmierzające do wprowadzania do
działalności oświatowej różnych typów szkół tematyki związanej
z działalnością gospodarczą; szczególnie preferowane są projekty
nakierowane na wykorzystywanie walorów gospodarczych małych miast
regionu i wskazujące na możliwe kierunki i formy rozwoju.
7.Wspieranie
eksportu i
budowanie
potencjału kapitału
eksportowego
i internacjonalizacji
dolnośląskich
przedsiębiorstw.
Działanie obejmuje wsparcie dla rozwoju działalności eksportowej
przedsiębiorstw regionalnych.
Przedmiotem działania jest stymulowanie przygotowań produkcji lub usług
przeznaczonych na eksport oraz wdrażanie nowych instrumentów promocji
eksportu. Szczególne preferencje dotyczą inicjatyw związanych z kooperacją
grupy przedsiębiorstw rozwijających działalność eksportową w podobnym
kierunku geograficznym i zbliżonej specjalizacji gospodarczej. Przewiduje się
zastosowanie instrumentów wsparcia w postaci dofinansowania projektów,
22
Priorytet
Działanie
Opis
przede wszystkim wykorzystujących wyniki prac sektora B+R, ułatwień
formalno-instytucjonalnych z tytułu inwestycji proeksportowych oraz innych
zachęt do podejmowania inicjatyw proeksportowych.
8.Wspieranie
integracji
i rozbudowy
gospodarczej
dolnośląskiego
potencjału
turystycznego oraz
uzdrowiskowego i
ich promocja.
Działanie obejmuje budowę wspólnej dla całego regionu sieci powiązań
przedsiębiorstw turystycznych oraz prowadzenie promocji zarówno na
zewnątrz jak i wewnątrz regionu.
3. Sfera przestrzenna
Cel „przestrzenny” – zwiększenie spójności przestrzennej i infrastrukturalnej regionu
i jego integracja z europejskimi obszarami wzrostu. W ramach tak określonego celu zakłada
się stymulowanie i umacnianie integracji przestrzennej i infrastrukturalnej Dolnego Śląska
z Polską i Unią Europejską oraz wewnątrz regionu, aktywną ochronę wartości przyrodniczych
i kulturowych oraz kształtowanie środowiska przyrodniczego Dolnego Śląska w oparciu
o zasady ekorozwoju.
Tabela 2.
Priorytet
Działanie
1.Policentryczny rozwój
sieci osadniczej oraz
tworzenie nowoczesnych
rozwiązań funkcjonalnych
przy zachowaniu walorów
przyrodniczych,
środowiskowych
i krajobrazowych.
1.Poprawa
spójności
przestrzennej
regionu
2.Rozwój przestrzenny
i kształtowanie ładu
przestrzennego w oparciu
o Wrocławski Obszar
Metropolitalny,
Aglomerację Funkcjonalną
LGOM oraz ośrodki
ponadregionalne.
3.Przeciwdziałanie
degradacji obszarów
peryferyjnych i
zagrożonych
marginalizacją.
Opis
Działanie obejmuje umacnianie istniejącej struktury osadniczej
poprzez pełne wykorzystanie potencjału poszczególnych elementów
systemu osadniczego oraz dążenie do integracji przestrzeni regionu
i przeciwdziałanie jej fragmentaryzacji.
Działanie obejmuje wykorzystanie istniejącego potencjału
społeczno-gospodarczego zlokalizowanego w obszarach
intensywnej działalności gospodarczej poprzez takie
ukierunkowanie przestrzennych zjawisk kumulowanych na tych
obszarach, aby wystąpiło zjawisko jak najszerszego
rozprzestrzeniania się ich w całej przestrzeni regionu.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw zmierzających do
integrowania społecznego, gospodarczego i przestrzennego.
Działanie obejmuje identyfikację obszarów, w których procesy
społeczno-gospodarcze zachodzą w sposób niezadowalający
i znacznie odbiegający in minus od średniej regionalnej oraz
podejmowanie przedsięwzięć włączających je w pozytywne
zjawiska zachodzące w przestrzeni regionu przy wykorzystaniu ich
zasobów endogenicznych.
23
Priorytet
Działanie
Opis
4.Kształtowanie układów
komunikacyjnych
sprzyjających
zrównoważonemu
rozwojowi społecznemu
i gospodarczemu regionu.
Działanie obejmuje podejmowanie przedsięwzięć zmierzających do
kompleksowej modernizacji i przebudowy istniejących układów
komunikacyjnych, aby w sposób jak najbardziej efektywny
dokonywało się rozprzestrzenianie impulsów rozwoju społeczno-gospodarczego generowanych w ośrodkach wzrostu oraz dążenie
do takiego kształtowania się tych zjawisk, aby zachowywały one
w pełni zasady zrównoważonego rozwoju i stałego podnoszenia
poziomu bezpieczeństwa.
5.Rozwój i usprawnienie
ponadregionalnej
infrastruktury
komunikacyjnej.
Działanie obejmuje identyfikację ponadregionalnej infrastruktury
regionalnej z punktu widzenia jak najlepszego skomunikowanie
regionu z otoczeniem, podejmowanie działań zmierzających do
takiej jej przebudowy, aby jak najpełniej można było wykorzystać
rentę położenia regionu.
6.Wspieranie inwestycji
infrastrukturalnych
związanych z
udostępnieniem terenów
pod zabudowę
mieszkaniową.
Działanie obejmuje wspieranie inwestycji infrastrukturalnych
realizowanych w skali lokalnej sprzyjających rozwojowi
budownictwa mieszkaniowego, przyjaznych dla środowiska
i łagodzących konflikty środowiskowe.
Przedmiotem działania są inicjatywy zmierzające do identyfikacji
zewnętrznych źródeł finansowania takich przedsięwzięć,
wykorzystania w pełni dostępnych możliwości, w tym partnerstwa
publiczno-prywatnego.
1.Podniesienie poziomu
życia ludności wiejskiej.
Działanie obejmuje przebudowę funkcjonalnej struktury wsi
w regionie, aby umożliwić pełne korzystanie z najnowszych
elementów infrastruktury, poprzez angażowanie w tym celu
środków zewnętrznych w tym unijnych.
2.Przekształcanie struktury
agrarnej.
Działanie obejmuje stwarzanie warunków do tworzenia się
wysokotowarowych gospodarstw rolnych, tworzenie ułatwień dla
komasacji ziemi przy jednoczesnym inicjowaniu rozwoju
wielofunkcyjnego obszarów wiejskich oraz tworzeniu na wsi miejsc
pracy poza rolnictwem, przede wszystkim w usługach.
3.Wykształcenie nowej
koncepcji wsi-rozwój
pozarolniczej aktywności
mieszkańców terenów
wiejskich i wykształcenie
nowych funkcji dla tych
terenów.
Działanie obejmuje aktywizację społeczności obszarów wiejskich
poprzez podejmowanie przedsięwzięć związanych z tworzenie
miejsc pracy w działalności na rzecz rolnictwa i mieszkańców wsi,
a także tworzenie pozarolniczych źródeł utrzymania dla rolników
w formie agroturystyki lub innych form aktywności.
2.Zrównoważony
rozwój obszarów
wiejskich
4.Zwiększanie potencjału
produkcji leśnej.
5.Wspieranie działalności na
obszarach o
niekorzystnych warunkach
gospodarowania.
Działanie obejmuje wykorzystanie w pełni potencjału leśnego
regionu, poprzez racjonalną gospodarkę leśną, zalesianie
nieużytków, rozbudowę podstaw do racjonalizacji przemysłu
drzewnego w regionie, przy równoczesnym przestrzeganiu zasad
zrównoważonego rozwoju w gospodarce leśnej.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw zmierzających do
umiarkowanego zwiększenia lesistości Dolnego Śląska i poprawy
kondycji obecnego drzewostanu.
Działanie obejmuje identyfikację obszarów o niekorzystnych
warunkach gospodarowania, określenie ich podstawowych zasobów
endogenicznych i dążenie do promowania ich w skali regionu i poza
nim.
Przedmiotem działania jest w szczególności stworzenie systemu
zachęt dla przedsięwzięć aktywizujących gospodarczo i społecznie
te obszary oraz promowanie takich przedsięwzięć, które w pełni
zintegrują te rejony z przestrzenią społeczno-ekonomiczną regionu,
24
Priorytet
Działanie
Opis
także poprzez wykreowanie nowych funkcji lub wkomponowanie
ich w dotychczasowe pasma rozwoju.
3.Poprawa ładu
przestrzennego,
harmonijności
struktur
przestrzennych
4.Zapewnienie
bezpieczeństwa
ekologicznego
społeczeństwa
i gospodarki
6.Modernizacja i rozwój
infrastruktury technicznej
wychodząca naprzeciw
wymogom funkcji
gospodarczych oraz
edukacyjnych.
Działanie obejmuje podejmowanie oraz wspieranie przedsięwzięć
nakierowanych na modernizację istniejących elementów
infrastruktury technicznej zgodnie z zasadami zrównoważonego
rozwoju.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw nakierowanych na
pozyskiwanie środków finansowych oraz wskazywanie źródeł ich
pozyskania dla potencjalnych inwestorów, zastosowanie montażu
finansowego ze szczególnym położeniem nacisku na środki unijne
i pochodzące z innych źródeł publicznych, tak, aby w sposób
najbardziej racjonalny wykorzystać zasoby endogeniczne regionu.
1. Kształtowanie
atrakcyjnych form
różnorodnych zespołów
zabudowy, w tym
rewitalizacja obszarów
zdegradowanych.
Działanie obejmuje propagowanie przedsięwzięć sprzyjających
kształtowaniu zagospodarowania przestrzeni regionu tak, aby
realizowane formy były jak najbardziej atrakcyjne ze względu na
warunki życia i pracy człowieka. Szczególną uwagę należy w tym
działaniu poświęcić obszarom zdegradowanym, narażonym na
klęski żywiołowe i inne miejscowe zagrożenia.
2. Rozwój współpracy
międzynarodowej w
zakresie planowania
przestrzennego,
współpracy między
regionami i jednostkami
lokalnymi. Intensyfikacja
współpracy województwa
dolnośląskiego z krajami
czeskimi w dziedzinie
transgranicznych połączeń
komunikacyjnych.
Działanie obejmuje wykorzystanie faktu istnienia obszarów
pogranicza poprzez intensyfikację współpracy transgranicznej
zarówno w formie już istniejących euroregionów, jak też innych
form zarówno dotyczących skali mikro (lokalnej) jaki regionalnej
i międzynarodowej. Duże znaczenie należy przypisać rozwiązaniom
funkcjonującym w strukturach unijnych i propagowanie ich
w rozwiązaniach na granicy regionu.
Przedmiotem działania są inicjatywy zmierzające do usprawniania
i rozbudowy elementów infrastruktury społecznej i technicznej
w układzie transgranicznym, w tym zwiększenie dla mieszkańców
Dolnego Śląska dostępności komunikacyjnej metropolii praskiej.
3. Ochrona dziedzictwa
kulturowego
Działanie obejmuje wsparcie dla poczynań związanych z opisem,
ochroną oraz propagowaniem dziedzictwa kulturowego regionu,
budowa sprawnego systemu podbudowy instytucjonalnej
sprzyjającej takim inicjatywom.
1. Poprawa jakości
powietrza
atmosferycznego.
Przedmiotem działania jest budowa sprawnego systemu
monitorowania jakości powietrza atmosferycznego, dążenie do
realizacji działań poprawiających jego jakość na obszarach
dotychczas charakteryzujących się niskimi walorami oraz
zacieśnianie współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej
w tym obszarze oraz promowanie przedsięwzięć umożliwiających
wdrożenie sprawnego systemu kontroli przestrzegania prawa.
2. Poprawa jakości wód
powierzchniowych i
podziemnych ich ochrona
oraz ochrona ich zlewni.
Przedmiotem działania jest monitorowanie zasobów wodnych
regionu, podejmowanie kompleksowych działań zmierzających do
poprawy ich jakości oraz stosowanie przedsięwzięć związanych
z ich ochroną i dążeniem do usprawniania systemu kontroli
przestrzegania prawa.
3. Ograniczenie
negatywnego
oddziaływania odpadów
komunalnych i
przemysłowych na
środowisko.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw, które będą
zmierzać do budowy takich rozwiązań w gospodarce odpadami
ograniczających maksymalnie ich uciążliwość dla środowiska
poprzez wdrażanie między innymi systemu recyklingu, segregacji
i budowy składowisk spełniających najważniejsze normy Unii
Europejskiej, w tym także o zasięgu ponadlokalnym i regionalnym.
25
Priorytet
Działanie
4. Podniesienie jakości gleb
zdegradowanych i
zrekultywowanych.
Opis
Przedmiotem działania jest stymulowanie rozwoju takiej gospodarki
gruntami, która pozwoli na zachowanie ich jakości, a w wypadku
terenów zdegradowanych i podanych rekultywacji na podnoszenie
lub przywrócenie jakości. Preferowane przedsięwzięcia powinny
mieć charakter ustawiczny i być połączone z systemem
monitorowania zasobów regionalnych gruntów.
Przedmiotem działania jest budowa systemu prawno-instytucjonalnego sprzyjającego racjonalnemu wykorzystania
5. Ochrona zasobów
zasobów naturalnych, rozwój edukacji ekologicznej w tym zakresie
naturalnych poprzez ich
na terenach problemowych, eliminacja patologicznych i mało
racjonalne wykorzystanie. efektywnych rozwiązań gospodarczych i prawnych.
6. Utrzymanie i ochrona
obszarów o wysokich
walorach przyrodniczych,
podniesienie
różnorodności
biologicznej i
krajobrazowej.
Przedmiotem działania jest budowa całościowego regionalnego
systemu ochrony obszarów o wysokich walorach przyrodniczych
oraz wspieranie inicjatyw zmierzających do wzbogacenia
istniejących zasobów przyrodniczych, w tym lobbing na rzecz
modyfikacji systemu ochrony przyrody NATURA 2000 pod kątem
potrzeb rozwojowych Dolnego Śląska.
7. Prognozowanie,
reagowanie i likwidacja
skutków nadzwyczajnych
zagrożeń dla zdrowia,
życia, mienia i
środowiska.
Przedmiotem działania jest identyfikacja w skali całego regionu
źródeł możliwych nadzwyczajnych zagrożeń oraz rozbudowa
regionalnego systemu reagowania i usuwania skutków możliwych
zagrożeń o charakterze naturalnym i cywilizacyjnym.
8. Propagowanie wiedzy
ekologicznej.
9. Zapewnienie ochrony
przeciwpowodziowej i
zwiększenie retencji wód,
w szczególności poprzez
zapewnienie realizacji
„Programu dla Odry
2006”.
Przedmiotem działania jest budowa kompleksowego systemu
edukacji ekologicznej, zarówno wmontowanego w system szkolny
jak i odziaływujący na całą społeczność regionu, uwzględniając
specyfikę poszczególnych grup zawodowych czy też wiekowych,
dążenie do identyfikacji członków społeczności regionalnej ze
środowiskiem naturalnym.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw umożliwiających
prowadzenie prawidłowej i kompleksowej gospodarki wodnej,
zarówno w zakresie przedsięwzięć związanych z ograniczaniem
zagrożeń, jak i z wykorzystywanej zasobów wodnych regionu
w rozwoju gospodarczym; dążenie do realizacji przyjętych
programów przy uwzględnieniu walorów środowiska naturalnego.
10. Zapewnienie warunków
przestrzennych i
odpowiednich warunków
ekologicznych dla
utrzymania i rozwoju
funkcji uzdrowiskowych.
Przedmiotem działania jest pełne i racjonalne wykorzystanie
walorów krajobrazowych i klimatycznych, zasobów wód
leczniczych i termalnych oraz wykształconej na ich podstawie bazy
uzdrowiskowej.
11. Monitoring wszystkich
elementów środowiska
Przedmiotem działania jest budowa kompleksowego systemu
monitorującego jakość środowiska poprzez instytucjonalną
podbudowę i edukację ekologiczną. Działanie o charakterze
ponadregionalnym i międzynarodowym.
26
Priorytet
Działanie
Opis
Działanie obejmuje wykorzystanie faktu istnienia obszarów
12. Rozwój współpracy
pogranicza poprzez intensyfikację i dalsze doskonalenie współpracy
transgranicznej w zakresie
trójstronnej w dziedzinie ochrony środowiska przed zagrożeniami
ochrony środowiska przed
związanymi z rozwojem cywilizacyjnym i występowaniem katastrof
zagrożeniami
naturalnych.
1. Rozbudowa i
modernizacja krajowego
systemu przesyłowego na
terenie regionu.
5.Zapewnienie
bezpieczeństwa
energetycznego
regionu
Działanie to dotyczy zadań związanych z unowocześnieniem
systemu sytemu przesyłowego. Efektem ma być nowoczesny,
sprawny i efektywny system redystrybucji energii zapewniający
racjonalne z punku widzenia regionu jej alokację jak i maksymalne
zapewnienie bezpieczeństwa.
2. Rozbudowa
i modernizacja sieci
rozdzielczej.
Działanie to koncentruje się na poszerzeniu dostępu odbiorców
indywidualnych do energii jak też unowocześnienie sieci
rozdzielczej, tak aby mogła ona zaspokoić w sposób optymalny
zapotrzebowanie na energię zgłaszane w skali regionu,
z uwzględnieniem przestrzennego rozmieszczenia odbiorców.
3. Wykorzystanie źródeł
energii odnawialnej
z preferencją dla
elektrowni wodnych.
Przedmiotem działania jest dywersyfikacja źródeł pozyskiwania
energii ze szczególnym uwzględnieniem energii odnawialnej
a szczególnie elektrowni wodnych, które ze względu na specyfikę
regionu stanowią znaczne niewykorzystane zasoby.
4. Rozbudowa i
modernizacja krajowego
układu sieci gazowej
wysokiego ciśnienia.
Działanie dotyczy przedsięwzięć związanych z rozbudową
w regionie sieci gazowej wysokiego ciśnienia w taki sposób aby
poszczególne części regionu miały do niej swobodny dostęp,
z uwzględnieniem infrastruktury technicznej niezbędnej do
zapewnienia bezpieczeństwa eksploatacji.
5. Sukcesywna gazyfikacja
terenów osadniczych.
Przedmiotem działania jest objęcie zasięgiem sieci gazowniczej
wszystkich elementów systemu osadniczego w taki sposób aby,
każdy z elementów tego systemu mógł mieć potencjalną możliwość
korzystania z tego źródła energii.
6. Zapewnienie strategicznej Działanie koncentruje się na budowie rezerw gazu, które mogą
rezerwy systemu
zaspokoić potrzeby regionu w wypadku brak dostaw z poza regionu,
gazowniczego.
wykorzystane będą naturalne walory morfologiczne regionu.
Działania uwzględniać będą zapewnienie niezbędnych sił i środków
do zapobiegania i zwalczania zagrożeń nadzwyczajnych z tym
związanych.
7. Rozbudowa i
modernizacja systemów
grzewczych oraz
alternatywnych źródeł
ciepła.
Rozbudowa oraz równoczesna modernizacja systemów grzewczych
jest elementem zarówno przedsięwzięć infrastrukturalnych jak
i ekologicznych. Działanie to ma zapewnić jak najefektywniejszą
redystrybucję energii cieplnej w przestrzeni regionu oraz
zwiększenie jej pozyskiwania z alternatywnych źródeł ciepła.
8. Włączenie sieci
infrastrukturalnych
w układy europejskie.
Działanie to poprzez włączanie systemu infrastruktury regionu
w układ europejski ma zwiększyć efektywność, podnieść poziom
bezpieczeństwa oraz dywersyfikację.
27
4. Sfera społeczna
Cel „Społeczny” – rozwijanie solidarności społecznej oraz postaw obywatelskich
twórczych i otwartych na świat. W ramach tak określonego celu zakłada się stworzenie
warunków do poprawy jakości życia, osiągnięcie wysokiego (w skali polskiej i europejskiej)
poziomu zaspokojenia potrzeb społecznych w szczególności w przekroju socjalnym,
edukacyjnym, kulturowym i zdrowotnym.
Tabela 3.
Priorytet
Działanie
Opis
1. Integracja i wsparcie osób
niepełnosprawnych oraz
innych grup społecznych
pozbawionych możliwości
samodzielnego
funkcjonowania
w społeczeństwie.
Działanie obejmuje przyjęcie takich rozwiązań formalnych
(prawnych, instytucjonalnych) jak i nieformalnych, które
pozwolą na ukształtowanie się postaw sprzyjających pełnej
integracji społeczności regionu, ze szczególnym uwzględnieniem
Romów.
2. Doskonalenie i tworzenie
systemów opieki nad
dzieckiem i rodziną.
Wsparcie dzieci i młodzieży
oraz wychowanków domów
dziecka dotkniętych
sieroctwem w tym
sieroctwem społecznym.
Działanie obejmuje rozwój systemu opieki nad dzieckiem,
wypracowanie założeń polityki prorodzinnej, budowę systemu
opieki i aktywizacji dzieci i młodzieży dotkniętych szeroko
rozumianym zjawiskiem sieroctwa.
Przedmiotem działania jest przyjęcie takich rozwiązań
instytucjonalnych pozwalających w sposób jak najbardziej
efektywny wspierać rodzinę i dzieci – wdrażając ich przy tym do
samodzielnego funkcjonowania w społeczności regionu.
3. Aktywizacja społeczna
i opieka nad osobami
starszymi.
Działanie obejmuje podjęcie rozwiązań zmierzających do
aktywizacji osób starszych w tym zapewnieniu im systemowej
opieki, obejmującej wszystkie dziedziny życia społeczno-ekonomicznego regionu ze względu na zjawisko starzenia się
społeczeństwa regionu.
1.Integracja
społeczna
i przeciwdziałanie
wykluczeniu
4. Wyrównywanie szans kobiet
społecznemu
i mężczyzn.
Działanie obejmuje wypracowanie rozwiązań które w sposób
kompleksowy i trwały będą wyrównywały szanse kobiet
i mężczyzn w społeczności regionalnej.
Przedmiotem działania (poza lobbingiem na rzecz rozwiązań
prawnych) są przedsięwzięcia edukacyjne i promujące postawy
konwergencji w tym zakresie.
5. Redukowanie zjawiska
ubóstwa ze szczególnym
uwzględnieniem obszarów
regionu dotkniętych
bezrobociem strukturalnym.
Przeciwdziałanie
marginalizacji społecznej
i bezdomności.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw zmierzających
do identyfikacji źródeł ubóstwa w regionie, podnoszenia
poziomu edukacji, w tym wyrównywanie szans edukacyjnych
dzieci romskich oraz wrażliwości społecznej, wdrażanie
programów unijnych, intensyfikacja działalności na obszarach
objętych bezrobociem strukturalnym, wzmacnianie postaw
przedsiębiorczych poprzez szkolenie, doradztwo, pomoc
finansową, gwarancje, rozwój instytucji okołobiznesowych.
6. Profilaktyka uzależnień.
Przedmiotem działania jest wspieranie inicjatyw zmierzających
do propagowania modelu życia wśród młodych ludzi bez
używek, wzmocnienie roli szkoły i rodziny, budowa autorytetów
i postaw piętnujących uzależnienia.
7. Promowanie innowacyjnych
metod i technik
rozwiązywania problemów z
zakresu polityki i
profilaktyki społecznej.
Przedmiotem działania jest wspieranie projektów w zakresie
monitoringu, ewaluacji, dyfuzji innowacji społecznych,
szkolenia, kształcenie ustawiczne.
28
Priorytet
Działanie
Opis
8. Stworzenie i uruchomienie
mechanizmów tworzących
atrakcyjne warunki
pierwszego zatrudnienia.
Działanie obejmuje propagowanie rozwiązań związanych
z podjęciem pracy przez absolwentów różnego typu szkół, w tym
szkół wyższych. W ramach tych przedsięwzięć tworzone będą
warunki zachęcające pracodawców do zatrudniania absolwentów
a także kształtowanie wśród tych ostatnich postaw aktywnych
zarówno w obszarze poszukiwania pracy jak i możliwości
samodzielnej działalności.
9. Wdrażanie planów działań
na rzecz wzrostu
zatrudnienia przy
wykorzystaniu partnerstwa
społecznego. Promocja
zatrudnienia socjalnego
i spółdzielczości socjalnej.
Działanie obejmuje aktywizację rynku pracy, ograniczanie
bezrobocia frykcyjnego, wspieranie projektów z zakresu
zatrudnienia socjalnego i spółdzielczości socjalnej.
10. Tworzenie i promowanie
mechanizmów w zakresie
elastycznych i aktywnych
form zatrudnienia,
przeciwdziałających
wykluczeniu z rynku pracy,
w tym badania i analiza
regionalnego rynku pracy
pod kątem aktywizacji
zawodowej.
Działanie obejmuje tworzenie takich rozwiązań i mechanizmów
w zakresie rynku pracy, które aktywizują osoby pozostające bez
pracy, zwiększenie wysiłków i tworzenie podbudowy
instytucjonalno-prawnej związanej z możliwością szerokiego
propagowania aktywnych form zatrudnienia
Działanie obejmuje pełną inwentaryzację infrastruktury
1. Optymalizacja infrastruktury
kulturalnej oraz wypracowanie rozwiązań umożliwiających jej
kulturalnej, zwiększenie
efektywne wykorzystanie między innymi poprzez tworzenie
aktywności społecznej w
zachęt dla szerszego włączania się społeczeństwa regionu
obszarze kultury.
w kreowanie oraz odbiór kultury.
2.Umacnianie
społeczeństwa
obywatelskiego,
rozwój kultury
2. Ochrona dziedzictwa
cywilizacyjnego. Rozwój
tożsamości regionalnej.
Przedmiotem działania jest inwentaryzacja dziedzictwa
cywilizacyjnego regionu, budowa infrastruktury zapewniającej
jego bezpieczeństwo, propagowanie jego wśród mieszkańców,
włączenie w programy kształcenia w różnych typach szkół
elementów wiedzy na temat dziedzictwa regionu.
3. Kreowanie opinii społecznej
pozbawionej negatywnych
stereotypów w odniesieniu
do osób dotkniętych
marginalizacją społeczną.
Działanie obejmuje zaszczepianie postaw opartych na dobrze
pojętej tolerancji i empatii dla osób dotkniętych marginalizacją,
w szczególności dla osób pochodzenia romskiego.
Przedmiotem działania są inicjatywy obejmujące różne formy
edukacji, a także działalności wolontariatu na rzecz osób
zmarginalizowanych społecznie.
4. Wsparcie i promocja postaw
prospołecznych oraz
lokalnych inicjatyw
społecznych na zasadach
pomocniczości i partnerstwa.
Działanie obejmuje kreowanie postaw i popieranie zachowań
realizowanych pro publico bono.
Przedmiotem działania są inicjatywy i przedsięwzięcia
integrujące społeczność regionalną w różnych przekrojach
uwarunkowanych określonymi potrzebami społecznymi oraz
przekrojami przestrzennymi.
Działanie obejmuje kreowanie i upowszechnianie pozytywistycznych postaw w społecznościach lokalnych, zwłaszcza na
5. Aktywizacja społeczności
terenach problemowych. Przedmiotem działania są inicjatywy
lokalnych, w szczególności
rozwijające zaangażowanie społeczności lokalnych w budowę
z terenów wiejskich i małych
„małych ojczyzn”, ze szczególnym naciskiem na identyfikację
ośrodków miejskich.
i wykorzystywanie endogenicznych czynników integrujących te
społeczności i poprawę bezpieczeństwa wewnętrznego.
29
Priorytet
Działanie
Opis
6. Umacnianie i rozwój
współpracy administracji
publicznej z organizacjami
sektora pozarządowego.
Działanie obejmuje wspieranie pozytywnych osiągnięć
i przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom na polu współpracy
sektora publicznego i organizacji pozarządowych oraz kreowanie
postaw współdziałania tych podmiotów dla dobra regionu.
Przedmiotem działania jest wspieranie projektów zmierzających
do zacieśniania współpracy administracji publicznej
z organizacjami „sektora trzeciego” opartej na zasadzie
partnerstwa
1. Podniesienie jakości
kształcenia i doskonalenia
zawodowego nauczycieli
i osób prowadzących
szkolenia, promowanie
aktywizujących metod
edukacji.
Działanie obejmuje wspieranie kadry edukującej społeczność
regionu w osiąganiu wysokich standardów kształcenia oraz
popieranie różnorodności metod, form i zakresu merytorycznego
nauczania w tym zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej.
Przedmiotem działania są inicjatywy promujące rozwój
zawodowy kadry nauczającej oraz zwiększenie zakresu
kształcenia w formach pozaszkolnych.
2. Zapewnienie powszechnego
dostępu do technologii
informacyjno-komunikacyjnych.
Działanie obejmuje poprawianie dostępności do usług
elektronicznych mieszkańców Dolnego Śląska, wsparcie rozwoju
sieci i usług elektronicznych przez podmioty prywatne oraz
zapewnienie powszechnego dostępu do informacji o zasobach
innowacyjnych.
Przedmiotem działania jest wspieranie projektów służących
budowie infrastruktury dostępu szerokopasmowego do Internetu
dla sfery publicznej i komercyjnej.
3. Zwiększenie liczby
studiujących na kierunkach
matematycznoprzyrodniczych
i technicznych.
Działanie obejmuje wykształcenie pozytywnego wizerunku
absolwenta kierunków matematyczno-przyrodniczych
i technicznych, jako społecznie pożądanego w skali regionalnej
i globalnej, także w kontekście perspektywy wykreowanie
nowych jakości na dolnośląskim rynku pracy.
Przedmiotem działania są inicjatywy zmierzające do kreowania
regionalnej kadry mogącej sprostać wymaganiom aktywizacji na
rynku pracy w warunkach gospodarki opartej na wiedzy.
3.Poprawa jakości
i efektywności
systemu edukacji
i badań
4. Kształtowanie drożnego
naukowych
systemu edukacyjnego
umożliwiającego kształcenie
ciągłe.
Działanie obejmuje wspieranie rozwoju systemu kształcenia
ustawicznego w regionach. Działanie może realizować projekty
sprzyjające uczeniu się przez całe życie, zwiększaniu roli szkół
wyższych województwa w kształceniu dorosłych oraz integracji
systemu kształcenia ustawicznego z tradycyjnym.
5. Dostosowanie oferty
edukacyjnej do faktycznych
potrzeb indywidualnych
odbiorców i rynku pracy.
Działanie obejmuje tworzenie warunków organizacyjnych
i finansowych sprzyjających podejmowaniu przez, szkoły średnie
i wyższe uczelnie współpracy z lokalnymi przedsiębiorcami,
umożliwiającej transfer wiedzy i najnowszych rozwiązań
technologicznych ze środowisk akademickich do biznesu oraz
dostosowanie kierunków kształcenia do wymogów rynku.
Działanie wspiera również współpracę szkół różnego typu
i przedsiębiorców w dziedzinie szkolnictwa zawodowego,
szkolnictwa ustawicznego oraz odpowiedniego profilowania
kierunków studiów z punktu widzenia wymogów regionalnego
rynku pracy i oczekiwań regionalnych przedsiębiorców.
6. Rozwijanie kompetencji
i umiejętności potrzebnych
dla społeczeństwa wiedzy
oraz postaw innowacyjnych.
Przedmiotem działania są inicjatywy popularyzujące
profesjonalizm i kompetentność oraz kreatywne podejście do
otaczającej rzeczywistości i pozytywne postawy wobec
innowacyjnych zmian w tym również inicjowanie przedsięwzięć
na rzecz zdrowia własnego i innych poprzez kształtowanie
wiedzy, motywacji i umiejętności zdrowego stylu życia.
30
Priorytet
Działanie
Opis
7. Rozwijanie
przedsiębiorczości poprzez
promowanie inicjatywy
i kreatywności w procesie
kształcenia.
Przedmiotem działania jest wpieranie projektów i inicjatyw
upowszechniających postawy przedsiębiorcze wśród dzieci
i młodzieży, w szczególności na obszarach problemowych.
8. Współuczestnictwo w
tworzeniu europejskiej
przestrzeni edukacyjnej
i przestrzeni wiedzy.
Przedmiotem działania jest ułatwienie nawiązania kontaktów
pomiędzy uczelniami, promocja wiedzy na temat pomocy Unii
Europejskiej w wymianie międzyuczelnianej studentów, a także
wymiany profesorów oraz doświadczeń. Organizowanie
wykładów przez Internet, np. w języku angielskim jednocześnie
dla kilku uczelni – przy czym niezbędne jest tutaj zaopatrzenie
w środki techniczne
9. Wzmocnienie powiązań
edukacji z gospodarką, nauką
oraz środowiskiem
lokalnym; rozwój procesu
uspołecznienia edukacji.
Działanie obejmuje tworzenie warunków organizacyjnych
i finansowych sprzyjających podejmowaniu przez, szkoły średnie
i wyższe uczelnie współpracy z lokalnymi przedsiębiorcami,
umożliwiającej transfer wiedzy i najnowszych rozwiązań
technologicznych ze środowisk akademickich do biznesu.
Przedmiotem działania są w szczególności projekty zmierzające
do uelastyczniania oferty edukacyjnej pod kątem gospodarki
opartej na wiedzy.
10. Koordynacja kierunków
kształcenia i szkolenia
bezrobotnych i osób
poszukujących pracy
z potrzebami rynku pracy.
Działanie obejmuje zadania z zakresu koordynacji planów
kształcenia osób bezrobotnych i poszukujących pracy w oparciu
o wskaźniki pochodzące z rynku. Przedmiotem działania są
projekty mające na celu rozpoznanie potrzeb rynku pracy w jak
najkrótszym okresie, jak również szybka i elastyczna reakcja, na
zmiany na rynku, przejawiająca się dostosowywaniem na bieżąco
zakresu szkoleń.
11. Zwiększenie zakresu
informacji i jakości
poradnictwa zawodowego.
Rozwijanie systemu
preorientacji zawodowej.
Działanie obejmuje pomoc w tworzeniu informacji na różnych
poziomach szkolenia zawodowego odnośnie oferty miejsc pracy.
W działaniu ważna jest ewaluacja jakości poradnictwa
zawodowego na terenie województwa oraz aktywny udział
w nawiązaniu kontaktów pomiędzy poradniami zawodowymi
a szkolnictwem.
Przedmiotem działania jest tworzenie warunków sprzyjających
podejmowaniu przez szkoły, szczególnie na poziomie
podstawowym, współpracy z poradniami preorientacji
zawodowej.
1. Zmniejszenie narażenia
ludności na czynniki
szkodliwe w środowisku
życia, pracy i nauki.
W działaniu sprawą priorytetową jest monitoring środowiska
naturalnego, w którym żyje, pracuje i uczy się człowiek.
Działania powinny zmierzać do powiązania interesu
przedsiębiorców z maksymalizacją jakości życia człowieka
w środowisku naturalnym.
Przedmiotem działania jest nagłośnienie problemu
zanieczyszczenia środowiska naturalnego, klęsk żywiołowych
i innych miejscowych zagrożeń propagowanie zdrowego
i bezpiecznego stylu życia.
4.Stałe podnoszenie
stanu
bezpieczeństwa
i zdrowia
mieszkańców
województwa.
2. Zwiększanie aktywności
samorządów, organizacji
i stowarzyszeń w rozwoju
i promowaniu sportu,
rekreacji i aktywnego trybu
życia. Szkolenie kadr.
Działanie obejmuje współpracę ze służbą zdrowia, pomoc
w szerokim zakresie pacjentom i służbie zdrowia w efektywnym
wykorzystaniu dostępnego sprzętu i budynków.
Przedmiotem działania będzie dostosowanie pod względem
fachowym i sanitarnym obiektów i urządzeń ochrony zdrowia
do obowiązujących standardów w celu zmniejszenia różnic
w zdrowiu i w dostępie do specjalistycznych świadczeń
zdrowotnych.
31
Priorytet
Działanie
Opis
3. Zwiększenie skuteczności
zapobiegania, wczesnego
wykrywania i leczenia
chorób oraz zapobieganie
i leczenie uzależnień.
Działanie obejmuje analizę występowania tych problemów
w układach przestrzennych województwa, w miejscach ich
szczególnie intensywnego występowania podjęcie ze zdwojoną
siłą akcji zapobiegawczej. Podjęte powinny zostać akcje, mające
na celu uświadomienie społeczeństwa o zagrożeniach
i konsekwencjach niewiedzy, lekceważenia objawów choroby
oraz zażywania używek.
Przedmiotem działania będzie opracowywanie i wdrażanie
programów profilaktycznych i promocja zdrowia.
4. Zapewnienie dostępu do
specjalistycznych świadczeń
zdrowotnych wykonywanych
w najbardziej optymalny
i efektywny sposób.
Działanie obejmuje współpracę ze służbą zdrowia, pomoc
w szerokim zakresie pacjentom i służbie zdrowia w efektywnym
wykorzystaniu dostępnego sprzętu i budynków.
Przedmiotem działania będzie dostosowanie pod względem
fachowym i sanitarnym obiektów i urządzeń ochrony zdrowia
do obowiązujących standardów w celu zmniejszenia różnic
w zdrowiu i w dostępie do specjalistycznych świadczeń
zdrowotnych.
5. Promocja zdrowia
psychicznego oraz
zapobieganie występowaniu
zaburzeń psychicznych.
Przedmiotem działania jest budowa systemu informacyjnego
promującego zdrowy styl życia, a dostępnego dla wszystkich
mieszkańców regionu, system ten poza funkcją informacyjną
powinien także monitorować a w efekcie pobudzać do działań
zmierzających do zapobiegania zaburzeniom psychicznym.
6. Rozwój systemu opieki nad
kobietami w ciąży
i noworodkami.
Działanie obejmuje pomoc kobiecie ciężarnej i tym, kobietom,
które urodziły dzieci a są w trudnej życiowej i materialnej
sytuacji w zatrzymaniu dziecka przy sobie. Priorytetem tego
działania jest także zachęcanie do posiadania dzieci, jak również
pomoc w okresie popołogowym w prawidłowym żywieniu
i opiece nad noworodkiem.
7. Wspieranie działań
skierowanych przeciw
patologiom społecznym,
wypracowanie skutecznych
form współpracy obywateli
z policją oraz współpracy
sąsiedzkiej w środowisku
zamieszkania.
W zakresie tego priorytetu podejmowane mają być działania
uświadamiające obywatelom, jak powinna się układać
współpraca na linii policja – ludność, jak pomoc policji
w utrzymaniu porządku jest niezbędna. Przykładem takiej
współpracy mogą być wspólne patrole mieszkańców z policją,
lub uzgodniony monitoring osiedli mieszkalnych, gdzie wgląd
w nagrania będą mogli mieć policjanci.
8. Rozwój usług opiekuńczych
dla osób starszych częściowo
zastępujących system
ochrony zdrowia.
Działanie obejmuje działania nakierowane na pomoc wzajemną
tzw. sąsiedzką osobom w podeszłym wieku, a także pełen zakres
wykorzystania wolontariatu. Konsekwencją takiego
postępowania powinno być częściowe odciążenie pracowników
służby zdrowia.
32
33
Wpływ organizacji pracodawców na rozwój
małych i średnich przedsiębiorstw
KATARZYNA CYRANKOWSKA1, MICHAŁ ŻYWICKI2
1
Federacja Pracodawców Polski Zachodniej
Przewodniczący Związku Pracodawców Ziemi Głogowskiej
2
Streszczenie: Celem referatu jest przedstawienie działań Federacji Pracodawców Polski Zachodniej, które
mają wpływ na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw zrzeszonych w naszej organizacji.
Na wzrost przedsiębiorczości na terenie Dolnego Śląska mają wpływ między innymi organizacje
pracodawców, a w tym Federacji Pracodawców Polski Zachodniej, której działania dotyczą między innymi
udzielania informacji o prawach i obowiązkach przedsiębiorstw, a także o możliwościach wzajemnego
wspierania się w różnych sytuacjach. Przynależność do grupy rodzi solidne poczucie wspólnoty
celów w działaniach gospodarczych i społecznych. Wymiana informacji, możliwość porozumienia się
w sprawach istotnych, uzyskanie solidnego i popartego praktyką doradztwa oraz zajmowanie wspólnego
stanowiska pozwala oczekiwać zrzeszonym przedsiębiorcom korzystnych zmian w kierunkach rozwoju
gospodarczego i tworzeniu klimatu do inwestowania wspólnie, na przykład z samorządami lokalnymi.
Jednocześnie federacja stosując się do zasad lobbingu gospodarczego szeroko wspiera przede wszystkim
członków zrzeszonych w jej strukturach.
Federacja Pracodawców Polski Zachodniej jako partner społeczny służy interesom zrzeszonych w niej
pracodawców i lokalnej społeczności zapewniając korzystne możliwości zatrudnienia oraz uwzględnia interesy
otoczenia krajowego i lokalnego.
Termin „organizacje pracodawców” powstał ponad 150 lat temu w Danii, kiedy to pracodawcy
zrzeszali się, aby wspólnie uchronić się przed falą strajków pracowników przemysłu tkackiego.
W 1870 roku powstał tam Faellesrep, zrzeszenie pracodawców, które swym zasięgiem
obejmowało cały kraj. Ruch ten był oparty o zasadę liberalnego rozwoju gospodarczego
i prywatną własność przedsiębiorstw. Organizacja swoim zasięgiem objęła również kraje
skandynawskie oraz ziemie niemieckie. Zauważa się również silna działalność organizacji
pracodawców na terenie Wielkiej Brytanii. Ich powstanie wiązało się z szybkim rozwojem
stosunków przemysłowych.
Powstanie związków przedsiębiorców jako organizacji pracodawców w Europie było
procesem bardzo powolnym, związanym z formowaniem się przedsiębiorców jako grupy
pracodawców. Można było w tym czasie zauważyć pewną zależność pomiędzy powstaniem
organizacji przedsiębiorców a związkami zawodowymi. Tam gdzie kształtowały się silne
organizacje pracownicze, stosunkowo szybko dochodziło do powstawania potężnych struktur
skupiających przedsiębiorców. Jednakże tam, gdzie ruch związkowy nie stanowił dla
pracodawców problemu, nie czuli oni potrzeby jednoczenia się w organizacje.
34
W okresie od I do II wojny światowej powstały struktury korporacyjne w skład, której
wchodziły związki zawodowe i przedsiębiorcy mające na celu ochronę interesów tych dwóch
grup w obowiązkowym działaniu na rzecz wspólnego dobra, dając przy tym jako organizacja
pewne przywileje swym członkom. Po II wojnie światowej, w całej Europie uformowały się
scentralizowane struktury, zarówno po stronie pracodawców jak i pracobiorców zwiększając
jednocześnie ich role. W tamtym czasie zaczęto szerzej wprowadzać pojęcie – zrzeszenie
pracodawców.
W Polsce tradycje ruchu pracodawców sięgają 1905 roku. Pierwszą taką organizacją był
Związek Przemysłowców Królestwa Polskiego działający na terenie zaboru rosyjskiego.
Na obszarach zaboru pruskiego i austriackiego przedsiębiorcy polskiego pochodzenia również
włączali się do istniejących struktur organizacji pracodawców. Po odzyskaniu niepodległości
przez państwo Polskie 15 grudnia 1919 roku doszło do scalenia ruchu pracodawców z ziem
okupowanych w Centralny Związek Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów –
tzw. Lewiatan. W 1932 roku doszło do zjednoczenia dwudziestu dziewięciu najpoważniejszych
związków branżowych i terytorialnych oraz izb przemysłowych i handlowych i utworzenie
z nich Centralnego Związku Polskiego Przemysłu. Działania CZPP były zakrojone na szeroka
skalę. Jego przedstawiciele brali udział w organach doradczych rządu i instytucji publicznych,
przeprowadzał akcję szkoleniowo-propagandową wysyłał miedzy innymi delegatów na sesje
Międzynarodowej Organizacji Pracy, wydawał dwutygodnik „Przegląd Gospodarczy”, który
dostarczał czytelnikom informacji, opinii i komentarzy. W wyniku przeobrażeń politycznych,
które dokonały się w naszym kraju po II wojnie światowej reprezentacja pracodawców została
usunięta z prac MOP-u a w latach 1947–1989 w jej pracach brali udział urzędnicy i dyrektorzy
nominowani przez komunistyczny rząd. Na początku 1980 r prywatni przedsiębiorcy powołali
do życia Towarzystwo gospodarcze. Równolegle w 1981 roku powołano do życia
Stowarzyszenie Pracodawców w Polsce, zrzeszające dyrektorów państwowych przedsiębiorstw.
W 1989 roku powołano do życia Ogólnopolskie Stowarzyszenie Menadżerów, a na skutek
nowej ustawy (23 maja 1991 roku Dziennik Ustaw nr 55/26 z czerwca 1991 roku)
o stowarzyszeniach cztery organizacje: Warszawskie Towarzystwo Gospodarcze,
Stowarzyszenie Pracodawców w Polsce, Centralny Związek Rzemiosła i Ogólnopolskie
Stowarzyszenie Menadżerów powołały do życia Konfederację Pracodawców Polskich. W skład
Konfederacji weszły związki zrzeszone na terenie byłego województwa legnickiego: Przemysłu
i Handlu, Budownictwa, Gospodarki Żywnościowej oraz Gospodarki Komunalnej i Transportu.
6 czerwca 1992 roku wyżej wymienione związki podjęły decyzje o założeniu Federacji
Pracodawców, która została zarejestrowana 8 września 1992 roku i weszła w skład
Konfederacji Pracodawców Polskich. W roku 1995 powstał Związek Pracodawców Ziemi
Głogowskiej i Związek Pracodawców Zakładów Pracy Chronionej Dolnego Śląska. Na VII
Zgromadzeniu Ogólnym dokonano zmiany nazwy organizacji z Federacji Pracodawców
Województwa Legnickiego na Federację Pracodawców Polski Zachodniej. Jednocześnie na
terenie Województwa Wałbrzyskiego utworzony został w 1991 roku Związek Pracodawców
Województwa Wałbrzyskiego, który z dniem 1 stycznia 1999 roku przyjął nazwę Sudecki
Związek Pracodawców.
Na terenie byłego Województwa Jeleniogórskiego w tym okresie powstały trzy organizacje
pracodawców: 6 września 1994 roku powstał Regionalny Związek Pracodawców
w Bolesławcu, 7 listopada 1995 roku powstał Regionalny Związek Pracodawców w Jeleniej
Górze, 24 maja 1996 roku powstał Regionalny Związek Pracodawców w Lubaniu.
Wspomniane organizacje z regionu jeleniogórskiego utworzyły w 1996 roku Karkonoską
Federację Pracodawców. 12 października 1998 roku trzy regionalne, jeleniogórskie związki
przystąpiły do Federacji Pracodawców Polski Zachodniej.
Równolegle z wdrożeniem reformy administracyjnej w kraju powstały i przystąpiły do
Federacji Pracodawców Polski Zachodniej branżowe i regionalne związki pracodawców. I tak:
35
6 stycznia 1999 roku zarejestrowano Związek Pracodawców Ziemi Jaworskiej, 25 maja –
Związek Pracodawców Powiatu Polkowickiego, 14 lutego 2000 roku – Dolnośląski Związek
Pracodawców oraz 29 lutego 2000 roku – Kaczawski Klub Biznesu, 10 czerwca 2000 roku –
Dolnośląski Związek Pracodawców Ochrony Zdrowia, 28 grudnia 2000 roku – Związek
Pracodawców Powiatu Kamiennogórskiego, 22 lutego 2001 roku – Legnicki Związek
Pracodawców Prywatnych, 28 września 2001 roku – Związek Pracodawców Przemysłu
Surowców Mineralnych, 25 lutego 2003 roku – Związek Pracodawców Ziemi Lubińskiej,
23 października 2003 roku – Regionalny Związek Pracodawców w Szprotawie, 02 lutego
2004 roku – Stowarzyszenie „EKO-BIEGŁY”, 05 października 2004 roku z połączenia
Kaczawskiego Klubu Biznesu ze Związkiem Pracodawców Ziemi Złotoryjskiej powstał
Związek Pracodawców Powiatu Złotoryjskiego.
Federacja Pracodawców Polski Zachodniej zrzesza około 800 podmiotów gospodarczych.
Większość z nich stanowią małe i średnie przedsiębiorstwa. Reprezentowanie ich interesów jest
istotne ze względu na to, iż małe i średnie przedsiębiorstwa są jednym z najbardziej istotnych
elementów polskiej gospodarki, wytwarzają one ponad połowę PKB oraz zatrudniają
2
/3 pracowników sektora przedsiębiorstw. Z sektorem MSP wiążę się w naszym społeczeństwie
największe nadzieje, gdyż generują nowe miejsca pracy i przyspieszają wzrost gospodarczy.
Wychodząc więc naprzeciw potrzebom małych i średnich przedsiębiorstw, jednocześnie
stosując się do zasad lobbingu gospodarczego Federacja Pracodawców Polski Zachodniej za
główne cele powzięła m.in.:
1. reprezentowanie interesów społecznych i gospodarczych pracodawców wobec
związków zawodowych pracobiorców, organów władzy, administracji i samorządów
terytorialnych;
2. ochronę i reprezentowanie interesów członków w zakresie dóbr niematerialnych;
3. działanie na rzecz tworzenia i utrzymania spokoju społecznego w stosunkach pracy;
4. oddziaływanie na kształtowanie polityki społecznej i ustawodawstwa dotyczącego
interesów pracodawcy;
5. wspieranie organizacji pracodawców i prowadzenie polityki w zakresie rokowań
umów zbiorowych pracy;
6. organizowanie i wspieranie kształcenia pracodawców w zakresie stosunków pracy;
7. występowanie do organów posiadających inicjatywę ustawodawczą z wnioskami
legislacyjnymi oraz opiniami w zakresie aktów prawnych dotyczących stosunków
pracy i polityki gospodarczej;
8. prowadzenie działalności wydawniczej, studiów i badań rynkowych, doradztwa
ekonomicznego i prawnego oraz wykonywanie ekspertyz na rzecz organizacji
pracodawców;
9. promowanie pracodawców zrzeszonych w Związkach Pracodawców będących
członkami Federacji;
10. kreowanie postaw przedsiębiorczych i wspieranie rozwoju inicjatyw lokalnych,
11. podejmowanie działań na rzecz poprawy sytuacji ekonomicznej przede wszystkim
swojego środowiska i regionu;
12. pracowanie programów rozwoju społeczno-gospodarczego uwzględniając rozwój
przedsiębiorczości.
Cele te Federacja Pracodawców Polski Zachodniej realizuje głównie poprzez:
1. udział w negocjacjach umów zbiorowych, branżowych, zakładowych, tworzenie
społecznych mechanizmów rozstrzygania sporów zbiorowych i udział w ich
rozstrzyganiu;
2. prowadzenie studiów i badań, wymianę poglądów, popularyzację wiedzy
ekonomicznej, prawnej i organizacyjnej;
36
3.
zajmowanie stanowisk i prezentowanie opinii we wszystkich sprawach związanych
z gospodarką;
4. inspirowanie inicjatyw gospodarczych i prowadzenie doradztwa organizacyjnego,
prawnego, ekonomicznego, technicznego itp.;
5. występowanie w imieniu pracodawcy do agend rządowych, administracji terenowej
i władz sądowych, w sprawach związanych z działalnością pracodawcy;
6. delegowanie swoich przedstawicieli do organów doradczych władz samorządowych
i agend rządowych;
7. organizowanie zespołów doradczych oraz zatrudnianie pracowników i ekspertów do
wykonywania zadań statutowych;
8. organizowanie szkoleń na rzecz członków Związków Pracodawców;
9. realizowanie programów i projektów przeznaczonych przede wszystkim dla
przedsiębiorców oraz samorządów, bezrobotnych, a także innych grup potrzebujących
wsparcia w środowiskach lokalnych;
10. inne formy działania zgodne z obowiązującym prawem i sprzyjające rozwojowi
statutowych celów Federacji.
Jednocześnie, aby zapewnić długofalowy, bezkonfliktowy i wolny od niepokojów
społecznych rozwój przedsiębiorstw i przedsiębiorczości na naszym terenie, Federacja
Pracodawców Polski Zachodniej podpisuje porozumienia o współpracy i współdziałaniu
m.in. z: Izbą Przemysłowo Handlową w Legnicy (19.05.1994 r.), z NSZZ Solidarność
„Zagłębie Miedziowe” (20.04.1994 r.), z Lubińskim Regionalnym Klubem Biznesu (obecnie
Zachodnim Klubem Gospodarczym) (08.11.1995 r.), a następnie powołuje Dolnośląską Radę
Gospodarczą z Zachodnim Klubem Gospodarczym (27.10.1998 r.), z Państwową Wyższą
Szkołą Zawodową w Legnicy (22.06.1999 r.), z Sudeckim Związkiem Pracodawców
Prywatnych – Związek Pracodawców Ziemi Ząbkowickiej (01.09.2001 r.), Stowarzyszenie
Gospodarki Saksońskiej z siedzibą w Dreźnie (03.05.2002 r.), Starostwo Powiatowe w Jaworze,
Gmina Jawor, Bolków, Męcinka, Mściwojów, Paszowice, Udanin, Wądroże Wielkie
(22.06.2004 r.).
Warte podkreślenia jest podpisanie Porozumienia Otwartego dotyczącego Współpracy
Federacji Pracodawców Polski Zachodniej z instytucjami administracji publicznej,
samorządami, instytucjami niepublicznymi oraz organizacjami pozarządowymi zawarte w dniu
28.10.2004 roku z Dolnośląskim Wojewódzkim Urzędem Pracy, Powiatowym Urzędem Pracy
w Jeleniej Górze, Powiatowym Urzędem Pracy w Legnicy, Radą Federacji Stowarzyszeń
Naukowo-Technicznych NOT Zagłębia Miedziowego, Agencją Rozwoju Regionalnego
„ARLEG” S. A. w Legnicy, Stowarzyszeniem „EKO-BIEGŁY” oraz Stowarzyszeniem „Forum
Partnerskiej Współpracy”. Dopełnieniem tego porozumienia było podpisanie umowy
z Powiatowym Urzędem Pracy w Jaworze i Złotoryi, Państwową Wyższą Szkołą Zawodową
im. Witelona w Legnicy oraz Wyższą Szkołą Menedżerską w Legnicy. Celem tego
porozumienia jest wyjście naprzeciw wyzwaniom stawianym przez gospodarkę rynkową oraz
politykę Unii Europejskiej i wspieranie i realizacja działań na rzecz rozwoju lokalnego rynku
pracy między innymi poprzez dążenie do przeciwdziałania bezrobociu i łagodzenia jego
negatywnych skutków, wspieranie małej przedsiębiorczości wśród pracodawców
i bezrobotnych poprzez rozwój i tworzenie kolejnych struktur Złotej Sieci Pracy Dolnego
Śląska.
Rola organizacji pracodawców na rozwój przedsiębiorczości sektora małych i średnich
przedsiębiorstw jest niezwykle istotna. Wspólne działania pracodawców w zakresie informacji
o prawach i obowiązkach, a także o możliwościach wzajemnego wspierania się w różnych
sytuacjach faktycznych i prawnych. Przynależność do grupy rodzi solidne poczucie wspólnoty
celów w działaniach gospodarczych i społecznych wobec związków zawodowych
pracobiorców, organów władzy, administracji i samorządów terytorialnych. Wymiana
37
informacji, możliwość porozumienia się w sprawach istotnych, uzyskanie solidnego i popartego
praktyką doradztwa oraz zajmowanie wspólnego stanowiska pozwala oczekiwać korzystnych
zmian w kierunkach rozwoju gospodarczego i tworzeniu klimatu do inwestowania wspólnie
z samorządami lokalnymi. Ważne inicjatywy, które przynoszą korzyści dla wszystkich to m.in.:
spotkania biznesowe, misje gospodarcze, szkolenia i stała edukacja, konferencje, targi
proeksportowe, poznawanie warunków gospodarowania w Unii Europejskiej, szkolenie
bezrobotnych, którzy chcą podjąć działalność gospodarczą, współpraca z administracją
samorządową i rządową.
Każdy indywidualny członek Federacji Pracodawców Polski Zachodniej powinien znać
korzyści wewnętrzne i zewnętrzne wynikające z faktu przynależności do organizacji.
Przynależność do Federacji Pracodawców Polski Zachodniej wiąże się m.in. z: promocją
instrumentów wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, aktywną pomocą w zakresie
funkcjonowania polskiego przedsiębiorstwo w drodze do Unii Europejskiej, inicjowanie
i wspieranie inicjatyw gospodarczych i organizacyjnych na rzecz tworzenia nowych miejsc
pracy, ułatwiony dostęp do informacji związanej z prowadzeniem własnego przedsiębiorstwa,
organizowanie różnego rodzaju wyjazdów, kursów i szkoleń, wymiana doświadczeń oraz
współpraca pomiędzy przedsiębiorcami. Niewątpliwym atutem członkostwa w Federacji
Pracodawców Polski Zachodniej jest ponadto współpraca z mediami, środowiskami
naukowymi oraz publikacja informacji w periodyku wydawanym przez Federację
„Pracodawca” m.in. pomagająca w funkcjonowaniu przedsiębiorstw lub informująca m.in.
o dostępnych środkach z Unii Europejskiej. Kolejnym atutem jest wzrost zaufania klienta do
firmy, która przynależy do Fedracji, więc ma pewność co do realizacji kontraktu, firmy
poprawiają wizerunek, zwiększa się konkurencyjność firm, można się liczyć również ze
wzrostem motywacji do pracy pracowników i poczucia własnego znaczenia w firmie.
Przynależność do Federacji Pracodawców Polski Zachodniej może się wiązać pośrednio
z poprawą wyników ekonomicznych i jakości pracy.
Możliwości, jakie wszystkim członkom przynosi przynależność do Federacji Pracodawców
Polski Zachodniej, są bardzo duże, ponieważ Federacja jako partner społeczny służy interesom
zrzeszonych w niej pracodawców i lokalnej społeczności zapewniając korzystne możliwości
zatrudnienia oraz uwzględniając interesy otoczenia krajowego i lokalnego.
38
39
Założenia i warunki przygotowania
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
STANISŁAW CZAJA1, GRZEGORZ KRUSZYŃSKI2
1
Akademia Ekonomiczna, Wrocław
Fundacja Edukacji Europejskiej, Wałbrzych
2
1. Uwagi wstępne
Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy stanowi lokalną inicjatywę uzupełniającą Strategię
Rozwoju Województwa Dolnośląskiego. W przedsięwzięciu brały udział te dolnośląskie gminy,
które są uzdrowiskami lub na terenie, których działają ośrodki o tym charakterze, o wysokich
walorach przyrodniczo-klimatycznych, rekreacyjnych i turystycznych. Były to następujące
gminy: Bystrzyca Kłodzka, Duszniki Zdrój, Jedlina Zdrój, Jelenia Góra, Kudowa Zdrój, Lądek
Zdrój, Mieroszów, Niemcza, Polanica Zdrój, Szczawno Zdrój i Świeradów Zdrój.
W poniższym opracowaniu przedstawiono założenia i warunki przygotowania koncepcji
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. Obejmują one uwarunkowania przyrodniczo-środowiskowe, uwarunkowania prawne, instytucjonalne oraz decyzyjne, a także wyzwania
zewnętrzne i wewnętrzne gmin uzdrowiskowych uwzględnione procesie przygotowania
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego. W ich efekcie powstała określona struktura
finalnego produktu, złożona z czterech priorytetów, siedemnastu celów operacyjnych oraz
pięćdziesięciu jeden działań i przedsięwzięć, przedstawionych bardziej szczegółowo w innym
opracowaniu [1].
2. Gminy uzdrowiskowe i uwarunkowania przyrodniczo-środowiskowe Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
W przedsięwzięciu wzięło udział jedenaście gmin (rysunek 1). Są one położone w Sudetach,
kotlinach śródgórskich oraz na przedgórzu. Na ich obszarze znaleźć można miejscowości
o znacznych walorach uzdrowiskowych, turystycznych i wypoczynkowo-rekreacyjnych.
Są to miasta uzdrowiskowe (Duszniki Zdrój, Jedlina Zdrój, Kudowa Zdrój, Lądek Zdrój,
Polanica Zdrój, Szczawno Zdrój, Świeradów Zdrój), miejscowości, które nie posiadają statusu
miast, ale będące uzdrowiskami (Długopole Zdrój, Przerzeczyn Zdrój) oraz miejscowości
o znanych historycznie walorach leczniczo-wypoczynkowych (Międzygórze, Sokołowsko) lub
40
części innych miejscowości (Cieplice Śląskie Zdrój, Czerniawa Zdrój). Część gmin sąsiaduje
bezpośrednio z Republiką Czeską (Bystrzyca Kłodzka, Duszniki Zdrój, Kudowa Zdrój,
Mieroszów, Świeradów Zdrój) lub znajduje się w bliskim sąsiedztwie obszarów czeskich
(Jedlina Zdrój, Jelenia Góra, Lądek Zdrój, Polanica Zdrój, Szczawno Zdrój). Jedynie
w przypadku gminy Niemcza odległość ta przekracza 30 km w linii prostej. Tworzy to
specyficzne przestrzennie możliwości rozwoju współpracy transgranicznej.
Rysunek 1. Gminy uzdrowiskowe włączone w realizację Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
Źródło: [3], s. 5
Analizowane gminy uzdrowiskowe znajdują się na obszarach o bardzo wrażliwych, ale
i zróżnicowanych ekosystemach podgórskich i górskich, poddanych wielowiekowej
antropopresji [2]. W jej efekcie zmianie uległo wiele naturalnych siedlisk (nisz ekologicznych)
roślinnych i zwierzęcych. Upowszechniły się gatunki introdukowane przez człowieka,
w postaci
gatunków hodowlanych
(gospodarczo użytecznych), synantropijnych
(towarzyszących osadnictwu ludzkiemu) i zawleczonych przypadkowo. Z drugiej strony,
układy geomorfologiczne i geologiczne tworzą na obszarze gmin i na terenach sąsiadujących
niezwykle bogate zasoby kapitału naturalnego i użytków leczniczo-turystycznych środowiska
przyrodniczego. Mogą one z znacznej mierze stanowić materialno-funkcjonalną podstawę
przyszłego rozwoju gmin, zwłaszcza jeżeli rozwój ten będzie łączony z priorytetami i regułami
rozwoju zrównoważonego (ekorozwoju). Każda z gmin posiada swoje własne zasoby kapitału
naturalnego. Ich charakter pozwala jednak dostrzec także pewne wspólne atrybuty
poszczególnych zasobów i użytków, a zwłaszcza:
•
niezwykłe walory przyrodniczo-krajobrazowe (np. pokryte kompleksami leśnymi
stoki, sieć cieków wodnych),
•
walory rekreacyjno-wypoczynkowe i sportowe (dla sezonu letniego i zimowego),
•
walory turystyczno-historyczne i bogate dziedzictwo kulturowe (kultury materialnej),
•
liczne i różnorodne zasoby oraz walory lecznicze (np. zdrowotne walory klimatu,
zasoby wód leczniczych-termalnych i mineralnych, zasoby borowiny-leczniczego
torfu),
•
niski poziom antropopresji przemysłowej,
41
względna dostępność komunikacyjna i bliskość innych atrakcyjnych obszarów
(w Polsce i Republice Czeskiej).
Cechą charakterystyczną większości gmin uzdrowiskowych jest względnie niski poziom
obciążenia poszczególnych komponentów środowiska przyrodniczego różnego rodzaju
zanieczyszczeniami. W przypadku powietrza atmosferycznego zanieczyszczenia te pochodzą
głównie z niskiej emisji (paleniska domowe), indywidualnych i osiedlowych kotłowni
opalanych węglem kamiennym, z transportu samochodowego i przerzutów ponadgranicznych
(z terenu innych gmin, np. Wałbrzycha czy państw, np. Niemiec i Czech). Zanieczyszczenia
wód powierzchniowych pochodzą z nieuregulowanej gospodarki kanalizacyjno-ściekowej,
niekontrolowanych zrzutów komunalno-bytowych, spływów rolniczych (np. gnojowica,
nawozy sztuczne i mineralne) i transportowych (np. substancje ropopochodne). Te ostatnie
mogą być wraz ze źródłami komunalno-bytowymi powodem infiltracji zanieczyszczeń do wód
podziemnych, szczególnie niepożądanych, ze względu na uzdrowiskowy charakter gmin
i lecznicze walory posiadanych zasobów wód podziemnych. Zagrożenia powierzchni ziemi
łączą się przede wszystkim z odpadami komunalno-bytowymi, a w niektórych przypadkach
powstającymi w wyniku działalności przemysłowej, aktualnej lub przeszłej eksploatacji
górniczej i transportu.
Gminy uzdrowiskowe tworzące Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy posiadają na swoim
obszarze wiele obiektów tworzących infrastrukturę uzdrowiskowo-turystyczną. Jest to zarówno
bezpośrednia baza zespołów uzdrowiskowo-sanatoryjnych, jak i baza noclegowo-turystyczna
oraz elementy infrastruktury pozwalające gospodarczo wykorzystywać zasoby lecznicze
kapitału naturalnego (np. rozlewnie wód).
•
3. Uwarunkowania prawno-instytucjonalne i decyzyjne
przygotowania Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego
Dokument Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy (DPU) został opracowany w oparciu
o dokumenty rozwojowe poszczególnych gmin, a zwłaszcza lokalne programy rozwoju oraz
wieloletnie programy inwestycyjne (rysunek 2). Strategia Rozwoju Województwa
Dolnośląskiego stanowi nadrzędny dokument w stosunku do Dolnośląskiego Produktu
Uzdrowiskowego. Jemu podporządkowane zostały priorytety i cele samego Produktu.
Materiały Stowarzyszenia Gmin Uzdrowiskowych stanowiły ważny czynnik inicjujący
pracę nad Produktem. Wpłynęły one na pojawienie się potrzeby przygotowania takiego
dokumentu. Jednocześnie sygnalizowały brak uwzględnienia problemów rozwoju gmin
uzdrowiskowych w Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego.
Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy jest
dokumentem pozwalającym orientować się w zasobach ekonomicznych danej gminy, w tym
zwłaszcza w zasobach przyrodniczych oraz kierunkach wykorzystania (faktycznego
i potencjalnego-planowanego) przestrzeni geograficznej.
Są to niezwykle ważne z punktu widzenia funkcji uzdrowiskowych, turystycznych oraz
rekreacyjnych dokumenty i powinny zostać przygotowane w odpowiedni sposób, nie
pozostający w konflikcie z zasadami strategii rozwoju zrównoważonego gmin
uzdrowiskowych.
Plany i programy oraz strategie rozwoju lokalnego gmin są dokumentami kierunkowymi dla
organów samorządu terytorialnego i lokalnych społeczności. Wyznaczają one główne cele,
jakie mają być osiągane przez te społeczności i towarzyszące im gospodarki lokalne. Ich wybór
powinien odzwierciedlać priorytety oraz preferencje zamieszkujących daną gminę osób.
Wykorzystanie takich dokumentów w przygotowaniu Dolnośląskiego Produktu
Uzdrowiskowego ma sens, jeżeli spełniają one powyższy warunek i pozostają we właściwej
42
korelacji z priorytetami i celami operacyjnymi tego Produktu. Wieloletnie programy i plany
inwestycyjne gmin powinny być skorelowane z warstwą działań oraz przedsięwzięć
Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego.
Rysunek 2. Dolnośląski Produkt Uzdrowiskowy (uwarunkowania decyzyjno-prawne)
Źródło: [3], s. 25
4. Wyzwania zewnętrzne i wewnętrzne gmin uzdrowiskowych
uwzględnione w procesie przygotowania Dolnośląskiego
Produktu Uzdrowiskowego
Przygotowując koncepcję Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego uwzględniono dwie
grupy wyzwań o charakterze zewnętrznym i wewnętrznym. Pierwszą grupę tworzą wyzwania
związane z:
•
pełnym członkostwem Polski w strukturach Unii Europejskiej i łączącymi się z tym
obowiązkami i szansami;
•
procesami globalizacji i towarzyszącymi im megatrendami;
•
tworzeniem się społeczeństwa informacyjnego i nowymi skutkami technik
informacyjnych oraz komunikacyjnych;
•
problemami
ekologicznymi
współczesności,
a
zwłaszcza
zagrożeniami
środowiskowymi i tworzeniem lokalnych strategii ekorozwoju (rozwoju
zrównoważonego);
•
tworzeniem się coraz bardziej skomplikowanych struktur i zależności społecznych, od
rosnącej partycypacji obywatelskiej, aż po rosnący zakres marginalizacji i wykluczenia
społecznego,
•
tworzonym systemem prawa, w tym rozwiązań prawnych dotyczących
funkcjonowania uzdrowisk i terenów podlegających szczególnej ochronie.
43
Druga grupa dotyczy wyzwań powstających w wewnętrznej przestrzeni, w której
realizowana jest dana strategia. W przypadku strategii rozwoju gmin uzdrowiskowych
dotyczyły one:
•
konieczności podniesienia poziomu racjonalności i kompleksowości wykorzystania
lokalnych zasobów kapitału naturalnego i użytków środowiska przyrodniczego;
•
lepszego zaspokajania potrzeb lokalnej społeczności (wzrostu dobrobytu społecznoekonomicznego);
•
potrzeby stworzenia kompleksowej lokalnej strategii rozwoju zrównoważonego
(ekorozwoju);
•
wzrastających kontaktów ponadgranicznych i potrzeby rozwoju współpracy
transgranicznej,
•
potrzeby ograniczania i likwidacji negatywnych konsekwencji istnienia regionów
problemowych;
•
sprawniejszego (skuteczniejszego i efektywniejszego) korzystania z zewnętrznych
zasobów ekonomiczno-finansowych.
5. Zakończenie
W opracowaniu Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego należało uwzględnić określone
założenia i uwarunkowania. Po pierwsze, miał to być dokument uzupełniający do Strategii
Rozwoju Województwa Dolnośląskiego i uwzględniał jej najważniejsze elementy
konstrukcyjne, a zwłaszcza takie cele jak: (1) innowacyjna gospodarka lokalna, (2) lokalny
rozwój zrównoważony, (3) otwarcie na świat i współpraca transgraniczna, (4) integracja
regionalna i międzygminna oraz (5) odrodzenie cywilizacyjne lokalnych społeczności. Na
wyjściu przyjęto założenie o potrzebie wyeksponowania w strategii regionalnej nowej sfery
rozwoju lokalnego – uzdrowiskowo-turystycznej. Po drugie, uwzględniono szczególnie istotne
w przypadku gmin uzdrowiskowych uwarunkowania przyrodniczo-środowiskowe, w tym stan
zasobów przyrodniczych, ważnych dla funkcji uzdrowiskowych (np. wody lecznicze, torfy
i borowiny) oraz stan środowiska przyrodniczego na obszarze gmin uzdrowiskowych.
Po trzecie, praca nad Dolnośląskim Produktem Uzdrowiskowym opierała się na dokumentach
rozwoju lokalnego, stanowiących uwarunkowania prawno-instytucjonalne i decyzyjne.
Po czwarte, opracowanie Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego wymagało również
uwzględnienia określonych wymagań zewnętrznych i wewnętrznych gmin uzdrowiskowych.
Literatura
[1] Becla A., Zielińska A., Struktura i warunki realizacji Dolnośląskiego Produktu
Uzdrowiskowego, konferencja „Regionalna Strategia Rozwoju – wspólne dzieło
społeczności Dolnego Śląska”, Polkowice 2005 r.
[2] Czaja S., Samoczynna renaturyzacja obszarów nadmiernej eksploatacji gospodarczej
w Sudetach – pojęcie, formy, przyczyny i skutki (w:) Prace Naukowe AE we
Wrocławiu, w druku.
[3] Strategia Rozwoju Dolnośląskiego Produktu Uzdrowiskowego (dokument
uzupełniający do Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego), Fundacja Edukacji
Europejskiej, Wałbrzych 2005 r.
44
45
Dystrykt przemysłowy włoski
Możliwości zastosowania doświadczeń
włoskich dystryktów przemysłowych
w warunkach polskich
JERZY FIGUŁA
Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki, Polkowice
Streszczenie: Pierwsza część artykułu opisuje włoski dystrykt przemysłowy. Druga część artykułu zawiera
uwagi dotyczące możliwości adaptacji doświadczeń włoskich dystryktów do polskiej rzeczywistości.
W artykule podano definicję dystryktu, zwrócono uwagę na środowisko społeczne tworzące dystrykt i na
relacje w nim zachodzące oraz wskazano cechy kulturowe ludności jako bazę twórczą dystryktu. Omówiono
specyfikę włoskich dystryktów przemysłowych.
Dystrykt włoski stał się źródłem siły całej gospodarki włoskiej, stwarzając małym i średnim firmom
możliwość rozwoju w dobie globalizacji. Wskazano na podobieństwa między źródłami siły włoskiego
dystryktu a źródłami konkurencyjności gospodarki Japonii. Omówiono „grono przemysłowe”, które wywiera
silny wpływ na rozwój dystryktu. Wskazano na istnienie we Włoszech sektorów wspomagających, do których
należą: mechaniczny chemiczny i elektroniczny. Międzysektorowe przepływy inwencji i innowacji w ramach
wskazanych sektorów decydują o poziomie innowacyjności wielu dystryktów.
W drugiej części artykułu wskazano na możliwości wprowadzenia włoskich rozwiązań w Polsce, możliwości
przedsiębiorczych działań w oparciu o bezpośrednie kontakty polskich firm z przedsiębiorcami włoskimi.
Nowe rozwiązania muszą być wprowadzane przez społeczeństwo przedsiębiorcze wykorzystujące własną
tradycje i kulturę. Małe i średnie firmy winny wzmacniać konkurencyjność na bazie własności lokali,
wykorzystując jednocześnie bliskość kulturową i geograficzną. Kontakty ludności muszą być nieformalne
i intensywne, oparte na wspólnej trosce o rozwój branży. Należy docenić wagę inicjatyw podejmowanych
wspólnie przez większą ilość firm, wagę imitacji oraz wspólnych działań przedsiębiorstw do tej pory
izolujących się. Należy tworzyć ramy bieżącej współpracy polskich sektorów. Międzysektorowe przepływy
inwencji i innowacji powinny stać się koniecznością. Gminy mogą przyczynić się do organizacji targów
lokalnych produktów. Należy szerzyć idee lokalnej wartości, lokalnego patriotyzmu, nagłaśniania nie tego co
zagraniczne, ale co polskie i lokalne.
1. Wstęp
Artykuł jest pomyślany jako przyczynek do wysiłków mających na celu podniesienie poziomu
przedsiębiorczości i konkurencyjności regionu poprzez wykorzystanie włoskich doświadczeń
z zakresu funkcjonowania małych i średnich firm. Szerzenie w Polsce idei dystryktu włoskiego
jest nawoływaniem ludzi do zmiany wzajemnych relacji. Efektem tej zmiany będzie wyższy
46
poziom przedsiębiorczości. W Polsce nie ma obecnie dystryktu przemysłowego; pomiędzy
małymi i średnimi firmami nie zachodzą relacje charakterystyczne dla firm tworzących
przemysłowy dystrykt włoski.
Czerpanie z różnych wzorów w rozwoju polskiej przedsiębiorczości zwłaszcza małej
i średniej wydaje się być konieczne. Włoski przykład może wnieść wiele rozwiązań
praktycznych. Pierwsza część artykułu opisuje dystrykt przemysłowy, sposób jego organizacji
i źródła przewagi konkurencyjnej. Druga część artykułu zawiera uwagi dotyczące adaptacji
doświadczeń włoskich do polskiej rzeczywistości.
2. Włoski dystrykt przemysłowy
Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) liczące się na rynku nie występują pojedynczo, ale
stanowią elementy wielkich i silnych całości, jakimi są dystrykty przemysłowe. Dystrykt włoski
to według G. Becattini [3] środowisko społeczne oraz silna i dynamiczna forma organizacji,
gdzie bliskość lokalizacji i związki kulturowe firm pozwalają osiągnąć im korzyści aglomeracji
w postaci obniżenia kosztów i wzajemnego pozytywnego wzmocnienia. Rullani [16] definiuje
dystrykt przemysłowy jako autonomiczną strukturę powstałą na bazie znajomości techniki
i technologii wytwarzania rozwijającą się chaotycznie i spontanicznie. Brusco i Paba [4]
uważają, że dystrykty przemysłowe stanowią odpowiedniki wielkich przedsiębiorstw, gdyż
małe i średnie firmy wspólnie uzyskują wielkość produkcji i eksportu porównywalną do
produkcji i eksportu dużych firm. A. Bonomi twierdzi, że nie można zdefiniować dystryktu
włoskiego jako określonej liczby firm o danej łącznej sprzedaży. Dystrykt kojarzy się
z relacjami zewnętrznymi zachodzącymi między firmami oraz z charakterystycznymi relacjami
wewnętrznymi, pozwalającymi na użycie wobec niego określenia „systemu ekonomicznego”.
Według R. Prodi dystrykt jest jedynym prawdziwym wkładem innowacyjnym (apporto
innovativo), jaki otrzymały Włochy w wyniku ewolucji socjoekonomicznej w dwudziestym
wieku.
W latach siedemdziesiątych wielu autorów, jak A. Bagnasco [2], zwracało uwagę nie na
pojedynczą firmę, jak miało to wówczas miejsce w Europie, ale na rozwijające się na wielu
obszarach północnych i środkowych Włoch grupy małych firm tej samej specjalności. Autorzy
ci twierdzili, że przyszłość Włoch nie będzie się opierać o wielkie firmy, ale będzie związana
z dystryktem przemysłowym.
Siła atrakcyjności jakiegoś ośrodka ma swoje źródła najczęściej w tej historycznej
okoliczności, że ongiś właśnie tam coś zapoczątkowano z dobrym skutkiem, jakkolwiek w wielu
innych miejscowościach można by to było uczynić równie dobrze a nawet lepiej [12]. Strategia
rozwoju przemysłowego wielu regionów Włoch, oparta o dystrykty, powstała spontanicznie,
była wypadkową indywidualnych strategii, indywidualnych wyborów osób, wyborów opartych
o cechy osobowe, zdolności i umiejętności oraz związki osób powstałe na bazie ciągłych
rozmów. Włoskie firmy powstawały spontanicznie na bazie drobnych zakładów
rzemieślniczych, z czasem na obszarach obecnych dystryktów umocniły się małe i średnie
a nawet wielkie firmy działające w jednej branży. Najpierw były to firmy samodzielne i silnie
zindywidualizowane a po pewnym czasie utworzyły one łańcuch produkcyjny, specjalizując się
w wykonywaniu pojedynczych operacji. Istotny wpływ na rozwój dystryktu wywarły targi
stacjonarne i handel obwoźny.
Dystrykty przemysłowe istniejące we Włoszech mają własną specyfikę, która upoważnia do
określania ich mianem włoskich dystryktów przemysłowych. Specyfika ta osadzona jest wokół
elementów dystryktów ukształtowanych na bazie tradycji, kultury, historii, cech społeczeństwa
włoskiego wprzęgniętych w rozwój lokalnego terytorium. Dystrykt włoski stał się źródłem siły
całej gospodarki włoskiej, stwarzając małym i średnim firmom możliwość rozwoju
47
i konkurencji na rynkach światowych. Made in Italy – to wyrażenie zapewne pozbawione jest
sensu, jeśli nie kojarzyć go z typowymi wyrobami przemysłu lekkiego we Włoszech [1].
Charakterystyczną cechą dystryktu włoskiego jest kompleksowość faz cyklu produkcyjnego,
jakie realizowane są na obszarze dystryktu. Kompleksowość cyklu, od pierwszych faz obróbki
surowca po pakowanie gotowego wyrobu, zapewnia tysiącom firm dystryktu istnienie oraz
poziom autokatalizy przedsiębiorczości i innowacyjności. Zapewnia również przewagę, którą
trudno jest konkurencji doprowadzić do przestarzałości. Dystrykt jest zawsze ujmowany
w kontekście: terytorium – specjalizacja. Firmy w dystrykcie włoskim wykazują jedną
najważniejszą, podstawową cechę – przedkładają interes dystryktu (wartość, jaką stanowi dla
nich dystrykt) nad interes własny, nad ciasne własne wartości, za jakimi niejednokrotnie
mogłyby się opowiedzieć. Dla firm tworzących dystrykt ma on znacznie większą wartość niż
suma wartości firm, gdyby funkcjonowały oddzielnie.
Na podstawie danych (tabela 1) dotyczących lokalizacji branżowej dystryktów możemy
stwierdzić, że branże o największym udziale dystryktów są jednocześnie obszarami, w jakich
firmy włoskie odnoszą największe sukcesy na rynkach światowych.
Tabela 1. Struktura branżowa dystryktów
Specjalizacja okręgów
Ilość
Włókiennictwo, odzież
70
Produkty dla domu
37
Mechanika
33
Obuwnictwo, skórzany
28
Spożywczy
17
Papier i artykuły poligraficzne
6
Źródło: [8]
Stąd można wyprowadzić wniosek, iż oparcie organizacji gospodarki włoskiej o dystrykt
przyczynia się do jej wzmocnienia i rozwoju. Doświadczenie włoskie uczy, że tak jak korzyści
skali, istnieją również korzyści skupisk przemysłowych (aglomeracji) i one to dają małym
przedsiębiorstwom szanse dzielenia pewnych kosztów i wzajemnego pozytywnego
wzmocnienia na bazie cech dystryktu.
W ostatnich latach następuje wzrost rozmiarów firm i spadek ilości firm w regionach Włoch
o najwyższej dynamice wzrostu wartości dodanej na osobę i wysokiej dynamice
produktywności. Relacje te wskazują, że wzrost wielkości firm związany jest ze zmianą
struktury organizacyjnej firmy. Spadek ilości firm i wzrost wielkości firm to dwa fundamentalne
czynniki, które świadczą o konkurencyjności systemów produkcji. W tym kierunku zmienia się
większość czołowych regionów Włoch [5].
3. Milieu - wartość miejsca, źródłem siły dystryktu.
Cechy społeczeństwa włoskiego
Jasne światło na źródła wartości dystryktu rzuca koncepcja mieszcząca się we francuskim
słowie milieu, znaczącym tyle, co otoczenie, ośrodek, środek czy miejsce. F. Governa [7]
pojmuje milieu jako sumę określonych wartości opartych o charakterystyczne stosunki
społeczno kulturowe. W tej koncepcji milieu mieści się potencjał dystryktu, na który składają
48
się wartości zgromadzone na przestrzeni pokoleń i przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Wartości te społeczność dystryktu potrafi odróżnić, docenić, przyjąć za swoje i wydobyć z nich
siłę dystryktu. Gdyby przekazać te wartości innej społeczności nie potrafiłaby ona ich uznać za
swoje i oprzeć na nich rozwój przedsiębiorczości.
Mówiąc o wartości terytorium, można mówić o VAT terytorium. VAT terytorium to
wypadkowa przedsiębiorczości terytorium, zdolności organizacji zintegrowanego systemu.
VAT terytorium odzwierciedla poziom współpracy, koordynacji, kooperacji, i konkurencji firm,
zdolność podnoszenia poziomu konkurencyjności produktów, produkcji, zdolność kreowania
znaczenia terytorium w globalnej sieci. Wreszcie VAT terytorium to stosunki socjalne, jakie
panują na danym terenie, sposób odnoszenia się do siebie ludzi, sposób myślenia ludzi
i hierarchia wartości wyznawanych przez ludzi, etyka, cechy kulturowe i zamiłowania.
Wszystkie te elementy kształtują ducha przedsiębiorczości, kompetencji i wiedzy, stanowią
twórczą bazę dystryktu.
Siła włoskiego dystryktu wywodzi się z cech kulturowych społeczności włoskiej takich
jak: bezpośredniość, łatwość nawiązywania kontaktów, otwartość, skromność, skłonność do
ryzyka, pracowitość, zmysł techniczny czy umiłowanie piękna. Bezpośredniość, otwartość są
powodem wielkiej ilości kontaktów. Włosi chętnie się odwiedzają, opowiadając o wszystkim,
co dzieje się w firmach. Te kontakty stanowią podstawę wprowadzania imitacji. Dyskusje,
z jakich często rodzą się nowe pomysły (inwencje), nie mają końca. Rozmowy od dziesiątków
lat miały miejsce w barach, na rynku, placach i ulicach miast, podczas spacerów czy
codziennych wieczornych spotkań. Istotne znaczenie miały rozmowy prowadzone w latach
pięćdziesiątych, sześćdziesiątych, siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych. Codziennie
spotykano się w barach, zwłaszcza podczas przerw w pracy na śniadanie. Ludzie przebywali
w barach również po pracy, wymieniali się doświadczeniami. Cała okoliczna ludność bez
przerwy dyskutowała o swojej profesji i możliwości wprowadzenia usprawnień. Ludzie nie
kryli swoich uwag, ale chętnie się nimi dzielili.
Produkcja w dystrykcie wymaga dużego poświęcenia, jest bardzo pracochłonna
i monotonna, stąd mogą ją wykonywać tylko ludzie pracowici. Włosi są indywidualistami.
Wielu Włochów ma ambicję wyróżnienia się w oparciu o stworzoną przez siebie firmę. Wysoki
poziom indywidualności, skłonność do ryzyka miał wpływ na wielką liczbę firm tworzących
obecnie dystrykt. Włosi są skromni i wiedzą dokładnie, że bez gruntownej znajomości techniki
i umiejętności praktycznych nie uda im się stworzyć dobrej firmy.
Zjawiskiem masowym na obszarach dystryktów było i jest zakładanie firm w oparciu
o nabyte wcześniej umiejętności, opanowanie technologii, (profesjonalizm podstawą
działania). Firmy, od dawna spełniają rolę inkubatorów przedsiębiorczości, ośrodków
szkolnictwa praktycznego. Doświadczenia wyniesione z firm zastępują tu tradycyjnie
pojmowane kursy.
Włosi zwracają wielką uwagę na piękno: kształt, formę, kolor, przywiązują wielką wagę do
tego, w czym chodzą. Włosi poprzez sztukę się wyrażają1. Cecha umiłowania piękna stała
u podstaw obrania sektorów mody jako przedmiotu specjalizacji. A zmysł techniczny stał się
bazą włoskiej mechaniki. Tak można omawiać wszystkie cechy ludzi i w końcu, gdy się dobrze
zastanowimy uznamy, że wszystkie te cech tworzą zbiór niezbędny do trwania dystryktu
w obecnym kształcie.
1
Włoski design stał się w ostatnich latach współczesnym wyrazem wielkich egzaltacji i pogardy dla różnych
ideologii. Nie można zaprzeczyć, że prezentuje się on formalnie radośnie, jest zdolny wyrazić bogactwo inwencji.
Ale z drugiej strony włoski design stał się nośnikiem narodowych trudności, improwizacji, niedomagań
konfrontacji w modzie, tęsknot do odradzania się nawet wysokim kosztem. ( V. Gregotti).
49
Tabela 2. Zestawienie cech kulturowych społeczeństwa i cech firm w dystryktach
Cechy kulturowe
społeczeństwa dystryktów
Cechy firm działających w dystryktach
Bezpośredniość, otwartość,
łatwość nawiązywania
rozmów
Wielka liczba kontaktów między firmami i pracownikami.
Powszechność we wprowadzaniu imitacji.
Indywidualność, skłonność
do ryzyka
Ogromna liczba firm. Wysoki poziom konkurencji, kooperacji,
specjalizacji
Skromność
Profesjonalizm, znajomość techniki podstawą działalności
Pracowitość
Pracochłonne sektory klasyczne przedmiotem specjalizacji
Umiłowanie piękna
Sektor mody, projektowanie wnętrz przedmiotem specjalizacji.
Umiejętność lansowania nowych trendów w ciągle
zmieniającej się modzie
Chęć wprowadzania zmian
Powszechna imitacja i innowacja. Organizacja firm i czas
pracy dostosowany do wymagań branży
Źródło: opracowanie własne
4. Źródła siły dystryktu
Włoskie firmy tworzące dystrykt w przeważającej mierze są własnością rodzin. Własność
rodzinna opiera się o własność lokalu i środków trwałych, w jakie wyposażona jest firma.
Istnienie odpowiedniej liczby lokali jest niezbędnym warunkiem skuteczności rodzinnych
ogniw dystryktu. Firmy rodzinne rozwinęły się na przykład w regionie Marche (Włochy
Środkowo-Wschodnie) dzięki wykonywaniu produkcji w warsztatach przydomowych
(własnych lokalach). Z czasem warsztaty te lokowano na parterze domów. Dom, którego cały
parter przeznaczony jest na produkcję zdominował architekturę regionu, specjalna konstrukcja
domów rodzinnych, aspekt architektoniczny istnienia i rozwoju dystryktu. W domach
jednorodzinnych cały parter o powierzchni powyżej 100 m2, zajmuje warsztat produkcyjny,
w którym znajduje zatrudnienie rodzina zazwyczaj kilkupokoleniowa, mieszkająca na piętrach.
Właśnie takie domy, będące jednocześnie miejscem pracy i zamieszkania są istotnym
elementem kreującym warunki produkcji butów w Marche. Konstrukcja tego typu domu
o specyficznym rozkładzie kondygnacji wynikała z konieczności stworzenia miejsca pracy
a także ze snobistycznej chęci posiadania dużego domu.
W małych i średnich fabrykach rodzinnych mieszczących się zazwyczaj na parterze domu
jest zatrudniona ponad połowa pracowników firm obuwniczych dystryktu. Gdyby w Marche
panowała moda na inny rodzaj domu rodzinnego, silny przemysł obuwniczy miałby mniejsze
szanse rozwoju.
Dystrykty we Włoszech rozwinął na wsi, gdzie rolnicy posiadali lokale i oprócz uprawy roli
podejmowali dodatkowe zajęcia. W regionie Marche w zapiskach parafii poczynionych już
w osiemnastym wieku stwierdza się, że ludność okoliczna oprócz uprawy roli zajmuje się
różnym rzemiosłem; jeden jest kowalem, inny wytwarza chomąta a jeszcze inny proste obuwie.
Firmy dystryktu stanowiące własność rodzinną zarządzane są tak jak kieruje się dużą
rodziną [14]. Włoska gospodarka podobnie jak japońska opiera się na „miękkich elementach
50
zarządzania”2 Orientacja na człowieka, ludzie i ich cechy, zdolności, umiejętności
i zaangażowanie pracownika stanowią fundamentalny składnik zasobów firm włoskich
i japońskich.
Istnieje wiele cech wspólnych pomiędzy źródłami siły włoskiego dystryktu a źródłami
konkurencyjności gospodarki Japonii. Można tu wymienić przede wszystkim stałość
zatrudnienia rdzenia dystryktu oraz występujący we włoskich firmach dystryktu system
samodoskonalenia podobny do Kaizen. W tysiącach małych firm, tworzących włoski dystrykt,
pracują zwykle ich właściciele wraz z rodziną. Wprawdzie nie ma tutaj formalnych,
zawieranych na całe życie umów, jednak właściciel i jego rodzina są mocno związani z własną
firmą, tworząc trzon dystryktu. Najistotniejszą rolę nie odgrywają tutaj formalne struktury,
narzucone i przemyślane strategie postępowania, ścisłe relacje przełożony – podwładny, ale
istota więzi łączących pracownika z firmą, jego zaangażowanie i poświęcenie wynikające
z własności, zdolności i umiejętności oraz chęci wzmocnienia pozycji firmy, która stanowi
o losie właściciela/pracownika. Przeprowadzane zmiany w organizacji i produkcji mają
charakter oddolny intensywny i bieżący. Rodzą się z zaangażowania pracownika/właściciela, ze
stosunku pracownika/właściciela do pracy, rodzą się nie w biurze kierownika a oddolnie,
bezpośrednio na stanowisku pracy, tak jak w Japonii. Działania innowacyjne nie są
sformalizowane. Podobnie jak w Japonii, innowacyjność w dystryktach włoskich jest pasją
i koniecznością. Firmy wprowadzające innowacje są dobrze postrzegane przez otoczenie, są
zauważane a ich marka zyskuje na znaczeniu.
Działania innowacyjne podejmowane są wspólnie przez wiele firm. Firmy wspólnie
formułują problemy, inwencje i finansują również koszty ponoszone na innowacje. „Naturalna
funkcja dystryktu – cyrkulacja informacji, sprzyja imitacji i innowacji”[13]. Firmy dystryktu
zmieniają swój pejzaż technologiczny dwiema metodami. Znakomita większość firm
tworzących dystrykt bazuje na imitacji technologicznej. Niewielka grupa firm tworzy strategie
innowacji, gdzie wykorzystuje w znacznej mierze technologie obce, powstałe na zewnątrz
Włoch. Innowacji sprzyjają takie czynniki jak: stosowanie nowoczesnych, oryginalnych
technologii, dostosowywanych przez poszczególne zakłady do swoich celów; szerzenie wiedzy
i umiejętności wdrażania nowoczesnych procesów produkcyjnych; działalność profesjonalna;
wysoka skłonność do ryzyka; system wartości motywujący pracowników do zakładania
własnych firm a tym samym do zajmowania statusu przedsiębiorców. Ciągłe powstawanie
w okręgu nowych firm, ich dynamika i energia wpływają bez przerwy na wszystkie
przedsiębiorstwa regionu, wzbogacając je, zachęcając do konkurencji.
5. System włoskiej przedsiębiorczości
System włoskiej przedsiębiorczości opiera się na następujących ogniwach [6]: terytorialność
jako przynależność terytorialna systemów produkcji; dystrykt (okręg) jako oryginalna forma
industrializacji włoskiego systemu przemysłowego; jednorodność, rozumiana jako produkcja
towarów zaspokajających te same potrzeby na danym obszarze, jednorodność technologiczna;
giętkość adaptacji, wyrażająca się w zdolności do innowacji wewnętrznej, mającej swoje
miejsce na danym obszarze, co gwarantuje firmom rozwój.
Prezydent klubu dystryktów Club distretti P. Botto3 wymienia przyczyny, które leżą
u podstaw siły i dynamicznego rozwoju dzisiejszych dystryktów włoskich:
2
3
M. K. Nowakowski, Japońskie przedsiębiorstwo na rynkach światowych, PAN, Warszawa 1987., s.52.
„Gospodarki Niemiec czy USA oparte są na twardych elementach: strategii, strukturze i sformalizowanych
systemach i procedurach działania.” op. cit. s. 52.
http://www.clubdistretti.it/news06.htm#a4.
51
specyficzny popyt na wyroby każdego dystryktu i jego zogniskowanie na obszarze
dystryktu; również popyt na wszelkiego typu akcesoria np. w dystrykcie obuwniczym:
skóry, obcasy, cholewki, zamki, klamry, elementy ozdobne, maszyny obuwnicze,
kleje, barwniki, wkładki usztywniające piętę itd.
•
silne związki kooperacji, zmiany wprowadzane w jednej firmie, szybko
rozpowszechniają się w całym okręgu, podwyższając kompetencje i konkurencyjność
wszystkich firm;
•
szeroka i silna konkurencja licznych podmiotów o zrównoważonej sile, która stanowi
źródło specjalizacji poszczególnych małych firm. Następuje rozłożenie całego procesu
produkcji na drobne elementy łańcucha produkcji. Każdy z elementów łańcucha
produkcyjnego wykonują setki małych, konkurujących ze sobą o zlecenia firm, które
nawzajem siebie znają a ich wzajemne kontakty mają charakter nieformalny,
intensywny i bieżący. Firmy te wykazują się wysokim stopniem giętkości,
elastyczności, efektywności ekonomicznej;
•
brak biurokracji, płaskie struktury-oznaczają wyeliminowanie z małych firm dystryktu
oporów zbiurokratyzowanego zarządu, ślamazarności administracji, niezaradności
kadry kierowniczej narzuconej przez zarząd. Właściciel małej firmy rodzinnej jest
jednocześnie prezesem, księgowym, pracownikiem, pomocnikiem, strategiem,
technologiem, zaopatrzeniowcem, sprzątającym.
Każdy z dystryktów ma w pewnej części własną specyfikę, własne cech, atrybuty. Dla
przykładu: dla dystryktu obuwniczego Fermano z regionu Marche Rada miejska Fermo [17]
w dokumencie 5/10/1991 określiła cechy szczególne:
1. homogeniczność na płaszczyźnie ekonomicznej i wysoki poziom wymiany pomiędzy
gminami tworzącymi dystrykt;
2. szczególne warunki geograficzne, które skupiają poszczególne gminy wokół Fermo;
3. dystrykt Fermano charakteryzuje się jednym z najwyższych zagęszczeń we Włoszech
(w Europie) firm małych i średnich na jednym obszarze;
4. dystrykt przemysłowy Fermano składa się z małych i średnich firm, które stworzyły
unikalny i niepowtarzalny model, konglomerat firm tworzących specyficzny łańcuch
produkcji obuwniczej.
Dystrykt obuwniczy z Marche wyróżnia się następującymi szczególnymi cechami:
1. fragmentaryzacja, która polega na obecności ogromnej (około trzech tysięcy) liczby
firm w regionie, są to firmy o ograniczonych rozmiarach, które współpracują ze sobą,
jednocześnie konkurując;
2. własność rodzinna, przywództwo rodzinne, to cecha charakterystyczna nie tylko
dla firm małych lecz również tych o znacznych rozmiarach;
3. koncentracja geograficzna, obrazem tej koncentracji jest zarówno geograficzny okręg
jak i cechy kulturowe regionu; organizację cechuje maksymalna giętkość produkcji
nie standaryzowanej, opartej na dojrzałych technologiach i ciągu produkcyjnym,
składającym się z firm wykonujących pojedyncze fazy produkcji;
4. zniesienie barier wejścia; bez przeszkód powstają w regionie nowe firmy oparte
o zróżnicowane wielkości kapitału oraz głównie o znajomość procesu produkcyjnego
i realiów rynku wewnętrznego czy możliwości eksportowych itp.
Dystrykt Fermano-Maceratese wytworzył w ciągu stu lat swojego istnienia skonsolidowany
konglomerat przynależności lokalnej, realizuje wiele celów socjalnych i produkcyjnych, np.:
wyjątkowa skłonność do autonomicznej pracy; to z marzeń wielu pracowników o własnej
firmie powstały obecnie niezależne i profesjonalne małe firmy; szeroko rozpowszechnioną
specjalizację produkcji; wysoki, wypracowywany z latami rozrastania się firm, poziom
•
52
kooperacji, koordynacji i konkurencji. Najbardziej znany na świecie przedstawiciel przemysłu
obuwniczego Diego della Valle z Marche tak opisał dystrykt, w którym działa: Jestem
przekonany, że na obszarze Marche są najlepsze warunki do działalności przemysłu
obuwniczego. Tutaj nasza firma powstała i tutaj zostaniemy. Ogromny profesjonalizm, jaki
rozwinął się w dystrykcie Fermano ma taką wartość, że żadna zmiana lokalizacji nie jest jej
w stanie zastąpić [11].
6. Grono przemysłowe i zależności międzysektorowe
Rysunek 1. Włoskie grono obuwnicze
Źródło: [4], s. 221
53
Na rozwój dystryktu silny wpływ wywiera „grono przemysłowe” [14], czyli zlokalizowana
w geograficznym sąsiedztwie grupa przedsiębiorstw działających we wspomagających się
sektorach i powiązanych z nimi instytucjach. Model grona przemysłowego (rysunek 1)
opracowali włoscy naukowcy współpracujący z M. E. Porterem podczas czteroletnich badań
nad konkurencyjnością narodów.
Producenci obuwia kontaktują się z producentami maszyn, przekazując im swoje uwagi na
temat sprawności maszyn i konieczności wprowadzenia usprawnień. Styliści są w kontakcie
z producentami obuwia, uzyskując informacje o potencjalnych możliwościach wykonywania
nowych modeli. Informują również garbarzy o nowych tendencjach w modzie i kolorach skór.
Firmy chemiczne zajmujące się stosowaniem nowych materiałów w obuwnictwie na łamach
fachowych pism i w bezpośrednich kontaktach zachęcają do ich wprowadzania. Te interakcje są
korzystne dla wszystkich stron. Sprzyja im bliskie sąsiedztwo i stosunki panujące między
firmami i sektorami.
Na interakcje elementów grona nakłada się oddziaływanie inwencji i innowacji
powstających we włoskich sektorach: mechanicznym, elektronicznym, chemicznym. Sektory te
wzajemnie na siebie oddziałują, stanowią jądro włoskiej innowacji, wpływają na całą
gospodarkę.
Rysunek 2. Przepływy innowacji technologicznych wewnątrz sektorów włoskich
Źródło: [10], s. 85
Silny wpływ na sektor mechaniczny wywierają odkrycia w sektorze chemiczno-farmaceutycznym i elektronicznym. Oddziaływanie chemii na sektor mechaniczny dotyczy
między innymi tworzyw sztucznych. Sektor mechaniczny korzysta z dorobku technologicznego
elektroniki w dziedzinie generatorów i kabli. Sektor elektroniczny wnosi wielki wkład
w innowacje w dziedzinie gospodarstwa domowego, produkcji maszyn różnego typu czy
tworzyw sztucznych. Mechanika oraz elektronika wniosły nieoceniony wkład w wyniki
tradycyjnego sektora mody. Wkład mechaniki polega na konstrukcji i produkcji szerokiej gamy
maszyn stosowanych w sektorze mody, natomiast elektronice dystrykty mody zawdzięczają
zautomatyzowanie produkcji. Mechanika stworzyła bazę dywersyfikacji produkcji wielu
dystryktów.
54
7. Możliwości wprowadzenie w Polsce włoskich rozwiązań
Kto i jakie działania może przedsięwziąć? Trudno jednoznacznie określić, kto ma podjąć prace
zmierzające do wprowadzenia rozwiązań dystryktu. Z pewnością nie może być to urzędnik,
któremu przydzielono zadanie. Nie może to być również agencja szkoleniowa promująca
przedsięwzięcie powołania dystryktu, organizująca szkolenia na ten temat, np. w oparciu
o środki z EFS.
Może to być jedynie społeczeństwo przedsiębiorcze, podmiot mający przedsiębiorczość „we
krwi”, np. grupa zapalonych przedsiębiorczych rodzin, które mogą łatwo się porozumieć. Grupa
osób „mających fach w ręku” lub fachowiec znający technologię i park maszynowy, realia
rynku, który zachęci do swojej wizji okoliczną ludność. Warunkiem utworzenia małej firmy
dystryktu jest posiadanie przez każdą z rodzin chcących powołać firmę własnego lokalu,
pomieszczenia produkcyjnego. Nie może to być pomieszczenie wynajęte. Dystrykt opiera się na
własności lokali. W Polsce rodziny szczególnie w miastach nie posiadają lokali, nie są
właścicielami lokali, w których można by umieścić maszyny. To jest poważny problem. Tylko
rodzina posiadająca maszynę i lokal może być skutecznym ogniwem firm dystryktu. Tylko
takie ogniwo może zaangażować się prawdziwie w twórczą pracę.
Ale na wsiach istnieją lokale. Również na wsi ludność jest ze sobą bardziej zżyta. Kontakty
ludności wiejskiej są bardziej nieformalne i intensywne. Zwłaszcza podczas zimy można
poświęcić się działalności pozarolniczej. Właśnie na wsi włoskiej powstały dystrykty.
Poważnym problemem jest brak środków na zakup maszyn. W tej sytuacji należy rozważyć
zakup maszyn używanych. Jedna rodzina lub kilka rodzin może wspólnie kupić maszynę
produkcyjną. Kilkanaście rodzin może dysponować całym ciągiem produkcyjnym.
Najistotniejsze jest porozumienie między tymi rodzinami. Ich przeświadczenie o wspólnym
losie i konieczności wspólnego działania dla dobra ogółu, przeświadczenie o konieczności
poświęcenia egoistycznego interesu dla dobra całości.
Ludność wiejska może zaprosić zagranicznych fachowców. Praktycy tacy
z doświadczeniem są obecnie często na zachodzie bezrobotni i mogą służyć radami, oczywiście
odpłatnie. Urząd gminy czy grupa przekonanych do działalności osób, właścicieli lokali może
ściągnąć do Polski kilku praktyków, ekspertów z branży, którzy mogliby ustawić cały ciąg
technologiczny, umieszczając kolejne maszyny w lokalach członków grupy i przyuczyć
okoliczną ludność do wykonywania zawodu. Do tego jednak potrzeba przedsiębiorczego
społeczeństwa4, niebojącego się ryzyka.
Nawiązanie bezpośrednich kontaktów z przedsiębiorcami dystryktu we Włoszech również
może przynieść korzyść. Kontakty te mogą powstać na bazie popytu zgłaszanego na obszarze
Polski na wyroby dystryktu włoskiego. Kontakty mogą również zrodzić się w początkowym
okresie poprzez przejęcie roli podwykonawcy lub kooperanta zaopatrującego firmy dystryktu.
Takie kontakty zachęcają do podjęcia przedsiębiorczych działań, są szkołą zdobywania
umiejętności technicznych, mogą być początkiem stworzenia własnych firm poprzez
naśladownictwo. Inną formą nawiązania kontaktu z przedstawicielami dystryktu jest
bezpośrednie podjęcie pracy w dystrykcie w celu opanowania techniki produkcji. Można taką
pracę podjąć wykorzystując kontakty z firmami działającymi w Polsce. Jeszcze kilka lat temu
można było indywidualnie łatwo znaleźć pracę w dystrykcie, co dawało możliwość przyuczenia
do zawodu. Dzisiaj w dobie konkurencji państw Azji, głównie Chin o pracę w firmach
dystryktu nie jest łatwo. Na inicjatywę przedsiębiorcy zagranicznego, którego działalność
stworzy podstawy rozwoju w regionie silnego okręgu przemysłowego trudno jest liczyć. Tacy
4
Członka każdej społeczności charakteryzuje archetyp, wykształcone wzory zachowań ludzkich (termin
z psychologii głębi – psychoanalizy K. G. Junga). Takie wzory trudno jest zmienić. Trudno ze społeczności
roszczeniowej (asymetria roszczeń) wykształcić społeczność przedsiębiorczą, skłonną do ryzyka i odpowiedzialną
za własny los.
55
przedsiębiorcy zwykle wykorzystują najczęściej tanią siłę roboczą w Polsce, lokują u nas
najbardziej pracochłonne i najniżej opłacane elementy łańcuch produkcyjnego oraz drenują
kadry o rzadkich i najbardziej użytecznych kwalifikacjach.
8. Wykorzystać własną wartość, wspólne inicjatywy
Należy stworzyć klimat przedsiębiorczości i solidarności społecznej, w którym możliwe jest
wykorzystanie wartości miejsca, zasobów, tradycji, specyficznych źródeł przewagi, o jakie
może oprzeć się powstanie i rozwój małych i średnich firm jednaj branży. Im bardziej
specyficzne są wartości miejsca, milieu, źródła przewagi przedsiębiorczości, tym lepiej, gdyż
tym trudniej jest je naśladować.
Dystrykt włoski wykształcił się w sposób spontaniczny i chaotyczny na bazie wartości
okolicznej ludności. Wykorzystał wartości okręgu: bliskość geograficzną lokalizacji firm
i bliskość kulturową społeczności, która sama wypracowała oryginalne rozwiązania organizacji
przedsiębiorczości. Można o tym wszystkim opowiedzieć zainteresowanej społeczności gmin
w Polsce. Z pewnością znajdą się wybitne osoby mogące podchwycić włoskie rozwiązania.
Społeczność włoskiego dystryktu nie ukrywa nowych rozwiązań, ale chętnie dzieli się nimi
wewnątrz dystryktu (nie na zewnątrz), mając nadzieję, że inni postąpią tak samo.
Rozpowszechnione w Polsce ukrywanie własnych pomysłów, informacji, częste poniżanie
pracowników, brak zaangażowania oddolnego pracowników, wyzysk pracownika czyni idee
dystryktu niemożliwymi do adaptacji. Stąd wołanie o społeczeństwo moralne, przedsiębiorcze
i wielkoduszne. Stąd konieczność zerwania z biernością, z obcym wzorem wrogości i obcości
względem drugiego rozpowszechnionym obecnie w Polsce, konieczność zerwania
z niekompetencją administracji i biurokracją.
Dystrykt w polskich warunkach nie może opierać się na wyzysku, którego źródłem jest
własność kapitału. Nie może się opierać również na twardych elementach zarządzania jak
struktury i strategie. Do tej pory te elementy nie przyniosły efektywnych rozstrzygnięć. Jedynie
oparcie małych firm dystryktu na miękkich elementach zarządzania, oddolnej aktywności osób,
wynikającej z własności lokalu i maszyn, z własności firmy, z roli bycia jednocześnie
właścicielem i pracownikiem może przynieść efekty. W polskich warunkach możliwe jest
stworzenie małych firm rozwijających się w oparciu o zaangażowanie pracowników będących
jednocześnie właścicielami. Możliwe jest nawiązanie trwałych i żywych kontaktów między
firmami opartych o wzajemne, biedzące i intensywne kontakty właścicieli będących
jednocześnie pracownikami. By takie kontakty istniały ludzie muszą byś szczerzy i muszą się
lubić. Tylko oparcie zarządzania na miękkich elementach zarządzania: zdolnościach ludzi,
talentach, podmiotowości pracownika\właściciela, zaangażowaniu może przynieść efekty.
Polskie rozwiązania musi charakteryzować „atmosfera przedsiębiorczości”, brak tajemnic,
oddolna innowacja a przede wszystkim imitacja. Konieczne wydaje się rozpropagowanie miejsc
spotkań ludności dystryktu. We Włoszech najlepiej spełniają taką funkcję bary, place i ulice,
gdzie ludzie chętnie przebywają. Brak niestety w tradycji polskiej pojęcia baru jako miejsca
rozmów na temat przedsiębiorczości, fachowych dysput. W Polsce ludzie ze sobą mało
rozmawiają, nie istnieje „bar przedsiębiorczości”, nie istnieją kluby przedsiębiorczości, miejsca
przedsiębiorczych nieformalnych spotkań. Ludzie jednak muszą się gdzieś spotykać
i podejmować otwarty, intensywny dialog na temat przedsiębiorczości. Może rozwiązaniem
będzie spontaniczne, oddolne powołanie klubu dystryktu5. Ludzie sami muszą wypracować
formy i znaleźć miejsca spotkań. Z tych spotkań muszą powstawać inwencje, pomysły.
5
Klub może mieć na celu podniesienie poziomu innowacji, koordynację w zakresie produkcji czy współpracy
zagranicznej, organizowanie pośrednictwa między rynkiem zagranicznym a dystryktem, między instytucjami
badawczymi a przemysłem. Poszukują nowych rynków zbytu, zajmują się promocją itd.
56
Inwencje muszą rodzić się oddolnie, bezpośrednio na stanowiskach pracy. To nie z polecenia
dyrektora, ale od dołu ze spostrzeżenia pracownika będącego właścicielem firmy powinny
wychodzić usprawnienia organizacyjne i techniczne. To sam właściciel/pracownik
zaangażowany w swoją działalność ciągle i na bieżąco w oparciu o swoje spostrzeżenia winien
korygować i usprawniać własną firmę, równocześnie dzieląc się swoimi uwagami z innymi
i współpracując z firmami w imię własnego interesu.
Brak środków w Polsce na B+R oraz niska produktywność wiedzy skłaniają do imitacji, co
jest cechą dystryktów. Małe i średnie firmy mogą śmielej rozwiązywać problemy techniczne
wspólnie formułując inwencje, wspólnie ponosząc koszty badań i wdrożeń, jak to jest robione
we Włoszech. Ogniwa dystryktu - małe firmy rodzinne, oparte o własność lokalu i maszyn, cały
swój potencjał winny zaangażować w sprowokowanie rozwiązań innowacyjnych na bazie
autokatalizy technologicznej. Chodzi o zgromadzenie odpowiednio wysokiej ilości inwencji
i nakładów (ponoszonych wspólnie, rozłożonych na wiele firm) oraz umiejętności praktycznego
wdrożenia wiedzy, przy których może powstać zjawisko zmiany poziomu technologicznego
obszaru przemysłowego.
Wysoki popyt na wyroby firm dystryktu pojawi się stopniowo i będzie związany ze
wzrostem roli dystryktu na rynku. Obok firm działających jako ogniwa łańcucha produkcyjnego
winny rozwijać się firmy produkujące akcesoria, wysyłane bezpośrednio do odbiorców poza
dystryktem. Płaskie struktury, oddolna inicjatywa i brak biurokracji to jedna z cech dystryktu.
Konieczne jest przejęcie przez firmy rodzinne wszystkich funkcji firm, kooperacja
i konkurencja tych firm, wyeliminowanie niekompetentnych zarządów, ustanowienie
własnych struktur.
Doświadczenia włoskie można odnieść do obecnej sytuacji w Polsce również w tej mierze,
że i w Polsce aktualnie rozproszone małe i średnie firmy pokrewnych specjalizacji mogą
nawiązać wzajemne kontakty. Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) mogą stworzyć, nie
czekając na odpowiedniejsze warunki, silny łańcuch produkcyjny przez wykształcenie
wzajemnych więzi na bazie poznania i stowarzyszenia. Firmy winny ograniczyć się do
aktywniej kooperacji na bazie wąskiej specjalizacji opartej o oddolną inicjatywę i nowoczesny
park maszynowy.
Należy wykorzystać lub rozwinąć powiązania międzysektorowe, usprawnić wymianę
informacji w celu symbiozy sektorów, należy wykorzystać możliwości, jakie daje
wprowadzenie innowacji w oparciu o praktykę i nową wiedzę powstałą w kooperujących
sektorach. Szukać przydatnych rozwiązań, jakie powstają w innych sektorach, lokalizować
sektory i miejsca, w których może powstać wiedza czy innowacja, usprawniać praktykę
wdrożeń. Wzajemne relacje sektorów, ich potencjalne związki i węzły interesów winny być
znane i intensywnie wykorzystywane. Bieżące informacje o nowościach w technice,
technologii, kontaktach muszą być na bieżąco rozpowszechniane. Nie można się bać wymiany
informacji. Należy rozpowszechniać zgromadzone informacje i skłaniać firmy i organizacje do
ich wykorzystywania.
Ważną praktyczną rolę mogą odegrać firmy, zrzeszenia firm lub ośrodki naukowe
lokalizujące powiązania międzysektorowe. We Włoszech szczególnie współpracują ze sobą
sektory: maszynowe, chemiczny, elektroniczny i tradycyjny sektor mody. Wokół tych sektorów
istnieje i stale rozwija się cały konglomerat firm, które skutecznie korzystają z wymiany
wzajemnych osiągnięć.
Należy i w Polsce tworzyć ramy bieżącej współpracy polskich sektorów w celu szerokiego,
wzajemnego wykorzystania osiągnięć na polu B+R. Międzysektorowe przepływy inwencji
i innowacji, praktyka wdrożeń, w trosce o wspólny los powinny stać się koniecznością.
57
9. Bliżej przedsiębiorczości
Należy w polskich warunkach organizować systematycznie targi i wystawy wyrobów
lokalnych. Należy tym imprezom nadać poważną rangę. Można je traktować w kategorii świąt,
ale też jako element podkreślający prestiż i znaczenie miejsca, regionu. Można targi połączyć
ze świętami miast, prezentując również lokalny dorobek artystyczny. Parady w dawnych
strojach, prezentacje zawodów uprawianych przed laty, święta kwiatów czy towarów lokalnych
winny stanowić stały element świąt każdej gminy regionu. Targom winny towarzyszyć
koncerty organowe w kościele czy występy orkiestr lokalnych, zespołów czy chórów. To
wszystko zbliża do siebie ludzi, stanowi element sprzyjający przedsiębiorczym inicjatywom.
Imprezy te nie powinny być jednak okazjonalne, organizowane raz w roku. Winny stanowić
obraz codziennego życia regionu.
Gminy mogą przyczynić się do organizacji targów poprzez wzięcie na siebie przynajmniej
w początkowym okresie roli organizatora. Gminy nie mogą pobierać również od wystawców
wygórowanych opłat. Należy rozpropagować idee handlu obwoźnego wyrobami regionalnymi.
W centrum miasta powinien stale funkcjonować sklep z lokalnymi wyrobami.
Należy szerzyć idee lokalnej wartości, lokalnego patriotyzmu, nagłaśniania nie tego, co
zagraniczne, ale co polskie i lokalne. Ludzie muszą poczuć własną wartość i własną siłę. Każda
gmina może prowadzić ośrodek promocji informacji o przedsiębiorczości regionu. Gminy
winny organizować i wspierać inicjatywy mające na celu wzmocnienie więzi społecznych na
różnych płaszczyznach.
Należy stworzyć możliwości rozwoju ośrodków informacji technicznej. Ośrodki takie
winny posiadać informacje o ciągach produkcyjnych, ich elementach, możliwości zakupu
maszyn, cenach maszyn nowych i używanych, producentach i sprzedawcach. Należy rozwijać
publikacje lokalne dotyczące przedsiębiorczości, w miarę upływu czasu coraz bardziej
specjalistyczne. Należy pokazywać i promować pozytywne przykłady regionalnej
przedsiębiorczości.
Należy rozwijać szkolnictwo zawodowe działające przy dystryktach. Ośrodki szkolące
powinny prowadzić firmy produkcyjne lub handlowe. Firmy te winny wspólnie kupować dla
ośrodka wyposażenie, a głównie nowoczesne maszyny. Programy w tych szkołach winny być
opracowywane nie przez stale zatrudnioną tam kadrę, ale przez zainteresowane firmy. Zajęcia
specjalistyczne powinny być prowadzone przez specjalistów praktyków oddelegowanych przez
firmy w celu przeprowadzenia szkolenia. Należy skończyć z tanim i masowym szkolnictwem
bez związku z zapotrzebowaniem zawodowym a oprzeć cię o szkolnictwo dające najwyższe
kwalifikacje, prowadzone na dobrym, zwykle drogim i nowoczesnym sprzęcie. Młodzież winna
zetknąć się z firmami w wieku, kiedy może być przedsiębiorczo zainspirowana.
W promocję regionu należy włączyć banki. We Włoszech banki wydają setki publikacji
promujących kulturę, historię i przedsiębiorczość regionu. Działalność banku wspierająca
region należy do codzienności.
Literatura
[1] Anzelmi S., L’industria calzaturiera marchigiana. Dalla manifattua alla fabrica,
Unione Industriali del Fermano 1998.
[2] Bagnasco A., Tre Italie. La problematica territoriale dello sviluppo italiano,
Il Mulino, Bologna 1977.
[3] Becattini G., Introduzione : il distretto industriale marshalliano : cronaca di un
ritrovamento, in Becattini G. (a cura di) Mercato e forze locali, Il Mulino,
Bologna 1987.
58
[4] Brusco S., Paba S., Per una storia dei distretti industriali italiani dal secondo
dopoguerra agli anni novanta (a cura di), Fabrizio Barca, La storia del capitalismo
italiano: dal dopoguerra a oggi . Donzelli Editore, Roma 1997.
[5] Cucculelli C., Valore aggiunto e struttura dell’industria delle regioniItaliane nei anni
90, Economia Marche 2001, s. 103.
[6] Distretto Industriale Calzaturiero Fermano-Maceratese, Comitato di Indrizzo
e Coordinamento: Programma di sviluppo Settori pelli-cuoio-calzature. Porto
Sant’Elpidio 2000, s. 3.
[7] Governa F., Il milieu come insieme beni culturali e ambientali, Rivista Geografica
Italiana 1998, ss. 85-93.
[8] Imprese e attività produttive, „Il sole 24 ore” 15 maggio 2002.
[9] Jarco J., Wybrane problemy filozofii i logiki, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej
we Wrocławiu, Wrocław 1988 r..
[10] Malerba F., Montobbio F., L’attività innovativa e la specializzazione tecnologica
e commerciale dell’Italia a confronto con gli altri paesi industrializzati [in:] Tendenze
dell’industria italiana, Centro Studi. Confindustria, Giugno 2002.
[11] Martellini M., Investire nelle Marche conviene, ,,Il Resto del Carlino” 21.02.2001.
[12] Myrdal G. Teoria ekonomii a kraje gospodarczo nierozwinięte, Polskie Wydawnictwo
Gospodarcze, Warszawa 1958 r.
[13] Pepe C., Musso F., Il futuro dei distretti,Vicenza giugno 1999, s. 8.
[14] Porter M. E., O konkurencji, PWE, Warszawa 2001., ss. 222, 248.
[15] Rattazzi D., Da Fifth Avenuein in
viaggio verso l’Italia, „La Republica”,
2 luglio 2001.
[16] Rullani E., Distretti industriali e economia globale, „Oltre il Ponte” 1995, nr 50.
[17] Renzi S., Distretto Industriale del Fermano e Fermano Maceratese, Centro studi
Economici G.B. Carducci, Fermo 2001, ss. 5–6.
59
Polkowice a wybrane aspekty rekonwersji
przemysłowej z uwzględnieniem
Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego
Polski na lata 2007–2013 (2025)
ADAM FISZER, ARTUR MAZUR
Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki
Streszczenie: Polkowice są przykładem obszaru objętego intensywną eksploatacją górniczą o wyraźnej
strategii rozwoju ukierunkowanej na działalność pozagórniczą. Referat jest próbą określenia głównych osi
dalszego rozwoju dla gminy i miasta Polkowic (do 2025 roku) w aspekcie zasad rekonwersji przemysłowej
z uwzględnieniem założeń zawartych w projekcie Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego (NSRR) dla
Polski na lata 2007–2013 (2015).
1. Wstęp
Polkowice są miastem i gminą leżącą na Dolnym Śląsku o szczególnej historii. Dzięki
powstałym na początku lat 60. na ich terenie zakładom eksploatacji rudy miedzi, po
czterdziestu latach, Polkowice stały się jedną z najbogatszych gmin w Polsce i często określone
są jako modelowy przykład restrukturyzacji subregionalnej. Region bowiem z przysłowiowej
„sypialni górniczej” przeobraził się w „super miasteczko” [8]. Obecnie nasuwa się pytanie czy
strategia Polkowic oparta na trzech filarach [8]:
•
współpraca z KGHM Polska Miedź S.A.,
•
tworzenie odpowiednich warunków dla inwestorów,
•
stworzenie z Polkowic miasta atrakcyjnego turystycznie
jest rozwiązaniem, które sprawdzi się dla nowego okresu programowania rozwoju Polski,
tj. w latach 2007–2013, a nawet do roku 2025, który stanowi datę graniczną różnego rodzaju
opracowań dotyczących rozwoju regionalnego Polski.
2. Polkowice a model rekonwersji
Doświadczenia UE [3] w zakresie restrukturyzacji i rekonwersji przemysłów hutniczego,
tekstylnego, a przede wszystkim górniczego potwierdzają, że zmiana obrazu danego regionu to
60
okres długoletni trwający około 20–25 lat. Z reguły procesy te były związane z faktem
likwidacji przemysłów dominujących (monokultur przemysłowych) a więc gwałtownym
załamaniem się lokalnego rynku pracy. Przypadek Polkowic jest szczególnym fenomenem,
bowiem procesy rekonwersyjne odbywają się przy wciąż aktywnej działalności sektora
górniczego. Oznacza to w praktyce, że finansowanie procesów restrukturyzacyjnych regionu
odbywa się przez wsparcie finansowe podmiotu, który był przyczyną konwersji lokalnego
systemu gospodarczego, a nie jak to miało miejsce w krajach UE głównie ze środków
państwowych lub europejskich. Z drugiej jednak strony Polkowice znajdują się w słabszej
pozycji w aspekcie redystrybucji środków z UE mimo wciąż poważnego uzależnienia od
sektora „miedziowego”, bowiem traktowane są przez władze wojewódzkie i państwowe jako
miasto/gmina relatywnie bogata, która jest w stanie zrealizować cele społeczne
i infrastrukturalne z własnych środków finansowych.
Doświadczenie w zakresie rekonwersji obszarów przemysłowych w UE pokazuje również,
że koszty społeczne restrukturyzacji przemysłów o znaczeniu regionalnym są mniejsze jeżeli
w odpowiedni sposób i w odpowiednim czasie władze lokalne starają się wyprzedzać
negatywne skutki przyszłych zmian w lokalnych systemach gospodarczych. Z takim
zjawiskiem mamy do czynienia w subregionie polkowickim (np. poprzez utworzenie specjalnej
strefy ekonomicznej).
Analizując wskaźniki ekonomiczno-społeczne dot. subregionu polkowickiego takie jak
stopa bezrobocia i przychody gminy na jednego mieszkańca, wydaje się, że kolejnym
zadaniem dla struktur samorządowych jest zagwarantowanie aby proces rozwoju Polkowic miał
charakter trwały oraz homogenizujący warunki życia i pracy na całym obszarze powiatu
polkowickiego.
Autorzy uważają, że dla zagwarantowania trwałego i zrównoważonego rozwoju,
najistotniejszym procesem jest zachowanie równowagi pomiędzy 4 endogenicznymi aspektami
ekonomicznymi i społecznymi danego obszaru:
1. infrastrukturą i wykorzystaniem zasobów regionalnych,
2. produkcją ze szczególnym uwzględnieniem MŚP (potencjał lokalnego rynku pracy),
3. kulturą społeczności regionalnej (mentalność, poziom wykształcenia)
4. jakością zarządzania z uwzględnieniem strategii danego regionu, w której powinny
być zdefiniowane m. in. zasady podziału dóbr społecznych generowanych przez daną
społeczność.
W zakresie infrastruktury oraz zasobów regionalnych, powiat polkowicki uzależniony
jest od przemysłu górniczego, który będzie w dalszym ciągu determinował obraz ekologiczny
gminy i powiatu.
Zasoby regionalne jakim jest ruda miedzi są źródłem nieodnawialnym. Wg opracowań UE
zasoby światowe miedzi zostaną wyczerpane w ciągu najbliższych około 25 lat [2]. Dlatego,
w zakresie nowych wytycznych UE co do korzystania z zasobów nieodnawialnych pojawiają
się wymagania w zakresie ochrony istniejących zasobów dla nowych pokoleń oraz środki na
wsparcie poszukiwań odpowiednich substytutów dla surowców nieodnawialnych (np. miedź
jest zastępowana przez światłowody).
W zakresie produkcji, stan obecny powiatu polkowickiego można określić jako układ
równowagi tymczasowej pomiędzy jedną domeną gospodarczą reprezentowaną przez
górnictwo miedzi a drugą domeną, którą stanowi przemysł motoryzacyjny zlokalizowany
w strefie ekonomicznej. Planowany Park Technologiczny wg planów UMiG Polkowice
w pierwszej kolejności ma przyciągnąć inwestorów również z branży motoryzacyjnej.
Takie strategiczne podejście władz lokalnych, uzależnia lokalny system gospodarczy od
koniunktury gospodarki globalnej. Ceny miedzi i srebra od wielu lat są określane wyłącznie na
poziomie światowym, zaś przemysł motoryzacyjny poprzez fuzje gigantów motoryzacyjnych
od początków lat 90. jest również gałęzią gospodarki szczególnie wrażliwą na koniunkturę
61
w gospodarce światowej. Wydaje się więc, że kluczową linią strategiczną procesu
zrównoważonego rozwoju jest uniezależnianie się od istniejących i dominujących w zakresie
zatrudnienia lokalnych kultur przemysłowych.
W zakresie kultury społeczności lokalnej, Polkowice stanowią ciekawy przypadek
wymagający dokładnych badań socjologicznych. Bardzo duży nacisk na rozwój kultury,
szkolnictwa (w tym wyższego), warunków mieszkaniowych i rekreacyjnych powinien wyrażać
się poprzez istotne dodatnie saldo migracyjne. Jednak takiego trendu nie potwierdzają dane
statystyczne dla regionu polkowickiego [1].
Z kolei jakość zarządzania oraz kreowanej strategii powinna być określona poprzez
generowane wartości dla mieszkańców regionu zarówno ekonomiczne jak i społeczno-środowiskowe. Odpowiednim narzędziem do takiej analizy wydaje się być metoda SBSC
Sustainability Balanced Scorecard [7] – Zrównoważone Karty Wyników Trwałego Rozwoju
opracowana również dla organizacji typu non-profit. Metoda ta zdaniem autorów powinna być
rozszerzona o aspekty związane z unijną wartością dodaną EAV (European Added Value) [14],
która stanowi element oceny wartości generowanych dla społeczności przez lokalny system
społeczno-gospodarczy.
3. Polkowice a zrównoważone zarządzanie
obszarami górniczymi
Niezależnie od przyszłego rozwoju alternatywnych gałęzi produkcji w regionie polkowickim,
potencjał sektora górniczego w zakresie oddziaływania ekonomicznego, społecznego
i środowiskowego będzie miał istotne i szczególne znaczenie również dla następnych pokoleń.
Do tej pory działania podjęte przez władze lokalne skutecznie przeciwdziałały drastycznym
zmianom zachodzącym w lokalnym systemie gospodarczym. Jednak jeśli chodzi o działania na
przyszłość, istotną kwestią jest rozpatrzenie na nowo przyszłych, potencjalnych zagrożeń
w możliwie najdłuższym horyzoncie czasowym to jest do 2025 roku.
Jak to stwierdzono w punkcie 2., system gospodarki lokalnej Polkowic stał się bardzo
wrażliwym na zmiany w koniunkturze światowej. Dotyczy to obu kultur gospodarczych
„miedziowej” i motoryzacyjnej. Stąd hasło UE na lata 2004–2006: myśl globalnie, działaj
lokalnie wydaje się być adekwatne również dla regionu polkowickiego.
W związku z powyższym, autorzy prezentują wstępną analizę zagadnień związanych
z dwiema najważniejszymi domenami gospodarki lokalnej – przemysłem górniczym
i motoryzacyjnym – w następujących aspektach (na lata 2007–2025):
1. aspekty technologiczne:
a) górnictwo
•
nie przewiduje się istotnych zmian w zakresie technik wydobycia złóż rudy
miedzi,
•
zwiększone zostaną nakłady na ochronę środowiska związane m.in.
z redukcją emisji spalin pochodzących z użytkowanych maszyn górniczych
oraz ograniczeniem składowania odpadów poflotacyjnych w zbiorniku
„Żelazny Most”,
b) przemysł motoryzacyjny
•
rozpocznie się produkcja napędów hybrydowych i wodorowych do
samochodów osobowych i dostawczych;
2. aspekt infrastrukturalny:
a) transport drogowy
62
Polkowice uzyskają korzystniejsze połączenia drogowe na osi północ-południe;
3. aspekty ekonomiczne:
a) górnictwo
•
nastąpi zwiększenie kosztów wydobycia ze względu na większe wymagania
w zakresie ochrony środowiska oraz zwiększenie głębokości eksploatacji
złóż,
•
nastąpi zmniejszenie jednostkowego zużycia miedzi w produktach
wysokoprzetworzonych,
b) transport
•
zwiększą się koszty transportu drogowego i kolejowego ze względu na
kurczenie się zasobów paliw pochodzących ze źródeł nieodnawialnych (ropa
naftowa),
•
wzrosną wymagania w zakresie ochrony środowiskowa dla środków
transportu;
4. aspekty społeczne:
a) górnictwo:
•
autorzy przewidują dalszą sprzedaż akcji KGHM Polska Miedź S.A.
należących do Skarbu Państwa i w konsekwencji wyodrębnienie inwestora
strategicznego dla przemysłu miedziowego,
b) przemysł motoryzacyjny:
•
niezbędne będą wyższe wymagania kwalifikacyjne dla pracowników ze
względu na bardziej zaawansowane technologie,
•
będzie postępować dalszy proces przenoszenia produkcji o niższej wartości
dodanej do regionów Europy Wschodniej (Rosja, Białoruś, Ukraina).
Z powyższego zestawienia wynika, że sytuacja w przemysłach lokalnych jest bardziej
wrażliwa na zmiany w trendach ekonomicznych niż na zmiany technologiczne prognozowane
dla kluczowych sektorów gospodarki Polkowic. Dla sektora górniczego nieznany jest przyszły
docelowy inwestor strategiczny, a więc nieznana jest przyszła pozycja i rola KGHM Polska
Miedź S.A. na rynkach światowych. W przypadku sektora motoryzacyjnego nieznane są tylko
przyszłe fuzje czołowych producentów europejskich, a są one nieuniknione. W przypadku
grupy Audi/VW istnieje wiele potencjalnych ścieżek rozwoju, np. z grupą PSA (przemysł
francuski), przejęcie grupy FIAT lub współpraca z General Motors. Wszystkie scenariusze są
korzystne dla Polski, ponieważ wymienieni potencjalni partnerzy mają dobre doświadczenia na
rynku polskiego. Fuzje tego typu mogą przyczynić się do jeszcze szerszego zainteresowania
strefą polkowicką mimo istotnej konkurencji jaką stanowi strefa gliwicka.
Nieznany rozwój sektora miedziowego, oznacza konieczność aplikacji metod i doświadczeń
w zakresie zarządzania strefami górniczymi przewidzianymi dla scenariuszy najbardziej
niekorzystnych:
•
likwidacja sektora górniczego (przykład kopalni ZG Konrad w Iwinach, należącej do
KGHM Polska Miedź S.A.)
•
koncepcja zamrożenia produkcji górniczej prezentowanej w publikacjach
wcześniejszych [2, 6].
Analizy ww. zagadnień [2, 4, 6], przeprowadzone przez autorów niniejszego referatu,
wskazują, że ze względu na nieunikniony wzrost jednostkowych kosztów wydobycia rudy
miedzi, rozwiązaniem zwiększającym potencjał ekonomiczny przemysłu miedziowego jest
wzrost wartości dodanej generowanej w ciągu górniczo-hutniczym.
•
63
Można tego dokonać poprzez:
•
dywersyfikację pionową na bazie produkowanej miedzi elektrolitycznej,
•
zwiększenie wartości dodanej generowanej ze struktury infrastrukturalnej, jaką jest
czynna kopalnia głębinowa.
Jedna i druga linia rozwoju dotyczy regionu polkowickiego. Umieszczenie zakładów
w polkowickiej strefie ekonomicznej, zajmujących się produkcją na bazie miedzi
elektrolitycznej pochodzącej z KGHM Polska Miedź S.A. np. wiązek elektrycznych dla
przemysłu motoryzacyjnego, przewodów i chłodnic samochodowych na bazie stopów miedzi,
byłoby bardzo korzystnym trendem gospodarczym dla całego regionu.
Z kolei dywersyfikacja działalności górniczej powinna być związana z tzw. koncepcją
tworzenia zielonych stref przemysłowych na bazie istniejących lub likwidowanych zakładów
górniczych [6]. Kopalnie wg tej koncepcji stają się producentami ekologicznej energii
elektrycznej, która odbierana jest przez lokalnych wytwórców. W ten sposób firmy lokalne
będą mogły zbudować w pełni ekologiczne sytemy produkcji, co zapewni stosowne ulgi
w zakresie podatków i opłat środowiskowych. Dodatkowo, zgodnie z nową strategią UE
w zakresie ochrony zasobów wody pitnej, kopalnia staje się istotnym, odnawialnym źródłem
tego surowca.
Ponadto, zgodnie z nową polityką UE dotyczącą eksploatacji źródeł i zasobów
odnawialnych i nieodnawialnych oraz wymogów ekologicznych dla przemysłu energetycznego,
kopalnia głębinowa może stać się istotnym ogniwem technologicznym w procesie produkcji
energii elektrycznej jako potencjalny magazyn CO2 emitowanego z konwecjonalnych
elektrowni cieplnych [9, 10]. Tego typu rozwiązanie jest preferowane w celu ograniczenia
emisji gazów cieplarnianych do atmosfery przez zakłady energetyczne.
Reasumując kopalnia rud miedzi pozostaje istotnym źródłem surowca nieodnawialnego
jakim pozostaje ruda polimetaliczna (miedź, srebro, kobalt i inne) ale także źródłem wody
pitnej i ekologicznej energii elektrycznej. Ponadto kopalnia może realizować nową funkcję
o nowej wartości dodanej jako odbiornik gazów cieplarnianych emitowanych przez lokalny
przemysł energetyczny co jest niezmiernie istotne w kontekście proponowanej eksploatacji złóż
węgla brunatnego w regionie legnicko-ścinawskim. Rentowność tego
typu
zdywersyfikowanego konglomeratu zależna będzie jednak wciąż od poziomu wykorzystania
istniejących jeszcze złóż miedzi i srebra. Stąd przedłużenie okresu eksploatacji złóż poprzez
polepszenie jakości zarządzania urobkiem będzie ponownie podstawową kwestią dla głównego
ciągu technologicznego KGHM Polska Miedź S.A.
4. Wnoski
Ze względu na szczególną rolę władz samorządowych po wejściu Polski do UE, gmina, powiat
czy miasto mogą podjąć szerszą inicjatywę w zakresie stymulowania kierunków rozwoju
gospodarki lokalnej. Władze samorządowe korzystając ze środków UE oraz z nowej formy dla
podmiotów gospodarczych (partnerstwo publiczno-prywatne) może promować te działalności
gospodarcze, które zwiększą szansę na trwały rozwój. W przypadku powiatu polkowickiego
obie infrastruktury, tj. specjalna strefa ekonomiczna jak i zakład górniczy (oraz bliskość
producenta miedzi) dają możliwość stworzenia efektu synergii, której wspólną linią jest
produkcja ekologicznej energii elektrycznej oraz przetwórstwo miedzi na potrzeby przemysłu
motoryzacyjnego lokowanego na Dolnym Śląsku.
Takie podejście do lokalnego systemu gospodarczego, umożliwia zmniejszenie
niekorzystnych skutków zmian wynikających z trendów popytowych dla obu przemysłów
globalnych: miedziowego i motoryzacyjnego. Rozwiązanie takie było sugerowane już pod
koniec lat 90. ubiegłego stulecia w formie stworzenia na terenie byłego woj. legnickiego tzw.
64
Miedzianej Doliny (Copper Valley) na wzór krzemowej doliny w USA. Efektem pośrednim,
ważnym dla społeczności lokalnej, będzie pozyskanie doświadczonej i wysoko
wykwalifikowanej kadry technicznej i menedżerskiej (kreowanie dodatniego salda
migracyjnego).
Koncepcja miedzianej doliny to również realizacja wytycznych zawartych w NSRR
dotyczących tworzenia tzw. „zagłębi innowacyjnych” [11] jako elementu zrównoważonego
rozwoju regionu.
Literatura
[1] Plan rozwoju lokalnego Gminy Polkowice na lata 2004–2006 i 2007–2013, Załącznik
do uchwały Rady Miejskiej z 10.11.2004 r., UMiG Polkowice,
www.bip.ug.polkowice.pl/ doc/2005/plan_rozwoju_lokalnego.pdf.
[2] KIENIG E., MAZUR A., Kwestia eksploatacji węgla brunatnego w regionie legnickim
a rekonwersja regionu z monokulturą przemysłową [w:] Rekonstrukcja polskiej
gospodarki – szansą opanowania bezrobocia, realizowana budową Legnickiego
Zagłębia Węgla Brunatnego, materiały konferencyjne, Legnica, maj 2005 r.
[3] MAZUR A., Cele i środki restrukturyzacji regionalnej (na podstawie doświadczeń
dwóch regionów zachodnio-europejskich) [w:] Przyszłość regionów górniczych,
materiały konferencyjne, 1. Międzynarodowa Konferencja Legnica 3–5.09.1995 r.,
CBPM CUPRUM Sp. z o.o. we Wrocławiu, Wrocław 1995 r.
[4] MAZUR A., Regionalny model rekonwersji a strategia Unii Europejskiej, materiały
konferencyjne Polanica 30–31 lipca 1998 r., CBPM CUPRUM Sp. z o.o. we
Wrocławiu, Wrocław 1998 r.
[5] SZELĄG T., Bariery oraz możliwe kierunki rozwoju KGHM Polska Miedź S.A. w XXI
wieku; http://www.cargo.ae.wroc.pl/Szelag1.htm.
[6] PLUTECKI J., MAZUR A., Proekologiczna rekonwersja regionalna kluczem do
restrukturyzacji przemysłu górniczego, Konferencja: Zrównoważone zarządzanie
obszarami poprzemysłowymi; IGSMiE, Kraków 2005 r.
[7] FIGGE F., HAHN T. SCHALTEGGER S., WAGNER M., The Sustainability
Balanced Scorecard – Theory and Application of a Tool for Value-Based
Sustainability
Management,
www.cleanerproduction.com/SBS/
SBC%20Theory%20and%20Appl%20-%20Figge.pdf.
[8] Kurier Gminny, „To nie jest pusty tytuł”, www.wpresse.pl/k07_02.html.
[9] TARKOWSKI R., ULIASZ-MISIAK B., Podziemne magazynowanie dwutlenku
węgla, Przegląd Geologiczny, PIG Warszawa, www.pig.gov.pl.
[10] SROKOWSKI J., Ochrona powietrza: podziemne magazynowanie CO2,
www.teberia.pl/news.
[11] GORZELAK G., Weryfikacja struktury celów, priorytetów oraz kierunków działań
Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego na lata 2007-2013(15), www.nsrr.gov.pl.
[12] UE, Communication.. Vers une strategie themathique pour l’utilisation durable des
ressources
naturelles,
Bruksela,
europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/
LexUriServ.do?uri=COM:2003:0572:FIN:FR:DOC.
[13] UE, Strategie de l’Union europeenne en faveur du develloppement durable, ISBN 92-894-1677-7, 2002 r..
[14] UE, Direction Generale, Politique Regionale, Valeur ajoutee communautaire dans le
cadre des politiques structurelles, 2002 r.
65
Energetyka i ochrona środowiska w regionalnej
strategii rozwoju Dolnego Śląska
ANDRZEJ GRACZYK
Streszczenie: Opracowanie, przegląd i aktualizacja strategii rozwoju regionalnego staje się normalną praktyką
działań gospodarzy regionów. Na Dolnym Śląsku również stworzona była strategia regionalna. Pierwsza
strategia została przyjęta przez Sejmik Województwa Dolnośląskiego w dniu 15.12.2000 r 1. Obecnie trwają
prace nad jej aktualizacją2.
Strategiom całościowym towarzyszą strategie sektorowe. Powstają one także w obszarze „Energia” oraz
„Ekologia”. Autor niniejszego referatu miał możność uczestniczyć w powstawaniu pierwszej strategii
energetycznej Dolnego Śląska, zajmując się dziedziną „Energetyka i Środowisko”. Obszar ten nie został
jeszcze zaprezentowany w wersji odpowiadającej obecnie aktualizowanej strategii regionalnej. Celem referatu
jest zaprezentowanie podstawowych problemów występujących w poprzedniej wersji strategii energetycznej
Dolnego Śląska oraz wskazanie najważniejszych problemów, które pojawią się w zaktualizowanej strategii.
1. Analiza i ocena wpływu energetyki na środowisko
na Dolnym Śląsku w strategii energetycznej
Ochrona środowiska jest jednym z obszarów działań energetyki, które określają głównie
ograniczenia jej rozwoju. Dotyczy to zarówno kontynuacji dotychczasowego modelu jej
rozwoju, jak też potencjalnych kierunków rozwoju (energetyka jądrowa, wykorzystanie
odnawialnych źródeł pozyskiwania energii itp.). Ograniczenia związane są z dwoma kryteriami:
•
skalą i intensywnością korzystania ze środowiska – gdzie ograniczeniem jest
spełnianie określonych przepisów norm i standardów ekologicznych,
•
dopuszczalnością korzystania ze środowiska z uwagi na ustalenia polityki
ekologicznej, zobowiązania międzynarodowe oraz siłę oporów społecznych.
Ocena stopnia korzystania ze środowiska powinna obejmować oba te uwarunkowania.
Wyznaczone w strategii energetycznej Dolnego Śląska kierunki działań oraz cele średnio
i krótkookresowe pozwalały nakreślić prawdopodobne konsekwencje środowiskowe
przedsięwzięć w dziedzinie energetyki. Poniżej przedstawiono najważniejsze z nich.
1
2
Uchwała nr XXVIII/511/2000 w sprawie Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego.
Dokument obejmujący całość problematyki pt. Wstępny projekt strategii województwa Dolnośląskiego był
przedstawiony w kwietniu 2005, a dalsze dokumenty robocze, dotyczące kwestii odcinkowych powstawały
głównie w lipcu i sierpniu tego roku.
66
1.1. Zwiększanie potencjału produkcji energii
Istotnym stwierdzeniem strategii energetycznej było wskazanie na realne perspektywy
zwiększenia wydobycia i wykorzystania węgla brunatnego w regionie legnickim.
„W perspektywie długookresowej, wychodzącej poza okres 2010 r., eksploatacja złóż węgla
brunatnego i produkcja na jego bazie energii elektrycznej jest interesującą rozwiązaniem
poprawiającym bilans energii elektrycznej w kraju. Zasoby węgla brunatnego wskazują, że
przemysł ten mógłby istnieć co najmniej lat 50-tych XXI w. Za wariantem tym zdają się
przemawiać względy społeczne oraz w dużym stopniu istniejąca infrastruktura. Kluczem jednak
do uzyskania tej akceptacji jest zadowalające rozwiązanie problematyki ochrony środowiska”.
W strategii energetycznej zwrócono także uwagę na niektóre aspekty rozwoju odnawialnych
źródeł energii. Stwierdzono, że ważne jest zapewnienie odpowiedniego potencjału
wytwórczego szczególnie w obszarze wytwarzania skojarzonego, m.in. w źródła
mikrokogeneracji oraz w odnawialnych źródeł energii elektrycznej. Strategiczne znaczenie dla
regionu (i korzystne dla całej energetyki krajowej) może mieć projekt dokończenia budowy
Elektrowni Szczytowo-Pompowej Młoty. Wskazano także na możliwość wykorzystania
w dalszej perspektywie dużego potencjału produkcji energii elektrycznej przez elektrownie
wodne zlokalizowane na Odrze i niektórych dopływach. Z kolei w paśmie południowym,
podgórskim oraz północnym istnieją korzystne warunki do budowy elektrowni wiatrowych.
Poprawę sytuacji środowiska, szczególnie w zakresie redukcji emisji tzw. gazów
cieplarnianych może przynieść wytwarzanie energii w skojarzeniu. Efekt redukcji wspomagany
jest wydatnie przez konwersję na paliwo gazowe. Znacznych pozytywnych efektów
środowiskowych można też oczekiwać w związku z występującym w regionie potencjałem
rozwoju w obszarze energetyki rozproszonej.
1.2. Jakość powietrza atmosferycznego
1.
2.
Należy oczekiwać dalszego zmniejszenia emisji zanieczyszczeń do powietrza
atmosferycznego. W konsekwencji będzie możliwa poprawa jakości powietrza
atmosferycznego, szczególnie na terenie miast. Będzie to wynikać z:
•
realizacji programu ograniczania emisji dwutlenku siarki z dużych instalacji,
•
zwiększenia udziału paliw gazowych i naftowych a także zwiększenia udziału
odnawialnych źródeł energii (wiatru, wody, geotermalnej) w bilansie
energetycznym,
•
rozpoczęcia programu ograniczania emisji dwutlenku węgla i innych gazów
powodujących efekt cieplarniany (w związku z realizacją postanowień protokołu
z Kioto),
•
rozwoju systemów zasilania w energię na bazie kogeneracji,
•
rozwoju i modernizacji sieci ciepłowniczej w miastach, co przyspieszy
ograniczanie niskiej emisji,
•
zastosowania w większym zakresie paliw gazowych w transporcie drogowym,
a w szczególności w komunikacji miejskiej na terenie dużych miast,
•
wycofania z użytkowania do 2005 roku benzynę ołowiową oraz całkowitego
dostosowania do norm europejskich wymagań dotyczących benzyn i oleju
napędowego.
W przypadku rozwoju wykorzystania gazu w gospodarstwach indywidualnych na
terenach uzdrowisk może nastąpić zwiększenie zanieczyszczenia powietrza tlenkami
azotu. Ze względu na dość wysoki poziom stężeń notowanych obecnie, wskazany
byłby rozwój źródeł centralnego zaopatrzenia w ciepło na terenach centrów uzdrowisk.
67
3.
4.
Rozwój energetycznego wykorzystania odpadów komunalnych i rolniczych, a także
wykorzystanie w tym celu słomy może zwiększyć zapylenie powietrza. Z uwagi na
niewielką przewidywaną skalę rozwju tych procesów, negatywne skutki będą mieć
ściśle lokalny charakter.
Emisja metali ciężkich z energetycznego spalania powinna obniżyć się ze względu na
spadek udziału węgla w bilansie energii. Problem ten jednak wymaga dokładniejszego
rozpoznania w celu stwierdzenia, czy zakładana skala redukcji wykorzystania węgla
w procesach spalania, w szczególności w paleniskach domowych i na terenie miast,
jest wystarczająca dla zapewnienia standardów jakości powietrza atmosferycznego.
1.3. Ochrona wód
1.
2.
Energetyka nie tworzy obecnie istotnych zagrożeń dla jakości wód na Dolnym Śląsku.
Należy oczekiwać pozytywnych efektów środowiskowych wdrażania strategii, co
wynika z rozwoju systemów retencjonowania i magazynowania wód w ramach
programu rozwoju małych elektrowni wodnych.
Efekty zarówno pozytywne, jak i negatywne dla środowiska, pojawią się w związku
z realizacją dwóch dużych przedsięwzięć wykorzystujących system wód
powierzchniowych Programu ODRA-2006 (strategia modernizacji Odrzańskiego
systemu wodnego) jak też dokończenia budowy Elektrowni Młoty. Przyczynią się one
do łagodzenia zagrożeń powodziowych, ale również będą oznaczać znaczne
zaburzenie funkcjonowania systemu ekologicznego środowiska wodnego. Ponadto
podnoszą ryzyko ekologiczne, wynikające z potencjalnej dużej awarii.
1.4. Ochrona gleb i powierzchni ziemi
1.
2.
3.
4.
5.
Strategia energetyczna nie podejmuje problemu ograniczania wielkości składowisk
odpadów energetyki. W związku z intensywniejszym wychwytywaniem
zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego zwiększy się strumień odpadów
powstających w procesach oczyszczania spalin energetyki w instalacjach pracujących
na węglu kamiennym i węglu brunatnym. Wykorzystanie odpadów, tak starych jak
nowopowstających, jest jednak uzależnione nie tylko od woli i działań energetyki, ale
także od popytu zgłaszanego na wyroby z odpadów lub same odpady. Niepewne
perspektywy rozwoju budownictwa, w tym budowy autostrad i budownictwa
mieszkaniowego, ograniczają możliwości zmniejszenia zagrożenia środowiska przez
odpady energetyki.
Pozytywnym aspektem ograniczenia emisji dwutlenku siarki będzie zmniejszenie
zakwaszenia gleb rolnych i leśnych na terenie Dolnego Śląska.
Wzrost zagrożenia powierzchni ziemi mogą, w skali lokalnej, spowodować planowane
inwestycje, a w szczególności dokończenie budowy elektrowni Młoty, rozwój sieci
przesyłu gazu i budowa magazynu PMG Wierzchowice. Nie należy raczej oczekiwać
w okresie do roku 2010 rozpoczęcia budowy kopalni węgla brunatnego w rejonie
Legnicy, ale ewentualne prace przygotowawcze do takiej inwestycji również mogą
przyczynić się do pewnej dewastacji powierzchni ziemi.
Oddziaływanie wyrobisk po eksploatacji węgla w rejonie Turoszowa, Wałbrzycha
i Nowej Rudy na środowisko glebowe i wody podziemne nie powinno się istotnie
zmienić w stosunku do stanu obecnego.
Nowe zagrożenia mogą potencjalnie powstać w związku z planami podziemnego
magazynowania gazu ziemnego w PMG Wierzchowice oraz w kopalniach Zagłębia
Dolnośląskiego. Chodzi nie tylko o zagrożenie wynikające z awaryjnego uwolnienia
się składowanego gazu, ale także o wpływ na środowisko wód podziemnych oraz
gleby w rejonie magazynowania.
68
6.
Nowe zagrożenia może też spowodować rozbudowa potencjału magazynowania paliw
płynnych (w związku z dostosowaniem do zapewnienia dziewięćdziesięciodniowych
zapasów). Dotyczy to zarówno etapu budowy, jak też samego procesu transportu,
przeładunku i magazynowania paliw.
1.5. Ochrona lasów
1.
2.
Należy oczekiwać dalszego zmniejszenia stężeń dwutlenku siarki na terenach lasów.
Natomiast stężenia tlenków azotu prawdopodobnie będą się lokalnie zwiększać
z uwagi na emisje z energetycznego spalania paliw oraz emisje ze środków transportu.
Stężenia te, mimo iż obecnie nie przekraczają progów uważanych za niebezpieczne dla
lasów, powinny jednak być systematycznie monitorowane.
Wzrost zużycia drewna opałowego w ogrzewaniu domów i mieszkań może prowadzić
do bardziej intensywnego wykorzystania lasów jako źródła surowca opałowego.
Przeznaczanie na ten cel drewna z cięć pielęgnacyjnych oraz odpadów drzewnych
i posuszu nie stwarza zagrożeń. Potencjalnie mogą się jednak nasilić cięcia w użytkach
przedrębnych, w tym nielegalne, co może prowadzić do pogorszenia kondycji oraz
składu i struktury wiekowej lasów.
1.6. Ochrona krajobrazu
Rozwój energetyki wiatrowej będzie skutkować coraz liczniejszym pojawianiem się
pojedynczych wiatraków i ferm wiatrowych. Stanowić to będzie przekształceniu krajobrazu,
które ocenia się jako zjawisko negatywne.
1.7. Procesy porządkowania sposobów korzystania
ze środowiska przez podmioty energetyki
W strategii dla Dolnego Śląska warto zwrócić uwagę na takie działania i elementy programów
poszczególnych podsystemów sektora energetycznego, które oznaczają kształtowanie relacji
energetyka – środowisko w duchu ekorozwoju. Do nich należą:
•
zapobieganie powstawaniu zanieczyszczeń i innych uciążliwości, w szczególności
poprzez stosowanie tzw. najlepszych dostępnych technik (BAT);
•
recykling materiałów i surowców, odzysk energii, wody i surowców ze ścieków
i odpadów oraz gospodarcze wykorzystanie odpadów zamiast ich składowania;
•
zintegrowane podejście do ograniczania i likwidacji zanieczyszczeń i zagrożeń;
•
szerokie wprowadzenie do praktyki dobrowolnych porozumień z przemysłem
w zakresie realizacji programów dotyczących efektywności energetycznej;
•
zmniejszenia strat energii, zwłaszcza energii cieplnej, w systemach przesyłowych,
poprawy parametrów energetycznych budynków oraz dalszego podnoszenia
sprawności wytwarzania energii i tym samym dalszej poprawy relacji pomiędzy
ilością wytwarzanej energii finalnej oraz ilością zużywanej energii pierwotnej;
•
popularyzacja i wdrożenie najlepszych praktyk w dziedzinie wykorzystania energii ze
źródeł odnawialnych, w sferze rozwiązań technologicznych, administracyjnych
i finansowych;
•
wprowadzanie prośrodowiskowych systemów zarządzania procesami produkcji
i usługami.
Wymienione procesy nie generują one wprost konkretnych skutków środowiskowych, ale
w perspektywie długofalowej oznaczać powinny istotne zmniejszenie negatywnego wpływu
energetyki na środowisko.
69
2. Uwarunkowania aktualizacji strategii regionu
w obszarze „Energetyka i Środowisko”
W dniu 8 czerwca 2004 roku weszła w życie ustawa o Narodowym Planie Rozwoju.
Przygotowywany NPR na lata 2007–2013 będzie nadrzędnym dokumentem programowym
w naszym kraju i skoordynowanym z innymi strategiami takimi, jak:
•
regionalne strategie rozwoju,
•
strategie rozwoju poszczególnych sektorów, m.in. energetyki,
•
strategie o charakterze horyzontalnym, czyli odnoszące się do jednego aspektu w wielu
sektorach czy regionach, m.in. ochrony środowiska.
Wynika stąd potrzeba dostosowania Strategii do nowej filozofii NPR, wynikającej
z uwarunkowań w kolejnych okresach programowania rozwoju regionalnego i wpisania jej
w wymiar regionalny NPR. Ponadto Strategia Rozwoju Województwa Dolnośląskiego
uchwalona 15 grudnia 2000 roku nie ma jednoznacznie określonej perspektywy czasowej,
a także wymaga aktualizacji ze względu na przystąpienie Polski do Unii Europejskiej. Oznacza
to, m.in. skoncentrowanie zaktualizowanej Strategii na celach i priorytetach znajdujących się
w kluczowych dokumentach Unii Europejskiej, w tym przede wszystkim Strategii Lizbońskiej
i Strategii Goeteborskiej. W tej ostatniej rozwój zrównoważony uznano za cel globalny, a zatem
rzutujący na każdy aspekt aktywności politycznej w krajach Unii Europejskiej, w tym na
polityki sektorowe i regionalne.
Diagnoza zawarta we wstępnym projekcie strategii zawiera kilka ocen odnoszących się do
każdego z przedstawianych obszarów. W przypadku ochrony środowiska wskazano na
następujące przestrzenne usytuowanie problemów, które można wiązać z oddziaływaniem
energetyki:
•
występowanie najbardziej zdegradowanych i wymagających rekultywacji obszarów na
obszarze turoszowskim (związane z wydobyciem węgla brunatnego),
•
występowanie znacznego skupienia zakładów związanych z przemysłem
wydobywczym i energetycznym na obszarze pogranicza polsko-niemieckiego
i polsko-czeskiego,
•
wysoki poziom zanieczyszczeń powietrza, który dotyczy w szczególności obszarów:
aglomeracji miejsko-przemysłowych Wrocławia, Legnicko-Głogowskiego Okręgu
Miedziowego, Wałbrzycha oraz rejonu powiatów: zgorzeleckiego, części
bolesławieckiego, lubańskiego, lwóweckiego i jeleniogórskiego.
Niewiele miejsca poświęcono wprost ocenie oddziaływania energetyki na środowisko.
Dotyczy to, w zasadzie energetyki cieplnej rozproszonej i palenisk domowych. Stwierdza się,
że wytwarzaniu energii cieplnej w regionie służą głównie kotły węglowe, choć coraz częściej
stosowane są kotły zasilane gazem ziemnym czy olejem opałowym. Województwo dolnośląskie
jest regionem, którego kotłownie są najlepiej wyposażone w urządzenia chroniące atmosferę
przed zanieczyszczeniami (urządzenia odpylające, instalacje odsiarczania, palniki
niskoemisyjne itp.). Natomiast znaczna część mieszkań, szczególnie w starej zabudowie,
wyposażona jest w indywidualne urządzenia grzewcze funkcjonujące na paliwo stałe lub gaz,
przy czym zdecydowana większość korzysta z paliwa stałego, co skutkuje zanieczyszczeniem
środowiska naturalnego.
Projekt odnosi się też do efektów realizacji dotychczasowej Strategii. Koncentruje się na
działaniach realizowanych poprzez Zintegrowany Program Wojewódzki dla Województwa
Dolnośląskiego na lata 2001–2003 oraz Kontrakt Wojewódzki dla Województwa
Dolnośląskiego na lata 2001–2003. Wymienia się zrealizowanie w domenie „ochrona
70
środowiska” 18 zadań (plus 3 zadań związanych z wodociągowaniem). Są to głównie zadania
dotyczące gospodarki odpadami oraz ograniczania ścieków.
Poprawa stany środowiska w wyniku realizacji strategii energetycznej została natomiast
odnotowana w cytowanym w omawianym dokumencie Programie zrównoważonego rozwoju
i ochrony środowiska województwa dolnośląskiego. Wskazuje się w nim, m.in., że największą
poprawę jakości powietrza odnotowano na terenach pozamiejskich, gdzie decydujący wpływ na
poziom zanieczyszczeń ma napływ zanieczyszczeń z
dużych źródeł energetycznych
i przemysłowych zlokalizowanych zarówno na Dolnym Śląsku jak i poza nim (dotyczy to
zanieczyszczeń transgranicznych). Natomiast w przypadku innych komponentów środowiska
nie odnotowuje się działań energetyki jako przyczyny niezadowalającego stanu środowiska.
Zamieszczona w projekcie analiza SWOT wymienia nieliczne aspekty oddziaływania na
środowisko, które można przypisać wpływowi energetyki. Wśród zagrożeń wymienia się:
•
ciągle zbyt duże wytwarzanie odpadów,
•
dalszą degradację krajobrazu w wyniku wydobycia surowców,
•
utrzymujące się niszczenie krajobrazu spowodowane odkrywkową eksploatacją
surowców mineralnych,
•
szkodliwe oddziaływanie zanieczyszczeń atmosferycznych, głównie przemysłowych
na obszarach turystycznych położonych w sąsiedztwie stref zurbanizowanych
i uprzemysłowionych.
Do szans zaliczono natomiast:
•
sukcesywny rozwój sieci gazowej,
•
uzyskiwanie energii odnawialnej (elektrownie wodne, wiatraki).
W omawianym projekcie aktualizacji strategii regionalnej, jako cel nadrzędny
zaproponowano poprawę konkurencyjności Dolnego Śląska poprzez podniesienie poziomu
życia mieszkańców regionu przy respektowaniu zasad zrównoważonego rozwoju. Autorzy
uzasadniają, że „tak sformułowany cel stanowiłby niejako syntetyczne ujęcie dążeń
sprecyzowanych w pierwszej Strategii Rozwoju Dolnego Śląska z postulatami wyrażanymi
w trakcie opracowywania aktualizacji”.
Na tej podstawie zaproponowano priorytety i działania, wśród których niewielka liczba
odnosi się do obszaru „Energetyka i środowisko”. Jako priorytety w sferze przestrzennej
wymienia się:
•
zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego społeczeństwa i gospodarki,
•
zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego regionu.
Natomiast wśród działań, które mają służyć realizacji owych priorytetów wskazano, m.in:
•
poprawa jakości powietrza atmosferycznego,
•
wykorzystanie źródeł energii odnawialnej z preferencją dla elektrowni wodnych,
•
sukcesywna gazyfikacja terenów osadniczych.
3. Uwagi końcowe
Energetyka była w przeszłości jednym z najpoważniejszych źródeł zagrożenia środowiska
w regionie. Szczególnie istotny był jej negatywny udział w zanieczyszczaniu powietrza
atmosferycznego związkami siarki i azotu. Duże, choć lokalne znaczenie miały przekształcenia
powierzchni ziemi powodowane odkrywkową eksploatacją węgla brunatnego oraz
gromadzeniem odpadów. Zakres i skala tych oddziaływań uległy już w latach
71
dziewięćdziesiątych znacznemu ograniczeniu. Świadczą o tym zapisy strategii dla regionu
z 2000 roku, jak i strategii energetycznej.
W perspektywie 2010 roku w wyniku realizacji strategii należy oczekiwać zmniejszenia
intensywności oddziaływania energetyki na Dolnym Śląsku na środowisko. Do istotnych
pozytywnych skutków strategii należy zaliczyć:
•
poprawę jakości powietrza na obszarach o przekroczonych dopuszczalnych stężeniach
zanieczyszczeń,
•
zmniejszenie emisji w dużych zakładach energetycznego spalania paliw,
•
redukcję niskiej emisji na obszarach występowania przekroczeń imisyjnych.
Negatywne oddziaływanie energetyki na środowisko może wzrosnąć głównie w związku
z potencjalnym zwiększeniem strumienia odpadów energetyki.
W pierwszej strategii oraz w projekcie jej aktualizacji pojawiły się nowe priorytety
i działania. Stanowią one wyraz zorientowania na cel nadrzędny, w którym istotnym
składnikiem jest orientacja na zrównoważony rozwój. Większą rangę powinny zyskać: rozwój
energetyki odnawialnej oraz produkcji energii w skojarzeniu, zwiększenie udziału gazu
ziemnego w zaopatrzeniu w energię cieplną w miastach. O nich wspomina się w projekcie
modernizowanej strategii. Wydaje się, że wysoki priorytet powinny również zyskać działania
nastawione na oszczędzanie energii.
Uzasadnione będzie, po zatwierdzeniu nowej wersji strategii regionalnej, zmodernizowanie
strategii energetycznej. W szczególności powinna ona wskazywać na ekonomiczno-finansową
stronę takich przedsięwzięć, które podejmowane będą w dużej liczbie, choć ich skali nie można
porównywać do działań odnoszących się do elektrowni systemowych. Jednak to działania
w sferze energetyki odnawialnej i rozproszonej, zagospodarowania odpadów, energetycznego
wykorzystania odpadów komunalnych i ciepła odpadowego oraz oszczędzania energii będą
w dużym stopniu wpływać na zmniejszenie negatywnego oddziaływania energetyki na
środowisko na Dolnym Śląsku.
72
73
Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych
(DCSR). Założenia, organizacja, formy pracy,
finansowanie
JERZY KALETA, MIROSŁAW MILLER
Politechnika Wrocławska
Streszczenie: Tworzone aktualnie Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych (DCSR), jako jednostka
doradcza, będzie wspierać jednostki samorządu terytorialnego (JST), instytucje gospodarcze, edukacyjne
i badawczo-rozwojowe w budowaniu optymalnych strategii rozwojowych, z wykorzystaniem regionalnego
potencjału naukowego. Wspierać będzie innowacyjność Dolnego Śląska i wpływać na jego rozwój zgodnie
z założeniami Gospodarki Opartej na Wiedzy (GOW). Działać będzie w formie dwóch zespołów roboczych.
Sekcja Studiów Regionalnych będzie badać i transferować na Dolny Śląsk pozytywne efekty regionalnych
strategii innowacyjnych krajów UE, aktualizować RIS, analizować edukacyjną politykę regionalną,
prognozować skutki dużych przedsięwzięć, tworzyć regionalne prognozy branżowe, prognozy subregionalne
i mikroregionalne. Sekcja Badań Prognostycznych zajmie się z kolei prognozowaniem kierunków rozwoju
nauki i technologii w świecie oraz ich wykorzystaniem na potrzeby rozwoju Dolnego Śląska. Centrum ma
zapewnione finansowanie początkowej, prawie dwuletniej fazy aktywności ze Środków Strukturalnych.
Docelowo Centrum, z jednostki wirtualnej powinno przekształcić się w pełnoprawną jednostkę naukową
o wiodących funkcjach stosowanych.
1. Wprowadzenie
Potrzeba powołania DCSR. Zarówno działacze samorządowi, państwowi jak i decydenci
kierujący jednostkami gospodarczymi na Dolnym Śląsku stają przed koniecznością
opracowywania strategii i planów rozwojowych. W tej działalności nie są wspierani w Regionie
odpowiednimi opracowaniami studialnymi. Stan ten niekorzystnie wpływa na rozwój regionu
powodując, m.in.: trudności w zdefiniowaniu rentownych dziedzin gospodarki,
uniemożliwiając samorządom skuteczne pozyskiwanie inwestorów (woj. dolnośląskie, mimo
dużego potencjału gospodarczego, miało na koniec 2003 r. najwyższą w kraju stopę bezrobocia
25,6%), czy trudności uczelni wyższych w planowaniu polityki edukacyjnej. Jednocześnie
Dolny Śląsk ma duży potencjał zasobów innowacyjnych, ale z nich nie korzysta.
Powołanie DCSR wypełni tę lukę i pozwoli na wykorzystanie możliwości naukowego
ośrodka wrocławskiego na rzecz stworzenia warunków do optymalnego podejmowanie decyzji
strategicznych w Regionie. Pozwoli także przygotować lokalne elity i społeczeństwo do zmian
jakie są przewidywane. Pomoże to w rezultacie doprowadzić do poprawy całego systemu
planowania przedsięwzięć innowacyjnych i dostosowawczych w Regionie.
74
DCSR winno funkcjonować jako placówka pracująca na usługi regionu, ale utworzona
na podstawie porozumienia uczelni Wrocławia, Marszałka Województwa Dolnośląskiego
i Wojewody Dolnośląskiego, finansowana ze środków uczelni w zakresie badań ściśle
poznawczych oraz działalności dydaktycznej oraz ze środków samorządowych w zakresie prac
aplikacyjnych. Utworzenie Centrum i rozpoczęcie działalności wymagać będzie znaczącego
wsparcia ze środków unijnych.
DCSR a polityka UE. Inicjatywa jest w pełni zgodna z założeniami polityki regionalnej UE,
która wspiera decentralizację i podmiotowość regionów. Odniesienia do idei DCSR znaleźć
można w licznych dokumentach UE (Agenda 2000, Global Competition, European Spatial
Development Perspective), w dorobku gremiów i konferencji międzynarodowych oraz
w doświadczeniach najbardziej zaawansowanych gospodarczo regionów UE. Unia Europejska
w dokumencie The Structural Funds 2004–2006 Poland jako podstawowy warunek rozwoju
naszego kraju wymienia Gospodarkę Opartą na Wiedzy (GOW), charakteryzującą się łatwym
dostępem do informacji, opartą na badaniach i wprowadzającą innowacje technologiczne.
Celem DCSR jest wspieranie idei GOW i rozwój innowacyjności Dolnego Śląska, poprzez
wykorzystanie potencjału naukowego Wrocławia na rzecz Regionu. W rezultacie ma to
wpłynąć na wzrost konkurencyjności Dolnego Śląska.
Polskie województwa są w dominującym stopniu zależne od niestabilnych i niewystarczających
transferów z budżetu centralnego. Powszechna postawa zależności „od centrali” prowadzi
często do paraliżu własnego wysiłku (tzw. strategia rent seeking) i w konsekwencji do
marnotrawienia zasobów regionalnych. DCSR w swoich badaniach oprze analizy głównie na
czynnikach endogenicznych i strategiach ich pełnego wykorzystania.
Generując i wspierając nowatorskie projekty rozwojowe idea DCSR wypełnia wymogi
Strategii Lizbońskiej, realizuje priorytety NPR 2007–2013, NSRR 2007–2013 i założenia
Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego. Utworzenie DCSR wypełnia też zalecenia
Dolnośląskiej Strategii Innowacji (pkt. 5 Strategii, s. 44) i odpowiada zaleceniom Raportu
o polityce regionalnej MGiP-u z 2004 r., podkreślającego konieczność powoływania
w regionach instytucji doradczych, „okołobiznesowych”, jako infrastruktury niezbędnej dla
rozwoju konkurencyjnej gospodarki.
Realizacja pełnego zakresu działań programowych DCSR jest zadaniem długofalowym,
wymagającym rozbudowy potencjału kadrowego, stworzenia infrastruktury oraz włączenia tej
inicjatywy w działania zbieżne tematycznie w UE.
Dwiema głównymi jednostkami Centrum będą odpowiednio: Sekcja Studiów Regionalnych
(SSR) oraz Sekcja Badań Prognostycznych (SBP).
2. Działalność Sekcji Studiów Regionalnych (SSR)
Dorobek krajów rozwiniętych, a sytuacja w Polsce. Bogaty dorobek 250 europejskich
regionów, z których ponad 120 ma własne strategie innowacyjne, skłania do wykorzystania
tego wartościowego źródła dla rozwoju Dolnego Śląska.
W krajach rozwiniętych regionalne ośrodki badań strategicznych są ważnym elementem
polityki i narzędziem budowy kapitału społecznego i infrastruktury na rzecz proinnowacyjnego
rozwoju. W Polsce brak jest ośrodków zajmujących się programowaniem i zarządzaniem
rozwojem regionalnym0. Tworzone strategie rozwoju regionalnego charakteryzuje duży
stopień ogólności. Nieumiejętność identyfikacji potencjału endogenicznego regionu
0
Istniejące dotychczas Rządowe Centrum Studiów Strategicznych ma inne cele i kończy swoją działalność,
Narodowe Centrum Studiów Strategicznych jest natomiast aktualnie jedynie politycznym zamysłem, który nie
wyszedł poza fazę dyskusji.
75
i wykorzystania tej wiedzy jest przeszkodą w budowie przewagi konkurencyjnej. Brak
strategicznego myślenia i słabość regionalnego planowania ma wpływ na trudności
z identyfikacją krajowych i regionalnych priorytetów rozwojowych, co w rezultacie może
uniemożliwić ich realizację. DCSR ma wypełnić ten brak.
Przy deficycie skutecznej polityki regionalnej rządu, która jest w chwili obecnej polityką
bardziej poszczególnych ministerstw i polityką wyraźnie sektorową, niezbędne jest posiadanie
przez region strategii i planów inwestycyjnych, tak by być podmiotem w rozmowach
nt. działań rozwojowych. Niezbędne jest też powołanie jednostki, która gwarantowałaby
profesjonalną ocenę stanu rzeczy, wskazywałaby na kierunki rozwoju w przyszłości. W obliczu
oczekiwanego wzmocnienia pozycji samorządów i wzmocnienia instrumentu kontraktów
wojewódzkich, powołanie DCSR przygotuje region do efektywnego wykorzystania zasobów
regionalnych, pełniejszego korzystania z funduszy i grantów celowych, hierarchiczności
w podejmowaniu decyzji strategicznych. DCSR zapewni też wieloletnie, kompleksowe (a nie
kształtowane w doraźnej perspektywie), oparte na naukowych przesłankach i analizie,
planowanie regionalnej polityki rozwoju.
Oferta SSR na rzecz podmiotów Regionu. Idea powołania Centrum jest też odpowiedzią na
zapotrzebowanie na strategie i plany rozwojowe ze strony podmiotów regionalnych.
Na Dolnym Śląsku występuje relatywnie wysoka liczba firm, w których występują trudności
gospodarcze. Powszechny jest też brak umiejętności budowy przewagi konkurencyjnej
w oparciu o innowacje technologiczne. Firmy (głównie MŚP) mają zbyt małe doświadczenie
w działaniu na rynku UE i niskie zasoby kapitału intelektualnego. Dziś tylko co 3 instytucja
w regionie posiada wieloletni plan rozwoju. Stan ten należy pilnie zmienić. Na podstawie
prognoz przygotowywanych przez DCSR przedsiębiorstwa będą mogły modyfikować procesy
usług i produkcji w celu poprawy merytorycznej, ekonomicznej, jakościowej swoich działań
oraz szybkości operacji. DCSR będzie współkreowało kierunki polityki innowacyjnej. Szeroki,
szybki dostęp do informacji (analizy, raporty, banki danych) – zwiększa szanse władz, firm
i organizacji na podjęcie właściwej strategicznie decyzji.
Strategie budowane przez DCSR, branżowe i subregionalne dla gmin w regionie, analiza
wdrażania przedsięwzięć budujących e-Region, analiza regionalnego rynku innowacyjnego
i stworzenie banku problemów innowacyjnych, jak i inne działania - pozwolą podejmować
strategie skuteczne rynkowo (koordynacja strategii technicznej z potrzebami rynku). Wymiana
informacji, tworzenie sieci współpracy pomiędzy sferą B+R, a przemysłem i innymi
podmiotami posłuży z kolei transferowi know-how i technologii. W następstwie tych poczynań
zostaną zbudowane trwałe powiązania pomiędzy tymi sektorami. Prognozy skutków
planowanych przedsięwzięć pozwolą JST uniknąć decyzji przypadkowych i zmniejszyć ryzyko
ich podejmowania.
Powszechnie dostępne zasoby takie jak: bank danych strategii innowacyjnych regionów UE,
bank problemów innowacyjnych, analizy, raporty, umożliwią „kojarzenie” podmiotów
regionalnych, poszukujących informacji, a JST pomogą monitorować rozwój Regionu. Analizy
DCSR pomogą określić pozycję Dolnego Śląska w Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA)
oraz oszacować stopień wdrażania na Dolnym Śląsku Gospodarki Opartej na Wiedzy (GOW).
Monitoring i analizy procesów gospodarczych i społecznych pomogą ocenić stopień realizacji
Regionalnej Strategii Innowacyjnej, co wesprze proces jej aktualizacji i modyfikacji.
Z uwagi na położenie geopolityczne regionu, z powodu bliskości granicy zachodniej, jako
wewnętrznej granicy UE ze szczególnie ważnym gospodarczo partnerem, jakim jest Saksonia,
DCSR będzie w zasadniczy sposób oddziaływało nie tylko na sam Region, ale również
ma szansę stać się z czasem jednostką ponadregionalną (władze Saksonii i TU Drezno
zadeklarowały zainteresowanie współpracą na tym polu).
76
Zadania pilotażowe. W ramach Sekcji Studiów Regionalnych (SSR) zostanie zrealizowanych
siedem działań pilotażowych, które stanowić będą podstawę do dalszych długofalowych
działań DCSR:
1. zebranie i opracowanie 40 strategii regionalnych wdrożonych w UE (dobór regionów
nastąpi w oparciu o uzyskany rozwój gospodarki i podobną do DŚ strukturę regionu);
2. działania na rzecz strategii innowacyjnych na Dolnym Śląsku, w tym: ocena
wdrażania, modyfikacja i aktualizacja przyjętej w kwietniu br. Strategii Innowacyjnej
Dolnego Śląska, opracowanie strategii branżowych dla Regionu (np. strategii
energetycznej), opracowanie strategii subregionalnych (dla związków gmin)
i mikroregionalnych (dla pojedynczych JST), opracowanie strategii „celowanych” (dla
podmiotów gospodarczych);
3. analiza zasobów intelektualnych (w zakresie dostępności kształcenia na poziomie
wyższym w Regionie);
4. prognozowanie skutków dużych przedsięwzięć gospodarczych i społecznych
w Regionie (opracowanie metodologii tworzenia tego typu prognoz na podstawie
wybranego przedsięwzięcia o dużym znaczeniu dla Regionu);
5. studium na temat wdrażania przedsięwzięć budujących e-Region na Dolnym Śląsku
(analiza stanu obecnego i plan zamierzeń na rzecz budowy Społeczeństwa
Informacyjnego);
6. doradztwo innowacyjne dla JST i przedsiębiorstw Regionu (kompleksowe usługi
w zakresie oceny innowacyjności podmiotu, szans, zagrożeń oraz strategii jego
rozwoju, w oparciu o kryteria naukowe i bazy danych);
7. akcesja DCSR i Dolnego Śląska do programów UE na rzecz budowy GOW
w regionach i ich proinnowacyjnego rozwoju (np. w utworzonej właśnie przez KE The
Mutual Learning Platform – Platformy dla badań i innowacji w regionach UE).
3. Działalność Sekcji Badań Prognostycznych (SBP)
Odniesienie do najlepszych w skali świata lub Unii Europejskiej rozwiązań. Działalność
prognostyczną uprawia się na świecie od lat siedemdziesiątych XX w. Polska i Dolny Śląsk
mają w tym względzie ogromne zaległości do nadrobienia. Tymczasem globalizacja i rozwój
gospodarki, wyścig technologiczny wymagają budowy strategii rozwojowych, które gwarantują
bezpieczeństwo przedsięwzięć, ograniczają ryzyko ekonomiczne i zapewniają skuteczność
działań. Dziś w oparciu o przewidywany rozwój nauki i technologii kształtuje się nie tylko
strategie techniczne przedsiębiorstw, ale praktycznie wszystkich działów gospodarki
regionów i krajów, łącznie ze sferą usług i dystrybucji. Wykorzystuje się też
w kształtowaniu programów w systemach edukacyjnych, łącznie z kształceniem
uniwersyteckim. W krajach rozwiniętych przemysłowo prognozy rozwoju technologii
opracowuje się systematycznie, choć rzadko publikuje, z wyjątkiem Japonii gdzie od 1970 roku
robi się to cyklicznie.
Mając na uwadze powyższe, przyjęto, iż zamysł utworzenia Sekcji Badań Prognostycznych
(SBP) spełnia warunki aktualności naukowej i aplikacyjnej oraz nawiązują do trendów
obserwowanych w najbardziej innowacyjnych krajach i regionach.
Foresight rozumiany jest powszechnie jako profesjonalne gromadzenie i przetwarzanie
informacji w celu budowania średnio- lub długookresowej wizji rozwojowej regionów i krajów,
w zakresie najszerzej rozumianych technologii, a na tej podstawie podejmowanie dobrze
uzasadnionych decyzji i mobilizowanie wszystkich partnerów społecznych do wspólnych
działań.
77
Foresight technologiczny. Opracowanie długoterminowej polityki naukowo-technicznej,
będącej kluczowym elementem strategii Regionu, wymaga stosowania koncepcji foresight-u
technologicznego, którego celem jest identyfikacja szans technicznych i gospodarczych, które
mogą zapewnić Regionowi trwałą przewagę konkurencyjną. Foresight technologiczny to
zestaw specjalistycznych procedur prognostycznych
(metoda delficka, budowanie
scenariuszy, badania panelowe, ankietyzacja itp.); jest szeroko stosowana w krajach
zaawansowanych gospodarczo i społecznie. Pojęcie „Foresight technologiczny” obejmuje
zarówno problematykę przewidywania jak i współkreowania przyszłości w zakresie nauka-technologia-rynek i ma istotne znaczenie gospodarcze i społeczne. Foresight technologiczny
zapewnia również język i kulturę debaty społecznej o przyszłości Regionu. W przypadku
projektów typu foresight, analizy i oceny przeprowadzane są przy szerokim udziale aktorów
społecznych: przedsiębiorców, naukowców, przedstawicieli administracji publicznej,
organizacji pozarządowych i społecznych, polityków, którzy mając bezpośredni kontakt
z nauką i gospodarką oraz regulacjami jej dotyczącymi, zapewniają merytorycznie poprawny
opis problemów oraz wskazują na możliwości ich rozwiązania.
Przedłożenie projektu foresight-u technologicznego wynika z przekonania, iż same
mechanizmy rynkowe nie zapewnią rozwoju GOW na Dolnym Śląsku. Niezbędna jest
dobrze przemyślana, aktywna polityka wszystkich aktorów społecznych, w tym głównie władz
samorządowych i państwowych, jednostek naukowych i gospodarczych Regionu.
Celem zasadniczym działań SBP jest podniesienie innowacyjności gospodarki Dolnego Śląska
poprzez opracowanie tzw. regionalnego foresight-u technologicznego zapewniającego
możliwość podejmowania przez lokalne samorządy, organizacje gospodarcze, przedsiębiorców
oraz placówki naukowe, B+R i edukacyjne optymalnych decyzji w przyjmowanych strategiach
rozwojowych. Umożliwi to osiągnięcie celów szczegółowych, w tym zapewni:
•
analizę możliwości rozwoju w zakresie technologii z dziedziny tzw. High Technology
oraz informatyki. Zakłada się, że dzięki potencjałowi innowacyjnemu oraz dorobkowi
gospodarczemu Dolny Śląsk ma szansę stać się ośrodkiem dynamicznego rozwoju
w ww. dziedzinach;
•
szczegółowe rozeznanie możliwości w celu wdrożenia uchwalonej Dolnośląskiej
Strategii Innowacji i jej systematyczne uaktualnianie. Niezbędne w tym celu będą
analizy potencjału rozwojowego, dorobku innowacyjnego oraz typowanie specjalizacji
Dolnego Śląska. Konieczne będą ponadto oceny ekspansywności innowacyjnej
środowisk społecznych, gospodarczych i naukowych Regionu oraz nakreślenie tzw.
scenariuszy zagrożeń społecznych dla Dolnego Śląska (dotychczas ani samorządy ani
jednostki gospodarki nie dysponują zespołem danych, które by takie przedsięwzięcie
umożliwiały; nie są też do tego przygotowane warsztatowo);
•
zgromadzenie danych do opracowania szczegółowych branżowych regionalnych
strategii innowacyjnych, ale także ich stałą aktualizację, przechowywanie
i udostępnianie.
Należy podkreślić, iż przedsięwzięcie w zakresie foresight-u technologicznego może mieć
charakter makroregionalny. Wynika to zarówno z gotowości autorów Centrum jak i deklaracji
przedstawicieli Województwa Śląskiego (stosowna akcesja GIG jako regionalnego Centrum
Zaawansowanych Technologii została złożona).
Opis przedsięwzięcia i uzasadnienie jego realności. Materiałem wyjściowym do prac nad tzw.
„Regionalnym Foresight-em” będzie zbiór informacji, z renomowanych źródeł światowych.
Kryterium selekcji danych będzie przydatność regionalna. Pozostałe dane będą następstwem
studiów własnych Centrum.
78
Wyróżnić, zatem można takie planowane wiodące źródła jak:
1. Prognozy:
a) japońska,
b) amerykańska,
c) europejskie (niemiecka, francuska).
Przy okazji utworzony zostanie zbiór danych o publikowanych prognozach,
umieszczony na serwerze z zapewnieniem dostępu dla zainteresowanych.
2. Analiza potencjału rozwojowego regionu obejmująca w szczególności:
a) potencjał naukowy: potencjał kadrowy z podziałem na specjalizacje, placówki
naukowe, ich specjalizacja i dorobek, placówki rozwojowe, ich specjalizacje
i dorobek,
b) naturalne bogactwa regionu: zasoby surowcowe regionu, ujawnienie zasobów
nieeksploatowanych i analiza ich gospodarczej przydatności z uwzględnieniem
skutków ekologicznych, surowce odnawialne, niekonwencjonalne źródła energii
(np. wody termalne itp.).
3. Analiza dorobku innowacyjnego regionu, a w tym:
a) wykaz oryginalnych osiągnięć naukowych w dziedzinie badań podstawowych
stwarzających perspektywę oryginalnych wdrożeń,
b) wykaz zakończonych badań gwarantujących możliwość prowadzenia prac
rozwojowych w skali pół- i technicznej,
c) wykaz technologii gotowych do wdrożenia (w sferze produkcji i usług).
4. Typowanie specjalizacji regionu.
5. Ocena ekspansywności innowacyjnej środowisk społeczno-gospodarczych w regionie:
ugrupowań gospodarczych, organizacji i instytucji z typowaniem środowisk
ekspansywnych.
6. Opracowanie scenariusza zagrożeń społecznych Dolnego Śląska.
Wykaz podmiotów, które mogą być zainteresowane wynikami foresight-u technologicznego:
•
podmioty gospodarcze (w tym zarówno wiodące przedsiębiorstwa Dolnego Śląska jak
KGHM, elektrownia Turów, Jelfa itp. jak i przedsiębiorstwa z grupy MŚP);
•
jednostki samorządu terytorialnego (Urząd Marszałkowski, miasta, gminy),
organizacje gospodarcze, izby gospodarcze, banki i instytucje kredytowe;
•
placówki naukowe, edukacyjne, B+R (parki technologiczne, centra zaawansowanych
technologii, inkubatory, sieci naukowo-gospodarcze, platformy technologiczne, centra
doskonałości).
4. Finansowanie działań DCSR
Realizacja zadań Sekcji Studiów Regionalnych (SSR) stała się możliwa po zatwierdzeniu
projektu „Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych”, który finansowany będzie ze środków
ZPORR (Działanie 2.6: „Regionalne Strategie Innowacyjne i Transfer Wiedzy”).
Z kolei działania pilotażowe Sekcji Badań Prognostycznych (SBP) zostały ujęte w projekcie
„Makroregion innowacyjny. Foresight technologiczny dla województwa dolnośląskiego do
2020 roku”, złożonym w ramach SPO WKP, działanie 1.4. Decyzja o zatwierdzeniu projektu
stworzyła realne szanse osiągnięcia założonych celów.
Docelowo Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych, z jednostki wirtualnej, powinno
przekształcić się w pełnoprawną jednostkę naukową o wiodącym udziale badań stosowanych,
o silnej pozycji w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej.
79
5. Uwagi końcowe
Stworzenie koncepcji Dolnośląskiego Centrum Studiów Regionalnych oraz zapewnienie źródeł
jego finansowania, to dopiero początek. Sukces przedsięwzięcia zależy w dużym stopniu od
akceptacji tego zamysłu przez jednostki samorządu terytorialnego, instytucje gospodarcze,
edukacyjne i badawczo-rozwojowe Dolnego Śląska oraz od aktywnego ich włączenia się
w realizację programu DCSR.
80
81
Innowacje w gospodarce Dolnego Śląska
JAN KOCH
Wrocławskie Centrum Transferu Technologii, Politechnika Wrocławska
1. Wprowadzenie
Innowacja w szerokim rozumieniu oznacza nowe produkty, nowe oferty usług, nowy styl
kierowania, nowe struktury i procesy w przedsiębiorstwie, państwie, administracji. Co musi się
stać, aby wystąpiła innowacja, konieczna zwłaszcza przy obecnych przekształceniach
strukturalnych, otwierając nowe pola działania i nowe możliwości zatrudnienia?
Noblista Douglas North opisuje sześć wielkości, które muszą zadziałać w zasadzie
równocześnie, aby taka innowacja zaistniała. Są to:
•
badania i nowa wiedza,
•
wynalazki i nowe rozwiązania,
•
wysokie kwalifikacje, kształcenie pracowników i całego społeczeństwa,
•
motywacja do podejmowania zmian i ryzyka,
•
takie zarządzanie by pomóc przebić się „Nowemu”,
•
administracja, która wspiera „Nowe”.
2. Istota innowacji
Dla amerykańskiego ekonomisty, austriackiego pochodzenia, Josepha Schumpetera, krótka
definicja innowacji brzmi „ze starego zrób nowe”. Innowacyjność jest tą wielkością, która
decyduje o sukcesie lub klęsce całych gałęzi gospodarek. Właściwie innowacje zawierają
w sobie elementy burzenia tego co już istnieje. Inaczej mówiąc, gdy osiągnie się sukces to
należy natychmiast rozpocząć coś nowego. Często dzieje się to już w okresie kiedy nie ma
jeszcze pilnej potrzeby wprowadzenia czegoś nowego i gdy bardzo wielu nie widzi jeszcze
konieczności zmian, bo osiągnięty sukces wydaje się być niewzruszony.
Innowacje mogą występować stopniowo, krok za krokiem lub w sposób skokowy. Mogą
one wynikać z transferu technologii lub rozwoju nowych koncepcji przedsiębiorstw, mieć
naturę technologiczną lub organizacyjną, ale mogą leżeć także na polu prezentacji.
82
Innowacja to wynik kompleksowych stosunków między osobami, organizacjami oraz ich
otoczeniem, co pokazuje, że polityka odnosząca się do innowacji nie może się koncentrować
jedynie na zależności między badaniami a innowacjami. Nie każde badanie naukowe prowadzi
do innowacji i nie każda innowacją ma swe źródło w badaniach. W dłuższym horyzoncie
czasowym badania naukowe są niewątpliwie istotnym elementem. Innowacja może także
wynikać, dzięki przyjęciu nowych technologii lub procesów z innych obszarów, z nowych form
działalności biznesowych a nawet nowych dróg sprzedaży produktów i usług.
Gospodarcze wykorzystanie nowości realizowane jest w przedsiębiorstwach i to one są
sercem procesu innowacyjnego, a nowości, które są decydujące dla innowacji, mogą
powstawać w różnoraki sposób. Jednym ze sposobów są wynalazki, które powstają także
w laboratoriach badawczych. Wyniki badań tworzą istotny element innowacji, wprowadzają
bowiem nowe techniczne pomysły i oznaczają stałe ich odnawianie.
Przedsiębiorstwo może być innowacyjne także wówczas, jeśli potrafi wykorzystać pomysły
powstałe w innej branży i zastosować je u siebie. Nawet Tomasz Edison ten wielki wynalazca
mówił „większość moich idei należało wcześniej do innych, ale oni nie zadali sobie tyle trudu
by je rozwinąć”.
Najważniejszymi elementami innowacji są elastyczni, mobilni i wykwalifikowani pracownicy.
To zaś zakłada dobry system i zakres kształcenia, gdyż wpływa na nastawienie załogi do
innowacji, na przekazywanie wiedzy oraz zdolności do uczenia się. Kreatywność pracowników,
ich siła inicjacji nowych pomysłów, mają ogromny i decydujący wpływ na proce innowacyjny.
Te bardzo różne czynniki innowacji pokazują, że polityka innowacyjna jest właściwe
wszechobecna, a przez to jest też jedną z trudności zaistnienia innowacji. Innowacja jest
bowiem wszędzie, a to może czasem oznaczać, że nigdzie.
Innowacje można rozpatrywać na trzech poziomach. Pierwszy poziom stanowią innowacje
transformacyjne, które są inspiracją dla całkowicie nowych projektów lub procesów
wytwórczych i mają największy wpływ ekonomiczny. Innowacja transformacyjna, może
tworzyć nowe rynki, wpływa na handel, umożliwia powstanie miliardowych fortun, przyczynia
się do pokonania konkurencji i inspiruje nowe pokolenia. Innowacja transformacyjna często
dezorganizuje tradycyjne pojęcia w organizacji, jest wynikiem działania bardzo twórczych
ludzi, zdecydowanych zniszczyć istniejący porządek. Innymi słowy, rywalizacja musi
zniszczyć istniejące produkty, aby firma pozostała konkurencyjna. Często też dzięki innowacji
transformacyjnej przedsiębiorstwo zaczyna jakby istnieć na nowo. Ogólnie rzecz biorąc,
istniejące przedsiębiorstwa nie tworzą innowacji transformacyjnych. Tworzą je rynki,
gromadząc elementy całkowicie nowych korporacji, takie jak ludzie, kapitał i technologie.
Drugi poziom to innowacje rzeczywiste, oferujące mniejszy zakres niż innowacje
transformacyjne, ale dezorganizują one znacząco ustalony porządek. Innowacja rzeczywista to
nowość zarówno dla klienta, jak i producenta. Innowacje rzeczywiste stanowią często drugą
generację innowacji transformacyjnych. Są to śmiałe nowe produkty i usługi, rozszerzają zakres
informacji i umiejętności organizacji i wymagają często ekspertyz zewnętrznych. Wymagają
one też znacznego zaangażowania zarządu firmy. Innowacja rzeczywista ma naturę
generatywną, co oznacza, że inspiruje następne innowacje.
Trzeci poziom to innowacje przyrostowe, stanowiące codzienną siłę napędową zmian
w większości przedsiębiorstw. Innowacja przyrostowa to ulepszenie tego co było. Innowacje
przyrostowe wykorzystują mniej więcej ten sam sprzęt produkcyjny, te same kanały sprzedaży
na tych samych warunkach, jak usługa czy produkt sprzed innowacji. Innowacje przyrostowe są
produktem niezliczonych programów zarządzania jakością i reengineeringu. Mogą je
przeprowadzać szeregowi pracownicy. Są zrozumiałe. Nie stanowią wyzwania dla istniejącego
modelu biznesu czy planu strategicznego. Nie jest wymagany udział wyższej kadry
zarządzającej. Innowacje przyrostowe nie są więc zbyt nowe ani dla klienta, ani dla producenta
i mają na ogół niewielki wpływ ekonomiczny.
83
Każdy z poziomów to inne wyzwanie. Nieumiejętność dostrzegania różnic pomiędzy
omówionymi typami innowacji, co wielu menadżerów traktuje jako jedno, powoduje że nie są
oni w stanie zrealizować żadnej innowacji.
3. Wiedza, kreatywność i działanie
Celem działalności przedsiębiorcy jest lepsze, tańsze i szybsze rozwiązanie problemów
klientów, a środkiem prowadzącym do celu jest niewątpliwie wiedza. Jest ona jednak dopiero
wówczas cenna, gdy się ją inteligentnie zastosuje. Samo istnienie wiedzy jeszcze nic nie
znaczy, jeśli nie można jej zaktywizować dla poszukiwania nowych rozwiązań.
Odpowiedzi na pytanie „czym jest wiedza„ poszukują różne dyscypliny naukowe,
a intensywność z jaką bada się pojęcie wiedzy pokazuje jakie ma ona znaczenie. Istnieje co
prawda spora trudność w zdefiniowaniu tego pojęcia, ale obecnie zgodzono się na kilka
zasadniczych pojęć i sformułowań wiedzy. Wiedza i informacja to nie to samo. Informację
trzeba bowiem najpierw zinterpretować nim stanie się naszą własną wiedzą. Przekazać wiedzę
można jedynie poprzez odpowiednią prezentację. Można zatem powiedzieć, że wiedza to
przetworzona, przyswojona i zrozumiana przez ludzką świadomość informacja. Wiedza może
być rozważana na różnych poziomach. Na pierwszym poziomie rozróżniamy wiedzę tworzącą
i nie tworzącą wartości. Dla sukcesu przedsiębiorstwa znaczenie ma jedynie wiedza, która
tworzy wartość. Tę właśnie wiedzę określa się jako intelektualny kapitał.
Drugi poziom rozważań o wiedzy to jej podział na wiedzę indywidualną, zbiorową
i organizacyjną. Natomiast trzeci poziom wyróżnia we wszystkich typach wiedzy części ukryte
i jawne. Wiedzę jawną lub inaczej dostępną, można opisać przy użyciu słów, znaków czy
symboli. Można ją werbalizować, standaryzować i systematyzować, a także przechowywać
w postaci patentów, banków danych, programów czy projektów. Tymczasem wiedza ukryta
tym się odznacza, że jest zmagazynowana w umysłach poszczególnych osób i trudno ją
sformalizować. Jest to wiedza bardzo subiektywna i głęboko osadzona w naszym wnętrzu. Do
niej należy np. intuicja. Wiedzę tę wykorzystujemy co prawda w życiu codziennym, ale jej
przekazanie innej osobie jest często trudne lub wręcz niemożliwe.
Część jawna wiedzy w przeciwieństwie do części ukrytej, nie jest związana z określoną
osobą. Z tego względu pracownik przedsiębiorstwa, traktowany jest jako producent kapitału
intelektualnego, a przez to jest najbardziej wartościowym dobrem w przedsiębiorstwie. Aby
jednak ten kreatywny potencjał wykorzystać musi nastąpić zmiana sposobu myślenia, jak
i zachowania zarówno kierownictwa jak i pracowników.
Jeśli pracownicy przedsiębiorstwa tworzą wiedzę i są najbardziej cennym jego elementem
to ich kwalifikacje zasługują na wielką i baczną uwagę. Najczęściej wyróżnia się kwalifikacje
uzyskane podczas zdobywania wykształcenia, które są efektem tzw. kształcenia pierwotnego,
w różnych rodzajach szkołach i uczelniach oraz kwalifikacje potrzebne do wykonywania pracy,
które są efektem dokształcania i stosowania zdobytej wiedzy. Te ostatnie kwalifikacje muszą
rosnąć w codziennej pracy zawodowej, co oczywiście zakłada permanentne dokształcanie,
zwłaszcza, że okres tzw. półtrwania dla wiedzy wynosi około 5 lat.
Kreatywność jest ściśle związana z wiedzą. Kreatywne przedsiębiorstwa i ich pracownicy
odznaczają się zdolnościami innowacyjnego myślenia i działania. Zdolność ta wyraża się
głównie w postaci takich cech jak: otwartość, oryginalność, elastyczność i prezentacja.
Otwartość wyraża się w formie przedsiębiorczej ciekawości i gotowości tworzenia
codziennie przedsiębiorstwa jakby od nowa. Od współpracowników oczekuje się nowych
pomysłów, niestandardowych rozwiązań i innowacyjnego działania. Zmiany w świecie
przedsiębiorstw muszą być dostatecznie wcześnie rozpoznane, a możliwości uczenia się
określane i wykorzystane.
84
Oryginalność oznacza, że kreatywność staje się samo przez się zrozumiałym zachowaniem,
a przez to część kultury przedsiębiorstwa. Takie zachowanie umożliwia generowanie nowych
produktów czy procesów, a więc innowacyjność. Towarzyszy temu zazwyczaj choć częściowa
integracja wiedzy w formie „Metawiedzy”, jako połączenia wiedzy teoretycznej z praktycznym
doświadczeniem. Integracja wiedzy oraz kreatywne działanie pracowników musi być wspierane
przez kulturę przedsiębiorstwa, systemy motywacyjne oraz nowoczesne technologie.
Elastyczność oznacza przełamywanie sztywnych metod działania z zamiarem myślenia
i działania po nowemu. Nie należy jednak elastyczności mylić z nieograniczoną swobodą
w planowaniu i wprowadzaniu produktów czy usług.
Prezentacja opisuje i przedstawia klientom właściwości kreatywnego przedsiębiorstwa
w taki sposób, by ich przekonać, że kreatywne rozwiązania można opracować także we
wzajemnej współpracy.
Ostatecznie kreatywność, a przez to i konkurencyjność przedsiębiorstwa, zależy od tego,
czy i w jaki sposób te cztery cechy, otwartość, oryginalność, elastyczność i prezentacja mogą
być realizowane. Gruntowana i samokrytyczna analiza tych cech doprowadzi w każdym
przedsiębiorstwie do innego profilu mocnych i słabych stron.
Rozbieżności między wiedzą a jej zastosowaniem są ważnym i powszechnym problemem,
a wyniki osiągane przez przedsiębiorstwo często bardziej zależą od tego, czy i w jakim stopniu
kierownictwo potrafi przełożyć wiedzę na działania, niż od tego czy znane jest właściwe
rozwiązanie. Obecnie w świecie, w którym przekazywanie wiedzy i wymiana informacji są
niezwykle efektywne, istnieje także wiele firm i instytucji zajmujących się gromadzeniem
i przekazywaniem najlepszych rozwiązań. Z tego powodu niniejsze są różnice między tym co
poszczególne firmy wiedzą niż między ich umiejętnościami działania na podstawie tej wiedzy.
Źródłem rozbieżności między wiedzą a jej zastosowaniem bywa zawsze splot różnych
czynników. Istnieją jednak pewne powtarzające się motywy, które mogą nam pomóc zrozumieć
źródło problemu oraz sposoby jego rozwiązania.
Najpierw dlaczego potem jak. Istnieje wiele przykładów, że zapoznając się z działaniami
bardzo dobrych przedsiębiorstw ludzie się od nich uczą. Jednym z powodów jest to, że
zdecydowana większość menadżerów chce się dowiedzieć „jak” to znaczy chce poznać
szczegółowe procedury zachowania i stosowane techniki a nie interesuje ich „dlaczego”, tzn.
lekceważą kwestie filozofii i ogólnego kierunku działania. Albowiem proces innowacyjny
opiera się na ludziach i ich potrzebie zrozumienia tego, co będą robić i dlaczego to robią, zanim
przystąpią do działania.
Wiedza jest efektem działania i uczenia innych „jak”. Nauczanie innych jest sposobem
na zdobywanie wiedzy, podobnie jak wykonywanie pracy, próbowanie różnych rozwiązań,
eksperymentowanie. Zobaczenie czegoś, dotknięcie, ścisłe zaangażowanie się w jakiś proces
jest niezbędne do pełnego zrozumienia i nauczenia się. „Jak to zrobisz to się nauczysz”. Mądrze
stosowana metoda prób i błędów daje lepsze efekty, niż doskonałe plany. Niestety nauczanie
przez działanie jest najmniej wydajnym sposobem przekazywanie wiedzy, w porównaniu
z założeniem strony internetowej lub zgromadzeniem mnóstwa ludzi w dużej sali z jednym
nauczycielem.
Działanie liczy się bardziej niż błyskotliwe plany i koncepcje. W świecie, w którym
mądre słowa zbyt często zastępują mądre działanie, panuje tendencja aby planowanie,
podejmowanie decyzji, organizowanie narad i dyskusji zastępowało realizację. Ludzie
zdobywają pozycje słowami a nie swoimi czynami. Zaczyna się wówczas wierzyć, że skoro
decyzja została podjęta, odbyła się dyskusja i przeprowadzono szczegółowe analizy, to coś się
samo stanie. Najczęściej nie jest to prawda. W tym miejscu możne się podobać właściwa
Amerykanom skłonność, by przechodzić od razu do praktycznego wypróbowania nowej idei,
zamiast dzielić włos na czworo i w nieskończoność zastanawiać się nad jej wartością.
85
Nie ma działania bez popełniania błędów. Działania nawet te dobrze zaplanowane, wiążą
się nieuchronnie z ryzykiem pomyłki. Jaka jest wówczas reakcja firmy? Czy zapewnia ona tzw.
„miękkie lądowanie”? Czy też traktuje się niepowodzenia i błędy z taką surowością, że ludzie
chętniej angażują się w niekończące się analizy, dyskusje i narady, a nie podejmują żadnego
działania w obawie przed porażką. Każda nauka wiąże się z jakimś niepowodzeniem,
stanowiącym punkt, od którego można kontynuować uczenie się. Jednak praktyką bardzo
dobrych firmy jest akceptowanie błędów tak długo, jak długo ludzie otwarcie się do nich
przyznają.
Strach sprzyja powstawaniu rozbieżności między wiedzą a jej zastosowaniem. Presja
i strach często skłaniają, do niekonsekwentnych, nielogicznych, a nawet irracjonalnych działań.
Nikt nie będzie próbował nowych rozwiązań, jeśli „nagrodą” może być zniszczenie kariery
zawodowej. Przedsiębiorstwa potrzebują atmosfery przebaczenia, a nie atmosfery porażki. Idea
szybkiego tworzenia prototypów, wypróbowania rozwiązań, aby stwierdzić czy się sprawdzają,
a następnie modyfikowania ich na podstawie zdobytego w ten sposób doświadczenia, wymaga
istnienia kultury, w której nie karze się za niepowodzenia, ponieważ dają one szansę nauczenia
się czegoś nowego.
Współzawodnictwo wewnątrz przedsiębiorstwa blokuje korzystanie z wiedzy. Istnieje
błędne przekonanie, że skoro współzawodnictwo najwyraźniej triumfuje jako system
ekonomiczny to również rywalizacja wewnątrz przedsiębiorstwa jest nadrzędnym sposobem
zarządzania. Taki sposób rozumowania rodzi następstwa, które szkodzą rzeczywistym ludziom
i rzeczywistym przedsiębiorstwom. Firmy wprowadzają różne procedury, które wzmagają
wewnętrzną rywalizację: premie, nagrody i uznanie dla stosunkowo niewielkiej grupy
pracowników, podwyżki oraz indywidualne nagrody i oceny sprawiają, że ludzie są do siebie
wrogo nastawieni. Przekładanie wiedzy na działania jest łatwiejsze w przedsiębiorstwach, które
wyeliminowały ze swojej kultury strach oraz współzawodnictwo wewnętrzne. Nie powinno się
jednak mylić motywacji ze współzawodnictwem.
Złe systemy pomiaru wyników utrudniają ich właściwą ocenę. Podstawą każdego dobrze
zarządzanego przedsiębiorstwa jest zrozumiała dla wszystkich strategia oraz kilka kluczowych
wskaźników, które są systematycznie śledzone. Ta prosta zasada jest często ignorowana,
bowiem w firmach mnoży się różne wskaźniki, które często zaciemniają obraz i utrudniają
ocenę, co jest naprawdę ważne, a co nie. Bardzo rzadko przedsiębiorstwa oceniają zakres
stosowanej wiedzy. Często pracownik zna jakość swoich rezultatów, a nie wie dlaczego są one
tak dobre lub tak złe. Zbyt dużo czasu poświęca się dyskusjom co się stało, a za mało czasu
poświęcamy na rozmowy o tym, dlaczego tak się stało.
Czy liderzy tworzą właściwe środowisko pracy? Różnica między dobrymi firmami
a tymi, które mają większe problemy z przekładaniem wiedzy na działanie, nie polega na tym,
że w pewnych firmach pracują mądrzejsi, lepsi czy milsi ludzie niż w innych. Istota problemu
tkwi w systemach i procedurach zarządzania, które stosowane są na co dzień, i które tworzą
kulturę ceniącą budowanie i przekazywanie wiedzy i działanie na podstawie tej wiedzy. Liderzy
w tych dobrych firmach poświęcają dużo czasu na tworzenie systemów, procedur i norm
bardziej niezawodnych w przekładaniu wiedzy na działanie i sami wcielają w życie te normy.
4. Regionalna Strategia Innowacji
Zasadniczym celem Regionalnych Strategii Innowacji (RIS) jest wspomaganie władz
regionalnych i organizacji rozwoju regionalnego w zdefiniowaniu i wdrożeniu efektywnego
systemu wspierania innowacyjności w regionie a także określenie kierunków polityki
innowacyjnej. Ważnym celem jest także określenie sposobów budowy ale i optymalizacji
regionalnej infrastruktury wspomagającej innowacyjność.
86
W 15 krajach Unii Europejskiej w latach 1994 do 2000 w ponad 100 regionach opracowano
strategie innowacji, które są obecnie w fazie implementacji. W 5 PR (listopad 2001–czerwiec
2004) 5 regionów Polski uzyskało dofinansowanie na opracowanie takiej strategii. Następnych
10 regionów w Polsce zakończyło w obecnym roku prace nad budową RIS, przy czym projekty
na te prace były w połowie finansowane z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji (MNiI)
a w drugiej połowie przez samorządy wojewódzkie, wsparte na ogół przez konsorcja
przemysłowe. Obecnie 7 regionów Polskich uzyskało finansowanie z 6 PR Unii Europejskiej
celem kontynuacji prac nad RIS – UE ale także na wstępne prace nad foreisghtem regionalnym.
Dolnośląska Strategia Innowacji (DSI) została opracowana w latach 2003–2005 jako jeden
z 10 projektów współfinansowanych przez MNiI oraz Samorząd Wojewódzki. Od strony
organizacyjnej projekt ten był realizowany przez Wrocławskie Centrum Transferu Technologii
(WCTT) Politechniki Wrocławskiej (PWr). Ostateczne przyjęcie strategii nastąpiło w kwietniu
2005 przez Sejmik Wojewódzki. Nie wchodząc w szczegóły, dość obszernego opracowania,
sformułowano 8 celów głównych :
1. Wzmocnienie regionalnych bloków kompetencji, przez co należy rozumieć tworzenie
różnych struktur sieciowych przedsiębiorstw, transfer dobrych praktyk, wspieranie
przedsiębiorstw w rozwoju działań innowacyjnych, jak i ich wdrożenie.
2. Aktywizacja środowiska badawczego, to nade wszystkim nakładanie i stworzenie
warunków do tego by środowisko naukowe podejmowało tematykę ważną dla regionalnych
przedsiębiorstw.
3. Budowanie infrastruktury innowacyjnej, do której zalicza się wszelkiego rodzaju centra
technologii, transferu, parki i inkubatory technologiczne ale także akredytowane laboratoria.
Jednostki te powinny wspierać różnych innowatorów oraz stanowić ogniwo łączące
przedsiębiorstwa z jednostkami badawczymi.
4. Finansowanie innowacji, to cel który w znacznym stopniu hamuje innowacyjność, bowiem
wiele regionów w Polsce cierpi na brak kapitału. W tej sferze istotną przyczyną to brak
odpowiednich rozwiązań legislacyjnych, które by skłaniały do finansowania często
ryzykownych rozwiązań. Istotna pomocą mogą się stać obecnie środki z funduszy
strukturalnych.
5. Obniżenie barier dla działań innowatorów. W systemie innowacyjnym najważniejsi są
ludzie, bowiem od ich zaangażowania i pomysłowości zależą bezpośrednio innowacje.
Wspieranie zwykle młodych innowatorów bez środków i reputacji ale z pomysłami to
zadanie dość trudne. Jedną z możliwości to organizacja różnego rodzaju konkursów
z nagrodami, co jest już od pewnego czasu organizowane ale także ustanowienie swego
rodzaju Certyfikatu Wiarygodności Innowacyjnej gdy pomysł zyskuje pozytywne opinie
stosownego grona.
6. Edukacja dla innowacji, powinna przyjąć taki system, który ma wykształcić innowatorów
a więc ludzi kreatywnych, którzy posiadają wiedzę ogólną, ale także niezbędną wiedzę
szczegółową, umiejętność pracy zespołowej, umiejętność uczenia się, znajomość języków
itd. Należy zatem przeanalizować obecny system kształcenia na każdym poziomie i nastawić
go na wyraźniejsze kształcenie przedsiębiorczości i innowacyjności.
7. Krzewienie postaw proinnowacyjnych wymaga współdziałania takich aktorów tego
procesu jak przedsiębiorcy, ich zrzeszenia, władze państwowe i samorządowe, system
edukacyjny i cała sfera badawcza ale także lokalnych mediów.
8. Akumulacja kapitału społecznego to przede wszystkim wszelkiego rodzaju spotkania,
konferencje, seminaria i fora, których celem powinno być pobudzenie do działań
wspierających innowacje. Temu celowi powinno też służyć kreowanie warunków do
realizacji długofalowej strategii rynkowych i technologicznych a więc foresight regionalny.
Przedstawione cele zostały sformułowane między innymi na podstawie danych statystycznych
ujmujących stan obecny, ale także na bazie całego obszernego systemu ankietowego jak i wielu
87
spotkań z przedsiębiorcami (breakfast meeting). Sama strategia innowacji, jej cele i wskazania
mogą pozostać w sferze deklaratywnej jeśli nie będzie stałego przebudzenia do działań na rzecz
„Nowego” czym zawsze jest każda innowacja.
5. Wybrane projekty wspierające procesy innowacyjne
Nawet najlepsza strategia innowacyjna nie zmieni naszego regionu jeśli w ślad za jej
opracowaniem i uchwaleniem nie będzie następowało jej wdrożenie. Temu problemowi była
poświęcona konferencja pt. : „Wdrożenie Dolnośląskiej Strategii Innowacji” zorganizowana
11 października 2005 roku przez PWr – WCTT przy udziale Urzędu Marszałkowskiego.
Celem Konferencji było pokazanie iż rozpoczęto działania związane ze wdrożeniem DSI,
a czego dowodem jest szereg przykładowych projektów finansowych bądź to bezpośrednio ze
środków unijnych bądź też pośrednio przez fundusze strukturalne. Projekty te można w dużym
stopniu przyporządkować przytoczonym dopiero co celom DSI.
1. Wzmocnienie regionalnych bloków Kompetencji poprzez:
• rozwój Regionalnego Systemu Innowacji (ZPORR 2.6) PWr –WCTT;
• transfer wiedzy pomiędzy sferą B+R a gospodarką Dolnego Śląska poprzez tworzenie
regionalnych sieci naukowo-gospodarczych (ZORR 2.6) – PWr.
2. Aktywizacja środowiska badawczego poprzez:
• granty badawcze dla doktorantów zwiększające potencjał innowacyjny Dolnego Śląska
(ZPORR 2.6) – UW;
• TWIPSA – Transfer Wiedzy do Przedsiębiorstw Dolnośląskich przez Staże Absolwentów
(ZPORR 2.6) – PWr;
• STIM – Członek ogólnopolskiej sieci transferu technologii (SPO WKP 1.1.2) – PWr –
WCTT.
3. Budowanie infrastruktury innowacyjnej poprzez:
• inkubatory – Centrum Technologii, budowa budynku wraz z infrastrukturą
i wyposażeniem (SPO WKP 1.3) – Wrocławski Park Technologiczny S.A.
• przygotowanie Infrastruktury dla Parku Technologicznego w Szczawnie Zdroju
i w Wałbrzychu – ETAP I (SPO WKP 1.3) – DARR S.A.;
• Dolnośląskie Centrum Studiów Regionalnych (ZPORR 2.6) – PWr;
• budowę Zintegrowanego Systemu Informatycznego dla Zrównoważonego Rozwoju
Regionu Dolnego Śląska (APORR 1.5) – Samorząd Województwa;
• modernizację i wyposażenie Laboratorium Wzorca Jednostki Temperatury dla zakresu
niskich temperatur (SPO WKP 1.4.2) – INTiBS PAN.
4. Finansowanie innowacji.
5. Obniżenie barier dla działań innowatorów:
•
ISKRA – Internetowy System Kreowania Aktywności Inowacji z Dolnego Śląska
(ZPORR 2.6) – DARR.
6. Edukacja dla innowacji:
• innowacyjny menedżer – studia podyplomowe dla pracodawców i kadr MSP (SPO RZL
2.3) – AE;
• szkolenie kadr menedżerskich dla podniesienia konkurencyjności przedsiębiorstw (SPO
RZL 2.3) – WCTT PWr;
• usprawnienie organizacji przedsiębiorstw poprzez szkolenia Lean Manufacturing i Six
Sigma (SPO RZL 2.3) – WCTT PWr;
• Eurofirma – Program Wzrostu Konkurencyjności Polskich Przedsiębiorstw na Wspólnym
Rynku Europejskim (SPO RZL 2.3) – DIG.
7. Krzewienie postaw innowacyjnych.
88
8. TIP Technologie Informatyczne od podstaw (ZPORR 2.1) – UW.
9. Akumulacja potencjału społecznego:
• Dolnośląska Rada Gospodarcza;
• Dolnośląskie Forum Polityczne i Gospodarcze w Krzyżowej.
Przytoczone projekty z całą pewnością nie wyczerpują listy przedsięwzięć podejmowanych
przez różne instytucje a tym bardziej przez same przedsiębiorstwa jako działania wewnętrzne.
Wszystkie te działania mogłyby dać jeszcze dodatkowy pozytywny efekt synergiczny gdyby
utworzyć pewne forum wymiany informacji pomiędzy organizacjami realizującymi projekty
związane z DSI. Dobrym miejscem dla tego celu wydaje się być Samorząd Województwa,
który powinien identyfikować i monitorować te różnorodne projekty i działania związane
z DSI. Pewne możliwości w tym zakresie zawierają dwa kolejne projekty realizowane przez
PWr – WCTT przy udziale Urzędu Marszałkowskiego.
Projekt UPRIS (rozwój Dolnego Śląska – od strategii do systemu operacyjnego) –
wdrożenie zapisów Strategii poprzez aktualizowanie informacji będących podstawą
do budowania programów operacyjnych. Projekt ten finansowany jest przez Komisję UE
w ramach 6PR. Celem działań zawartych w projekcie jest dalszy wzrost świadomości
innowacyjnej, stworzenie stabilnych podstaw dla kształcenia polityki innowacyjnej a także
otwartą na innowacje, kreatywność i kooperację. W ramach tego projektu powinna być
aktualizacja DSI oraz powinny być zapoczątkowane prace nad foresight-em regionalnym.
Drugi projekt IMACTSCAN to tworzenie polityki innowacyjnej, jej ocena
i monitorowanie, ocena systemu wspierającego innowacje i poziomu zadowolenia
przedsiębiorstw, będących odbiorcą usług tego systemu. Ten projekt jest także finansowany
przez Komisję UE w ramach 6PR. Można w nim wyróżnić dwa główne cele :
• ocena efektywności wykorzystania procesów DSI oraz Systemu Transferu Innowacyjnych
Technologii,
• opracowanie zestawu wskaźników pozwalających systematycznie oceniać wpływ DSI na
tworzenie polityki wspierającej innowacji.
6. Podsumowanie
Innowacje są siłą napędową rozwoju gospodarczego. Austriacki Schumpeter zdefiniował
innowacje jako „twórcze burzenie”. W tym duchu historię cywilizacji można czytać jako
łańcuch coraz szybciej następujących po sobie innowacji.
W gospodarce globalnej siła innowacyjna przedsiębiorstwa odgrywa zasadniczą
i decydującą rolę. Przedsiębiorstwa muszą w coraz krótszych cyklach dostarczać na rynek nowe
produkty i usługi aby w ciągu kilku lat zmienić i odnowić całkowicie pełne spektrum swoich
produktów. Nacisk na rynku jest coraz większy a tempo zmian coraz szybsze. Na globalnym
rynku drugi jest często już przegrany.
Wiedza jest dziś dostępna na całym świecie. Ale tylko ten kto jako pierwszy
przetransponuje ja w nowe rynkowe produkty może uzyskać dobrobyt i zatrudnienie.
Umiejętne zarządzanie wiedzą, tak by stała się ona decydującym czynnikiem konkurencyjności,
a także planowanie innowacji, ich wdrożenie, sterowanie nimi i ich kontrola, jest warunkiem
wstępnym przyszłego gospodarczego sukcesu.
Wydaje się że wszystkie odkrycia a także innowacje bazują na przypadku, nawet te które
wymagają wiele wysiłku, Louis Pasteur wyraził to w następujący sposób:
Przypadek wynagradza przygotowanego.
89
Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich
wybranych gmin Dolnego Śląska
IRENA KROPSZ
Akademia Rolnicza, Wrocław
Streszczenie: Rozwój przedsiębiorczości odgrywa znaczącą rolę w rozwoju obszarów wiejskich wpływając na
poprawę ogólnego ożywienia gospodarczego danych terenów. Przy obecnej sytuacji na rynku pracy w Polsce
zachodzi pilna potrzeba większego stymulowania i przyśpieszenia rozwoju sektora małych i średnich
przedsiębiorstw w całej gospodarce. W strategiach rozwoju wsi i rolnictwa zakłada się zdynamizowanie
pozarolniczej przedsiębiorczości w jak najszerszym zakresie. Jednak obok przedsiębiorczych chęci
mieszkańców wsi, czyli przyszłych przedsiębiorców ważne jest wsparcie ze strony instytucji państwowych,
samorządowych i finansowych. Pokonywanie ograniczeń w rozwoju przedsiębiorczości na obszarach
wiejskich wymaga dostarczania, kreowania i wzmacniania czynników zachęcających, ułatwiających
i wspierających podejmowanie działalności gospodarczej na własny rachunek. Działania te powinny być
realizowane w różnorodny sposób na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. W opracowaniu
przedstawiono stan przedsiębiorczości, bariery jej rozwoju oraz instrumenty wspierające rozwój
przedsiębiorczości na obszarach wiejskich na terenie wybranych gmin Dolnego Śląska.
1. Wprowadzenie
Mała i średnia przedsiębiorczość na wsi postrzegana jest jako ważna droga prowadząca do
poprawy statusu ekonomicznego rodzin wiejskich i rolniczych oraz do rozwoju funkcji
pozarolniczych i przemian na obszarach wiejskich. Jej rozwój uwarunkowany jest czynnikami
zewnętrznymi (o charakterze systemowym, ogólnokrajowym i makroekonomicznym oraz
o charakterze lokalnym, mikroekonomicznym) i wewnętrznymi [4].
Rozwój przedsiębiorczości przyczynia się w znaczący sposób do zmiany wiejskiego
systemu gospodarczego. Mówi się również, że małe firmy odgrywają rolę katalizatora rozwoju
wsi. Przetrwanie małych przedsiębiorstw zależy od posiadanych zasobów gospodarczych, od
sprawności zarządzania i od warunków społeczno-ekonomicznych. Ponad połowa z nich
zaprzestaje działalności w ciągu pierwszych lat swojego istnienia. Jednym ze sposobów
rozwiązywania wielu problemów polskiej wsi jest zmiana mentalności jej mieszkańców.
Pobudzanie ludności do przyjmowania postaw przedsiębiorczych ma dopomóc
w przezwyciężaniu problemów zarówno sfery gospodarczej, jak i społecznej. To właśnie
rozwój przedsiębiorczości może być sposobem pobudzania gospodarczego wsi, zwłaszcza
w sytuacji wysokiego bezrobocia [1].
90
Możliwości rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich stwarzane są poprzez
oddziaływanie ze strony państwa, jak też zwłaszcza ze strony samorządów terytorialnych, które
często stosują szeroką gamę form pomocy, wspierających prywatną działalność pozarolniczą.
Wśród takich działań można wymienić: tworzenie przychylnego „klimatu” dla
przedsiębiorczości, świadczenie usług szkoleniowych, doradczych, stosowanie ulg
podatkowych, udostępnianie lokali i wytyczenie terenów przeznaczonych na działalność
gospodarczą modernizację i rozwój infrastruktury technicznej, powstawanie nowych inwestycji,
przyciągających kolejne podmioty gospodarcze, promocję regionu (gminy) na zewnątrz
poprzez publikowanie folderów, ogłaszanie w mediach ofert inwestycyjnych, posiadanie
własnych stron internetowych celem np. przyciągnięcia inwestorów, w tym także
zagranicznych, współpracę z innymi instytucjami, dotycząca głównie możliwości uzyskania
pomocy merytorycznej (np. organizacja szkoleń) oraz finansowej (np. w zakresie poprawy
i rozwoju infrastruktury technicznej) ze strony tych instytucji na rzecz społeczności lokalnych,
pozyskiwanie środków pomocowych z Unii Europejskiej, między innymi na poprawę i rozwój
infrastruktury technicznej oraz tworzenie specjalnych komórek organizacyjnych (np.
w urzędach gmin) bądź też lokalnych instytucji, zajmujących się problemami drobnej
przedsiębiorczości [5].
2. Cel, zakres i metodyka badań
W świetle dużego znaczenia rozwoju przedsiębiorczości dla rozwoju obszarów wiejskich
Dolnego Śląska w pracy jako cel postawiono: ocenę wskazanych barier rozwoju
przedsiębiorczości oraz stosowanych instrumentów wspierających rozwój przedsiębiorczości.
W celu uzyskania materiałów źródłowych przeprowadzono badania na terenie 5 wybranych
gmin (Bolesławiec, Domaniów, Góra, Jerzmanowa, Międzylesie). Dobór gmin był celowy,
a kryterium celu stanowiło położenie na obszarze 5 regionów Dolnego Śląska, wyodrębnionych
w ramach strategii dolnośląskiej. Na terenie wytypowanych gmin przeprowadzono szczegółowe
badania ankietowe z zakresu rozwoju przedsiębiorczości.
Badania obejmowały analizę barier rozwoju przedsiębiorstw oraz instrumentów
wspierających ich rozwój występujących na terenie wybranych gmin z punktu widzenia władz
gminnych oraz ich konfrontację z opiniami samych przedsiębiorców. Przedsiębiorców do
przeprowadzenia szczegółowych badań wybrano w sposób celowo-losowy. Kryterium doboru
celowego było miejsce prowadzenia działalności przedsiębiorców na terenie objętym badaniem.
Losowość doboru stanowili wybrani przedsiębiorcy (10%) wśród całej populacji, do których
wysłano ankiety. Uzyskano 20% zwrot ankiet, które poddano dalszej analizie. Badania
prowadzono w 2004 roku. Materiały źródłowe zebrano metodą ankietową, narzędziem
badawczym były ankiety dotyczące rozwoju przedsiębiorczości w gminach, (pierwsza
skierowana do władz gminy, a druga do przedsiębiorców), które pozwoliły wyjawić problemy
jakie stoją przed dalszym rozwojem przedsiębiorstw oraz wskazać instrumenty wspierające
rozwój przedsiębiorczości stosowanych przez władze lokalne na obszarach wiejskich. Do
opracowania zebranych materiałów zastosowano metodę opisową, którą wykorzystano do
interpretacji wyników dotyczących oceny rozwoju przedsiębiorczości, metodę porównawczą,
wykorzystaną do porównania otrzymanych wyników w poszczególnych gminach.
Do prezentacji danych wykorzystano technikę tabelaryczną [2].
3. Wyniki badań
Na uwagę, jako wstęp do rozważań na barierami rozwoju przedsiębiorczości oraz
instrumentami wspierającymi ten rozwój, zasługuje analiza zmieniającej się sytuacji finansowej
91
badanych gmin oraz liczba jednostek zarejestrowanych w KRUPGN REGON ogółem
w przeliczeniu na 1000 mieszkańców oraz na 100 km2. W tabelach 1 i 2 zestawiono dochody
własne gmin oraz wydatki budżetów gmin w latach 2000–2003. W gminach Bolesławiec,
Domaniów, Góra i Międzylesie nastąpił wzrost dochodów własnych w roku 2003 w odniesieniu
do roku 2000, natomiast w gminie Jerzmanowa ich wielkość w tym okresie czasu zmalała.
Z posiadanymi środkami wiążą się możliwe wydatki gmin. W związku z tym można
zaobserwować podobna relację ich kształtowania się w badanym okresie czasu od 2000 roku do
2003 roku oraz wzrost wydatków budżetu gmin i obniżenia się ich w badanych gminach
województwa dolnośląskiego.
Tabela 1. Dochody własne gmin w tys. zł na 1000 mieszkańców
Gmina
Dochody własne gmin w latach
2000
2001
2002
2003 2004
Bolesławiec 711,9 888,7 821,8 1116,8
bd
Domaniów
439,4 475,7 541,5 474,4
bd
Góra
1191,5 1312,4 1483,9 1690,4
bd
Jerzmanowa 2640,1 2730,7 2421,9 2507,1
bd
Międzylesie 673,9 630,4 610,0 684,8
bd
Źródło: Roczniki Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2001, 2002, 2003, 2004.
Dane statystyczne za rok 2004
Tabela 2. Wydatki budżetów gmin ogółem w tys. zł na 1000 mieszkańców
Gmina
Wydatki budżetów gmin w latach
2000
Bolesławiec 1323,6
Domaniów 1118,1
Góra
2545,3
Jerzmanowa 4861,2
Międzylesie 2038,0
2001
1290,6
1080,6
2553,9
4739,4
2019,7
2002
1511,9
1334,9
2983,5
3682,1
2590,7
2003 2004
1736,3
bd
1164,2
bd
3289,9
bd
3620,7
bd
2164,0
bd
Źródło: Roczniki Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2001, 2002, 2003, 2004.
Dane statystyczne za rok 2004
Bardzo interesująca jest informacja dotycząca liczby podmiotów gospodarczych
w analizowanych latach w badanych gminach. Dane te w przeliczeniu na 1000 mieszkańców
prezentuje tabela 3, natomiast w przeliczeniu na 100 km2 określając ich zagęszczenie na
powierzchni gminy – tabela 4. Porównując liczbę podmiotów w przeliczeniu na
1000 mieszkańców oraz na 100 km2 w 2004 roku do roku 2000 można stwierdzić, że tylko
w gminie Domaniów ich liczba zmalała, natomiast we wszystkich pozostałych gminach nastąpił
dość znaczący ich wzrost. Jednak ciekawym i wręcz odwrotnym zjawiskiem jest porównanie
ich liczby z roku 2004 do 2003 roku. Widać tutaj zmniejszenie się liczby podmiotów
gospodarczych w czterech badanych gminach, jedynie wzrosła ich liczba w gminie Góra. Taka
sytuacja jest potwierdzeniem pogarszających się warunków prowadzenia działalności przez
przedsiębiorców oraz braku możliwości uzyskania wsparcia z zewnątrz, na co wskazywali
badani przedsiębiorcy w ankietach. Również na redukcję liczby firm ma wpływ otwarcie
zagranicznych rynków pracy. Wyjeżdżający za granicę są osobami mobilnymi, które mogłyby
założyć firmę w Polsce. Sytuacja w badanych gminach ma również potwierdzenie w opinii
92
jednego z autorów [3], który pisze o fakcie pierwszego w 2004 roku w porównaniu do
1995 roku spadku liczby firm, który nadal się pogłębia.
Tabela 3. Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w KRUPGN REGON ogółem na 1000
mieszkańców
Gmina
Udział podmiotów w latach
2000 2001 2002 2003 2004
Bolesławiec 49,7 56,8 56,3 59,5 56,9
Domaniów
75,0 64,7 58,9 61,5 55,8
Góra
29,0 34,4 38,7 40,9 41,9
Jerzmanowa 50,8 51,7 56,7 57,3 56,2
Międzylesie 39,3 44,4 51,1 54,7 53,1
Źródło: Roczniki Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2001, 2002, 2003, 2004.
Dane statystyczne za rok 2004
Tabela 4. Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w KRUPGN REGON ogółem na 100 km2
Gmina
Bolesławiec
Domaniów
Góra
Jerzmanowa
Międzylesie
Udział podmiotów w latach
2000 2001 2002 2003 2004
17,2
79,5
11,4
80,1
22,4
19,7
68,8
13,5
82,1
25,4
19,5
62,7
15,2
90,0
29,2
20,6
65,4
16,1
90,9
31,3
19,7
59,3
16,5
89,2
30,3
Źródło: Roczniki Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2001, 2002, 2003, 2004.
Dane statystyczne za rok 2004
Analizę szczegółową rozwoju przedsiębiorczości dokonano dwuetapowo: rozpatrując opinie
władz samorządowych oraz samych przedsiębiorców prowadzących działalność pozarolniczą.
W czterech badanych gminach są korzystne warunki do rozwoju przedsiębiorczości. Wskazano
przede wszystkim walory przyrodnicze, korzystne położenie, dobry stan infrastruktury,
dogodne warunki dla dzierżawców i pomoc doradcza oraz bliskie sąsiedztwo miast
i poczynione inwestycje. Jedynie gmina Góra określiła swoje warunki jako złe do rozwoju
przedsiębiorstw wskazując brak uzbrojonych terenów, złe położenie w odniesieniu do
głównych dróg i szlaków kolejowych, brak kanalizacji i zubożałe społeczeństwo.
Ważne zagadnienie poruszone w ankiecie skierowanej zarówno do władz gminnych, jak i do
przedsiębiorców, to określenie krótko i długookresowych barier w planach rozwoju
przedsiębiorczości oraz dodatkowo ustalenie ich hierarchii ważności, czyli wskazanie tych
największych i najmniej istotnych. We wszystkich gminach określając krótkookresowe bariery
władze gminne wskazały na koszty finansowania, brak kapitału obrotowego, niedostatek
zamówień oraz w jednej z gmin prawodawstwo UE. Jeżeli chodzi o długookresowe bariery
również na pierwszym miejscu wskazano koszty finansowania, brak kapitału, ograniczenia
popytu i eksportu, trudności w zdobywaniu nowych rynków oraz prawodawstwo krajowe i UE.
Uwzględniając ważność barier rozwoju przedsiębiorczości, na pierwszym miejscu uplasowały
się zasoby kapitału, w dalszej kolejności zły system podatkowy i kredytowy. Najmniej istotna
z punktu widzenia władz gminnych okazała się sprawna administracja, trudność w przepływie
informacji, promocja gminy oraz brak i niedostatecznie opracowanie planów strategicznych.
93
Wynika z tego, że władze te ostatnio wymienione bariery nie traktują zbyt poważnie
w odniesieniu do nieco innego zdania uzyskanego w opiniach przedsiębiorców badanych gmin.
W dalszej części analizowano krótko i długookresowe bariery rozwoju przedsiębiorczości
w wypowiedziach samych przedsiębiorców. Wśród barier krótkookresowych, które
przedstawiono w tabeli 5, około 69% przedsiębiorców wskazało na koszty finansowania, 50%
na brak kapitału obrotowego oraz około 27% uznało, że jest to niedostatek zamówień. Podobnie
wypowiedziały się władze gminne na terenie których działały przedsiębiorstwa. Wszyscy
przedsiębiorcy stwierdzili natomiast, że brak wykwalifikowanej kadry zarządzającej
i prawodawstwo Unii Europejskiej nie stanowi krótkookresowej bariery dalszego rozwoju
przedsiębiorstw. Ponad 96% uznała, że barierą nie są również koszty badań i rozwoju, aż 92%,
że jest to brak wykwalifikowanej kadry pracowniczej oraz około 89% i 85% ankietowanych
przedsiębiorstw uznało, że nie jest to krajowe prawodawstwo i ograniczenia możliwości
produkcyjnych.
W ramach długookresowych barier zaprezentowanych w tabeli 6, przeważająca część
badanej populacji przedsiębiorstw, aż 61% wskazała na brak kapitału, 50% na koszty
finansowania i prawie 35% na ograniczenia popytu. Władze badanych gmin dodatkowo oprócz
trzech powyżej wymienionych barier wskazały jeszcze na ograniczenia eksportu i trudności
w zdobywaniu nowych rynków. Wszyscy badani przedsiębiorcy uznali, że zmiany wśród
kierowników i ograniczenia eksportu nie stanowią długookresowej bariery rozwoju
przedsiębiorstw, ponad 96% badanej populacji nie uznała za barierę długookresową
prawodawstwa Unii Europejskiej oraz kosztów badan i rozwoju oraz około 89% z nich
twierdzi, że taką barierą również nie są ograniczenia długookresowego finansowania.
Tabela 5. Krótkookresowe bariery w planach rozwoju przedsiębiorstw [%]
Wyszczególnienie
Wypowiedzi „tak” Wypowiedzi „nie”
Ograniczenia możliwości produkcyjnych
15,4
84,6
Brak wykwalifikowanej kadry zarządzającej
0,0
100,0
Brak wykwalifikowanej kadry pracowniczej
7,7
92,3
Koszty finansowania
69,2
30,8
Niedostatek zamówień
26,9
73,1
Brak kapitału obrotowego
50,0
50,0
Krajowe prawodawstwo
11,5
88,5
Prawodawstwo UE
0,0
100,0
Koszty badań i rozwoju
3,8
96,2
Źródło: Badania własne
Bariery rozwoju przedsiębiorstw dodatkowo zostały przedstawione według klasyfikacji
w poszczególnych grupach ważności zestawionych do analizy (1 – bariera największa, 20 –
bariera najmniejsza). Badana populacja przedsiębiorców w 81% uznała za największą barierę
rozwoju przedsiębiorczości zły system podatkowy i kredytowy, 77% badanej próby wskazała
na zasoby kapitałowe i sprawną administrację, natomiast 73% zadeklarowało w wypowiedzi
brak centrów informacji i dostęp do rynków zbytu. Najmniejszą barierą według 31%
przedsiębiorców jest wiek, według 38% zła infrastruktura i brak preferencji do prowadzenia
działalności oraz w wypowiedzi 42% brak lub niedostateczna promocja gminy i niedokładnie
opracowane plany strategiczne gminy.
94
Tabela 6. Długookresowe bariery w planach rozwoju przedsiębiorstw [%]
Wyszczególnienie
Wypowiedzi „tak” Wypowiedzi „nie”
Zmiany wśród kierowników
0,0
100,0
Ograniczenia eksportu
0,0
100,0
Koszty finansowania
50,0
50,0
Ograniczenia popytu
34,6
65,4
Ograniczenia długookresowego finansowania
11,5
88,5
Brak kapitału
61,5
38,5
Krajowe prawodawstwo
30,8
69,2
Prawodawstwo UE
3,8
96,2
Koszty badań i rozwoju
3,8
96,2
Trudności w zdobywaniu nowych rynków
26,9
73,1
Źródło: Badania własne
Ważne informacje uzyskano analizując instrumenty wspierające rozwój przedsiębiorczości.
Wśród instrumentów analizie poddano: stosowanie planów strategicznych z ujęciem rozwoju
przedsiębiorstw, systemu preferencji finansowych w zakresie przygotowania inwestycji
związanych z uruchomieniem przedsiębiorstw (tj. ulgi podatkowe, tańsza sprzedaż terenów
budowlanych, dogodne warunki dla dzierżawców), organizację szkoleń kształcących ludność
wiejską w zakresie przedsiębiorczości, kapitałowe wzmocnienie (tj. dotacje celowe, środki na
walkę z bezrobociem, ochronę środowiska i rozwój turystyki), organizowanie nieodpłatnych
centrów informacji dla przyszłych inwestorów, przyspieszenie prac związanych z budową
infrastruktury technicznej (tj. wodociąg, kanalizacja, oczyszczalnie ścieków, gazociąg, drogi,
telefon, meliorację oraz modernizację sieci elektroenergetycznej).
Wyniki z badanych gmin przedstawiono w tabeli 7, natomiast z badanej populacji
przedsiębiorców w tabelach 8 i 9. W większości gmin twierdzono, że w planach strategicznych
ujmowane są zagadnienia związane z rozwojem przedsiębiorstw, natomiast 85%
przedsiębiorców wypowiedziała się negatywnie w odniesieniu do stosowania tego instrumentu,
a tylko 22% potwierdziło jego stosowanie. Również wystąpiła rozbieżność w stosowaniu
systemu preferencji finansowych w zakresie przygotowania inwestycji związanych
z uruchomieniem przedsiębiorstw takich jak: ulgi podatkowe, tania sprzedaż terenów
budowlanych i dogodne warunki dla dzierżawców. We wszystkich gminach władze uznały, że
stosują dogodne warunki dla dzierżawców, natomiast prawie 89% przedsiębiorców stwierdziła,
że ten instrument nie jest stosowany przez władze gmin. W gminach wskazano również
sporadyczne stosowanie ulg podatkowych oraz tańszej sprzedaży terenów budowlanych, przy
czym około 87% przedsiębiorców uznała, że instrumenty te nie są stosowane, natomiast około
8% nie była w stanie się wypowiedzieć na ten temat. Potwierdziły się informacje dotyczące
organizacji szkoleń kształcących w zakresie przedsiębiorczości oraz organizowania
nieodpłatnych centrów informacji dla przyszłych inwestorów. Tutaj zarówno władze gmin
stwierdziły brak stosowania tych instrumentów, jak też ponad 96% przedsiębiorców
wypowiedziało się, że w gminie nie stosuje się tego typu instrumentów wspierających rozwój
przedsiębiorstw.
Jeżeli chodzi o kapitałowe wzmocnienie poprzez środki na walkę z bezrobociem i na
ochronę środowiska około 25% badanych przedsiębiorców twierdzi, że stosuje się takie
wsparcie, większość jednak uważa, że nie ma takich środków lub nie była w stanie
wypowiedzieć się w tym zakresie. W gminach takie środki są stosowane, lecz nie była to opinia
władz wszystkich badanych gmin. Wśród badanej populacji przedsiębiorców podzielone były
zdania, co do przyśpieszania prac związanych z budową infrastruktury technicznej. Około 50%
95
z nich stwierdziła, że takie instrumenty się stosuje w gminie, natomiast pozostała część
uważała, że nie. Władze gminne uznały, że powyższe działania są prowadzone, chociaż nie
w 100% we wszystkich gminach.
Tabela 7. Instrumenty wspierające rozwój przedsiębiorstw stosowane przez władze gmin
Jerzmanowa
Międzylesie
+
+
+
+
•
ulgi podatkowe
+
•
tania sprzedaż terenów budowlanych
+
•
dogodne warunki dla dzierżawców
+
Organizacja szkoleń kształcących ludność wiejską w
zakresie przedsiębiorczości
Kapitałowe wzmocnienie przez:
+
Góra
Plany strategiczne z ujęciem rozwoju przedsiębiorstw
System preferencji finansowych w zakresie przygotowania
inwestycji związanych z uruchomieniem przedsiębiorstw:
Domaniów
Wyszczególnienie
Bolesławiec
Gminy
+
+
+
•
dotacje celowe
•
środki na walkę z bezrobociem
+
•
środki na ochronę środowiska
+
•
środki na rozwój turystyki
+
+
+
+
+
+
+
+
Organizowanie nieodpłatnych centrów informacji dla
przyszłych inwestorów
Przyspieszenie prac związanych z budową infrastruktury
technicznej:
+
•
wodociąg
+
+
•
kanalizacja
+
+
•
oczyszczalnie ścieków
+
•
drogi
+
•
gazociąg
•
telefon
+
•
modernizacja sieci elektroenergetycznej
+
•
melioracje
Ogółem analizowane instrumenty [%]
Stosowane instrumenty wspierania przedsiębiorczości
w gminie [%]
Źródło: Badania własne
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
100
100
100
100
100
64,7
47,1
52,9 64,7 64,7
96
Tabela 8. Instrumenty wspierające rozwój przedsiębiorczości w opiniach badanych przedsiębiorców [%]
Wypowiedzi
„tak”
Wyszczególnienie
Plany strategiczne z ujęciem rozwoju
przedsiębiorstw
System preferencji finansowych w zakresie
przygotowania inwestycji związanych z
uruchomieniem przedsiębiorstw:
Wypowiedzi
„nie wiem”
Wypowiedzi
„nie”
11,54
3,85
84,62
•
ulgi podatkowe
7,69
7,69
84,62
•
tania sprzedaż terenów budowlanych
3,85
7,69
88,46
•
dogodne warunki dla dzierżawców
3,85
7,69
88,46
3,85
0,00
96,15
3,85
0,00
96,15
Organizacja szkoleń kształcących ludność
wiejską w zakresie przedsiębiorczości
Organizowanie nieodpłatnych centrów
informacji dla przyszłych inwestorów
Źródło: Badania własne
Tabela 9. Instrumenty wspierające rozwój przedsiębiorczości w opiniach badanych przedsiębiorców [%]
Wypowiedzi
„tak”
Wyszczególnienie
Wypowiedzi
„nie wiem”
Wypowie
dzi „nie”
Kapitałowe wzmocnienie przez:
•
dotacje celowe
11,54
15,38
73,08
•
środki na walkę z bezrobociem
23,08
15,38
61,54
•
środki na ochronę środowiska
26,92
15,38
57,69
•
środki na rozwój turystyki
3,85
15,38
80,77
Przyspieszenie prac związanych z budową
infrastruktury technicznej:
•
wodociąg
50,00
19,23
30,77
•
kanalizacja
42,31
19,23
38,46
•
oczyszczalnie ścieków
26,92
19,23
53,85
•
drogi
42,31
19,23
38,46
•
gazociąg
30,77
19,23
50,00
•
telefon
57,69
19,23
23,08
•
modernizacja sieci elektroenergetycznej
50,00
19,23
30,77
•
melioracje
15,38
19,23
65,38
Źródło: Badania własne
97
4. Wnioski
1.
Zaobserwowano wzrost dochodów własnych w gminach Bolesławiec, Domaniów,
Góra i Międzylesie w roku 2003 w odniesieniu do roku 2000, natomiast w gminie
Jerzmanowa ich wielkość w tym okresie czasu zmalała. Podobna relacja występowała
w zakresie wydatków budżetu gmin.
2. Liczba podmiotów w przeliczeniu na 1000 mieszkańców oraz na 100 km2 w 2004 roku
w odniesieniu do roku 2000 zmalała tylko w gminie Domaniów, natomiast we
wszystkich pozostałych gminach nastąpił ich wzrost. Porównanie ich liczby z roku
2004 do roku 2003 wykazało zmniejszenie się liczby podmiotów gospodarczych
w czterech badanych gminach, a jedynie ich wzrost w gminie Góra.
3. Wśród barier krótkookresowych 69% badanych przedsiębiorców wymieniło koszty
finansowania, 50% wskazało na brak kapitału obrotowego oraz około 27% uznało, że
jest to niedostatek zamówień. Podobnie wypowiedziały się władze gminne na terenie
których działały przedsiębiorstwa. W jednej z gmin dodatkowo wskazano
prawodawstwo Unii Europejskiej.
4. W ramach długookresowych barier, aż 61% badanej populacji przedsiębiorstw
wskazała na brak kapitału, 50% na koszty finansowania i prawie 35% na ograniczenia
popytu. Władze badanych gmin dodatkowo oprócz powyżej wymienionych wskazały
jeszcze na ograniczenia eksportu i trudności w zdobywaniu nowych rynków.
5. Za największą barierę rozwoju przedsiębiorczości, aż 81% badanych przedsiębiorców
uznało zły system podatkowy i kredytowy, 77% badanej próby wskazała na zasoby
kapitałowe i sprawną administrację, natomiast 73% zadeklarowało w wypowiedzi brak
centrów informacji i dostęp do rynków zbytu.
6. Władze gminne klasyfikując bariery według ważności, na pierwszym miejscu
uplasowały zasoby kapitału, następnie zły system podatkowy i kredytowy.
7. Najmniejszą barierą według 31% badanych przedsiębiorców jest wiek, według 38%
zła infrastruktura i brak preferencji do prowadzenia działalności oraz w wypowiedzi
42% brak lub niedostateczna promocja gminy i niedokładnie opracowane plany
strategiczne gminy.
8. Z punktu widzenia władz gminnych najmniej istotna wśród wskazanych barier okazała
się sprawna administracja, trudność w przepływie informacji, promocja gminy oraz
brak i niedostatecznie opracowanie planów strategicznych. Wynika z tego, że władze
lokalne ostatnio wymienione bariery nie traktują zbyt poważnie w odniesieniu do
nieco innego zdania populacji przedsiębiorców badanych gmin.
9. Stwierdzono rozbieżność w stosowaniu systemu preferencji finansowych w zakresie
przygotowania inwestycji związanych z uruchomieniem przedsiębiorstw takich jak:
ulgi podatkowe, tania sprzedaż terenów budowlanych i dogodne warunki dla
dzierżawców.
10. We wszystkich gminach władze uznały, że stosują dogodne warunki dla dzierżawców,
natomiast prawie 89% badanych przedsiębiorców stwierdziła, że ten instrument nie
jest stosowany przez władze gmin.
11. Władze gminne wskazały na sporadyczne stosowanie ulg podatkowych oraz tańszej
sprzedaży terenów budowlanych, przy czym około 87% badanych przedsiębiorców
uznała, że instrumenty te nie są stosowane, natomiast około 8% nie była w stanie się
wypowiedzieć na ten temat.
12. Władze gmin, jak też ponad 96% badanej populacji przedsiębiorców stwierdziła, że
nie stosuje się instrumentu dotyczącego organizacji szkoleń kształcących w zakresie
przedsiębiorczości oraz organizowania nieodpłatnych centrów informacji dla
przyszłych inwestorów.
98
13. Tylko 25% badanych przedsiębiorstw twierdzi, że stosuje się kapitałowe wzmocnienie
poprzez środki na walkę z bezrobociem i na ochronę środowiska, większość uważa, że
nie ma takich środków lub nie była w stanie się wypowiedzieć na ten temat. Według
gmin takie środki są stosowane, lecz nie była to opinia władz wszystkich badanych
gmin.
14. Wśród badanej grupy przedsiębiorców podzielone były zdania w odniesieniu do
przyśpieszania prac związanych z budową infrastruktury technicznej. Około 50%
twierdziła, że takie instrumenty stosuje się w gminie, natomiast pozostała część
stwierdziła, że nie. Władze gminne uznały, że powyższe działania są prowadzone,
chociaż nie we wszystkich gminach w 100%.
Literatura
[1] Bórawski P., Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich na
przykładzie gminy Staroźreby, ACTA Oeconomia nr 3(2), SGGW, Warszawa 2004 r.,
ss. 37–46.
[2] Kopeć B., Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych, Skrypt AR,
Wrocław 1983 r., ss. 166–199.
[3] Marczuk B., Biznes na hamulcu, Gazeta Prawna, nr 164 (1529), 24 sierpnia 2005 r.
[4] Wilkin J., Przedsiębiorczość na wsi – główne determinanty i uwarunkowania
[w:] Przedsiębiorczość w agrobiznesie, 1997 r.
[5] Zając D., Mała i średnia przedsiębiorczość w rozwoju obszarów wiejskich
[w:] Możliwości i bariery rozwoju działalności gospodarczej w obszarach wiejskich,
pod red: Czudec A., i Ślusarz G., Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2004, ss. 18–27.
99
Turystyka wiejska na Dolnym Śląsku
BARBARA KUTKOWSKA
Akademia Rolnicza, Wrocław
Streszczenie: Opracowanie dotyczy problemów związanych z rozwojem agroturystyki na Dolnym Śląsku
począwszy od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy nastąpił dynamiczny rozwój tej formy
przedsiębiorczości na wsi. Rozwojowi tego typu gospodarstw sprzyja atrakcyjność turystyczna regionu oraz
jego położenie przygraniczne. W pracy zaprezentowano typowe oferty produktów gospodarstw położonych
w różnych rejonach Dolnego Śląska oraz problemy związane z procesem integrowania się kwaterodawców
w lokalne stowarzyszenia agroturystyczne.
1. Wprowadzenie
Turystyka uznawana jest coraz częściej za niezwykle ważny element ożywiania życia
gospodarczego na obszarach wiejskich. Przynosi ona znaczne dochody w tych regionach, które
potrafią wykorzystać rentę położenia, jaką tworzy atrakcyjny krajobraz, bliskość ważnego
szlaku komunikacyjnego lub zabytków architektury [10]. Szansą turystyki wiejskiej jest to, że
znane, modne regiony turystyczne są przeludnione i często zbyt drogie.
W wielu krajach, w coraz większy stopniu także dotyczy to Polski, tradycyjny sposób
spędzania urlopu określany jako „słońce i plaża” traci na popularności, a mieszkańcy miast
w coraz częściej zainteresowani są odmiennymi, niż dotychczas sposobami zorganizowania
wakacji. Rosnącym zainteresowaniem cieszy się wypoczynek aktywny, także rekreacja w ciszy
i spokoju, w kontakcie z przyrodą, możliwość korzystania ze zdrowej kuchni regionalnej
i realizowania własnych zainteresowań. Te wszystkie atrakcje oferują tereny wiejskie.
Obszar Dolnego Śląska jest regionem bardzo atrakcyjnym do rozwoju turystyki. Występują
tutaj tereny górskie i podgórskie, duże kompleksy leśne, malownicze doliny rzeczne i stawy. Na
terenie województwa dolnośląskiego znajdują się liczne uzdrowiska i ośrodki sportów
zimowych. Dla amatorów pieszych wędrówek przygotowana została gęsta sieć szlaków
turystycznych przebiegających przez najcenniejsze krajobrazowo rejony. Na Dolnym Śląsku
zlokalizowane są unikatowe zabytki architektury i budownictwa sakralnego, a znane imprezy
kulturalne ściągają coraz więcej turystów z kraju i z zagranicy. Cechy te wskazują na kierunek
rozwoju obszarów wiejskich tego regionu, a mianowicie szeroko rozumianą turystyką wiejską,
w tym agroturystykę, gwarantującą wypoczynek w ciszy i w pięknym otoczeniu z dużymi
możliwościami zwiedzania i aktywnego wypoczynku [5].
Rozwojowi różnych form turystyki wiejskiej sprzyja obecność terenów charakteryzujących
się wysokimi walorami przyrodniczymi. Powierzchnia terenów prawnie chronionych obejmuje
100
20% powierzchni ogólnej woj. dolnośląskiego. Znajdują się tutaj 2 parki narodowe: Karkonoski
Park Narodowy oraz Park Narodowy Gór Stołowych i 12 parków krajobrazowych
obejmujących 10% powierzchni województwa. Jednym z nich jest Park Krajobrazowy Doliny
Baryczy – największy park krajobrazowy w Polsce [7]. Zgodnie z uregulowaniami prawnymi,
na terenie tych obszarów dopuszcza się działania w zakresie różnych form turystyki
i wypoczynku [12].
Podstawą turystyki wiejskiej regionu są występujące tutaj gospodarstwa agroturystyczne.
2. Gospodarstwa agroturystyczne Dolnego Śląska
i ich produkty
Podobnie jak w innych regionach w Polsce, w regionie dolnośląskim w latach
dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku nastąpił dynamiczny rozwój gospodarstw
agroturystycznych (tabela 1, rysunek 1). W roku 1992 działało na tych terenach 5 gospodarstw
świadczących usługi w zakresie agroturystyki, w roku 1998 było ich już 171 oferujących 2030
miejsc noclegowych. W roku 2002 liczba gospodarstw podwoiła się w stosunku do 1998 roku
i wynosiła 373 obiekty z 4784 miejscami noclegowymi. Specjaliści z zakresu turystyki
wiejskiej pracujący w Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Świdnicy szacują, że obecnie, w roku
2005, funkcjonuje w regionie dolnośląskim 500 gospodarstw agroturystycznych oferujących
około 6 tys. miejsc noclegowych.
Tabela 1. Gospodarstwa agroturystyczne na Dolnym Śląsku
Lp.
1
2
3
4
Wyszczególnienie
1998 1999 2000 2001 2002 2005
Liczba gospodarstw świadczących usługi
171
189
260
280 373 500
agroturystyczne
Liczba miejsc noclegowych
2 030 3 000 3 150 3 200 4 784 6 000
Średnia liczba turystów korzystających
w ciągu roku z noclegów
234
317
346
w gospodarstwie agroturystycznym
Liczba gospodarstw zrzeszonych
112
120
140
- 220
w stowarzyszeniach agroturystycznych
Źródło: WDODR, Świdnica, 2001, 2002, 2005
Rysunek 1. Gospodarstwa agroturystyczne na Dolnym Śląsku
101
Większość, bo 80% tych gospodarstw położonych jest w Sudetach i na Przedgórzu
Sudeckim. Zgrupowane są one w następujących rejonach turystycznych [1]:
•
Góry i Pogórze Izerskie,
•
Karkonosze i Kotlina Jeleniogórska,
•
Góry i Pogórze Kaczawskie,
•
Rudawy Janowickie,
•
Góry Kamienne i Wałbrzyskie,
•
Góry Sowie,
•
Góry Stołowe,
•
Kotlina Kłodzka,
•
Góry Bystrzyckie,
•
Masyw Śnieżnika i Góry Bialskie,
•
Góry Złote i Bardzkie.
Ponadto ponad 30 gospodarstw funkcjonuje w Parku Krajobrazowym Doliny Baryczy,
około 20 w okolicach Wrocławia oraz około 20 na terenach Borów Dolnośląskich.
Przedstawiona liczebność gospodarstw agroturystycznych obejmuje wyłącznie obiekty
zarejestrowane. Według szacunków pracowników służb rolnych oraz działaczy stowarzyszeń
agroturystycznych, na terenach szczególnie atrakcyjnych dla turystów, usługi noclegowo-wyżywieniowe świadczą również obiekty niezarejestrowane stanowiące 10–30% wszystkich
gospodarstw oferujących kwatery dla gości na wsi.
Jednym z rodzajów produktów turystyki wiejskiej jest oferta gospodarstw
agroturystycznych. Produkt agroturystyczny powinien uwzględniać specyficzne cechy
agroturystyki tj. powiązanie turystyki z gospodarstwem rolnym, spełniać także musi
wymagania i oczekiwania gości przebywających na terenie wsi. Produkt ten ma zapewnić
wypoczynek na obszarach wiejskich wraz z możliwościami poznania kultury, tradycji poprzez
świadczenie usług noclegowych, żywieniowych, a także dostarczenie dodatkowych
atrakcji [10]. Budowa oferty turystycznej gospodarstwa i wsi opierać się powinna na walorach
kulturowych regionu. Są one ważnym elementem składowym produktu poszerzonego,
uatrakcyjniają produkt i czynią ofertę agroturystyczną konkretnego gospodarstwa świadczącego
usługi turystyczne, niepowtarzalną [2, 3].
W latach 2000–2004 przeprowadzono szczegółowe badania ankietowe w 70
gospodarstwach agroturystycznych Dolnego Śląska [4, 5, 9]. Większość z nich położonych jest
na terenach sudeckich. Pozostałe z badanych gospodarstw usytuowane są w innych rejonach
Dolnego Śląska, także o dużych walorach turystycznych. Celem tych badań było poznanie
charakterystycznych cech struktury produktu agroturystycznego oferowanego przez
gospodarstwa różnych rejonów i ocena dotycząca wykorzystania w jego tworzeniu
potencjalnych możliwości istniejących zarówno w gospodarstwie, jak i w jego najbliższym
otoczeniu. Gospodarstwa te oferują noclegi w 3–5 pokojach, pełne wyżywienie w oparciu
o produkty z gospodarstwa, możliwości korzystania z kuchni z możliwością zakupu produktów
żywnościowych od gospodarzy. To co je wyróżnia, to produkt poszerzony, w którym
wykorzystuje się specyficzne cechy okolicy. W przypadku gospodarstw sudeckich, o ich
atrakcyjności decydują przede wszystkim elementy produktu poszerzonego. Dzięki pięknej
okolicy turyści mogą wybrać się na wycieczkę (liczne szlaki turystyczne, trasy narciarskie,
trasy rowerowe, zabytki historyczne, łowiska pstrągów, lasy, kąpieliska) lub spędzać aktywnie
czas na terenie gospodarstwa (boiska do piłki siatkowej, sale do tenisa stołowego, rożen, grill,
możliwości jazdy konnej). Właściciele gospodarstw agroturystycznych proponują ciekawe
102
formy spędzania czasu zarówno latem, jak i zimą, podczas dobrej pogody, ale także gdy nie
sprzyja ona oddalaniu się od domu.
Atrakcją i specjalnością gospodarstw z okolic Doliny Baryczy jest oferowanie żywności
ekologicznej, a także prezentacja sposobów jej wytwarzania. Pobliski rezerwat ptactwa
wodnego, okoliczne stawy, rzeka i las tworzą elementy bogatego produktu poszerzonego.
Gospodarstwa te nie stanowią atrakcji dla gości w okresie zimowym, w pozostałych porach
roku oferta ta może być bardzo interesująca dla turystów, przede wszystkim amatorów
wędkowania i miłośników nieskażonej przyrody. Niektóre z tych gospodarstw
wyspecjalizowały się w ofertach skierowanych do myśliwych. Typowe dla rejonu produkty
oferowane są przez gospodarstwa położone na terenie Borów Dolnośląskich oraz w okolicy
aglomeracji wrocławskiej. Cisza i spokój oraz bliski kontakt z przyrodą są dobrą stroną
wszystkich gospodarstw świadczących usługi w zakresie turystyki wiejskiej. Dotyczy to
oczywiście tych obiektów, które rzeczywiście są gospodarstwami agroturystycznymi, a nie
hotelami, czy pensjonatami położonymi na obszarach wiejskich, zwłaszcza na terenach
o dużych natężeniu ruchu turystyczno-wypoczynkowego, jaki obserwować można np. w rejonie
Karkonoszy. Pozytywną cechą produktów agroturystycznych wszystkich gospodarstw
dolnośląskich są szerokie możliwości korzystania ze zdrowej żywności. Niestety w niektórych
ofertach brakuje jednak podkreślania ich „rolniczego” czy „wiejskiego” charakteru.
Analizując produkt rzeczywisty badanych gospodarstw agroturystycznych na Dolnym
Śląsku można stwierdzić, że znajduje się on obecnie na etapie rozwoju. Właściciele obiektów
wciąż je, w miarę możliwości finansowych, modernizują wzbogacając o nowe elementy
wyposażenia. Noclegi oferowane są głównie w pokojach gościnnych znajdujących się
w domach gospodarzy, w nielicznych przypadkach noclegi proponowane są także na
przyzagrodowych polach namiotowych i w domach wakacyjnych. Ten element produktu
rzeczywistego turystyki wiejskiej, jakim jest baza noclegowa, wymaga jeszcze poprawy,
co pociąga za sobą konieczność zgromadzenia odpowiednich środków finansowych i wkładu
własnej pracy właścicieli kwater. Dotyczy to głównie stanu sanitariatów. W niektórych
gospodarstwach brakuje także osobnego pomieszczenia, w którym przebywający w nim turyści
mogą samodzielnie przygotować posiłki (kuchnia wyłącznie do dyspozycji gości) oraz
dziennych pomieszczeń wspólnych. Zastrzeżenia budzi także niekiedy estetyka wyposażenia
pokoi. Są to często pomieszczenia zbytnio przypominające mieszkania w mieście. W wystroju
pomieszczeń brakuje elementów podkreślających ich lokalny, wiejski charakter. Tylko
nieliczne gospodarstwa posiadają kategoryzację gwarantującą turystom i wczasowiczom
wysoką jakość oferowanej usługi. Oferty produktu rzeczywistego to: nocleg z pełnym
wyżywieniem, nocleg ze śniadaniem, a także nocleg z możliwością samodzielnego
przyrządzania posiłku z produktów żywnościowych z gospodarstwa lub przywiezionych przez
gości. W około 70% gospodarstw posiłki przygotowywane są zarówno przez gospodarzy, jak
i wczasowiczów, zależnie od oczekiwań gości. W 30% obiektów agroturystycznych oferowane
posiłki przygotowywane są wyłącznie przez gospodarzy. W 5% badanych gospodarstw
wczasowicze sami przygotowują posiłki, często wykorzystując produkty żywnościowe pobrane
z gospodarstwa. Produkt poszerzony badanych gospodarstw jest zróżnicowany. Właściciele
wykorzystują w nim zasoby gospodarstwa i możliwości najbliżej okolicy.
Gospodarstwa agroturystyczne na Dolnym Śląsku wykorzystują różnorodne formy promocji
swoich produktów. Największą popularnością cieszy się obecnie promocja przez internet.
Wykorzystywaną często formą dostarczenia informacji o gospodarstwie agroturystycznym
i ofercie produktu są wydawnictwa stowarzyszeń, ośrodków doradztwa oraz wydawnictwa
własne. W badanych gospodarstwach dolnośląskich korzysta się z różnego rodzaju
wydawnictw. Są to: ulotki, foldery, prospekty, plakaty, widokówki, wizytówki oraz mapy
i przewodniki po regionie. Właściciele gospodarstw agroturystycznych uczestniczą także
w targach i festynach prezentując tam swoje oferty. Podstawową formą dystrybucji produktu,
103
którą powszechnie stosują właściciele gospodarstw dolnośląskich, jest sprzedaż bezpośrednia.
Tylko około 30% właścicieli badanych gospodarstw korzysta z kanałów pośrednich
wykorzystując biura podróży i punkty informacji PTTK. Współpracują oni w zakresie
dystrybucji produktu z Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego w Świdnicy, jak również z lokalnymi
stowarzyszeniami agroturystycznymi. Działalność agroturystyczna gospodarstw dolnośląskich
ma charakter rozwojowy. Warunkiem niezbędnym do skutecznego ich rozwoju jest odpowiedni
stan infrastruktury koniecznej do oferowania usług w zakresie turystyki na obszarach wiejskich,
a także stopniowy wzrost zamożności mieszkańców miast, potencjalnych klientów tych
gospodarstw.
W 2002 roku opracowany został na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego we Wrocławiu
Wojewódzki Program Rozwoju Sektora Rolno-Spożywczego, w skład którego wchodzi projekt
pt.: „Strategie marketingowe gospodarstw agroturystycznych na Dolnym Śląsku” [4].
W ramach tego projektu opracowano przykładowe produkty agroturystyczne dla gospodarstw
położonych w szczególnie atrakcyjnych rejonach Dolnego Śląska. W projekcie tym
zaproponowano:
•
Ofertę Cudze chwalicie swego nie znacie (rdzeń produktu: odpoczynek na łonie
natury; poznanie historii i kultury regionu – grupy docelowe: rodzice z dziećmi,
starsze pokolenie, obcokrajowcy).
•
Ofertę dla ludzi pragnących zasmakować życia wiejskiego Doświadczenie życia
wiejskiego i rzemiosła ludowego (rdzeń produktu: doświadczenie innej kultury i stylu
życia; odpoczynek w wiejskiej atmosferze; poszerzenie wiedzy z zakresu: potrawy
regionalne, przetwórstwo, rękodzieło ludowe; doświadczenie innych smaków
i poznanie receptur potraw; powrót do wspomnień z lat młodości – grupy docelowe:
mieszkańcy pobliskich większych miast, uczestnicy tzw. „zielonych szkół”, wycieczki
młodzieży szkolnej).
•
Ofertę rekreacyjną dla osób preferujących aktywny wypoczynek W zdrowym ciele
zdrowy duch (rdzeń produktu: regeneracja sił; poprawa kondycji fizycznej;
odpoczynek na łonie natury; kontakt z przyrodą i zwierzętami; czyste powietrze –
grupy docelowe: miłośnicy sportu i rekreacji).
•
Ofertę ekoturystyczną Bogactwo natury (rdzeń produktu: odpoczynek na łonie natury;
obcowanie z przyrodą; cisza, spokój, świeże powietrze; oderwanie od codzienności –
grupa docelowa: miłośnicy przyrody).
3. Integrowanie się gospodarstw agroturystycznych
w lokalne stowarzyszenia [5]
Na terenie Dolnego Śląska działa w chwili obecnej dziewięć
agroturystycznych. Są to:
•
Sudeckie Stowarzyszenie Agroturystyczne „Masywu Śnieżka”,
•
Bystrzyckie Towarzystwo Agroturystyczne,
•
Stowarzyszenie Kwaterodawców Gór Sowich,
•
Stowarzyszenie Agroturystyczne Gór Stołowych,
•
Sudeckie Towarzystwo Turystyki Wiejskiej „Zdroje”,
•
Sudeckie Towarzystwo Turystyki Wiejskiej w Jeleniej Górze,
•
Rudawskie Stowarzyszenie Turystyki Wiejskiej,
stowarzyszeń
104
Stowarzyszenie Turystyki Wiejskiej w Parku Krajobrazowym „Doliny Baryczy”,
•
Wrocławskie Stowarzyszenie Agroturystyczne.
Stowarzyszenia te powstały w okresie od 1994 do 2004 roku z inicjatywy samych
kwaterodawców oraz z pomocą pracowników ośrodków doradztwa rolniczego. Trzy spośród
wymienionych stowarzyszeń należą do Polskiej Federacji Turystyki Wiejskiej „Gospodarstwa
Gościnne”.
Rejonami oddziaływania stowarzyszeń są przede wszystkim gminy sudeckie, a także gminy
usytuowane na terenie parków krajowych: „Doliny Baryczy”, „Doliny Jezierzycy”, również
Ślężańskiego Parku Krajobrazowego (okolice aglomeracji wrocławskiej). Do stowarzyszeń tych
należy ponad 200 gospodarstw agroturystycznych Dolnego Śląska, czyli blisko 45% ogółu tych
gospodarstw.
W 2003 roku poddano szczegółowym badaniom siedem stowarzyszeń. Celem tych badań
było poznanie zasięgu oddziaływania, liczby gospodarstw należących do poszczególnych
stowarzyszeń, zakresu ich działalności, form współpracy z władzami lokalnymi i innymi
stowarzyszeniami o podobnym charakterze, stanu kategoryzacji wiejskiej bazy noclegowej oraz
ich perspektyw rozwojowych. Większość badanych stowarzyszeń ma podobną strukturę
organizacyjną. Tworzą ją: zarząd (zazwyczaj pięcioosobowy), komisja rewizyjna oraz
członkowie wspierający i zwyczajni. Formy działalności tych stowarzyszeń są różnorodne.
Najczęściej działalność ta polega na organizowaniu spotkań i szkoleń dla ich członków,
wydawaniu materiałów promocyjnych oraz uczestniczeniu w targach turystycznych, lokalnych
festynach i piknikach agroturystycznych, a także na organizowaniu wyjazdów studyjnych.
Członkowie stowarzyszeń opracowują również wspólną stronę internetową. Jedno ze
stowarzyszeń wydaje własną gazetę. Inną z form działalności jest udział w pracach gmin
i powiatów na rzecz rozwoju turystyki lokalnej i infrastruktury wsi. Głównym sposobem
finansowania stowarzyszeń są składki członkowskie, niekiedy także dotacje i darowizny.
Sporadycznie jest to pomoc celowa gmin, starostwa powiatowego oraz pomoc finansowa
z programów i od instytucji pozarządowych. Każde z ankietowanych stowarzyszeń
współpracuje z władzami lokalnymi, ośrodkami doradztwa rolniczego, większość również
z innymi stowarzyszeniami krajowymi i zagranicznymi. W opinii liderów stowarzyszeń
agroturystycznych, powszechna kategoryzacją obiektów agroturystycznych jest potrzebna do
podnoszenia standardu świadczonych usług. Dotychczas na terenie Dolnego Śląska
skategoryzowane zostało 60 obiektów, z czego większość to gospodarstwa agroturystyczne
należące do poszczególnych stowarzyszeń. Można powiedzieć, że co czwarte gospodarstwo
stowarzyszone poddało się kategoryzacji w ramach systemu kategoryzacji wiejskiej bazy
noclegowej prowadzonej przez Federację „ Gospodarstwa Gościnne”. Ponieważ podstawową
barierą procesu kategoryzacji, wskazywaną przez ankietowanych właścicieli kwater, są
ograniczone środki finansowe, szansą w tym zakresie jest pomoc w ramach obecnie dostępnych
funduszy strukturalnych UE. Zdaniem ankietowanych członków stowarzyszeń
agroturystycznych obecny system kategoryzacji zbyt mały nacisk kładzie na „wiejski”
charakter wyposażenia obiektu, często ponosząc „miejskie” standardy bazy noclegowej na teren
wsi. Badania ankietowe wykazały, iż połowa niezrzeszonych dotychczas kwaterodawców
zamierza w najbliższej przyszłości przystąpić do lokalnych stowarzyszeń, widząc w tym szansę
dalszego rozwoju działalności w zakresie turystyki wiejskiej. Również właściciele gospodarstw
rolniczych położonych w rejonach turystycznie atrakcyjnych w strefach oddziaływania
poszczególnych stowarzyszeń, rozważają możliwości świadczenia usług agroturystycznych
w przyszłości i wstąpienia do pobliskiego stowarzyszenia.
•
105
4. Podsumowanie
W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku na Dolnym Śląsku nastąpił dynamiczny rozwój
agroturystyki. Obecnie funkcjonuje tutaj 500 gospodarstw oferujących gościom 6 tys. miejsc
noclegowych. Około 45% gospodarstw zrzeszonych jest w działających tu dziewięciu
lokalnych stowarzyszeniach agroturystycznych. Rozwojowi turystyki wiejskiej na Dolnym
Śląsku sprzyja wiele czynników: atrakcyjność krajobrazu, liczne obiekty historyczne i walory
kulturowe, istniejąca infrastruktura turystyczna, dostępność komunikacyjna, wysoki stopień
urbanizacji oraz położenie przygraniczne. Analiza produktów oferowanych przez gospodarstwa
agroturystyczne regionu wykazała wykorzystanie w ich tworzeniu walorów atrakcyjnego
otoczenia. Cisza i spokój oraz bliski kontakt z przyrodą, także ze zwierzętami, są dobrą stroną
ofert wszystkich gospodarstw. W niektórych ofertach brakuje jednak podkreślenia ich
„wiejskiego” charakteru. Produkty te znajdują się jeszcze na etapie rozwoju, dotyczy to
zarówno bazy noclegowej i żywieniowej, jak i produktu poszerzonego. Bariery rozwoju
turystyki wiejskiej w woj. dolnośląskim to: ograniczenia finansowe kwaterodawców, zbyt mało
zróżnicowana oferta produktu poszczególnych gospodarstw w stosunku do potencjalnych
możliwości, jeszcze zbyt słaby poziom współpracy w zakresie promocji i dystrybucji oraz
w niektórych rejonach, ograniczenia infrastrukturalne. Pewną barierą rozwoju jest także zbyt
nikły popyt ze strony turystów krajowych, a zwłaszcza zagranicznych w stosunku do
możliwości podaży ofert tych gospodarstw. Harmonijny rozwój terenów wiejskich dla celów
turystyczno-wypoczynkowych powinien uwzględniać: zapewnienie różnych typów
zakwaterowania o wymaganym, ale różnorodnym standardzie (pokoje gościnne, mieszkania
wakacyjne, kempingi i pole namiotowe itd.), zapewnienie możliwości realizacji zajęć
rekreacyjnych (wycieczki, zwiedzanie, sport itd.), zapewnienie bezpośredniej sprzedaży
produktów rolniczych oraz wyrobów sztuki ludowej i rzemiosła, zachowanie zgodności
turystyki ze środowiskiem i ekologią, zapewnienie zatrudnienia rodzinie rolniczej
i mieszkańcom wsi oraz rozwój infrastruktury wiejskiej, w tym zwłaszcza infrastruktury
turystycznej [8].
Literatura
[1] Dolnośląska wieś zaprasza. Informator adresowy gospodarstw agroturystycznych
i obiektów turystyki wiejskiej, Dolnośląski Urząd Wojewódzki we Wrocławiu,
DWODR w Świdnicy, Wrocław 2002 r.
[2] Dziedzictwo kulturowe wsi dolnośląskiej, Wydawnictwo Regionalnego Centrum
Doradztwa, Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich we Wrocławiu oraz
Dolnośląskiego Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego z/s Świdnicy,
Świdnica 2002 r.
[3] Katalog twórców rzemiosła artystycznego, Wydawnictwo Dolnośląskiego
Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego, Świdnica 2000 r.
[4] Kurtyka I., Strategie marketingowe gospodarstw agroturystycznych jako element
wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich [w:] Wojewódzki Program Rozwoju
Sektora Rolno-Spożywczego, Urząd Marszałkowski we Wrocławiu. Wrocław 2002 r.
[5] Kutkowska B., Podstawy rozwoju agroturystyki ze szczególnym uwzględnieniem
agroturystyki na Dolnym Śląsku, Wydawnictwo AR we Wrocławiu, Wrocław 2003 r.,
ss. 109–126.
[6] Kutkowska B., Procesy integracyjne na obszarach wiejskich na przykładzie
stowarzyszeń agroturystycznych na Dolnym Śląsku, Roczniki Naukowe, SERiA
Warszawa – Poznań – Puławy 2004 r., t. IV, z. 4, ss. 121–125.
106
[7] Kutkowska B., Turystyka wiejska w Parku Krajobrazowym Doliny Baryczy, Wieś
i Doradztwo, Kraków 2004 r., nr 3 ( 39), ss. 32–34.
[8] Potthof H., Trendy w europejskiej turystyce wiejskiej [w:] Agroturystyka a rozwój wsi,
Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie, Kraków 1993 r.
[9] Prace magisterskie opracowane w Katedrze Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa AR
we Wrocławiu pod promotorstwem B. Kutkowskiej i I. Kurtyki w latach 2003–2004.
Autorstwa: Iwony Grzesik, Małgorzaty Łączki, Anny Kwolek, Magdaleny
Drozdowskiej.
[10] Wiatrak A.P., Wpływ agroturystyki na zagospodarowanie terenów wiejskich,
Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, nr 1, 1996 r., ss. 34–45.
[11] Woźniak M., Lazur W., Jakość produktu agroturystycznego warunkiem sukcesu
w turystyce wiejskiej, materiały konferencyjne V. Ogólnopolskiego Sympozjum
Agroturystycznego, Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie, Kraków 1997 r.,
ss. 41–48.
[12] Zaręba D., Ekoturystyka. Wymagania i nadzieje, Wydawnictwo PWN, Warszawa
2000 r., ss. 53–62.
107
Irlandzkie doświadczenie w zakresie polityki
innowacyjnej i edukacyjnej. Wstęp do dyskusji
nad regionalną strategią rozwoju
BARTOSZ MICHALSKI
Dolnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Techniki, Polkowice
Streszczenie: W polskiej debacie na temat rozwoju społeczno-gospodarczego w warunkach członkostwa we
Wspólnocie Europejskiej bardzo często można odnaleźć odwołania do Irlandii, jako kraju, który najlepiej
wykorzystał wszelkie możliwości. Zdaniem autora wciąż jednak brakuje precyzyjnych analiz (studiów
przypadku), które mogłyby mieć znaczny walor edukacyjny oraz inspirowałyby określone działania zarówno
na płaszczyźnie krajowej, jak i regionalnej.
Celem artykułu jest dokładniejsze przybliżenie irlandzkich doświadczeń w zakresie polityki innowacyjnej oraz
edukacyjnej oraz przedstawienie tych elementów, na których opiera się polityka wzmacniania
konkurencyjności irlandzkiej gospodarki.
Dyskusja nad przypadkiem Irlandii faktycznie może, a nawet powinna zainspirować władze krajowe,
regionalne i lokalne do podjęcia skutecznych działań.
1. Rys historyczny – etapy rozwoju Irlandii
po II wojnie światowej
Irlandzki cud gospodarczy, jaki miał miejsce w tym kraju w latach 90. XX wieku, stał się dla
wielu badaczy doskonałą okazją do zidentyfikowania kluczowych czynników sukcesu
ekonomicznego w warunkach nasilających się tendencji globalizacyjnych a tym samym
rosnącej presji konkurencyjnej. Przykład Irlandii jest często stawiany za wzór obrazujący, jak
w stosunkowo krótkim czasie zlikwidowano znaczny dystans rozwojowy, z którego można (czy
wręcz nawet należy) czerpać wiele pozytywnych doświadczeń, zwłaszcza w zakresie
umiejętnego wykorzystania środków finansowych dostępnych w ramach unijnej polityki
strukturalnej oraz kształtowania klimatu sprzyjającego napływowi bezpośrednich inwestycji
zagranicznych. Zagadnienie to wydaje się być na gruncie polskiej literatury przedmiotu dobrze
zbadane [18, 2, 17].
Należałoby się jednak dokładniej przyjrzeć perspektywom podtrzymania tak dynamicznego
wzrostu gospodarczego Irlandii (w okresie 1990–2004 średnio 6,2% PKB) oraz utrzymania
i wzmocnienia posiadanych przewag komparatywnych w obliczu konkretnych wyzwań
108
konkurencyjnych1, problemów związanych z transformacją gospodarki opartej na inwestycjach
(investment-driven) do gospodarki opartej na innowacjach (innovation-driven) oraz
spowolnieniem gospodarki światowej po 2001 roku, które w przypadku tak małej gospodarki
jak irlandzka może okazać się szczególnie dotkliwe w skutkach.
Najważniejsze etapy rozwoju gospodarczego Irlandii można ująć następująco2:
Lata 1945–1973 to okres niewyróżniającego się na tle świata rozwoju gospodarczego,
struktury gospodarki opartej na rozdrobnionym rolnictwie i niewielkim sektorze
przemysłowym, stopniowej rezygnacji z protekcjonizmu w handlu, a tym samym intensyfikacji
stosunków gospodarczych z zagranicą (otwierania się na świat), głównie Wielką Brytanią.
Podjęto wówczas także głębokie reformy dotyczące edukacji, co w znacznej mierze przyczyniło
się do znacznego wzrostu ogólnego poziomu wykształcenia.
Lata 1973–1989 to okres stagnacji gospodarczej, będącej po części negatywną
konsekwencją szoków naftowych w latach 70. a także efektu „zimnego prysznica” w wyniku
integracji z ówczesną EWG (bankructwo wielu rodzinnych przedsiębiorstw nieprzygotowanych
na konkurencję z zewnątrz). Gospodarka irlandzka bezustannie zmagała się w tym czasie
z problemem
deficytu
płatniczego
(max.
14,6% PKB),
deficytu
budżetowego
(max. 4,9% PKB), zadłużenia zagranicznego, długu publicznego (max. 125% PKB), bezrobocia
(max. 17%), brakiem koncepcji przyciągania bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ)
mimo stosunkowo lepszych możliwości wynikających z członkostwa w EWG oraz
niewykorzystaniem rodzimych, wysoko wykwalifikowanych fachowców (wzrost podaży
wykwalifikowanej siły roboczej był skutkiem wspominanej wyżej reformy edukacji), którzy
w takiej sytuacji wybrali czasową emigrację, poszukując pracy za granicą, gdyż gospodarka
irlandzka nie oferowała im możliwości rozwojowych (średnio około 30% wykształconej młodej
kadry znalazło zatrudnienie za granicą)3.
Gruntowne reformy gospodarcze zostały zapoczątkowane na przełomie lat
dziewięćdziesiątych. Nacisk położono na przedsiębiorczość, inicjatywę, przyjęto selektywną
politykę przemysłową ukierunkowaną na napływ proeksportowych BIZ w najbardziej
nowoczesnych sektorach wytwórczości (głównie elektronika, przeżywający na początku lat 90.
boom przemysł komputerowy, przemysł farmaceutyczny oraz chemiczny4). Zreformowano
także finanse publiczne (wskaźnik wydatków budżetowych w stosunku do wielkości PKB
w 2000 roku wyniósł 34,8%, natomiast w roku 2001 29,2%5), uproszczono prawo podatkowe
(w efekcie czego podatek CIT w 2002 roku wynosił 16% a w 2003 roku – 12,5%), usprawniono
strukturę instytucjonalną, rozpoczęto liczne inwestycje infrastrukturalne (rozdział środków
unijnych w okresie 1994–1999 dokonał się głównie między infrastrukturę rzeczową – 36,3%,
zasoby ludzkie, w tym edukację zawodową – 28,4% oraz pomoc inwestycyjna dla
przedsiębiorstw – 25,8%) oraz wdrożono kolejne reformy systemu edukacyjnego (inwestycje
w kapitał ludzki, rozwój krajowej bazy B+R; obecnie ponad 30% ludzi w wieku 25–34 lata
posiada wyższe wykształcenie).
1
2
3
4
5
Taki cel został zdefiniowany w [6], s. 33.
Zob. szerzej [18], ss. 68–118 oraz [3], ss. 295–315.
Na marginesie warto zasygnalizować w tym względzie pewną analogię (podobieństwo) między ówczesną sytuacją
w Irlandii i obecną Polski. Mimo dynamicznego wzrostu gospodarczego po 2002 roku i pozytywnych skutków
integracji z UE perspektywy spadku bezrobocia i tworzenia nowych, atrakcyjnych miejsc pracy dla młodych,
dobrze wykształconych ludzi wydają się być nikłe.
Czynnikami decydującymi o atrakcyjności inwestycyjnej Irlandii były niskie koszty lokalizacji inwestycji, niski
CIT, ulgi podatkowe, porozumienie społeczne studzące naciski na wzrost płac i zapewniające tym samym
stabilność makroekonomiczną, wykształcona, młoda kadra, brak bariery językowej, położenie geograficzne
(pomost między rynkiem amerykańskim a Jednolitym Rynkiem Europejskim) oraz stale rozbudowywana
i modernizowana infrastruktura. Napływ BIZ w latach 1999–2001 wyniósł 21% PKB.
Dla porównania analogiczny wskaźnik dla Polski w 2001 roku wynosił 34,1%.
109
Efektem tych ambitnych działań był dynamiczny wzrost gospodarczy oraz spadek
bezrobocia (zob. rysunek 1), ujmowane obrazowo pod pojęciem przemiany z celtyckiego
biedaka w celtyckiego tygrysa. Wszystkim tym przełomowym zmianom towarzyszył proces
otwierania się gospodarki irlandzkiej na świat i międzynarodową wymianę handlową
(przykładowo wskaźnik internacjonalizacji/otwarcia liczony według formuły suma wartości
eksportu i importu dóbr i usług w stosunku do wielkości PKB w roku 1999 wynosił 161,4%6,
wskaźnik internacjonalizacji/otwarcia liczony według formuły suma wartości eksportu
i importu dóbr i usług w stosunku do dwukrotnej wielkości PKB w roku 2000 wynosił 93,8%7,
udział eksportu w PKB w roku 2002 wyniósł 82,6% a udział importu w PKB 75,7%8) oraz
nastąpił powrót fachowców z zagranicy.
Rysunek 1. Dynamika wzrostu PKB oraz stopa bezrobocia w Irlandii (1961–2004)
Źródło: opracowanie własne na podstawie [18] ss. 254–255 oraz 266–267, [10] ss. 101–102, [11], s. 86, [12]
s. 106 oraz [14] s. x (wielkości za rok 2004 – prognoza Irlandzkiego Banku Centralnego)
2. Polityka wspierania konkurencyjności – punkt wyjścia,
podstawowe wyzwania
By utrwalać podstawy dynamicznego wzrostu gospodarczego, w maju 1997 roku powołano do
życia Krajową Radę ds. Konkurencyjności jako organ doradczy rządu irlandzkiego,
opracowujący analizy zagadnień istotnych z punktu widzenia konkurencyjności irlandzkiej
gospodarki oraz rekomendujący konkretne reformy celem wzmocnienia potencjału
wzrostowego9. Rada oparła swoje prace na określonym schemacie analitycznym, który przybrał
6
7
8
9
Dla Polski wartość wskaźnika wyniosła 58,9%.
Dla Polski wartość wskaźnika wyniosła 30,9%.
W Polsce wskaźniki te osiągnęły wartość 27,1% oraz 33,9%.
Zob. [14], s. ix.
110
koncepcję określaną mianem piramidy konkurencyjności (rysunek 2). Jej podstawę stanowią (1)
otoczenie biznesowe i środowisko pracy, (2) infrastruktura gospodarcza i technologiczna, (3)
edukacja i umiejętności, (4) przedsiębiorczość i rozwój firm oraz (5) innowacje i kreatywność.
To wszystko przekłada się następnie na poziom produktywności, płac, cen i kosztów
pozwalających łącznie ocenić konkurencyjność gospodarki i określić dalsze perspektywy
wzrostu gospodarczego, wzrostu zatrudnienia oraz poprawy jakości życia.
Rysunek 2. Piramida konkurencyjności
Źródło: [4]
W toku prac nad ostatnim raportem dotyczącym konkurencyjności gospodarki irlandzkiej
Rada zdefiniowała następujące wyzwania/zagrożenia10:
•
utrata przewagi kosztowej jako efekt wzmocnienia euro względem dolara
amerykańskiego, szybkiego wzrostu cen i płac krajowych, co stanowi poważne
utrudnienie dla firm irlandzkich i wywołuje spadek zatrudnienia w sektorach
najbardziej narażonych na konkurencję międzynarodową,
•
niska produktywność w porównaniu z innymi rozwiniętymi gospodarkami jako efekt
wciąż niewystarczającego (niskiego) poziomu nakładów B+R (zob. rysunek 3)
i innowacji, co burzy modelowy obraz irlandzkiej gospodarki jako tej, która bazuje na
zaawansowanych technologiach i ma ambicje, by stać się gospodarką opartą na wiedzy.
10 Ibidem, ss. x–xi.
111
3. Polityka innowacyjna i edukacyjna
Rysunek 3. Poziom publicznych i prywatnych wydatków na edukację oraz B+R w Irlandii jako % PKB (1998–
2001)
Źródło: opracowanie własne na podstawie National Competitiveness Council, Annual Competitiveness
Report 2000, Forfas, May 2000, National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2001,
Forfas, December 2001, National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2002, Forfas,
November 2002, National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2003, Forfas,
November 2003, National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2004, Forfas,
October 2004
Tytułem uzupełnienia do powyższego zestawienia należy dodać, iż średnia wartość
wskaźnika wydatków B+R jako % PKB liczona dla OECD w 2002 roku wyniosła 2,24%,
podczas gdy celem Strategii Lizbońskiej jest osiągnięcie poziomu 3%. Według danych
zaczerpniętych z ACR 2004 wartość analizowanego wskaźnika ogółu wydatków B+R
w przypadku Irlandii uległa dalszemu pogorszeniu, wyniosła 1,15%11 (z tego wydatki sektora
publicznego mimo iż w okresie 1996–2003 wzrosły średnio o 12,9% kształtowały się na
poziomie 0,4% PKB12). Taki stan rzeczy można częściowo wytłumaczyć relatywnie słabszymi
możliwościami oddziaływania publicznego (zob. przytoczone wyżej wartości wskaźnika
wydatki budżetowe/PKB). Sytuacja ta jest ponadto świadectwem istniejącego konfliktu celów
(dylematu) między utrzymywaniem niskich podatków a oczekiwaniami (koniecznością)
w zakresie publicznego finansowania ważnych dla rozwoju gospodarczego zakresie
konkurencyjności przedsięwzięć.
Wskazane niedostatki w zakresie potencjału innowacyjnego irlandzkiej gospodarki wydają
się pozostawać w ścisłym związku z faktem, iż wydatki w zakresie edukacji oraz B+R mimo
wzrostu w wielkościach bezwzględnych nie dotrzymywały jednak kroku dynamice wzrostu
PKB. Podstawowa słabość tkwi ponadto w niskim poziomie wydatków samych przedsiębiorstw
w zakresie B+R – jest to zaledwie 0,8% PKB13, z czego 2/3 stanowią wydatki firm
zagranicznych, podczas gdy tylko 1/4 spośród nich decyduje się na ten rodzaj wydatków.
11 W zasadzie milczeniem należałoby potraktować wartość wskaźnika obliczonego dla Polski – 0,59% PKB.
12 Poziom publicznych wydatków B+R w innych wysoko rozwiniętych gospodarkach wynosił 1,09% PKB zarówno
USA, 1% PKB we Francji, 0,98% PKB w Finlandii, 0,95% PKB w Szwecji, 0,79% PKB w Niemczech i Norwegii,
0,74% PKB w Holandii oraz 0,7% PKB w Danii. Dane za: Forfas, State Expenditure on Science and Technology
2002 and 2003,Volume Two, Research and Development Budget, November 2004, s. 12. Cytowany tutaj raport
wskazuje na średni (8,2%) wzrost wydatków publicznych B+R w Polsce w latach 1996–2006.
13 Dla porównania wartość analizowanego wskaźnika dla gospodarki fińskiej wyniosła 2,41%, koreańskiej 2,18%,
szwajcarskiej 1,9% czy amerykańskiej 1,81%.
112
Przedsiębiorstwa irlandzkie cechuje natomiast duże rozproszenie w tym zakresie, bowiem
udział dziesięciu największych podmiotów pochodzenia krajowego w wydatkach B+R
rodzimych firm to tylko 25%. Mimo iż Irlandia uzyskała znaczące korzyści z tytułu napływu
BIZ związanych z zaawansowanymi technologiami, co poprzez transfer wiedzy i technologii
przyczyniło się do rozwoju krajowego sektora high-tech14, zaistniała uzasadniona konieczność
priorytetowego potraktowania tego problemu poprzez utrwalanie przewag konkurencyjnych w
tym zakresie, wzrost nakładów B+R oraz eliminację tzw. wąskich gardeł ograniczających
zdolności innowacyjne.
Dodatkowe zobowiązania związane są z członkostwem w Unii Europejskiej i obowiązkiem
realizacji zamierzeń sformułowanych m.in. w Strategii Lizbońskiej oraz inicjatywie eEurope.
Imperatywy te wpisują się w strategiczne cele założone w irlandzkim Narodowego Planu
Rozwoju na lata 2000–200615 Ramy finansowe dla ogółu działań innowacyjnych w Irlandii
zakładają, iż nakłady B+R ogółem w okresie 2000–2006 sięgną kwoty prawie 2,5 mld €16, tak
by następnie w roku 2010 osiągnąć poziom 2,5% PKB [1, 7] (nakłady B+R sektora
przedsiębiorstw mają wzrosnąć z 917 mln € (0,9% PKB) w roku 2001 do 2,5 mld €
(1,7% PKB) w roku 2010; Analogiczny wzrost wydatków publicznych ma z poziomu
422 mln € (0,4% PKB) w roku 2002 dojść do 1,1 mld € (0,8% PKB) w roku 2010).
Całość działań ma opierać się na dwóch w zasadzie oczywistych filarach, tj. sektorze szkół
wyższych (m.in. poprzez tworzenie sieci doskonałości, finansowe wzmocnienie prowadzonych
badań, osiągnięcie światowego poziomu rozpoznawalności szkół wyższych oraz prowadzonych
przez nie badań, zorientowany rynkowo proces kształcenia specjalistów w zakresie high-tech,
system nauki przez całe życie, transfer technologii, likwidację niepotrzebnych barier w dostępie
do profesjonalnych usług edukacyjnych i promocję tychże w wymiarze międzynarodowym 17)
oraz przedsiębiorstwach, zwłaszcza MSP (poprzez kredyt podatkowy dotyczący działalności
B+R, granty na wzmocnienie zdolności innowacyjnych rodzimych firm, fundusze kapitału
ryzyka oraz współpracę opartą przede wszystkim na partnerstwie publiczno-prywatnym
w zakresie zorientowanych rynkowo badań sektora publicznego). W obliczu wspomnianych
niekorzystnych tendencji Krajowa Rada ds. Konkurencyjności określiła zestaw środków
zaradczych (zob. rysunek 4 i rysunek 5)18.
14 W 2002 roku udział zatrudnionych w produkcyjnym sektorze high-tech wyniósł 6,89% (w Polsce 7,54%),
natomiast w usługowym sektorze high-tech 4,3% (brak danych dla Polski). Dane za: [12], s. 71.
15 Zasadna jest w tym miejscu mała dygresja. Chodzi mianowicie o wskazanie, iż głównym wyzwaniem irlandzkiego
Narodowego Planu Rozwoju 1994–1999 było bezrobocie (zob. rysunki 3 i 4), członkostwo w strefie euro oraz
zrównoważony rozwój regionów. Warto wobec tego bacznie obserwować, jeśliby zastosować prognozowanie
w oparciu o analogię osiągnięć, czy w okresie 2000–2006 można spodziewać się równie imponujących rezultatów.
16 Szczególne przesunięcie akcentów w tym zakresie obrazuje porównanie z wielkością nakładów B+R w okresie
1994–1999. Było to 0,5 mld €. Zapisy takie nakładają określone zobowiązania na rząd i pozostałe instytucje, co
ma podkreślać szczególne znaczenie nauki, technologii i innowacji i poprzez stabilność całego systemu
badawczego przekładać się na przyszły sukces.
17 Zob. [16], ss. 3–5.
18 Z racji przyjętego schematu badawczego, akcentującego pierwszorzędne znaczenie instrumentów polityki
innowacyjnej dla poziomu konkurencyjności gospodarki, działania proedukacyjne i proinnowacyjne zostały
potraktowane oddzielnie.
113
Rysunek 4. Rekomendacje irlandzkiej Krajowej Rady ds. Konkurencyjności w zakresie edukacji
Źródło: opracowanie własne na podstawie [14], ss. 15–19
Rysunek 5. Rekomendacje irlandzkiej Krajowej Rady ds. Konkurencyjności w zakresie innowacji i kreatywności
Źródło: opracowanie własne na podstawie [14], ss. 27–33.
4. Rozwój społeczeństwa informacyjnego
Następnym w kolejności wyzwaniem jest rozwój społeczeństwa informacyjnego. Szczególna
uwaga koncentruje się tutaj na konieczności wykorzystania wysokich kwalifikacji irlandzkiej
kadry (rodzimego kapitału intelektualnego) w zakresie technologii cyfrowych, bazujących na
wcześniejszym dynamicznym rozwoju firm softwarowych. Upowszechnienie dostępu do
szerokopasmowego internetu ma z kolei pozwolić na obniżenie kosztów korzystania z sieci.
Tania i sprawnie działająca płaszczyzna cyfrowa to także kluczowy warunek rozwoju
e-biznesu, rozumianego nie tylko w kategoriach handlu on-line, lecz również postrzeganego
jako metoda redukcji kosztów i strat (uzyskania większej nadwyżki konsumenta) poprzez
pobudzenie „cyfrowej świadomości”, restrukturyzację firm, wzrost efektywności
114
funkcjonowania rynku i lepszej produktywności, co oznacza w efekcie znaczący, pozytywny
wpływ na wskaźniki makroekonomiczne kraju19.
Powyższe spostrzeżenia, kontynuowanie zmian strukturalnych w kierunku serwicyzacji
gospodarki, świadomość siły konkurencji międzynarodowej połączone z wnikliwą analizą
zmian współczesnego modelu życia, pracy, nauki oraz spędzania czasu wolnego pozwoliły na
zidentyfikowanie pięciu atrakcyjnych obszarów charakteryzujących się najwyższym
potencjałem wzrostu, a w których przedsiębiorstwa irlandzkie posiadają już szereg
doświadczeń. Chodzi tu o e-learning (zwłaszcza dostęp do specjalistycznych szkoleń i kursów
zawodowych), rozwój specjalistycznych aplikacji przemysłowych i naukowych (jako
odpowiedź na unikatowe wymagania sektora high-tech), tworzenie bibliotek cyfrowych
(szeroki dostęp do wiedzy), sieci bezprzewodowe (upowszechnienie modelu tele-pracy, pracy
na odległość czy zapewnieniu dostępu do usług przy bez konieczności ograniczania mobilności
społeczeństwa) oraz przemysł gier komputerowych (sektor o niezwykle optymistycznych
perspektywach rozwojowych) [19]. W zasadzie oczywistym wydaje się fakt, iż osiągnięcie
sukcesu w tych dziedzinach uwarunkowane jest wielkością i efektywnym wykorzystaniem
możliwości wsparcia finansowego. Niezbędny element stanowią tutaj bardziej zaawansowane
formy kształcenia w zakresie technologii informatyczno-komunikacyjnych (ICT) na wyższych
latach studiów, fundusze kapitału początkowego oraz wsparcie kompetencyjne dla
powstających firm (tzw. start-ups)20. Powstaje tu więc luka, którą ma za zadanie wypełnić
funkcjonowanie klastrów innowacyjnych oraz elastyczny, multidyscyplinarny oraz oparty
głównie na praktycznym kształceniu projektowym model edukacji na poziomie średnim
i wyższym21.
5. Problem drenażu mózgów
Zasadna wydaje się w tym miejscu konkluzja, iż gospodarczy sukces Irlandii nie tylko wymusił
udoskonalenie procesów kształcenia rodzimych specjalistów, lecz w wymiarze
międzynarodowym pozwolił wykreować pozytywny obraz kraju oferującego zarówno
atrakcyjne perspektywy rozwoju zawodowego, jak i poprawy statusu materialnego. Przekłada
się to tym samym z jednej strony na możliwości aktywnego uczestnictwa gospodarki
irlandzkiej w procesie drenażu mózgów, z drugiej zaś wynika ze zwiększonego zainteresowania
i gotowości młodych specjalistów (zwłaszcza z byłych kolonii brytyjskich oraz nowych krajów
członkowskich Unii Europejskiej) do podjęcia pracy na „Zielonej Wyspie”. Rezygnacja
z zastosowania okresów przejściowych w zakresie swobodnego przepływu osób po
01.05.2004 roku wydaje się być bardzo wymownym, choć nie wyrażonym bezpośrednio
oczekiwaniem i świadomością potencjału ewentualnych korzyści, możliwych do osiągnięcia
poprzez napływ tańszej i silnie zmotywowanej siły roboczej. Warto zaakcentować, iż nie
chodzi tu tylko o zatrudnienie w obszarze najbardziej zaawansowanych technologii, lecz także
o prostsze zajęcia, którymi irlandzcy pracownicy z racji osiągniętego poziomu dobrobytu
niejednokrotnie nie są zainteresowani.
Silnych argumentów uzasadniających wyrażone przed momentem stanowisko dostarcza
funkcjonujący przy ministrze edukacji i nauki organ doradczy – grupa ekspercka analizująca
potrzeby gospodarki irlandzkiej w zakresie kluczowych dla jej dynamicznego rozwoju
umiejętności („zawodów przyszłości”). Przykładowo, w sporządzonym w październiku
2003 roku raporcie [20]22, do tej grupy zaliczono umiejętności w zakresie:
19 Zob. [13], ss. 4–6.
20 Autor świadomie pomija tu wpływ otoczenia legislacyjnego, które nie jest przedmiotem zainteresowań
badawczych.
21 Zob. [15], ss. 2–3.
22 [20]. Pierwszy raport dot. analizowanego zagadnienia powstał już w grudniu 1998.
115
•
•
•
•
•
•
•
•
technologii informacyjno-komunikacyjnych (m.in. software, projektowanie sieci,
usługi IT, inżynieria komputerowa,);
biotechnologii;
inżynierii przemysłowej (systemy elektroniczne, telekomunikacja, aparatura
medyczna, farmaceutyczna, chemiczna);
konstrukcji przemysłowych (architektura, budownictwo, planowanie przestrzenne,
usługi wykończeniowo-remontowe);
przetwórstwa żywności;
logistyki (zarządzanie łańcuchem dostaw, magazynowanie, spedycja, planowanie
logistyczne);
usług finansowych (zarządzanie aktywami finansowymi, bankowość, księgowość,
analityka ekonomiczno-statystyczna, usługi brokerskie, doradztwo podatkowe,
kredytowe);
„miękkich” aspektów organizacji i zarządzania (zarządzanie interpersonalne
i intrapersonalne, edukacja, szkolenia zawodowe).
6. Rozwój klastrów innowacyjnych
Na zakończenie należy koniecznie wspomnieć o ewolucji strefy Shannon. Jej utworzenie
(1958 r.) miało na celu wypełnienie luki po międzykontynentalnym porcie lotniczym, który
w latach 60. stracił swoje znaczenie23.
Strefa, położona w pobliżu miasta Limerick (zachodnie, atlantyckie wybrzeże Irlandii), stała
się obiektem szczególnej troski ze strony państwa. W konsekwencji podjętych działań (środki
publiczne oraz wspólnotowe przeznaczone zostały m.in. na granty kapitałowe, kształcenie,
zatrudnienie, bezpośrednie wsparcie innowacji oraz badana naukowe na wyższych uczelniach)
obszar ten odegrał kluczową rolę w pozyskiwaniu bezpośrednich inwestycji zagranicznych dla
Irlandii, przede wszystkim w zakresie wspomnianych wcześniej inwestycji proeksportowych,
związanych z zaawansowanymi technologiami (przemysł lotniczy, elektroniczny, elektryczny,
precyzyjny, telekomunikacja).
Uzyskane efekty spill-over oraz funkcjonowanie pierwszego w Irlandii Narodowego Parku
Technologicznego Limerick (od 1984 roku) umożliwiły podjęcie działań zmierzających do
utworzenia klastra innowacyjnego, który jednocześnie byłby skutecznym instrumentem
oddziaływania na rozwój regionalny. Obecnie spółka zarządzająca strefą (Irish Government’s
Regional Development Company for Ireland’s Shannon Region), wykorzystując różnego
rodzaju systemy zachęt finansowych oraz oferując pomoc w ocenie perspektyw powodzenia
projektów, kładzie szczególny nacisk na rozwój firm innowacyjnych w ramach sieci wiedzy
(Shannon Development Knowledge Network), w skład której wchodzi 5 parków
technologicznych: Birr Technology Centre, Information Park Ennis, Kerry Technology Park
Trale, National Technology Park Limerick oraz Tipperary Technology Park Thurles. Przy
każdym z nich funkcjonują inkubatory przedsiębiorczości tzw. InnovationWorks, oferujące
kompleksowe wsparcie biznesowe w startowej i początkowej fazie działalności (tzw.
mentoring) oraz powierzchnie biurowe wraz z pełną infrastrukturą.
Strategiczna wizja rozwoju regionalnego, stymulowanego działalnością strefy i klastrów,
zakłada w średniookresowej perspektywie (tj. do 2020 roku), iż [5]:
23 Zob. [18], ss. 197 i nast. oraz [5].
116
•
•
•
•
obszar Limerick – Ennis – Shannon stanie się motorem rozwoju irlandzkiej
gospodarki,
powstanie tzw. Alians Atlantycki – partnerstwo miast będących wrotami Irlandii
(Limerick, Galway, Cork) w zakresie technologii, turystyki i dziedzin z nimi
związanych,
utrzymanie zostanie intensywny proces inwestycyjny w kluczowych miastach (Birk,
Ennis, Trale, Thurles oraz Newcastle West),
wzmocniony zostanie rozwój obszarów wiejskich tego regionu.
7. Podsumowanie
Podsumowując, oddziaływanie państwa na gospodarkę poprzez mix instrumentów polityki
innowacyjnej, rozwoju regionalnego oraz edukacji wydaje się trafną odpowiedzią na wyzwania
globalizacji, wyrażające się poprzez narastającą presję/konieczność myślenia i działania
ukierunkowanych na strategiczny cel, jakim niezmiennie pozostaje międzynarodowa
konkurencyjność. Siła gospodarki wyraża się nie tylko stopniem jej otwarcia i osiąganych
korzyści w obszarze szeroko ujmowanych stosunków handlowych, lecz także w umiejętnym
wykorzystaniu zdobytych doświadczeń i wiedzy w procesie planowania strategicznego, którego
rytm nie wyznaczają jedynie kolejne wybory oraz perspektywy finansowe dotyczące podziału
środków z unijnego budżetu. Widać tu bardzo wyraźnie, jak bardzo ważnymi elementami
polityki gospodarczej są wizja rozwoju oraz konsekwencja w jej realizacji, co zarówno dla
wielkiego biznesu światowego, jak i małych rodzimych firm tworzy poczucie stabilności
i przewidywalności. Przykład Irlandii dobrze potwierdza zasadność podejścia, zgodnie
z którym, jak to wyraził M. Porter, konkurencyjność to maraton a nie sprint.
Literatura
[1] Building Ireland’s Knowledge Economy. The Irish Action Plan for Promoting
Investment in R&D to 2010, Report to the Inter-Department Committee on Science,
Technology and Innovation, July 2004.
[2] Grosse T., Polityka regionalna Unii Europejskiej i jej wpływ na rozwój gospodarczy:
przykład Grecji, Włoch, Irlandii i wnioski dla Polski, Instytut Spraw Publicznych,
Warszawa 2000 r.
[3] Grzybowski S., Historia Irlandii, wydanie drugie, poprawione i uzupełnione,
Ossolineum, Wrocław 1998 r.
[4] http://www.forfas.ie/ncc.
[5] http://www.shannonireland.ie.
[6] Ireland National Development Plan 2000–2006.
[7] Irish Council for Science, Technology and Innovation, State Expenditure
Priorities 2005, August 2004.
[8] National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2000, Forfas,
May 2000.
[9] National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2001, Forfas,
December 2001.
[10] National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2002, Forfas,
November 2002.
[11] National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2003, Forfas,
November 2003.
117
[12] National Competitiveness Council, Annual Competitiveness Report 2004, Forfas,
October 2004.
[13] National Competitiveness Council, Statement on Telecommunications, e-Business and
the Information Society, Forfas, July 2000.
[14] National Competitiveness Council, The Competitiveness Challenge 2004, Forfas,
September 2004.
[15] NCPP Forum on the Workplace in the Future, Responding to Ireland’s Skills Needs,
Expert Group on Future Skills Needs, February 2004.
[16] OECD Review on Higher Education In Ireland, Higher Education System and the
Needs of Enterprise Sector, submission by Forfas, 4th February 2004.
[17] Orłowski W., Droga do Europy: makroekonomia wstępowania do Unii Europejskiej,
Instytut Europejski, Łódź 1998 r.
[18] Rosa J., Wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych i środków finansowych
Wspólnot Europejskich na rozwój Irlandii po 1 stycznia 1973 roku, Wyższa Szkoła
Rozwoju Lokalnego, Warszawa-Żyrardów 2004 r.
[19] Strategy for Digital Content Industry in Ireland.
[20] The Fourth Report of the Export Group on Future Needs Skills, Responding to
Ireland’s Skills Needs, Forfas, October 2003.
118
119
Gospodarka żywnościowa Dolnego Śląska
KRYSTYNA SZYBIGA
Akademia Rolnicza, Wrocław
Streszczenie: Sprawnie funkcjonujący agrobiznes jest warunkiem prawidłowego rozwoju regionu, stanowi
bowiem znaczący subsystem gospodarki. Na Dolnym Śląsku obserwuje się poważną nierównowagę
żywnościową. Największe niedobory żywności z własnej produkcji dotyczy warzyw, owoców, mleka oraz
mięsa. Sytuacja ta nie znajduje uzasadnienia, bowiem w regionie istnieją dobre warunki do produkcji rolnej.
W znacznym stopniu niewykorzystane są też zdolności produkcyjne istniejących zakładów przemysłu
spożywczego. Dolny Śląsk nie jest konkurencyjny wobec producentów z innych województw.
W konsekwencji powoduje to ograniczenie możliwości sprzedaży przez rodzimych producentów surowców
rolnych i producentów żywności. Szans zmiany tej sytuacji należy upatrywać w poprawie pozycji zakładów
przetwórstwa rolno-spożywczego, które z reguły pełnią rolę integratora gospodarki żywnościowej.
1. Wstęp
Polityka wobec gospodarki żywnościowej (agrobiznesu) nieodłącznie wiąże się z koniecznością
uwzględniania koncepcji rozwoju obszarów wiejskich i jej perspektyw. Szczególnie duże
zmiany w tym zakresie następują w wyniku przystąpienia Polski do UE i realizacji Wspólnej
Polityki Rolnej.
Z wizji rozwoju wsi polskiej do 2025 roku opracowanej pod kierunkiem prof. Jerzego
Wilkina wynika, że polską wieś czekają wielkie zmiany, które obejmą podstawowe dziedziny
funkcjonowania obszarów wiejskich. Prognozy demograficzne pokazują, że udział ludności
wiejskiej będzie wzrastał i w roku 2030 wyniesie 42,6%. Szczególnie szybko następował
będzie wzrost ludności w miejscowościach znajdujących się do 50 km od większych miast,
w których chętnie osiedlać się będą głównie ludzie w wieku poprodukcyjnym. Jednocześnie
głównym źródłem dochodów na wsi będą małe firmy m. in. ze sfery agrobiznesu. Przewiduje
się też, iż w produkcji roślinnej w dalszym ciągu ważną rolę będą odgrywać: uprawa zbóż
i ziemniaków. Zwiększy się areał uprawy roślin energetycznych. W produkcji zwierzęcej
dominować będą nadal trzoda, drób i chów krów mlecznych. Nowością będzie
upowszechnianie się ranczowej hodowli bydła mięsnego. Nastąpi również renesans hodowli
owiec.
Użytkowane rolniczo będą głownie grunty dobrej jakości położone na obszarach
o korzystnych warunkach uprawy. Z produkcji wypadnie w związku z tym około 3,6 mln ha
użytków rolnych, z czego 55% przeznaczone zostanie pod zalesienie.
Rozwiną się dwie charakterystyczne grupy gospodarstw rolnych, a mianowicie:
120
1. gospodarstwa nastawione na sprostanie konkurencji rolnictwa światowego. Będą się
one wyróżniać dużą skalą produkcji i technologiami chroniącymi środowisko.
2. gospodarstwa wykorzystujące nadwyżki czasu pracy rodzin i wytwarzające dobra:
a) najwyższej jakości (głównie w ramach rolnictwa ekologicznego);
b) produkty unikalne i charakterystyczne dla poszczególnych regionów kraju (np.
proso, gęsi, etc.).
Na lata 2007–2013 Komisja Europejska przewiduje utworzenie specjalnego funduszu
rozwoju obszarów wiejskich, które muszą służyć realizacji następujących celów:
1. poprawie konkurencyjności sektora rolnego,
2. poprawie kondycji środowiska przyrodniczego i krajobrazu poprzez racjonalną
gospodarkę ziemią,
3. poprawie warunków życia ludności wiejskiej oraz wsparcie dywersyfikacji
działalności gospodarczej.
Istotnym czynnikiem rozwoju obszarów wiejskich będzie postęp w informatyzacji,
telekomunikacji i transporcie [5].
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie specyfiki gospodarki żywnościowej
Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem możliwości zaspokojenia popytu na
podstawowe produkty z własnej produkcji rolnej. Dokonano też analizy potencjału przemysłu
spożywczego oraz procesu dostosowania zakładów do wymogów unijnych, a także źródeł
zaopatrzenia województwa w żywność. W opracowaniu wykorzystano dostępne na dzień
31.07.2005 dane statystyczne GUS, Urzędu Statystycznego we Wrocławiu, Agencji Rynku
Rolnego, Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz Wojewódzkiego Inspektoratu
Weterynarii we Wrocławiu. W pracy wykorzystano również badania przeprowadzone
w zakładach przemysłu rolno-spożywczego oraz obiektach żywienia zbiorowego, sklepach
detalicznych i punktach sprzedaży na rynkach hurtowych w ramach prac nad Wojewódzkim
Programem Rozwoju Sektora Rolno-Spożywczego, prowadzonych na zlecenie Urzędu
Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego w 2002 roku.
2. Ogólna charakterystyka gospodarki żywnościowej
Dolnego Śląska
Sprawnie działający agrobiznes jest warunkiem prawidłowego rozwoju regionu, stanowi
bowiem znaczący subsystem gospodarki. Na Dolnym Śląsku w okresie poprzedzającym
przystąpienie Polski do UE w gospodarce żywnościowej pracowało 17,3% zatrudnionych
(średnio w kraju 30,6%), wytwarzając 7,1% produktu globalnego (w kraju 11% krajowego
produktu globalnego) [9]. Jednocześnie obserwowano stały spadek udziału sektora rolniczego
w wytwarzaniu wartości dodanej [10]. Udział ten w województwie był niższy niż przeciętnie
w kraju. Najwyższy udział rolnictwa w wartości brutto występował w podregionie
wrocławskim, co ma związek z pełnieniem funkcji żywicielskich wobec aglomeracji
wrocławskiej. Zdecydowanie wyższy udział w tworzeniu wartości dodanej przez sektor rolny
miały sąsiednie województwa i regiony Czech, a Niemcy i Unia Europejska jako całość
charakteryzowały się niskim udziałem tego sektora w gospodarce (tabela 1).
121
Tabela 1. Sektorowa struktura tworzenia wartości dodanej brutto w województwie dolnośląskim, kraju i Unii
Europejskiej w 2001 roku
Z tego
Wyszczególnienie
UNIA EUROPEJSKA
UE-25
UE-15
UE-10
POLSKA
Polska
Dolnośląskie
Jeleniogórsko-wałbrzyski
Legnicki
Wrocławski
Miasto Wrocław
Lubuskie
Opolskie
Wielkopolskie
SĄSIEDNIE REGIONY
Republika Czeska
Severowychod
Liberecky
Kralovehradecky
Pardubicky
Niemcy
Saksonia
Gorlitz, Kreistreie
Niederschlesischer
Oberlaustizkreis
Lobau-Zittau
Sektor I
(rolnictwo,
hodowla,
leśnictwo,
łowiectwo,
rybołówstwo)
Sektor II
(przemysł,
budownictwo)
Sektor III
(usługi)
100
100
100
2,20
2,12
4,01
27,7
27,48
32,32
70,10
70,40
63,68
100
100
100
3,76
2,73
3,52
31,44
33,82
33,29
64,8
63,45
63,19
100
100
100
100
100
100
2,91
7,30
0,10
3,99
5,00
6,66
45,48
36,34
26,23
30,69
35,76
33,27
51,60
56,37
73,67
65,32
59,24
60,07
100
100
100
100
100
100
100
100
100
3,70
4,98
2,37
5,63
6,45
1,22
1,55
0,22
3,83
37,92
48,09
53,48
46,82
44,99
29,12
29,50
22,49
34,26
58,38
46,93
44,14
47,56
48,56
69,66
68,96
77,28
61,91
100
2,94
24,02
73,04
Ogółem
Źródło: [10] za EUROSTAT
Dolny Śląsk stanowi duży i skoncentrowany rynek zbytu dla produktów żywnościowych.
Region ten zajmując 6,4% powierzchni kraju zamieszkiwany był przez około 3 mln osób,
z tego aż 71,1% ludności mieszkało w miastach1. Tym samym gęstość zaludnienia wyższa była
o 19% niż przeciętnie w Polsce i wynosi 145 osób na 1 km 2. Użytki rolne (UR) Dolnego Śląska
stanowiły 6,3% krajowych użytków. Na 1 mieszkańca przypadało 0,39 ha UR, wobec 0,48 ha
1
Według stanu na 31.12.2003 r.
122
w Polsce. Wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej wynosił 74,9 punktów
i przekraczał o 12,5% średnią krajową. Jednocześnie obszary UR o niekorzystnych warunkach
działania (ONW, ang. Less Favoured Areas – LFA) zgodnie z ustawą z dnia 28 listopada
2003 roku o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji
Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (Dz. U. Nr 229, poz. 2273)
w województwie Dolnośląskim zajmowały 251 tys. ha, co stanowiło 23,8% użytków rolnych
w regionie i perspektywicznie wymagają zmiany kierunków wykorzystania.
Ogólna powierzchnia gruntów ornych w województwie dolnośląskim wynosiła w 2003 roku
6,5% powierzchni gruntów ornych w Polsce, a wiodącym kierunkiem była produkcja roślinna,
która stanowiła 62,9% globalnej produkcji rolniczej2 (tj. o około 10 punktów procentowych
więcej niż średnio w kraju). W produkcji roślinnej dominowały zboża (34%), uprawy
przemysłowe (7,5%) i ziemniaki (6,7%). Specjalnością produkcyjną województwa była
produkcja kukurydzy, która stanowiła aż 26,2% krajowej powierzchni jej zasiewów,
a produkcja – 27,4% zbiorów. Duży udział w zbiorach krajowych miały też rzepak (13,2%),
pszenica (13,2%) i buraki cukrowe (8,5%).
Z danych Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku wynika, że spośród 141.336
gospodarstw rolnych chowem bydła zajmowało się jedynie 15,3% gospodarstw (13,7%
chowem krów), trzody chlewnej 17,5%, drobiu 25%, a owiec 0,5%.
Udział zwierząt analizowanego województwa w pogłowiu krajowym był niewielki
i wynosił: dla bydła 2,3%, trzody chlewnej 2,8%, drobiu 4,1% i owiec 3,8%, a produkcja żywca
uzyskana w województwie stanowiła odpowiednio: 2,7%, 3%, 5,7% i 6,9%, oraz 2,2%
produkcji mleka.
Jednocześnie w strukturze towarowej produkcji rolniczej dominowały: zboża (36%), żywiec
rzeźny (25%), rośliny przemysłowe (11%) i jaja (10%) (rysunek 1).
Rysunek 1. Struktura towarowej produkcji rolniczej w województwie dolnośląskim w 2002 roku
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych statystycznych [1]
Skup zbóż w województwie dolnośląskim w 2003 roku wyniósł 1,3 mln ton (17,4% skupu
krajowego). Znaczny udział w skupie krajowym miał też dolnośląski skup ziemniaków (11%),
a skup produktów zwierzęcych wahał się od 2 do 4% (tabela 2).
2
Struktura produkcji została ustalona na podstawie danych za 2002 rok.
123
Tabela 2. Towarowość wybranych produktów na Dolnym Śląsku i w Polsce w 2003 roku
Dolny Śląsk
Wyszczególnienie
Zboża (t)
Zboża
podstawowe (t)
Ziemniaki (t)
Bydło (t)
Trzoda chlewna
(t)
Drób (t)
Mleko (tys. l)
Warzywa (t)
Owoce (t)
Buraki cukrowe
(t)
Rzepak i rzepik (t)
Polska
Produkcja
Towarowość
(%)
1 335 016
2 051 454
65,1
7 598 800
23 390 758
32,5
947 497
1 458 434
65,0
6 559 400
17 855 370
36,7
134 659
11 735
617 632
15 907
21,8
73,8
1 425 300
498 300
137 314 991
591 067
1,0
84,3
49 644
84 712
58,6
2 006 100
2 832 521
70,8
54 197
158 302
32 942
7 461
70 555
258 200
119 451
52752
76,8
61,3
24,2
14,1
1 227 786
11 545 945
4420 000
3309 000
91,5
63,4
27,7
32,7
1 002 126
1 002 350
100
11 739 509
100,0
104 587
104 936
99,7
1 123 300
7 315 800
1 226 000
1 082 200
11 739
300
709 900
792 971
89,5
Skup
Skup
Produkcja
Towarowość
(%)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS [6], [7]
Porównanie produkcji roślinnej (która stanowi podstawę całej produkcji żywności)
wyrażonej w jednostkach zbożowych (j.z.) wskazuje, że produkcja roślinna regionu zbliżona
była w przeliczeniu na 1 mieszkańca do średniej krajowej (12,64 j.z. w Polsce, a 12,71 j.z.
W województwie). Jednakże struktura produkcji roślinnej oraz niska obsada zwierząt
gospodarskich wskazują na poważną nierównowagę żywnościową [4].
3. Przetwórstwo surowców rolnych na Dolnym Śląsku
Zestawienie dostępnych publikowanych danych statystycznych dotyczących żywności
wyprodukowanej przez przemysł spożywczy w województwie na tle kraju dowodzi, że w latach
2000–2003 produkowało się przeciętnie 1,7% mięsa wołowego, 2,7% mięsa wieprzowego,
2,2% mleka płynnego, 0,6% masła, 10,4% cukru, 3,1% wódki oraz 3,0% piwa, co jest udziałem
niewielkim w relacji do udziału zamieszkałej ludności (7,6% ludności w kraju).
W analizowanym okresie na Dolnym Śląsku zmniejszyła się produkcja większości wyrobów
żywnościowych (zestawionych w tabeli 3). Największe różnice dotyczyły mleka spożywczego
(spadek o 10,8 mln l), cukru (o 81 tys. t) i piwa (o 600 tys. hl). Zwiększyła się natomiast
produkcja żywca trzody chlewnej (o 3,9 tys. t) i mąki żytniej (o 5,9 tys. t).
Tabela 3. Produkcja ważniejszych wyrobów na tle kraju
Wyszczególnienie
Produkty uboju
wliczane do
wydajności ubojowej
bydła i cieląt w tys.
t
trzody chlewnej w
tys. t
Mleko płynne
przetworzone w mln
l
Dolny Śląsk
Polska
2000
2001
2002
2003
3,9
3,2
1,4
1,4
20,7
20,4
20,5
47,1
43,1
39,7
2000
2001
2002
156
133
135
25,6
704
701
36,3
1787
1845
Dolny Śląsk w % Polski
2003
2000 2001
2002
2003
172
2,5
2,4
1
0,8
835
1033
2,9
2,9
2,5
2,5
1861
1992
2,6
2,3
2,1
1,8
124
Wyszczególnienie
Masło oraz inne
tłuszcze otrzymane z
mleka w tys. t
Mąka w tys. t
Dolny Śląsk
Polska
2000
2001
2002
2003
1,2
1,1
0,8
0,7
2000
Dolny Śląsk w % Polski
2001
2002
139
154
158
2003
2000 2001
2002
2003
167
0,8
0,7
0,5
0,4
pszenna
267,5 165,8
157,3
262,2
.
.
.
.
-
-
-
-
żytnia
10,8
11,2
16,7
.
.
.
.
-
-
-
-
241,2 181,7
192
160
2009
1543
2030
1949
12
11,8
9,5
8,2
2,6
1,45
1,67
2,78
66,5
57,4
60,7
79,6
3,9
2,5
2,7
3,4
1028
883,8
791,6
438,5
25200
25200
26900
28600
4,1
3,5
2,9
1,5
Cukier (w
przeliczeniu na
biały) w tys. t
Wódka czysta
(w przeliczeniu na
100%) w mln l
Piwo otrzymywane
ze słodu w tys. hl
10,2
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS [6], [7]
Produkcją żywności w roku 2004 zajmowało się 1999 przedsiębiorstw. Analiza ilości
przedsiębiorstw sektora rolno-spożywczego zarejestrowanych w systemie REGON prowadzi do
ustalenia, że w latach 2002–2004 ich liczba zmniejszyła się o 276, a spadek dotyczył głównie
firm najmniejszych, tj. firm mikro zatrudniających do dziewięciu osób. Firmy mikro stanowiły
w ostatnim roku analizy aż 73% przedsiębiorstw (rysunek 2, tabela 4).
15
Podmioty nie prowadzące
działalności
319
1984
Podmioty aktywnie
prowadzące działalność
2004
2002
1956
1999
Podmioty razem
2275
0
250
500
750
1000
1250
1500
1750
2000
2250
2500
Rysunek 2. Podmioty sektora rolno-spożywczego na Dolnym Śląsku w 2002 i 2004 roku
Źródło: opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
Najliczniejszą grupę zakładów sektora rolno-spożywczego, bo aż 51% wszystkich firm,
stanowiły jednostki produkujące wyroby piekarnicze (branża piekarnicza) oraz przemysłu
mięsnego (15%) (tabela 5).
125
Tabela 4. Ilość podmiotów sektora rolno-spożywczego podana w zależności od liczby zatrudnionych
Wyszczególnienie
Liczba
2004
do 9 osób
od 10 do 49 osób
od 50 do 249 osób
250 i powyżej
Razem
Struktura
2002
1457
449
84
9
1999
1751
430
76
18
2275
2004
2002
73%
22%
4%
0%
100%
77%
19%
3%
1%
100%
Źródło: opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
Tabela 5. Liczba przedsiębiorstw sektora rolno-spożywczego wg branż
Branża
Produkcja przetwórstwo
i konserwowanie mięsa
Przetwórstwo ziemniaków
Przetwórstwo owocowo-warzywne
Przetwarzanie i konserwowanie ryb
i produktów rybołówstwa
Przemysł tłuszczowy
Przetwórstwo mleka i wyrób serów
Produkcja lodów
Wytwarzanie produktów
przemiału zbóż
Wytwarzanie skrobi
i produktów skrobiowych
Produkcja pasz
Produkcja wyrobów piekarniczych
Produkcja cukru
Produkcja wyrobów cukierniczych
Produkcja makaronów
i wyrobów mącznych
Przetwórstwo herbaty i kawy
Produkcja przypraw
Produkcja artykułów żywnościowych
Przemysł fermentacyjny
Produkcja wód mineralnych i
gazowanych napojów bezalkoholowych
Produkcja wyrobów tytoniowych
Razem
2004
2002
Aktywne Nieaktywne Aktywne
Nieaktywne
303
3
332
74
5
71
1
5
65
3
31
32
30
3
7
31
29
28
6
30
25
1
4
99
10
2
1
48
996
11
42
10
54
0
9
97
93
15
8
13
60
22
6
12
58
23
4
4
10
20
78
78
30
2
1987
1
1965
1
309
100
2
2
47
1028
8
44
1
2
2
1
12
Źródło: opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
126
Ocena ilości zakładów w ujęciu przestrzennym wskazuje, że najwięcej przedsiębiorstw
zlokalizowanych było w powiatach: świdnickim, kłodzkim, wrocławskim oraz
dzierżoniowskim. Ich liczba najbardziej zwiększyła się w powiatach: wrocławskim (o 18),
jeleniogórskim (o 9), lubańskim (o 7), oławskim (o 6), dzierżoniowskim (o 6) oraz strzelińskim
(o 5) (rysunek 3).
bolesławiecki
dzierżoniowski
głogowski
górowski
jaworski
jeleniogórski
kamiennogórski
kłodzki
legnicki
lubański
lubiński
lwówiecki
milicki
oleśnicki
oławski
polkowicki
strzeliński
średzki
świdnicki
trzebnicki
wałbrzyski
wołowski
wrocławski
ząbkowicki
zgorzelecki
złotoryjski
0
25
50
75
100
2004
2002
125
150
175
200
Rysunek 3. Liczba podmiotów aktywnych w województwie dolnośląskim wg powiatów (bez uwzględnienia
miast grodzkich)
Źródło: opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
127
Porównanie ilości podmiotów przemysłu spożywczego w latach 2002–2004 w miastach
grodzkich. wskazuje, że ich ilość wzrosła z 500 do 512, a najwięcej przedsiębiorstw mieściło
się we Wrocławiu (17% ogółu przedsiębiorstw na Dolnym Śląsku) (rysunek 4).
337
320
Wrocław
Jelenia Góra
54
52
Legnica
49
53
72
75
Wałbrzych
0
100
200
2004
300
400
2002
Rysunek 4. Liczba podmiotów aktywnych w miastach grodzkich województwa dolnośląskiego
Źródło: opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
Przeprowadzone badania w zakresie bazy zakładów przemysłu spożywczego w regionie
pozwoliły stwierdzić istotną rozbieżność między danymi Urzędu Statystycznego, a faktyczną
ilością zakładów prowadzących działalność gospodarczą. W wielu bowiem przypadkach firmy
figurujące w rejestrze REGON jako aktywne nie prowadzą działalności w ogóle lub
w deklarowanym zakresie.
4. Charakterystyka przetwórstwa rolno-spożywczego
w okresie poprzedzającym wejście do Unii Europejskiej
Charakterystykę przemysłu spożywczego przeprowadzono w oparciu o dane uzyskane
z 227 zakładów należących do 8 branż przetwórstwa surowców rolnych.
Tabela 6. Charakterystyka mocy produkcyjnych przedsiębiorstw przemysłu spożywczego
Przemysł
Zbożowo-młynarski (t)
Paszowy (t)
Ziemniaczany (t)
Spirytusowy
• przetwórstwo
zbóż (t)
• przetwórstwo
ziemniaków (t)
Zdolność
produkcyjna
Przerób
rzeczywisty
Stopień
wykorzystania
zdolności
produkcyjnej (%)
Sprzedaż
poza
województwo
(%)
809 646
658 011
81
26
323 500
43 000
235 565
30 015
73
71
78
79
3 786,7
2 337,5
68
50
12 600
2 300
18
50
128
Owocowowarzywny (t)
Mięsny (t)
Drobiarski (t)
Mleczarski (l)
62 170
30 428
49
65
104 408
25 603
264 462 000
63 751
16 478
132 905 950
61
64
50
35
19
24
Źródło: opracowanie własne na podstawie [8]
Łączna zdolność przerobowa (przemiałowa) przemysłu zbożowo-młynarskiego w 2001 roku
wynosiła 809,7 tys. ton, tj. 3067 ton na dobę. Przeciętne wykorzystanie zdolności przerobowej
w tych zakładach kształtowało się na wysokim poziomie (81%). Prawie 60% przemiału
skoncentrowane było w 6 największych zakładach, a średni stopień zużycia majątku trwałego
wynosił 50%.
W kampanii cukrowniczej 2001/2002 w rejonie Dolnego Śląska funkcjonowało
11 cukrowni. Dobowy przerób wynosił w analizowanej kampanii 29 tys. t. W optymalnym
czasie trwania kampanii możliwy był przerób od 1872 do 2106 tys. t buraków. W trakcie
kampanii 2004/2005 przyznano limity produkcji 8 cukrowniom, a przerób buraków realizowały
jedynie 4 cukrownie, które przetworzyły około1 mln ton buraków.
Na terenie województwa dolnośląskiego funkcjonowały 4 zakłady przetwórstwa
ziemniaczanego, w tym dwa wytwarzające skrobię i produkty skrobiowe, jeden zakład słonych
przekąsek na bazie ziemniaków (głównie chipsów) oraz zakład produkcji mrożonek
ziemniaczanych (frytek). Na podstawie szacunku ekspertów, w zakładach przemysłu
ziemniaczanego działających na terenie województwa roczna zdolność przerobu ziemniaków
kształtowała się na poziomie 350 tys. t. Ocenia się, iż istniały znaczne rezerwy zwiększenia ich
mocy przerobowej.
Roczna zdolność przerobu surowca w przemyśle olejarskim wynosiła 40 tys. t
wykorzystywana była w 100%. Największym zakładem obsługującym producentów rzepaku na
Dolnym Śląsku jest Kama-Foods w Brzegu.
Z przeciętnej zdolności produkcyjnej zakładów branży owocowo-warzywnej wynika, iż na
Dolnym Śląsku można było rocznie przerobić ok. 130 tys. t warzyw i owoców.
Łączna roczna zdolność ubojowa przemysłu mięsnego wynosiła 246,2 tys. jednostek
przeliczeniowych3, zdolność produkcyjna rozbioru ok. 97 tys. t, a przetwórstwa mięsa 60,5 tys.
t. Mięsa mielonego można było wyprodukować 5,2 tys. t.
W branży drobiarskiej (wg stanu na 30.09.2002r.) funkcjonowało 31 zakładów. Roczna
zdolność produkcyjna zakładów drobiarskich określona jest dla uboju na poziomie 53,6 mln
jednostek przeliczeniowych. Zdolność produkcyjna rozbioru ustalona była na poziomie
22,6 tys. t. Możliwości roczne w zakresie przetwórstwa były rzędu 30,5 tys. t, a produkcji mięsa
mielonego 0,5 tys. t. Małe zakłady (zatrudniające do 9 osób) dysponowały przeciętną mocą
przerobową rzędu 740 t, co stanowiło 23% możliwości produkcyjnych badanych zakładów.
Analizowane zakłady drobiarskie charakteryzowały się stosunkowo nowym parkiem
maszynowym, bowiem stopień zużycia majątku trwałego wahał się od 10 do 50%.
Przeciętna zdolność przerobu mleka w ankietowanych mleczarniach wynosiła 14,7 mln
litrów, a jej wykorzystanie w roku 2001 kształtowało się na poziomie 7,4 mln litrów czyli około
50%. Konsekwencją niskiego wykorzystania zdolności produkcyjnej było uzyskiwanie niskiej
bądź ujemnej rentowności produkcji
Największą część swojej produkcji poza województwo sprzedawały przedsiębiorstwa
z branży ziemniaczanej (79% sprzedaży), paszowej (78%) i owocowo-warzywnej (65%).
3
W ustalaniu zdolność ubojowej zakładów przemysłu mięsnego wg wymogów UE stosuje się jednostki
przeliczeniowe, które wynoszą odpowiednio dla 1 sztuki bydła 1, dla trzody pow. 100 kg – 0,2 a od 15 do 100 kg –
0,15, dla prosiąt 0,05, dla pozostałych gatunków 0,1. Przy ustalaniu maksymalnej rocznej zdolności produkcyjnej
przyjęto czas nominalny równy 50 tygodni w roku.
129
5. Ocena dostosowania zakładów do wymogów UE
Kategoryzacja zakładów w okresie przedakcesyjnym obejmowała ich podział na następujące
kategorie:
•
kat A – podmioty, które w momencie inwentaryzacji spełniały wymagania określone
prawem UE i mogły wprowadzać swoje towary na obszar Wspólnego Rynku,
•
kat B1 – podmioty, które podjęły się spełnienia wymagań UE do momentu akcesji,
tj. 1.05.2004 roku,
•
kat B2 – objęła podmioty, które korzystają z okresów przejściowych (do końca
2007 roku w branży mięsnej, a do końca 2006 w branży mleczarskiej),
•
kat C – to podmioty, które zrezygnowały z dostosowania zakładów do wymagań
unijnych.
W okresie poprzedzającym integrację Polski ze strukturami unijnymi 4 na Dolnym Śląsku do
kategorii A zakwalifikowano jedynie 4 zakłady mięsne. Do kategorii B1 zaliczono
121 zakładów, do kategorii B2 – 6, a do kategorii C – 43 podmioty. W pozostałych branżach
pracujących w oparciu o surowce pochodzenia zwierzęcego żaden z zakładów nie spełniał
wymogów pozwalających na zaliczenie ich do kategorii A. W branży mleczarskiej 11 zakładów
należało do kategorii B1, 7 to jednostki kategorii B2, a 3 zakłady należały do kategorii C.
W branży drobiarskiej do kategorii B1 zaliczono 21 zakładów, 4 zakłady korzystały z okresów
przejściowych, a 6 zakładów zrezygnowało z dostosowania do wymogów unijnych
(kategorii C).
Z chwilą przystąpienia do UE kategoryzacja zakładów uległa modyfikacji. Kategoria
A dotyczy zakładów posiadających uprawnienia handlowe na rynki krajów członkowskich.
Zakłady B1 to te, które mają uprawnienia handlowe na terenie Polski, a B2 to zakłady, które
uzyskały okresy przejściowe związane z dostosowaniem do wymogów unijnych. Pozostałe
zakłady mogą realizować sprzedaż bezpośrednią, polegającą na zaopatrywaniu końcowych
odbiorców (tj. konsumentów) za pośrednictwem sklepów zlokalizowanych jedynie na terenie
powiatu, w którym realizowana jest produkcja lub w graniczących powiatach.
Według informacji Wojewódzkiego Inspektoratu Weterynarii we Wrocławiu z sierpnia
2005 roku można stwierdzić, że wiele zakładów dokonało znaczących modernizacji.
Zatwierdzenie (czyli uprawnienie do wprowadzenia swoich produktów na rynek unijny)
uzyskało ponad 40 zakładów pracujących w oparciu o surowce zwierzęce. W grupie tej
przeważają zakłady mięsne (19). Kategorię A uzyskało też 14 mleczarni, 8 zakładów
drobiarskich i 5 zakładów rybnych [2].
6. Dystrybucja żywności
Z badań Instytutu Rynku Wewnętrznego i Konsumpcji w Warszawie dotyczących warunków
współpracy producentów i dystrybutorów artykułów żywnościowych wynika, że w warunkach
nasilającej się konkurencji na rynku żywnościowym coraz większe znaczenie dla rozwoju
przedsiębiorstw przemysłu spożywczego ma współpraca z firmami handlowymi oraz dobra
znajomość istniejących kanałów dystrybucji żywności [3]. Do głównych kanałów dystrybucji
żywności należą: targowiska, sklepy i hurtownie. Szczególną rolę w zakresie obrotu żywnością
na Dolnym Śląsku pełni Centrum Hurtu Rolno-Spożywczego, którego zadaniem jest
profesjonalny handel hurtowy.
Specyfiką handlu polskiego jest silne rozdrobienie sieci handlowej, co potwierdza również
struktura sprzedaży na Dolnym Śląsku. Liczba sklepów, w których sprzedaje się żywność
4
Według stanu na 30.09.2002 r.
130
(ogólnospożywcze, owocowo-warzywne, mięsne, rybne, piekarniczo-ciastkarskie) zmniejszyła
się w latach 2000–2003. Jednocześnie liczba zatrudnionych wzrosła, co wiązało się z faktem
likwidacji nierentownych podmiotów, głównie drobnych sklepików osiedlowych (tabela 7).
Tabela 7. Sklepy i stacje paliw w województwie dolnośląskim
Wyszczególnienie
Ogółem
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
Ogólnospożywcze
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
Owocowo-warzywne
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
Mięsne
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
Rybne
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
Piekarniczo-ciastkarskie
Liczba sklepów
Liczba zatrudnionych
Udział w liczbie ogółem (%)
2000
2001
2002
2003
32 987
77 781
100
32 228
78 970
100
32 223
79 512
100
32 598
83 565
100
11 089
29 972
34
10 957
29 251
34
11 089
30 319
34
11 060
33 249
34
862
1 314
3
563
937
2
575
1 021
2
582
985
2
1 205
2 612
4
1 182
2 716
4
1 204
2 695
4
1 279
2 875
4
132
246
0,4
121
235
0,4
116
229
0,4
114
210
0,3
378
806
1
415
972
1
402
926
1
394
799
1
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych US we Wrocławiu [7]
7. Pochodzenie żywności w sieci dystrybucji na Dolnym Śląsku
Z sondażu rynku wybranych grup produktów żywnościowych przeprowadzonego w 348
jednostkach kupujących żywność w ilościach hurtowych [8] wynika, iż dużą część rynków
analizowanych produktów zajmują dostawcy spoza województwa dolnośląskiego,
a mianowicie:
•
Mięso sprzedawane w badanych sklepach i jednostkach żywienia zbiorowego
pochodziło głównie z województwa wielkopolskiego (44,5%). Dolnośląscy producenci
mieli jedynie 27,4% udział w rynku.
•
Na rynku mięsa drobiowego i jego przetworów zdecydowaną przewagę uzyskiwali
dostawcy dolnośląscy (57%). Liczącym się konkurentem w jego dostawach byli
producenci wielkopolscy (23,7% udziału w rynku).
131
Na rynku jaj zdecydowanym liderem byli producenci dolnośląscy (74,2% udziału
w rynku). Ich ofertę uzupełniali dostawcy z Wielkopolski (17,6%) i Opolszczyzny
(5,3%).
•
Rynek mleka zdominowany był przez dostawców z trzech województw:
wielkopolskiego (32,5%), dolnośląskiego (25,1%) i mazowieckiego (17,6%), którzy
łącznie opanowali ponad 75% rynku.
•
W sprzedaży produktów zbożowych zdecydowaną przewagę osiągnęli dostawcy
dolnośląscy (72,5% udziału w rynku).
•
Na rynku owoców i warzyw największy udział mieli producenci dolnośląscy. Spośród
pozostałych dystrybutorów najsilniejszą pozycję mieli dostawcy z województw
łódzkiego (21,5%), wielkopolskiego (14%) i małopolskiego (9,4%).
•
Wśród badanych dostaw cukru na lokalny rynek z województwa dolnośląskiego
pochodziło jedynie 21% dostaw, a spośród innych województw dominowali dostawcy
wielkopolscy (34%).
Tak znaczny „import” żywności z innych regionów kraju, zwłaszcza Wielkopolski,
świadczy o słabości dolnośląskiego sektora produkcji i przetwórstwa żywności, który nie jest
w stanie zaspokoić popytu rodzimych konsumentów [8].
•
8. Analiza samowystarczalności województwa w zakresie
żywnościowych surowców rolnych
W latach 1990–2003 największy wzrost spożycia żywności w 1 mieszkańca w kraju dotyczył
mięsa drobiowego (wzrost o 159%), tłuszczów roślinnych (wzrost o ponad 132%) i owoców
(wzrost o 89%). Jednocześnie mniej spożywa się masła i innych tłuszczów zwierzęcych, mleka
i jego przetworów, ziemniaków, cukru oraz warzyw (tabela 8).
Całkowite wydatki mieszkańców Dolnego Śląska na 1 osobę w 2000 roku były o 4%
większe niż przeciętnie w Polsce. Mniej natomiast wydawano na żywność i napoje
bezalkoholowe, a więcej na napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe. W 2003 roku tendencja ta
utrzymała się.
Tabela 8. Przeciętne roczne spożycie na 1 mieszkańca w Polsce
Wyszczególnienie
Przetwory zbożowe 4 zbóż
1990
1995
2003
1995=100
1990=100
• w przeliczeniu na ziarno w kg
144
150
150
100
104
• w przeliczeniu na przetwory
115
120
120
100,0
104,3
• wieprzowe
144
119
28,9
68,6
63,6
37,6
135
120
40,9
63,4
59,4
39,1
130
110
54,5
72,1
67,7
41,2
96,3
91,7
133,3
113,7
114,0
105,4
90,3
92,4
188,6
105,1
106,4
109,6
• wołowe
16,4
8,7
5,8
66,7
35,4
7,6
10,2
19,7
193,1
259,2
(w ekwiwalencie mąki) w kg
Ziemniaki w kg
Warzywa w kg
Owoce w kg
Mięso i podroby w kg
w tym mięso
• drobiowe
132
Tłuszcze jadalne w wadze handlowej w kg
• zwierzęce
• roślinne
• masło
Mleko krowie w l
Jaja kurze w szt.
Cukier w kg
23,6
8,2
25,3
7,2
29,2
6,9
115,4
95,8
123,7
84,1
7,6
14,4
17,6
122,2
231,6
7,8
241
190
44,1
3,7
195
154
41,9
4,7
181
214
40,5
127,0
92,8
139,0
96,7
60,3
75,1
112,6
91,8
Źródło: Roczniki statystyczne GUS [6]
W 2000 roku udział wydatków na żywność i napoje bezalkoholowe w wydatkach ogółem
wynosił 30%, a na napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe 3%. W 2003 roku mieszkańcy
województwa dolnośląskiego przeznaczali 28% swoich wydatków na żywność, na napoje
alkoholowe i wyroby tytoniowe.
Tabela 9. Przeciętne miesięczne wydatki konsumpcyjne na 1 osobę w gospodarstwach domowych
województwa dolnośląskiego na tle kraju w latach 2000–2003
Dolny Śląsk
Polska
Dolny Śląsk w % Polski
Wyszczególnienie
2000
2001
2002
2003
2000
2001
2002
2003
Ogółem wydatki
Żywność i napoje
bezalkoholowe
Napoje alkoholowe
i wyroby tytoniowe
608,62
608,45
623,88
647,79
583,89
609,72
624,99
643,84
104
2000 2001 2002 2003
100
100
101
181,93
185,43
184,93
180,05
184,72
188,74
184,61
182,13
98
98
100
99
19,97
20,86
20,43
21,51
17,97
18,57
18,67
18,53
111
112
109
116
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS [6], [7]
Porównanie spożycia żywności na 1 osobę w gospodarstwach domowych Dolnego Śląska
z danymi z roku 2003 dla Polski wskazuje, że w regionie więcej spożywało się jedynie serów,
tłuszczów oraz owoców. Poziom spożycia pozostałych artykułów objętych analizą był niższy
niż w kraju (tabela 10).
Tabela 10. Przeciętne spożycie niektórych artykułów żywnościowych na 1 osobę w gospodarstwach
domowych Dolnego Śląska na tle kraju w 2003 roku
Miesięczne
Roczne
Dolny Śląsk Polska Dolny Śląsk Polska
Pieczywo i produkty zbożowe w kg
8,38
8,92
101
107
Mięso w kg
5,11
5,47
61,3
65,6
Ryby w kg
0,36
0,39
4,32
4,68
Mleko, napoje mleczne i jogurty w l
5,01
5,39
60,1
64,7
mleko w l
4,62
4,80
55,4
57,6
sery w kg
0,91
0,86
10,9
10,3
Jaja szt
14,42 14,77
173
177
Oleje i pozostałe tłuszcze w kg
1,62
1,56
19,4
18,7
Owoce w kg
3,91
3,83
46,9
46
Warzywa w kg
11,91 12,40
143
149
Cukier w kg
1,48
1,66
17,8
19,9
Wyszczególnienie
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS [6], [7]
%
93,9
93,4
92,3
92,9
96,3
106
97,6
104
102
96
89,2
133
Bilansowanie produkcji i zapotrzebowania regionu na podstawowe produkty żywnościowe
przedstawiono według przeciętnego spożycia oraz poziomu produkcji rolnej w województwie
dolnośląskim na podstawie lat 2001–2003. Zapotrzebowanie na produkty zbożowe
w przeliczeniu na ziarno zbóż stanowiło w latach 2001–2003 ok. 28% produkcji zbóż
podstawowych w regionie. Spożycie ziemniaki wynosiło przeciętnie 49% produkcji.
Województwo dolnośląskie produkuje też więcej (o ponad 30%) buraków cukrowych niż
wynika z ustalonego zapotrzebowania na cukier (nadwyżka 55,7 tys. t), a także o 36% więcej
jaj kurzych w relacji do popytu (nadwyżka ok. 342 mln szt.) (tabela 11).
Tabela 11. Średnia produkcja i spożycie produktów rolnych w województwie dolnośląskim w latach 2001–
2003
Wyszczególnienie
Spożycie
Przetwory zbożowe 4 zbóż
w przeliczeniu na ziarno w t
Ziemniaki w t
Warzywa w t
Owoce w t
Mięso i podroby w t
w tym mięso
wieprzowe
wołowe
drobiowe
Rzepak w t
Rzepak w przeliczeniu
na olej w t
Mleko krowie w tys. l
Jaja kurze w tys. szt.
Buraki cukrowe w t
Buraki cukrowe w
przeliczeniu na cukier w t
Produkcja
wt
Spożycie w
% produkcji
Nadwyżka
/ niedobór
439 873
1 575 637
28
1 135 764
382 117
334 352
164 641
202 951
190 571
115 609
16 084
55 075
135 495
785 584
210 875
58 930
116 715
110 877
59 353
9 147
40 577
123 318
49
159
279
174
172
195
176
136
110
403 467
-123 478
-105 712
-86 236
-79 695
-56 257
-6 937
-14 499
-12 177
54 198
49 327
110
-4 871
536 133
607 293
753 957
262 864
949 720
1 097 892
204
64
69
-262 328
342 426
343 935
122 141
177 859
69
55 717
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS [6]
Zakładając pełne pokrycie popytu na tłuszcze roślinne z własnych produkcji rzepaku
w latach 2001–2003 występował niedobór jego produkcji na poziomie 10% spożycia.
Największy niedobór w zakresie podstawowych produktów żywnościowych pochodzenia
rolniczego w latach 2001–2003 dotyczył: owoców (179%), mleka (104%), mięsa (74%) oraz
warzyw (59%).
9. Uwagi końcowe i wnioski
Przeprowadzona analiza sytuacji gospodarki żywnościowej na Dolnym Śląsku pozwala na
sformułowanie następujących wniosków:
1. Województwo dolnośląskie posiada zdecydowanie lepsze niż przeciętnie w kraju warunki
naturalne do produkcji i dzięki temu osiąga lepsze wyniki w zakresie globalnej produkcji
roślinnej. Plony w regionie są wyższe od średnich krajowych, natomiast obsada zwierząt
gospodarskich liczona w sztukach dużych wynosi zaledwie połowę średniej krajowej.
134
2. Z zestawienia produkcji rolnej i popytu na żywność wynika, że w Dolny Śląsk mimo
korzystnych warunków do produkcji rolnej nie jest samowystarczalny w produkcji warzyw,
owoców, rzepaku, a także mięsa i mleka.
3. W strukturze firm według skali zatrudnienia dominują przedsiębiorstwa mikro (73%)
i małe (22%). Maleje ilość zakładów przemysłu spożywczego pracujących w oparciu
o surowce rolne, głównie dotyczy to branży mięsnej i tłuszczowej. Najwięcej nowych
zakładów powstało w branżach wtórnego przetwórstwa, w tym w przedsiębiorstw
piekarskich.
4. Małe i średnie zakłady w większości nie są konkurencyjne wobec producentów
z sąsiednich województw. W konsekwencji powoduje to ograniczenie możliwości
sprzedaży przez rodzimych producentów żywności oraz wzrost kosztów przewozu we
wszystkich ogniwach gospodarki żywnościowej.
5. Przeciętne wykorzystanie zdolności produkcyjnej zakładów jest niskie, co ma bezpośredni
wpływ na ich niską rentowność. W przetwórstwie surowców rolnych obserwuje się jednak
tendencje konsolidacyjne (np. w branży mleczarskiej) oraz koncentracji produkcji
i racjonalizacji zaopatrzenia surowcowego (np. w cukrownictwie).
6. W przemyśle spożywczym mają miejsce zmiany korzystne zmiany warunków sanitarno-weterynaryjnych. Ponad 40 zakładów pracujących w oparciu o surowce rolne przeszło
pozytywnie weryfikację w zakresie wymogów unijnych. Dostosowania te wiążą się
z koniecznością ponoszenia znacznych nakładów inwestycyjnych. Wielkie znaczenie
w zasilaniu w środki finansowe firm agrobiznesu mają pomocowe fundusze unijne,
z których firmy chętnie korzystają.
7. Dolny Śląsk jest importerem żywności na dużą skalę. Jednocześnie znaczna część
produktów rolnych i ich przetworów sprzedawana jest poza region, a Dolny Śląsk
zdominowany jest przez dostawców z innych regionów. Dla przykładu rynek mięsa
opanowany jest w około 45% przez dostawców z województwa wielkopolskiego, a mleka
w 50% przez dostawców z województwa wielkopolskiego i mazowieckiego.
Powyżej przedstawiona gospodarka żywnościowa w zakresie produkcji, przetwórstwa
surowców rolnych oraz dystrybucji wskazuje na marginalizację regionalnego zaopatrzenia
ludności przez rodzimych producentów rolnych i przemysłowych producentów żywności.
Sytuacja powyższa nie znajduje uzasadnienia ze względu na korzystne na Dolnym Śląsku
warunki do produkcji rolnej, znaczne nadwyżki siły roboczej, istnienie dużego
skoncentrowanego popytu na żywność w aglomeracji wrocławskiej (i w całym województwie),
jak i istniejące moce przerobowe oraz możliwości handlu żywnością na rynkach krajów
unijnych i jej eksportu. Szansą zmiany tej sytuacji mogą być działania w zakresie poprawy
jakości produkcji poprzez modernizację technologiczną i nowe inwestycje, integracji
kapitałowej i organizacyjnej jednostek związanych z produkcją i dystrybucją żywności,
utworzenie regionalnej rady agrobiznesu oraz udział władz wojewódzkich w aktywizacji tej
strefy gospodarki.
Literatura
[1] http://www.stat.gov.pl/urzedy/wroc/index.htm
Strona
internetowa
Urzędu
Statystycznego we Wrocławiu.
[2] http://www.wetgiw.gov.pl, Strona internetowa Głównego Inspektoratu Weterynarii.
[3] Kłosiewicz-Górecka U., Relacje między partnerami handlowymi na rynku artykułów
żywnościowych, Handel wewnętrzny 2002 r., nr 2, ss. 15–22.
[4] Nietupski T., Szybiga K., Bilans żywnościowy województwa dolnośląskiego, Roczniki
Naukowe SERiA, 2002 r., Tom 4, zeszyt 1, ss. 138–142.
135
[5] Polska Wieś 2025. Wizja rozwoju, Pod. red. J. Wiklina. Fundusz Współpracy,
Warszawa 2005 r., ss. 1–216.
[6] Roczniki Statystyczne Rzeczpospolitej Polskiej z lat 2001–2004, Główny Urząd
Statystyczny. Warszawa 2001, 2002, 2003, 2004 r.
[7] Roczniki Statystyczne Województwa Dolnośląskiego z lat 2001–2004, Urząd
Statystyczny we Wrocławiu. Wrocław 2001, 2002, 2003, 2004 r.
[8] Szybiga K. i inni, Bilans żywnościowy Dolnego Śląska [w:] Wojewódzki Program
Rozwoju Sektora Rolno-Spożywczego, Urząd Marszałkowski Województwa
Dolnośląskiego, Wrocław 2002 r., ss. 1–138.
[9] Szybiga K., Znaczenie przemysłu spożywczego w gospodarce żywnościowej
województwa dolnośląskiego, Folia Universitatis Agriculturae Stetinensis 232,
Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Szczecinie, Szczecin 2003 r., ss. 155–160.
[10] Założenia aktualizacji strategii rozwoju województwa dolnośląskiego do 2025, Urząd
Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, Wrocław, listopad 2004 r., ss. 16–17.
136
137
Realizacja założeń Polityki Leśnej Państwa
na Dolnym Śląsku
MAREK ZIĘBA
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, Wrocław
Streszczenie: Zmieniające się uwarunkowania gospodarcze, ekonomiczne i społeczne coraz silniej
determinują charakter prowadzonej gospodarki leśnej. Funkcjonujący przez długi czas pogląd, iż główną rolą
lasu jest funkcja gospodarcza, rozumiana przede wszystkim jako produkcja drewna, w ostatnim okresie ustąpił
przekonaniu, że nie mniej ważne, a niekiedy może i ważniejsze są pozaprodukcyjne funkcje lasu.
Ewolucja potrzeb i oczekiwań społecznych w stosunku do środowiska leśnego spowodowała konieczność
opracowania nowego modelu gospodarki leśnej – modelu gospodarki trwale zrównoważonej, opartej na
zasadzie wielofunkcyjności lasu. Aby jednak zapewnić zdolność do dostarczania przez las określonych ilości
produktów, usług i wartości, koniecznym stało się wypracowanie pewnych założeń i strategii rozwoju
gospodarki leśnej, ukierunkowanych na stopniowe przeobrażanie struktury zasobów leśnych do takiej postaci,
w których realizacja zamierzonych celów stanie się możliwa.
Opracowany Regionalny Program Operacyjny Polityki Leśnej Państwa jest dokumentem, który bazując na
zasadzie wielofunkcyjności lasu uwzględnia specyficzne i charakterystyczne dla regionu dolnośląskiego
uwarunkowania przyrodnicze, gospodarcze, ekonomiczne i społeczne. Program Operacyjny PLP
przygotowywano z uwzględnieniem szerokich konsultacji społecznych. Przy stole obecni byli przedstawiciele
samorządów i władz lokalnych, organizacji przyrodniczych i ekologicznych, środowisk naukowych, instytucji
planistycznych, środowisk gospodarczych związanych z przemysłem drzewnym i gospodarką leśną, a także
prywatni właściciele lasu.
1. Wstęp
Lasy znajdujące się w zasięgu administracyjnym Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we
Wrocławiu (RDLP) położone są przede wszystkim w zasięgu województwa dolnośląskiego.
Jedynie niewielkie powierzchnie znajdują się w zasięgu województw ościennych – lubuskiego,
wielkopolskiego i opolskiego.
Powierzchnia lasów prywatnych znajdujących się w zasięgu RDLP we Wrocławiu wg stanu
na 31 grudnia 2002r. wynosi 13 897 ha. Są to przede wszystkim lasy własności osób fizycznych
– 86%. Lasy własności spółdzielni stanowią 11%, a pozostałe 3% stanowią lasy pozostałych
osób prawnych.
138
Tabela 1. Powierzchnia RDLP we Wrocławiu (Lasy Państwowe) w województwach (stan na 31 grudnia 2002
roku)
Powierzchnia leśna
nie
Województwo zalesiona zalesiona
Dolnośląskie
Lubuskie
Opolskie
Wielkopolskie
RDLP
498 757
4 927
62
0
503 746
3 390
64
0
0
3 454
związana
z gosp.
leśną
13 281
130
1
0
13 412
Razem
Powierzchnia Powierzchni
nieleśna
a ogólna
ha
515 428
5 121
63
0
520 612
34 740
67
8
2
34 817
550 168
5 188
71
2
555 429
W zasięgu RDLP we Wrocławiu znajduje się 26 powiatów, 4 miasta na prawach powiatu
i 161 gmin.
Rysunek 1. Struktura własności lasów w zasięgu RDLP we Wrocławiu
2. Warunki przyrodnicze
Rozległy zasięg terytorialny wynoszący 18 862 km2 powoduje znaczne zróżnicowanie
przestrzenne i przyrodnicze kompleksów leśnych. Lesistość RDLP we Wrocławiu wynosi
obecnie 29%. Największe zwarte obszary leśne występują w północno-zachodniej części RDLP
– są to Bory Dolnośląskie. Duże kompleksy leśne, lecz o zdecydowanie innym charakterze,
pokrywają położone w południowej części zasięgu górskie pasma Sudetów. Pozostały obszar to
przede wszystkim tereny o intensywnym zagospodarowaniu rolniczym – lasy występują tu
w mniejszych i rozdrobnionych kompleksach.
W zasięgu granic RDLP we Wrocławiu zamieszkuje około 2,9 mln mieszkańców (średnie
zaludnienie – 155 osób/km2). W 71% jest to ludność miejska. O takiej strukturze ludnościowej
decyduje przede wszystkim lokalizacja w zasięgu RDLP dużych aglomeracji miejskich – miast:
Wrocławia, Legnicy, Wałbrzycha, Jeleniej Góry. Wskaźnik ekologicznej unifikacji wyrażony
liczbą wydzieleń na 1000 ha wynosi dla RDLP we Wrocławiu 634.
Wskaźnik fragmentacji wyrażony liczbą kompleksów leśnych o powierzchni powyżej 1 ha
na 1000 ha wynosi dla lasów w zarządzie PGL LP – 9,3, zaś dla lasów prywatnych – 128.
139
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych we Wrocławiu położona jest na obszarze 3 krain
przyrodniczo-leśnych:
•
Wielkopolsko – Pomorskiej (III) – dzielnice: Pojezierze Lubuskie (6), Krotoszyńska
(8), Kotlina Żmigrodzko-Grabowska (9);
•
Śląskiej (V) – dzielnice: Równiny Dolnośląskiej (1), Wrocławska (2), Przedgórze
Sudeckie i Płaskowyż Głubczycki (3), Równina Niemodlińsko-Grodkowska (4);
•
Sudeckiej (VII) – dzielnice: Sudety Zachodnie (1), Sudety Środkowe (2), Sudety
Wschodnie (3).
W ramach dzielnic w obszarze RDLP wyróżniono 31 mezoregionów.
3. Typy siedliskowe lasu
Zróżnicowanie geograficzne, klimatyczne i glebowe powoduje, że w zasięgu RDLP we
Wrocławiu występują wszystkie typy siedliskowe lasu charakterystyczne dla terenów
nizinnych, podgórskich i górskich, przy czym:
•
typy nizinne zajmują 58% powierzchni leśnej,
•
typy wyżynne zajmują 13% powierzchni leśnej,
•
typy górskie zajmują 29% powierzchni leśnej.
W ogólnej skali żyzności siedliska borowe zajmują 20%, bory mieszane – 28%, lasy
mieszane – 33% a lasy i olsy 19%.
4. Struktura drzewostanów
W strukturze drzewostanów RDLP we Wrocławiu dominują drzewostany mieszane – zajmują
one 64% ogólnej powierzchni. Wśród drzewostanów mieszanych przeważają drzewostany
z dominującym gatunkiem liściastym – stanowią one 65% powierzchni drzewostanów
mieszanych. Drzewostany mieszane z dominującym gatunkiem iglastym stanowią 35% ogółu
powierzchni drzewostanów mieszanych.
Pod względem cechy pochodzenia – dominują drzewostany pochodzące z odnowienia
sztucznego (stanowią one ok. 77% powierzchni ogólnej drzewostanów). Istotne
i charakterystyczne dla obszaru RDLP Wrocław jest to, iż dla znacznej części drzewostanów
starszych klas wieku, ze względu na uwarunkowania historyczne, niemożliwym jest
jednoznaczne (dokumentacyjne) ustalenie cechy pochodzenia.
5. Stan zdrowotny drzewostanów
Ze względu na swoje położenie geograficzne i strukturę gatunkową lasy Dolnego Śląska
permanentnie narażone są na oddziaływanie wielu czynników szkodotwórczych, pochodzenia
biotycznego, abiotycznego i antropogenicznego. Są to przede wszystkim uszkodzenia od
owadów i grzybów oraz uszkodzenia powodowane przez zwierzynę. Działaniem
szkodotwórczych czynników abiotycznych – głównie szkodliwym działaniem zanieczyszczeń
przemysłowych i uszkodzeniami powodowanymi przez czynniki klimatyczne zagrożonych jest
aż 99% powierzchni lasów.
140
Rysunek 2. Procentowy udział powierzchni RDLP we Wrocławiu w strefach uszkodzeń
Charakterystycznym wskaźnikiem stanu sanitarnego lasu jest udział w ogólnej masie
pozyskanego drewna użytków przygodnych pozyskanych z przyczyn sanitarnych.
Rysunek 3. Procentowy udział użytków przygodnych w ogólnej masie drewna
6. Główne kierunki działań w Regionalnym Programie
Operacyjnym Polityki Leśnej Państwa RDLP we Wrocławiu
W Regionalnym Programie Operacyjnym Polityki Leśnej Państwa RDLP we Wrocławiu za
najistotniejsze dla rozwoju modelu trwale zrównoważonej, opartej na zasadzie
wielofunkcyjności, gospodarki leśnej na Dolnym Śląsku przyjęto następujące obszary
problemowe:
•
zalesianie, kształtowanie granicy polno-leśnej;
•
doskonalenie gatunkowej i funkcjonalnej struktury lasów;
•
wzmaganie ochrony różnorodności biologicznej lasów;
•
wzmaganie akumulacji węgla atmosferycznego w ekosystemach leśnych;
•
doskonalenie lasów prywatnych (gospodarka, nadzór, szkolenia, organizacja);
•
promocja i marketing drewna;
•
określenie i doskonalenie związków leśnictwa z innymi sektorami gospodarczymi
w zakresie rozwoju regionalnego;
•
współdziałanie leśnictwa ze społeczeństwem;
•
rekreacyjne użytkowanie i zagospodarowanie lasu;
141
współdziałanie leśnictwa z samorządami i administracją państwową na różnych
poziomach w regionie.
Regionalny charakter opracowanego programu spowodował, iż niektóre z podanych
powyżej ogólnych obszarów problemowych stały się tematem szczególnego zainteresowania
programu dolnośląskiego. Dla tak szczególnych dla regionu obszarów wytyczono następujące
generalne cele do osiągnięcia:
w zakresie funkcji ekologicznych:
1. zalesienie, kształtowanie granicy polno-leśnej, w tym:
•
zalesienie gruntów zbędnych rolniczo,
•
zwiększenie zasobów leśnych regionu,
•
kształtowanie granicy polno-leśnej;
2. wzmaganie ochrony różnorodności biologicznej lasów, w tym:
•
zwiększenie zdrowotności i odporności lasów na czynniki szkodliwe przez
stosowanie
biologicznych
i
ekologicznych
metod
ochrony
i zagospodarowania lasu,
•
zwiększenie różnorodności genetycznej i gatunkowej biocenoz leśnych oraz
różnorodności ekosystemów w kompleksach leśnych,
•
opracowanie i wdrożenie programu małej retencji wodnej w celu
przywrócenia korzystnego zaopatrzenia lasów w wodę oraz poprawy
gospodarki wodnej regionu.
w zakresie funkcji socjalnych:
1. współdziałanie leśnictwa z samorządami i administracją państwową na różnych
poziomach w regionie, w tym:
•
współpraca w zakresie przestrzennego zagospodarowania regionu, ochrony
środowiska, z uwzględnieniem roli lasu w architekturze krajobrazu;
•
partnerska współpraca w zakresie rekreacyjnego zagospodarowania
i użytkowania lasów;
•
doskonalenie metod aktywnego przeciwdziałania zagrożeniom pożarowym;
•
inicjowanie współpracy z organami samorządów i administracji państwowej
oraz organizacjami pozarządowymi w celu definiowania wspólnych
przedsięwzięć w sferze leśnictwa, szukanie źródeł współfinansowania, w tym
ze środków Unii Europejskiej, wspólne realizowanie projektów;
2. współdziałanie leśnictwa ze społeczeństwem, w tym:
•
kształtowanie świadomości ekologicznej społeczeństwa w stosunku do lasu
i leśnictwa;
•
promowanie idei wielofunkcyjnej, trwale zrównoważonej gospodarki leśnej;
•
działania na rzecz wielostronnej, racjonalnej współpracy z organizacjami
ochrony przyrody i stowarzyszeniami ekologicznymi;
•
promowanie kultury i historii leśnictwa;
3. rekreacyjne użytkowanie i zagospodarowanie lasu, w tym:
•
kierunkowanie rekreacji i turystyki na obszarach leśnych w sposób
harmonizujący społeczne funkcje lasów z funkcjami ochronnymi
i produkcyjnymi;
•
działania na rzecz powiększania zasobów infrastruktury turystycznej,
rekreacyjnej i edukacyjnej w lasach;
•
142
w zakresie funkcji gospodarczych:
1. doskonalenie gatunkowej i funkcjonalnej struktury lasów, w tym:
•
polepszenie stanu zasobów leśnych i ich kompleksowa ochrona;
•
restytucja i rehabilitacja ekosystemów leśnych w drodze ich przebudowy
z dostosowaniem składu gatunkowego do rozpoznanych wymagań
siedliskowych oraz w drodze zabiegów biomelioracyjnych;
•
regulowanie form i intensywności użytkowania zasobów leśnych
(tj. pozyskiwania drewna i użytków niedrzewnych, świadczenia przez las
funkcji ochronnych i socjalnych) z uwzględnieniem zasad trwałości lasów
oraz aktualnego stanu drzewostanów;
2. promocja i marketing drewna, w tym:
•
stabilizacja rynku drzewnego,
•
promocja drewna i wyrobów z drewna jako produktów odnawialnych,
ekologicznych;
3. określenie i doskonalenie związków leśnictwa z innymi sektorami gospodarczymi
w zakresie rozwoju regionalnego, w tym:
•
wspieranie rozwoju sektora usług leśnych;
•
doskonalenie współpracy leśnictwa z przemysłem drzewnym i innymi
odbiorcami drewna;
•
integracja koncepcji rozwoju leśnictwa z celami zrównoważonego rozwoju
społeczności w skali lokalnej i regionalnej.
7. Spodziewane efekty programu w skali krótko,
średnio i długookresowej
W zakresie wzmagania ochrony różnorodności biologicznej lasu oczekuje się, że w wyniku
realizacji zaplanowanych zadań zostaną zachowane w stanie niezmienionym, restytuowane
i chronione naturalne bagna i torfowiska, ustanowione bądź zaktualizowane zostaną zasięgi
lasów ochronnych. Lasy prywatne objęte zostaną kategoriami ochronności. Zachowane zostaną
w stanie zbliżonym do naturalnego lub odtworzone śródleśne zbiorniki i cieki wodne wraz z ich
zabudową biologiczną. Restytucji lub ochronie poddane zostaną lasy łęgowe i wilgotne.
Zachowane zostaną w stanie naturalnym cenne biocenozy użytków ekologicznych – śródleśne
bagna, trzęsawiska, mszary torfowisk, wrzosowiska, wydmy, gołoborza, wychodnie skalne,
polany, hale oraz inne grunty leśne nie podlegające zalesianiu, cenne przyrodniczo
i wymagające ochrony; do 2010 roku planuje się szczególne nasilenie procesu wyznaczania
i zatwierdzania nowych użytków ekologicznych – ich obecna powierzchnia powinna wzrosnąć
czterokrotnie (z 380 ha do około 2000 ha). Kontynuowane będzie pozostawianie
w drzewostanach podlegających użytkowania części starych drzew (5–10%) do ich
fizjologicznej starości lub biologicznej śmierci (w tym drzew dziuplastych i martwych). Objęte
szczególnymi zabiegami ochronnymi będą cenne komponenty biocenoz (np. ptaki, mrówki,
rzadkie gatunki runa, gatunki chronione). Przyjęta zostanie zasada, iż w drzewostanach
szczególnie cennych pod względem przyrodniczym nadrzędnym celem jest ich ochrona
różnorodności i złożoności biologicznej; pozyskanie drewna powinno ograniczać się wyłącznie
do potrzeb sanitarnych. Wzbogacony zostanie skład gatunkowy upraw sztucznych oraz
samosiewów poprzez uwzględnianie mozaikowatości siedlisk. Przy zalesianiu gruntów
porolnych i nieużytków wykorzystywane będą naturalne zadrzewienia, pozostawiane będą
istniejące oczka wodne, bagienka, dostosowywany będzie skład gatunkowy do zróżnicowania
143
warunków siedliskowych; w uzasadnionych przypadkach wykorzystywana będzie sukcesja
naturalna.
Przebudowa gatunkowa drzewostanów jednogatunkowych na wielogatunkowe wykonywana
będzie z dostosowaniem struktury drzewostanów do rozpoznanych warunków siedliskowych;
w 2010 roku areał powierzchni wykonywanych zabiegów związanych z przebudową
drzewostanów wzrośnie o 64%; do 2010 roku udział drzewostanów mieszanych wzrośnie
o 0,7%, natomiast udział monolitycznych drzewostanów iglastych zmaleje o 0,6%. Nastąpi
zwiększanie udziału gatunków liściastych w drzewostanach (szczególnie uwzględniając
potrzeby intensywnych działań w tym zakresie w lasach prywatnych). Kontynuowana będzie
zmiana struktury drzewostanów z jedno na wielopiętrowe – realizowana głównie na drodze cięć
rębniami złożonymi. Nastąpi zwiększenie udziału odnowienia naturalnego w odnowieniu lasu,
głównie również poprzez realizację cięć rębniami złożonymi i uznawanie wartościowych
samosiewów – do 2010 roku powierzchnia odnawiana naturalnie powinna wzrosnąć o 50%.
Również stosowanie zabiegów biomelioracyjnych – wprowadzanie drugiego piętra,
wprowadzanie podszytów wzrośnie istotnie do roku 2010 roku.
Nastąpi zwiększenie różnorodności genetycznej i gatunkowej biocenoz leśnych oraz
różnorodności ekosystemów w kompleksach leśnych w oparciu o naturalne wzorce.
Powiększona zostanie powierzchnia upraw z nasion drzewostanów wyłączonych – o 64%,
powiększeniu o 25% ulegnie powierzchnia upraw zachowawczych oraz utrzymany zostanie
obecny stan powierzchniowy drzewostanów zachowawczych. Zreorganizowana zostanie baza
nasienna RDLP we Wrocławiu poprzez zmniejszenie ilości i powierzchni drzewostanów
nasiennych gospodarczych (redukcja powierzchni o 3%), zwiększenie ilości i powierzchni
drzewostanów nasiennych wyłączonych (zwiększenie powierzchni o 5%), zwiększenie ilości
i powierzchni plantacji nasiennych (zwiększenie powierzchni o 24%) i wreszcie zwiększenie
ilości i powierzchni plantacyjnych upraw nasiennych (zwiększenie powierzchni o 72%).
Opracowany zostanie i wdrożony program odbudowy małej retencji wodnej na
powierzchniach leśnych oraz odtwarzane zostaną siedliska wodno-błotne poprzez budowę
zastawek i małych zbiorników retencyjnych. Ograniczone zostanie do niezbędnych potrzeb
stosowanie w lasach chemicznych środków ochrony roślin. Zwiększeniu ulegnie produkcja
sadzonek mikoryzowanych z zakrytym systemem korzeniowym.
Kontynuowane będą szkolenia z zakresu rozpoznawania chronionych gatunków flory
i fauny oraz sposobów ochrony ich biotopu, a we współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem
Przyrody stworzona zostanie baza danych na temat występowania gatunków roślin i zwierząt
chronionych. Baza będzie wspólna, a w jej tworzeniu wykorzystane będą wyniki inwentaryzacji
przyrodniczych gmin, będące w posiadaniu Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody. Cały
teren RDLP we Wrocławiu objęty zostanie opracowaniami glebowo-siedliskowymi – do 2010
roku wszystkie nadleśnictwa RDLP będą posiadały takie opracowania. Wymagać to będzie
wykonana operatów glebowo-siedliskowych dla 12 nadleśnictw.
Doceniając rolę jaką dla oceny dynamiki procesów biologicznych pełnią obserwacje
naturalnych zjawisk zachodzących w lasach, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych
w najbliższych latach przeznaczy do badań naukowych nad procesami sukcesji naturalnej
obszar 1000 do 1500 ha gruntów popoligonowych, na których takie badania będą prowadzone.
W kolejnym okresie planistycznym działania z okresu 2003–2010 będą kontynuowane.
Niezbędne modyfikacje wynikać będą z konsekwencji środowiskowych i ekonomicznych
wprowadzenia sieci Natura 2000 na obszarze RDLP we Wrocławiu.
W wyniku realizacji zadań przyjętych w niniejszym programie do 2050 roku zostanie
utrzymana, a w wielu elementach wzbogacona wielka różnorodność i integralność biologiczna
lasów na poziomie krajobrazowym, ekosystemowym i gatunkowym. Skuteczność działań
z zakresu ochrony różnorodności genetycznej zapewni realizacja programu nadzorowanego
przez Leśny Bank Genów w Kostrzycy.
144
W zakresie zalesiania i kształtowania granicy polno-leśnej do 2010 roku zrealizowany
zostanie zapisany w niniejszym programie łączny przyrost powierzchni lasów o planowane
20 000 ha (8 000 ha lasów państwowych i 12 000 ha lasów prywatnych). Przyjmuje się
również, że wszystkie gminy w roku 2010 posiadać będą aktualne plany zagospodarowania
przestrzennego bądź decyzje o warunkach zabudowy. Znacznie wzrośnie również ilość gmin
z zatwierdzoną granicą polno-leśną.
Działania w latach po roku 2010 opierać się będą na kontynuowaniu realizacji celów
określonych w tym programie. Przyjmuje się, że do zalesień na lata 2011–2025 (i ewentualnie
na lata późniejsze) pozostanie potencjał około 54,5 tys. ha gruntów zbędnych rolniczo. Wobec
przewidywanego wyczerpania się po roku 2010 możliwości przejmowania przez Lasy
Państwowe gruntów zbędnych rolniczo i ich zalesiania – wzrost lesistości regionu zależeć
będzie wyłącznie od decyzji prywatnych właścicieli gruntów. Przy sprzyjających prywatnym
właścicielom gruntów uwarunkowaniach ekonomicznych (korzystne warunki finansowe
przekształcania gruntów rolnych na leśne oraz współfinansowanie kosztów zagospodarowania
lasów prywatnych przez Unię Europejską) oraz przyjaznym procesowi zalesiania otoczeniu
administracyjno-prawnym, przyjmując utrzymanie średniorocznego przyrostu powierzchni
zalesianych o 1 500 ha, możliwe jest zalesienie do 2025 roku kolejnych 27,5 tys. ha lasu.
Efektem tak intensywnego zalesiania gruntów zbędnych rolniczo może być osiągnięcie 32%
lesistości regionu w roku 2025.
Dalsza kontynuacja procesu zalesiania gruntów zbędnych rolniczo, aż do wyczerpania ich
potencjału, może przyczynić się do zwiększenia powierzchni lasów o nowo zalesione, pozostałe
27 tys. ha. W efekcie końcowym lesistość regionu może osiągnąć w 2050 roku swój
maksymalny poziom 33,3%.
W wyniku realizacji założeń niniejszego programu akumulacja węgla atmosferycznego
w ekosystemach leśnych ulegnie zwiększeniu. Według wyliczeń IBL w 2010 roku lasy RDLP
będą wiązać rocznie o 1,5% więcej węgla niż w 2002 roku. Zwiększenie możliwości
akumulacji węgla atmosferycznego będzie miało bezpośredni wpływ na stan środowiska –
zwiększone pochłanianie CO2, zapobieganie skutkom efektu cieplarnianego.
Również w latach 2010–2025 następować będzie wzrost zdolności akumulacji węgla
atmosferycznego w ekosystemach leśnych. Nastąpi to w związku z dalszym planowanym
wzrostem powierzchni lasów, wzrostem zapasu drzewostanów oraz wzrostem pozyskania
drewna. Wszystkie te elementy przyczynią się do zwiększenia zdolności wiązania węgla
atmosferycznego przez lasy regionu RDLP we Wrocławiu.
Kontynuacja działań z lat poprzednich nastąpi w latach kolejnych, aż do 2050 roku. Efektem
będzie ciągle przerastający potencjał lasów dolnośląskich do wiązania i magazynowania węgla
atmosferycznego i przyczynianie się do obniżania efektu cieplarnianego w skali lokalnej
i globalnej. W przypadku utworzenia rynku handlu emisjami gazów cieplarnianych przysporzy
to naszemu krajowi konkretnych korzyści ekonomicznych, które w wymiarze pieniężnym
oszacowane będą mogły być dopiero w przyszłości.
Zrealizowane zadania obszaru współpracy leśnictwa ze społeczeństwem przyczynią się
do dystrybucji wśród społeczności lokalnych wydawnictw (kalendarze, ulotki, broszury)
popularyzujących las i pracę leśników. Do 2010 roku planuje się wydanie 3 pozycji popularno-naukowych i szkolnych oraz około 100 pozycji wydawnictw propagandowych. Zorganizowane
będą wystawy fotograficzne o tematyce leśnej, ekspozycje leśne i stoiska przy okazji
organizowanych festynów, targów, pokazów i innych imprez masowych. Propagowana będzie
wiedza o lesie poprzez prowadzenie lekcji pokazowych, na których prowadzone będą zajęcia
z zakresu gospodarki leśnej, przyrody i ekologii dla uczniów szkół podstawowych, gimnazjów
i szkół średnich. Szerzej rozpropagowana zostanie wiedza o lesie poprzez prasę, radio
i telewizję lokalną. Zacieśniona zostanie współpraca ze szkołami działającymi w zasięgu
RDLP, szczególnie ze szkołami wyższymi, oraz poszerzona zostanie współpraca ze
145
stowarzyszeniami i organizacjami mającymi w swoich statutach edukację ekologiczną.
Wszystkie te działania przyczynią się do skuteczniejszego kształtowanie świadomości
ekologicznej społeczeństwa w stosunku do lasu i leśnictwa oraz stworzą możliwości promocji
kultury i historii leśnictwa. Działania te stworzą płaszczyznę działań na rzecz idei
wielofunkcyjnej, trwale zrównoważonej gospodarki leśnej w ramach wielostronnej, racjonalnej
współpracy z organizacjami ochrony przyrody i stowarzyszeniami ekologicznymi,
Kontynuacja realizacji zaproponowanych zasad współdziałania leśników ze
społeczeństwem nastąpi w kolejnym okresie do 2025 roku. Zostanie ona poszerzona o ofertę
nowych, tworzących się bądź dostępnych dopiero w przyszłości kanałów komunikacji
społecznej i dzięki temu pozwoli na jeszcze lepsze informowanie społeczeństwa o lasach oraz
na szerszą współpracę leśników ze społeczeństwem. Warunkiem zrealizowania wytyczonych
zadań jest i będzie zapewnienie odpowiednich środków finansowych na ich realizację.
Realizacja wytyczonych zadań doprowadzi w 2050 roku do uzyskania trwałej akceptacji
i wsparcia społecznego dla podejmowanych działań z zakresu zagospodarowania lasu przez
zarządców i właścicieli lasów.
W wyniku realizacji zadań obszaru rekreacyjne użytkowanie lasu i zagospodarowanie
lasu zagospodarowane zostaną leśne szlaki turystyczne – do 2010 roku ogólna długość szlaków
turystycznych przebiegających przez tereny leśne zwiększy się o 14%. Powiększeniu ulegnie
baza edukacji leśnej. Urządzonych zostanie 5 nowych izb edukacyjnych, zwiększeniu ulegnie
ilość ścieżek edukacyjnych (ich ogólna długość powinna do 2010 roku wzrosnąć o 101 km, tj.
o 94%). Zorganizowane zostaną nowe miejsca odpoczynku i miejsca postoju pojazdów. Do
2010 roku planuje się urządzenie lub budowę 23 pól biwakowych, 41 parkingów leśnych oraz
146 zadaszeń i miejsc wypoczynku. Urządzone zostaną kolejne odcinki szlaków rowerowych –
724 km i szlaków do jazdy konnej – 149 km.
W rezultacie udostępniania terenów RDLP utworzone będą mogły być centra turystyczne
i centra rekreacyjno-sportowe, np. dla uprawniania sportów zimowych i wypoczynku
całorocznego. Będzie to mogło następować dzięki współpracy i koordynacji działań
z samorządami w zakresie kierunków zagospodarowania turystycznego obszarów leśnych oraz
dzięki współpracy z organizacjami zajmującymi się turystyką (w celu bezkonfliktowego
wyznaczania szlaków, tras, i miejsc turystycznych). Przyczyni się to również do opracowanie
jednolitych planów strategicznego zagospodarowania turystycznego regionu – z określeniem
w nim roli leśnictwa i potrzeb kierunkowania gospodarki leśnej na obszarach szczególnie
ważnych dla rozwoju turystyki.
Dzięki wszystkim tym działaniom spodziewany jest dalszy rozwój agroturystyki – jako
jednej z najkorzystniejszych form aktywizacji gospodarczej obszarów wiejskich (niewielkie
wymagania inwestycyjne w stosunku do możliwych do osiągnięcia efektów ekonomicznych).
Plan kontynuacji działań do 2025 roku polegać będzie na dalszych działaniach
zmierzających do tworzenia warunków do istnienia racjonalnej, odpowiadającej potrzebom
społecznym sieci obiektów i urządzeń turystycznych w lasach, przy jednoczesnym zachowaniu
interesów gospodarczych właścicieli lasów.
Działania w kierunku i osiągnięcie celu, jakim będzie takie ukształtowanie społecznych
funkcji lasu, by szersze udostępnienie obszarów leśnych dla turystyki i rekreacji pozwalało
racjonalnie korzystać z zasobów leśnych, a równocześnie nie powodować konfliktów
z komplementarnie je uzupełniającymi funkcjami ekologicznymi i gospodarczymi, będzie
ultymatywnym efektem do osiągnięcia około 2050 roku.
W zakresie współdziałania leśnictwa z samorządem i administracją państwową różnych
szczebli oczekiwany jest aktywny udział przedstawicieli leśników w posiedzeniach rad gmin
i powiatów, udział przedstawicieli leśników w pracach lokalnych komisji, stowarzyszeń,
organizacji itp. Współpraca z organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości w zakresie
ograniczania szkodnictwa leśnego przyczyni się do ograniczenia skali szkodnictwa leśnego, zaś
146
stworzenie platformy komunikacji bezpośredniej oraz przepływu danych między jednostkami
Straży Pożarnych a służbami PGL Lasy Państwowe poprawi efekty profilaktyki i zwalczania
pożarów lasu. Wzmocnieniu ulegnie aktywność w procesie opiniowania w sprawach
planowania przestrzennego i ochrony środowiska, kształtowania granicy polno-leśnej, zalesień,
wprowadzania systemów zadrzewień jako substytutu lasu w rolniczej przestrzeni produkcyjnej.
W zakresie realizacji Programu Odra 2006 oczekiwana jest zabudowa 152 km potoków
górskich, zabudowa biologiczna 13 km potoków, zabudowa przeciwerozyjna 277 km stoków,
zabudowa przeciwerozyjna 94 km szlaków zrywkowych, odtworzenie i uzupełnienie
istniejącego systemu drenującego i irygującego oraz budowa nowej sieci wodno-melioracyjnej
o łącznej długości 2 128 km, odtworzenie i budowa 143 zbiorników małej retencji wodnej,
budowa 79 minioczyszczalni ścieków oraz sieci dróg dojazdowych do wałów
przeciwpowodziowych o długości 117 km.
Pełne zagospodarowanie przejętych terenów popoligonowych możliwe będzie po
wykonaniu prac saperskich – czyli po usunięciu niewypałów i niewybuchów – na powierzchni
7 749 ha, po odbudowie 171 km infrastruktury drogowej, 20 km urządzeń melioracyjnych
i rozbiórce 13 istniejących obiektów.
Dzięki włączeniu się w istniejące mechanizmy współpracy przygranicznej organów
samorządowych i administracji państwowej, stymulacji ulegnie współpraca w zakresie
leśnictwa i ochrony środowiska. Stworzone zostaną mechanizmy wymiany informacji.
Rozpoczęte zostaną cykliczne konsultacje społeczne na szczeblu lokalnym i regionalnym,
dotyczące realizacji regionalnej polityki leśnej. Przestrzegane będą zasady stałego
informowania społeczeństwa o stanie lasów regionu. Zainicjowane zostaną partnerstwa
z organami samorządów, z organami administracji państwowej oraz organizacjami
pozarządowymi, które przyczynią się do zdefiniowania możliwości wspólnych przedsięwzięć
z zakresu gospodarki leśnej, do szukania źródeł współfinansowania, w tym ze środków Unii
Europejskiej oraz do wspólnego realizowania projektów.
W okresie do 2025 roku planuje się kontynuację realizacji wcześniej określonych celów
i zadań przy jednoczesnym zapewnieniu środków finansowych na ich realizację. Przewidywane
są trzy obszary zwiększonego współdziałania z samorządami i administracją państwową:
kontynuacja realizacji programu Odra 2006, przeznaczanie gruntów zbędnych rolniczo do
zalesienia oraz przeznaczanie na cele nierolnicze i nieleśne gruntów leśnych Skarbu Państwa.
Współdziałanie do 2050 roku polegać będzie w głównej mierze na dalszej realizacji
wytyczonych celów i zadań, zmodyfikowanych w związku z integracją europejską
i związanymi z nią nowymi potencjalnymi zobowiązaniami państwa i regionu wobec
instytucji europejskich.
W zakresie doskonalenia gatunkowej i funkcjonalnej struktury lasów realizowane
zadania przyczynią się do restytucji i rehabilitacji ekosystemów leśnych w drodze ich
przebudowy, z dostosowaniem składu gatunkowego do rozpoznanych wymagań siedliskowych
oraz w drodze zabiegów biomelioracyjnych. Przebudowa drzewostanów jednogatunkowych na
mieszane w oparciu o realizowane prace odnowieniowe i pielęgnacyjne spowoduje w roku
2010 wzrost udziału lasów mieszanych o 0,7%. Nastąpi zwiększanie różnorodności genetycznej
i gatunkowej biocenoz leśnych, zwiększenie udziału starszych klas wieku w strukturze
wiekowej drzewostanów (w 2010 roku średni wiek drzewostanów RDLP Wrocław będzie
wyższy od obecnego o 2 lata i wyniesie 60 lat), zwiększenie zasobności drzewostanów (w 2010
roku zasobność drzewostanów RDLP Wrocław powinna wynosić 249 m3/ha i będzie wyższa od
obecnej o 18 m3/ha) oraz zwiększanie różnorodności ekosystemów w kompleksach leśnych,
z wykorzystaniem naturalnych wzorców (w tym promowanie odnowień naturalnych).
Nastąpi dostosowanie ilości i powierzchni szkółek leśnych do konkretnych potrzeb –
w przypadku RDLP we Wrocławiu będzie to związane ze zmniejszeniem powierzchni szkółek
z 221 ha do 150 ha przy jednoczesnym wzroście produkcyjności szkółek. Dostosowanie
147
wielkości realizowanych zadań związanych z pielęgnacją lasu do wysokości wynikających
z faktycznych potrzeb oraz ustaleń planów urządzenia lasu wiązać się będzie z podniesieniem
powierzchni wykonywanych zadań w najbliższym okresie – głównie w kosztochłonnych
zabiegach pielęgnacji upraw i młodników (które to zabiegi w ostatnich latach były poważnie
ograniczane ze względu na problemy finansowe). Regulowanie form i intensywności
użytkowania zasobów leśnych (tj. pozyskiwania drewna i użytków niedrzewnych, świadczenia
przez las funkcji ochronnych i socjalnych) odbywać się będzie z uwzględnieniem zasad
trwałości lasów oraz aktualnego stanu drzewostanów, zaś ustalanie etatowych wielkości
pozyskania masy w użytkowaniu rębnym następować będzie w oparciu o ustalone cele
hodowlane i ochronne, z jednoczesnym uwzględnieniem zasady konieczności zapewnienia
ciągłości produkcji możliwie dużej ilości drewna najlepszej jakości.
Ustalany rozmiar pozyskania masy w użytkowaniu przedrębnym będzie wynikał ze
stwierdzonych potrzeb pielęgnacyjnych, nie będzie przekraczał bieżącego przyrostu oraz będzie
gwarantował akumulację przyrastającego drewna w drzewostanach, dając podstawę reprodukcji
rozszerzonej. Ustalany rozmiar pozyskania w drzewostanach rębnych będzie uwzględniał
ograniczenia wynikające z realizacji funkcji ochronnych i socjalnych, obecną i docelową
strukturę gatunkową i wiekową lasu oraz stopień jej zgodności z właściwościami siedliska,
potrzeby w zakresie odnowienia i przebudowy drzewostanów oraz zaplanowany cel
gospodarczy.
Ograniczone będzie użytkowanie lasów o charakterze zbliżonym do naturalnego oraz lasów
położonych nad ciekami wodnymi będącymi korytarzami ekologicznymi. Dążyć się będzie do
coraz skuteczniejszej i efektywniejszej regulacji użytkowania poprzez dokładne rozpoznanie
struktury zasobów drzewostanów oraz do promowania i ochrony różnorodności biologicznej
w całym procesie zarządzania i gospodarowania lasami.
W następnym okresie, do 2025 roku, podejmowane będą dalsze działania na rzecz poprawy
struktury i funkcji lasów w oparciu o zdefiniowane wcześniej cele oraz w oparciu o zapisy
sukcesywnie aktualizowanych planów urządzenia lasu nadleśnictw bądź uproszczonych planów
urządzenia lasu. Monitorowane będą osiągane rezultaty ekonomiczne i ekologiczne.
Podejmowane będą działania na rzecz zapewnienia stabilności ekosystemów leśnych.
Efektem wszystkich podejmowanych wcześniej działań będzie zbliżenie się do osiągnięcia
w 2050 roku zamierzonej struktury lasów oraz dostosowanie funkcji lasów do potrzeb
społeczeństwa i możliwości produkcyjnych siedlisk. Zwiększona zostanie zasobność
produkcyjna, zwiększeniu ulegnie odporność biologiczna na zagrożenia oraz wzbogacone
zostaną wartości pozaprodukcyjne lasów.
Działania z obszaru określenie i doskonalenie związków leśnictwa z innymi sektorami
gospodarczymi w zakresie rozwoju regionalnego przyczynią się poprawy zasad współpracy
z zakładami usług leśnych. Wypracowane zostaną prawidłowe relacje między zakładami usług
leśnych, a własnym wykonawstwem. Na skutek przeprowadzonej reorganizacji struktur Lasów
Państwowych ulegnie zmniejszeniu zatrudnienie w jednostkach RDLP we Wrocławiu.
Zatrudnienie na stanowiskach nierobotniczych zmniejszy się o ok. 7%, a na stanowiskach
robotniczych prawidłowych około 58%.
Powstaną czytelne reguły współpracy z lokalnymi przedsiębiorcami i drobnymi odbiorcami
drewna. Nastąpi zaspokojenie potrzeb lokalnych na drewno, a w związku z prognozowaną
nadpodażą do 2010 roku ulegnie zmianie struktura sprzedaży drewna – nastąpi wzrost udziału
eksportu (z 7% do 15% ogólnej sprzedaży). Nastąpi również zaspokojenie potrzeb na użytki
uboczne – do 2010 roku nie przewiduje się istotnych zmian w strukturze pozyskania użytków
ubocznych – prawdopodobnie nieznacznie spadnie pozyskanie owoców runa, grzybów
i surowców zielarskich, wzrośnie natomiast pozyskanie dziczyzny, stroiszu oraz kopalin
w drodze eksploatacji.
148
Podjęte będą działania w celu inicjowania i rozwoju nowych form działalności gospodarstw
leśnych, zapewniających dodatkowe źródła dochodu.
W oparciu o wypracowane metody współpracy w latach po 2010 roku kontynuowane będą
wspólne działania partnerów sektorów: leśnego, przetwórstwa drewna i leśnych surowców
niedrzewnych, rolnego, turystycznego i innych, w kierunku dalszej pracy nad zasadami
godzenia celów użytkowników poszczególnych funkcji lasu z wymogami zrównoważonej
gospodarki leśnej.
Efektem wypracowanych metod współpracy leśnictwa z innymi sektorami gospodarczymi
w regionie będzie powszechne akceptowanie w 2050 roku istniejących związków między
trwałą, zrównoważoną gospodarką leśną, a trwałym rozwojem regionu (w tym głównie
zakładów przetwarzających drewno i leśne surowce niedrzewne, zakładów usług leśnych, firm
turystycznych, gospodarstw rolnych i agroturystycznych i innych podmiotów w regionie)
w celu utrzymania istniejących i kreowania nowych miejsc pracy.
Promocja i marketing drewna w najbliższych latach opierać się będzie na realizacji
dotychczasowej polityki w zakresie marketingu i promocji drewna, z włączeniem się LP
w promowanie drewna jako składnika i surowca najbardziej przyjaznego człowiekowi. Planuje
się, iż w 2010 roku promocja drewna odbywać się będzie także poprzez reklamę w TV, radio
oraz w prasie. Z podmiotami przemysłu bazującego na drewnie stworzone zostaną alianse na
rzecz realizacji wspólnie zdefiniowanych celów, w tym również aktywnej promocji drewna.
Nastąpi dokładne rozpoznanie stanu rynku podmiotów gospodarczych zajmujących się
przerobem drewna. Powstanie system lobbingu na rzecz przemysłu drzewnego i gospodarki
leśnej. Nastąpi opracowanie wieloletniej strategii zbytu surowca drzewnego w powiązaniu
z możliwościami produkcyjnymi lasów.
W latach do 2025 roku kontynuowana będzie realizacja przyjętych celów i zadań.
W oparciu o nabyte doświadczenia możliwa będzie modyfikacja bądź uzupełnienie możliwości
wpływania na rynek drewna w zależności do dynamiki rynku i przemian technologiczno-społeczno-gospodarczych.
Długofalowym efektem skutecznego marketingu i promocji drewna będzie zwiększona
świadomość ekologiczna społeczeństwa. Przyczyni się ona do zwiększenia konsumpcji drewna
w formie konwencjonalnej oraz w postaciach nowych technologii (np. produkcja biopaliw
z biomasy, zwiększony popyt na wytworzone z drewna nośniki energii itp.).
Zamierzonym efektem działań z zakresu doskonalenia ekonomicznego i przyrodniczego
lasów prywatnych będzie wspieranie powstawania wspólnot i zrzeszeń prywatnych właścicieli
lasów. Z tak powstałymi formami organizacyjnymi właścicieli lasów podejmowane będą
wspólne działania na rzecz zwiększania różnorodności biologicznej w lasach prywatnych oraz
zwiększenie skuteczności prawnej ochrony gruntów leśnych własności prywatnej.
Przeprowadzane będą szkolenia i instruktaże z zakresu gospodarki leśnej – zasad odnowienia
i pielęgnowania upraw i młodników, prowadzenia cięć trzebieżowych, cięć rębnych (w tym
szczególnie potrzeby stosowania rębni złożonych tam, gdzie pozwalają na to warunki),
prowadzenia przebudowy. Przygotowane zostaną poradniki w tym zakresie. Przeprowadzane
będą również szkolenia prywatnych właścicieli lasów z przepisów obowiązującego prawa
w zakresie ochrony gruntów leśnych oraz szkolenia oraz organizowane spotkania informacyjne
dotyczące zalesień. Propagowane będą wśród prywatnych właścicieli lasów techniki
i technologie przyjazne środowisku.
Na etapie planowania następować będzie rozpoznanie warunków siedliskowych, ustalenie
funkcji lasu (określenie kategorii dla lasów, które pełnią funkcje ochronne) oraz podział na
gospodarstwa w kontekście zakładanych celów gospodarczych. Stworzony zostanie jednolity,
oparty o plany urządzenia lasu, program poprawy stanu lasów prywatnych w regionie.
149
Następować będzie dalsze zlecanie nadzoru nad lasami prywatnymi wykwalifikowanym
służbom administracji LP. Wymagać to będzie zabezpieczenia odpowiednich środków
finansowych dla sprawnego prowadzenia nadzoru.
Kontynuacja działań w latach po 2010 roku opierać się będzie na dalszej realizacji celów
określonych w tym programie, ze szczególnym uwzględnieniem zalesiania gruntów
prywatnych. Efektem zalesiania zbędnych rolniczo gruntów prywatnych może być osiągnięcie
łącznej powierzchni lasów prywatnych w regionie w 2025 roku w ilości bliskiej 54 tys. ha.
Przyrost powierzchni lasów prywatnych tylko w wyniku zalesiania gruntów spowoduje istotną
zmianę w stosunkach właścicielskich lasów w regionie RDLP we Wrocławiu. Lasy prywatne
stanowić mogą w 2025 roku ponad 9% wszystkich lasów.
Wzrastająca powierzchnia lasów znajdujących się w rękach prywatnych umożliwi ich
właścicielom bardziej racjonalne podejście do problemów gospodarowania lasem jako
własnością. Planowany w nadchodzących latach proces wspierania powstawania w regionie
wspólnot i zrzeszeń prywatnych właścicieli lasu będzie kontynuowany i intensyfikowany (wraz
ze wzrostem powierzchni lasów prywatnych) po 2010 roku. W dalszym ciągu realizowane będą
pozostałe cele zdefiniowane dla lat 2003–2010. Partnerem w realizacji zadań istotnych dla
poprawy ekonomicznych i przyrodniczych podstaw funkcjonowania lasów prywatnych staną
się wspólnoty i zrzeszenia prywatnych właścicieli lasów.
W 2050 roku, w wyniku zalesiania prywatnych gruntów, powierzchnia lasów prywatnych,
może osiągnąć łącznie ponad 80 tys. ha. W ten sposób, tylko w wyniku zalesień, udział lasów
prywatnych w strukturze własnościowej lasów w województwie dolnośląskim może wzrosnąć
do blisko 13%. W ten sposób lasy prywatne staną się istotnym partnerem na rynku usług
leśnych oraz na rynku drewna. Wzrost powierzchni kompleksów leśnych umożliwi racjonalne
gospodarowanie lasami, zwiększając w ten sposób zasobność drzewostanów. Większa
funkcjonalność lasów, szczególnie w aspekcie wykorzystania masy cięć przedrębnych,
zwiększy dochodowość gospodarki leśnej i stabilność pochodzących z niej dochodów.
W oparciu o pozytywne doświadczenia zorganizowanych form gospodarowania i zarządzania
lasami prywatnymi, połączonych z kompleksowym planowaniem urządzeniowym,
intensyfikacji ulegnie zagospodarowanie lasów. Pozwoli to na wykreowanie nowych
podmiotów gospodarczych działających w otoczeniu gospodarki leśnej oraz wpłynie na wzrost
ilości miejsc pracy związanych bezpośrednio bądź pośrednio z leśnictwem.
Poprawa sytuacji finansowej właścicieli lasów prywatnych połączona z profesjonalnym
zarządzaniem zagospodarowaniem lasów przyczyni się do wzrostu bioróżnorodności oraz
zapewni tym lasom większą odporność na czynniki szkodliwe. Da to oszczędności w kosztach
ochrony, wpłynie korzystnie na stan sanitarny lasu, zwiększy retencję wodną, wiązanie węgla
atmosferycznego oraz atrakcyjność krajobrazu i pośrednio przyczyni się do dalszego rozwoju
usług rekreacyjno-turystycznych regionu.
8. Uwarunkowania realizacji RPO PLP
Realizacja przyjętych w programie zadań uwarunkowana będzie uzyskaniem zaplanowanych
przychodów (w przypadku PGL Lasy Państwowe), posiadaniem niezbędnych zasobów
finansowych (w przypadku innych właścicieli lasów) oraz pozyskaniem zaplanowanych,
niezbędnych środków finansowych ze źródeł zewnętrznych. Ze względu na wielofunkcyjność
gospodarki leśnej i wynikającą stąd zasadę komplementarności funkcji lasu, w programie nie
podjęto próby pełnego bilansu potrzeb finansowych. Podjęto za to próbę szacunkowego
określenia potrzeb finansowych, koniecznych dla zrealizowania zapisanych w programie zadań,
w ramach opracowanych obszarów problemowych. W wielu przypadkach te same koszty,
wpisane w jednym obszarze, pojawiają się równocześnie w innych obszarach. Przykładowo
150
koszty wpisane w obszarze „doskonalenie gatunkowej i funkcjonalnej struktury lasów”
pojawiają się równocześnie w obszarach: „wzmaganie ochrony różnorodności biologicznej
lasów” i „wzmaganie akumulacji węgla atmosferycznego w ekosystemach leśnych”. Mając
powyższe na uwadze, szacunkowe koszty realizacji zadań zaproponowanych w programie,
w latach 2003–2010 przedstawiają się następująco:
Tabela 2. Źródła finansowania
Źródła finansowania [mln zł]
Obszar problemowy
1. wzmaganie ochrony
różnorodności
biologicznej lasów
2. zalesianie,
kształtowanie granicy
polno-leśnej
3. wzmaganie
akumulacji węgla
atm. w ekosystemach
leśnych
4. współdziałanie
leśnictwa ze
społeczeństwem
5. rekreacyjne
użytkowanie i
zagospodarowanie
lasu
6. współdziałanie
leśnictwa z samorządem i
administracją
państwową
7. doskonalenie
gatunkowej i
funkcjonalnej
struktury lasu
8. określenie i
doskonalenie związków leśnictwa z
innymi sekt. gosp.
9. promocja i marketing
drewna
10.doskonalenie
ekonomiczne i
przyrodnicze lasów
prywatnych
środki
własne
PGL LP
śr. własne
innych
właścicieli
lasu
150,0
1 176,0
budżet
państwa
budżety
samorządowe
środki
funduszy
krajowych
środki
organizacji
pozarządowych
środki
pochodzące
z Unii Europejskiej
139,0
34,0
14,0
3,5
17,85
12,15
25,0
3,5
157,0
51,0
39,0
1,7
1,0
5,0
10.0
88.5
616,0
139,0
1,0
1,0
0,5
3,0
4,0
2,0
0,5
5,0
169.5
29,0
10,0
koszty w chwili obecnej niemożliwe do oszacowania
1,65*
0,85
8,0
2,0
5,0
2,5
25,0
* środki własne przemysłu drzewnego.
Oprócz wymienionych wcześniej możliwych zagrożeń realizacji programowanych zadań
w wyniku braku zabezpieczenia środków finansowych, innym potencjalnym źródłem opóźnień
bądź zawieszenia wykonania projektów mogą być nowe regulacje prawne. W chwili obecnej
bliżej nieokreślone zdają się być konsekwencje wprowadzenia sieci ,,Natura 2000”. Trudno jest
przy obecnym stanie wiedzy na ten temat przewidzieć ograniczenia gospodarcze i skutki
151
ekonomiczne włączenia do sieci „Natura 2000” tak dużych powierzchni, jakie planuje się
obecnie na Dolnym Śląsku.
Inną niewiadomą, która rzuca cień na możliwości realizacji zaplanowanych projektów RPO
PLP są ciągle powracające zakusy do wprowadzenia zmian w statusie PGL Lasy Państwowe.
Powyżej przedstawiona analiza szacunkowych kosztów RPO PLP w sposób jednoznaczny
identyfikuje PGL Lasy Państwowe jako finansowe ramię i gwaranta realizacji zadań
zdefiniowanych w programie. Wszelkie wprowadzone w przyszłości rozwiązania prawne, które
doprowadzą do ograniczenia bądź załamania zasady samofinansowania się PGL Lasy
Państwowe, w sposób oczywisty przełożą się na ograniczenie bądź zawieszenie realizacji
zaplanowanych projektów.
Wreszcie ostatnim, by nie wymieniać wszystkich, uwarunkowaniem ograniczającym
realizację programu w chwili obecnej, może być dostępność funduszy unijnych dla PGL Lasy
Państwowe. Możliwość samodzielnego występowania PGL Lasy Państwowe po fundusze
unijne jest w chwili obecnej w dużej części blokowane poprzez świadome nie umieszczanie
w przygotowywanych programach sektorowych bądź w zintegrowanych programach rozwoju
regionalnego PGL Lasy Państwowe jako potencjalnego beneficjenta programów. Oczekuje się,
że podejmowane obecnie działania zmierzające do włączenia PGL Lasy Państwowe jako
beneficjenta programów w ramach przygotowywanych obecnie Uzupełnień Programowych
będzie skuteczne i stworzy możliwości współfinansowania unijnego dla przedsięwzięć
planowanych w niniejszym programie.
9. Udział społeczeństwa, samorządów, administracji
państwowej i innych instytucji w tworzeniu RPO PLP RDLP
we Wrocławiu
Regionalny Program Operacyjny Polityki Leśnej Państwa RDLP we Wrocławiu
w poszczególnych fazach swojego powstawania konsultowany był z reprezentantami różnych
środowisk, które żywotnie zainteresowane są aktualnym stanem zasobów leśnych na Dolnym
Śląsku oraz ich rozwojem w aspekcie ekologicznym, społecznym i gospodarczym
w przyszłości. W procesie konsultacji uczestniczyli partnerzy reprezentujący: władze lokalne
i samorządowe (Komisję Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Sejmiku Województwa
Dolnośląskiego, Wydział Środowiska i Rolnictwa UW, Wojewódzkiego Konserwatora
Przyrody, Dolnośląskiego Zespołu Parków Krajobrazowych, Zarząd oraz Wydziały Gospodarki
Wodnej oraz Rozwoju Obszarów Wiejskich Urzędu Marszałkowskiego), organizacje
społeczno-zawodowe działające na rzecz leśnictwa (Polskie Towarzystwo Leśne, SITLiD),
organizacje społeczne współpracujące z leśnictwem (Liga Ochrony Przyrody, Polskie
Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „ProNatura”, Komitet Ochrony Orłów, Polskie Towarzystwo
Zoologiczne, Polski Związek Łowiecki), Karkonoski Park Narodowy, Park Narodowy Gór
Stołowych, instytucje naukowe (Wydział Leśny Akademii Rolniczej w Poznaniu), Biuro
Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej oddział w Brzegu, Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów
Rolnych, lokalny przemysł drzewny, właścicieli lasów prywatnych.
W wyniku przeprowadzonych konsultacji, po odbyciu wielowątkowych dyskusji
prowadzonych nie na zasadzie konfrontacji, ale na płaszczyźnie poszukiwania konstruktywnych
rozwiązań kompromisowych, wprowadzono szereg zmian i ulepszeń w stosunku do
pierwotnych założeń programu. W ten sposób Regionalny Program Operacyjny Polityki Leśnej
Państwa RDLP we Wrocławiu zyskał akceptację szerokiej reprezentacji społeczeństwa i można
przyjąć, że stanowić będzie trwałe i skuteczne narzędzie realizacji modelu wielofunkcyjnej,
trwale zrównoważonej gospodarki leśnej w regionie oraz przyczyniać się będzie do
zrównoważonego rozwoju Dolnego Śląska.
152
153
Sieć osadnicza Dolnego Śląska
na tle uwarunkowań cywilizacyjnych
TADEUSZ ZIPSER
Politechnika Wrocławska
Streszczenie: Sieć osadnicza regionu uzależniona jest od geograficznych determinant naturalnych, ale
konkretny kształt nadaje jej rozłożenie przestrzenne koncentracji ludności i powiązanych z nią aktywności.
Sieć tę można uważać za przestrzenną projekcję aparatu cywilizacyjnego, a czynnikiem pośredniczącym
między nim a układem koncentracji jest selektywność kontaktów między aktywnościami budującymi system.
Kontakty przenoszone są różnego rodzaju sieciami komunikacyjnymi, stąd wielka ich waga i znaczenie
w próbach prognozowania, ale też i sterowania rozwojem. Szereg modeli pozwalających interpretować
i przewidywać ciąg sprzężeń zwrotnych między dostępnością i koncentracją może służyć pomocą
w konstruowaniu polityki przestrzennej w regionie dolnośląskim.
1. Wstęp
W ramach tego co określa termin „polityka przestrzenna” mogą zawierać się różne działania.
Mogą to być doraźne rutynowe reakcje powiązane z realizacją i kontrolą procesów
zagospodarowania przestrzeni w bardzo różnej, nieraz bardzo umiarkowanej, a nawet
szczątkowej skali. Czasami będzie to korygowanie zamierzeń i modyfikowanie środków, nie
wymagające precyzyjnej bieżącej analizy a tym bardziej prognozy warunków otoczenia.
Co innego, kiedy w grę wchodzi wysoki stopień zaangażowania w wartości związane
z sumarycznym złożonym efektem. Wtedy termin polityka przestrzenna przestaje być
zdawkowym hasłem przydającym znaczenia codziennym czynnościom urzędowym stając się
działaniem zbiorowym, długoterminowym, obarczonym wysokim ryzykiem łańcucha pomyłek
a nawet niepewnością co do celowości podejmowania takiego zadania.
W owym pierwszym przypadku angażuje się najbardziej elementarne powszednie reguły,
a stan docelowy, ku któremu w rzeczywistości się kroczy, może powoli przekształcać się pod
wpływem różnych nieoczekiwanych zdarzeń. W drugim przypadku stała uwaga zwrócona jest
właśnie na cel budowany przez raczej niezmienne priorytety, natomiast powszednie reguły
postępowania mogą ulegać drastycznym zmianom jeśli okażą się nieskuteczne.
Takie rozumienie polityki przestrzennej i taki wymiar strategii rozwoju struktury
przestrzennej staje się dziś aktualny wobec wciąż nie ukończonych przewartościowań
następstw transformacji oraz w sytuacji integrowania się europejskiej przestrzeni osadniczej
w ramach wizji regionalnej.
154
Przedtem jednak, na starcie nowego gospodarowania przestrzenią trzeba rozpoznać cechy
tejże właśnie porcji przestrzeni, która formuje region, która jest i zostanie niepowtarzalna
i w której ujawnić się mogą cechy niezauważone wcześniej, gdy była ona rozdrobniona
i inaczej zarządzana.
Nowy podział terytorialny i nowe granice są już obecnie przesądzone, ale nie zwalnia to od
konieczności rozpoznania obiektywnych przesłanek przemawiających i za, i przeciw
konkretnym delimitacjom. Nie chodzi o to, aby je natychmiast podważać, ale aby tak jak
w klasycznej już procedurze ustalania, co stanowi słabe, a co silne strony jednostki osadniczej,
w podobny sposób zdać sobie sprawę z silnych i słabych stron własnych granic. Miałoby to
służyć najlepszemu wykorzystaniu tych zasadniczych atutów, jakie mogą tkwić w kształcie
terytorium, jak też uodpornieniu się na skutki niekonsekwencji lub nietrafności niektórych
elementów podziału.
Drugą cechą tej przestrzeni, którą trzeba rozpoznać na wstępie jest jej hierarchiczna
struktura, bo następstwem łączenia w większą całość kilku mniejszych struktur jest często
automatyczne zaburzenie cząstkowych relacji budujących sieć hierarchiczną. Musi dojść do
zazębień i przesunięć, które zwłaszcza w przypadku terenów równinnych, pozbawionych
wyrazistych barier naturalnych mogą być bardzo znaczące i silnie podporządkowane
infrastrukturze komunikacyjnej.
2. Ogólna charakterystyka dzielnicy geograficznej
Obszar o nazwie Dolnego Śląska wykracza poza granice województwa dolnośląskiego. Tworzą
z nim bowiem całość gospodarczą i niektóre powiaty województw sąsiednich.
Woda wiąże teren Wrocławia i rzeki Odry z dorzeczem i wodami rzeki Nysy Kłodzkiej oraz
sztucznych spiętrzeń na niej, zbiorników Otmuchowa i Głębinowa, tj. z zachodnio-południowymi terenami województwa opolskiego.
Granice Dolnego Śląska wyraźniej się rysują, gdy patrzeć nań ze strony środowiska
geograficznego. Można bowiem podzielić Dolny Śląsk, idąc od południa, na pasy: Sudety,
Przedgórze Sudeckie, Nizinę Śląską i Wał Trzebnicki z Kotliną Milicką.
Na południu, głównym grzbietem Sudetów biegnie polsko-czeska granica państwowa. Jest
to zarówno granica Dolnego Śląska, jak i częściowo województwa dolnośląskiego.
Sudety jako pasmo gór ciągną się od Bramy Łużyckiej na zachodzie lekkim łukiem aż do
Bramy Morawskiej na wschodzie. Obniżenia i przełęcze w paśmie Sudetów dzielą je na trzy
części:
•
Sudety Zachodnie – od Bramy Łużyckiej do Bramy Lubawskiej;
•
Sudety Środkowe – od Bramy Lubawskiej po przełęcz Międzyleską, dolinę Nysy Kłodzkiej
i przełęcz Kłodzką;
•
Sudety Wschodnie – biegnące aż do Bramy Morawskiej po stronie czeskiej, poza jednym
na terenie Polski górotworem – Masywem Śnieżnika oraz Górami Bialskimi i Złotymi.
Pierwsze dwie części Sudetów leżą na terenie województwa dolnośląskiego, a poza
Śnieżnikiem i Górami Złotymi północna część Sudetów Wschodnich – skrawki Gór Opawskich
– leży na terenie powiatów nyskiego, prudnickiego, głubczyckiego i raciborskiego
województwa Opolskiego.
Na północy posiadają Sudety tzw. uskok brzeżny, podkreślony zaznaczającym wyraźnie
w terenie morfologicznym progiem, oddzielającym góry właściwe od Przedgórza Sudeckiego.
Przedgórze Sudeckie to faliste obszary wznoszące się na 200–300 m n.p.m.
Granica północna Przedgórza Sudeckiego i Niziny Śląskiej biegnie od Zgorzelca, tworząc
łuk ku północy w rejonie Bolesławca, dalej jakby po prostej aż do Złotoryi. Tutaj skręca łukiem
na południowy wschód, dochodząc do granicy czeskiej w okolicach Złotego Stoku.
155
W powiecie strzelińskim, na północny wschód od Gór Sowich i Bardzkich, rozciągają się
granitowe Wzgórza Strzelińskie (350–473 m n.p.m.), w powiatach zaś ząbkowickim
i dzierżoniowskim gabrowo-gnejsowe i serpentynitowe Wzgórza Niemczańskie.
W powiecie wrocławskim wznosi się około 600 m nad Niziną Śląską, odrębny masyw Góry
Ślęży (718 m n.p.m.).
Nizinę Śląską zamyka na północy, po prawej stronie Odry, szeroki około 10 km, Wał
Trzebnicki. Są to – popularnie nazywane Góry Kocie – końcowe moreny młodszego
środkowopolskiego zlodowacenia.
Dolny Śląsk przez swoje przemysłowe i energetyczne zagospodarowanie odgrywał i może
zapewne odgrywać poważną rolę w procesie rozwoju ekonomicznego kraju, jako poważne
ogniwo w leżącym na południu przemysłowo-energetycznym pasie Polski, licząc od Nysy
Łużyckiej i Turoszowa aż do Sanu i granicy z Ukrainą.
Według charakterystyk zawartych w opracowaniu Studium uwarunkowań rozwoju dla
województwa dolnośląskiego (sporządzonego przez Wojewódzką Pracownię Urbanistyczną)[1],
posiada ono jedno z większych skupień surowców mineralnych w Europie. Znajdują się tu:
złoża rudy miedzi (LGOM), węgla brunatnego (rejon Bogatyni oraz Ścinawy i Legnicy), złoża
węgla kamiennego – wyłączone z eksploatacji (Wałbrzych, Nowa Ruda), surowce chemiczne,
ilaste ceramiki budowlanej, ceramiki szlachetnej i przemysłu szklarskiego; występują ponadto
kamienie drogowe i budowlane (granity, bazalty, marmury) oraz kruszywo naturalne. Bardzo
atrakcyjnymi kopalinami są kamienie szlachetne i ozdobne oraz złoto i srebro, a także gaz
ziemny w północnej części województwa.
3. Struktura funkcjonalno-przestrzenna
Struktura funkcjonalno-przestrzenna województwa uwarunkowana ogólnym położeniem
geograficznym, rzeźbą terenu hydrografią, a także historycznymi związkami, ma charakter
strefowy. W regionie dolnośląskim we wspomnianym wyżej opracowaniu Studium
Uwarunkowań wyróżniono 5 stref funkcjonalnych [1]:
1. Szczególnej ochrony obszarów rolniczych i wspierania funkcji rolniczej;
2. Obszarów o wysokich wymogach ochrony środowiska i walorach turystyczno-rekreacyjnych;
3. Przenikania się funkcji rolniczej i leśnej;
4. Przenikania się funkcji rolniczej i funkcji eksploatacji surowców naturalnych;
5. Obszarów o przeważającym udziale funkcji przemysłowej i gospodarczej związanych
z eksploatacją surowców naturalnych.
Wielką atrakcją regionu jest też duży potencjał uzdrowiskowy, zarówno pod względem
zasobów wód leczniczych, jak i bazy sanatoryjnej. Koncentracja uzdrowisk ma miejsce
w rejonach: jeleniogórskim, wałbrzyskim i kłodzkim. Łącznie w województwie jest jedenaście
uzdrowisk statutowych oraz trzy miejscowości objęte przepisami ustawy „uzdrowiskowej”.
Obszary aktywności gospodarczej koncentrują się przede wszystkim w aglomeracji
wrocławskiej oraz w rejonach ważnych szlaków i węzłów komunikacyjnych, szczególnie
w rejonie autostrady A–4, chociaż tu nie doszło jeszcze do wykorzystania korzyści jej
przebiegu na całej długości.
Wrocław jest najważniejszym ośrodkiem przemysłowym, o najwyższej liczbie
zatrudnionych w przemyśle i wysokiej atrakcyjności inwestycyjnej. W południowo-zachodnim
rejonie miasta dynamicznie kształtuje się pasmo aktywności gospodarczej, oparte właśnie
o wyjątkowo rozbudowany węzeł szlaków o znaczeniu zarówno regionalnym, krajowym jak
i międzynarodowym.
156
Geograficzne położenie Wrocławia w strefie przejścia z obszarów podgórskich do nizin,
w pobliżu ciągłego układu barier górskich determinujących przebieg naturalnych korytarzy
komunikacyjnych w skali kontynentalnej, tak równoległych jak i prostopadłych do grzbietu
Sudetów, bardzo dawno temu ugruntowało znaczenie miasta w europejskim systemie
osadniczym (1000 lat biskupstwa). Z drugiej strony zmiany przynależności państwowej
kilkakrotnie w drugim tysiącleciu powodowały odwracania kierunków najważniejszych ciążeń,
konieczność przystosowania do innego systemu zwierzchności, do innych mechanizmów
współpracy i konkurencji. W każdym razie geograficzne determinanty sytuują miasto w jednym
z najważniejszych korytarzy transportu europejskiego. W korytarzu tym znalazła się, obok
głównej linii kolejowej, autostrada obecnie modernizowana i przedłużana docelowo do Lwowa.
We Wrocławiu korytarz ten przecina wiązka dróg z południa, w tym uznane jeszcze w okresie
międzywojennym dwa międzynarodowe szlaki z Pragi i Wiednia, znajdujące swe przedłużenie
w kierunku Szczecina oraz Berlina, Poznania, Warszawy. Dla miasta decyzją strategiczną jest,
czy ów główny korytarz zachód – wschód będzie połączony z kierunkiem Berlina i Hamburga
(jako nowej głównej „bramy morskiej” do Europy środkowo-wschodniej) we Wrocławiu, czy
też przez Poznań dopiero w Katowicach. Drugim fundamentalnym problemem transportowym
jest sposób wykorzystania położenia Wrocławia niemal na tym samym południku, co
Sztokholm, Poznań, Brno i Wiedeń. Wreszcie Wrocław, położony prawie dokładnie w połowie
drogi między Brukselą a Kijowem, mógłby odegrać rolę siedziby centrum organizacyjnego
w tym długoterminowym, ale historycznie nienowym przedsięwzięciu, jakim jest integracja na
europejskiej osi. Ostatnio więc wielka transformacja stosunków politycznych i ekonomicznych
w naszej części kontynentu znowu stawia przed Wrocławiem szanse i wyzwania [1].
Cytując w dalszym ciągu stwierdzenia Studium uwarunkowań trzeba zaznaczyć, że
województwo Dolnośląskie znajduje się na 7 miejscu w Polsce pod względem powierzchni
zajmowanego obszaru, a na 5 pod względem liczby mieszkańców. Charakteryzuje się wysokim
stopniem urbanizacji – około 72%, co stawia je na drugim miejscu w kraju.
Region posiada wysoki potencjał gospodarczy. Udział województwa w produkcie krajowym
brutto wynosi 7,3%. Bardzo wysoki jest poziom przedsiębiorczości (84,5) określany
wskaźnikiem liczby podmiotów gospodarczych ogółem na 1000 mieszkańców. Dość dobrze
rozwinięte są tu również instytucje otoczenia biznesu.
Region dolnośląski skupiając dużą część krajowego potencjału naukowo-badawczego
i rozwojowego – około 9,5%, zyskuje 3 pozycję w tej dziedzinie w Polsce. Województwo
dolnośląskie, głównie dzięki ośrodkowi akademickiemu we Wrocławiu, jest w grupie trzech
czołowych regionów (obok warszawskiego i małopolskiego) o najwyższym udziale ludności
z wyższym wykształceniem.
W koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w regionie dolnośląskim
wyróżniono Wrocław jako najważniejszy, potencjalny biegun polaryzacji. Ma on stanowić
ośrodek europejski, tzw. europol, jako jeden z siedmiu tego rodzaju w Polsce.
Trzeba przy okazji podkreślić, że, rozpatrując aglomeracje pod kątem tradycyjnie
rozumianych faz rozwojowych, aglomeracja podsudecka w świetle danych charakteryzujących
jej relacje przestrzenne zdaje się być formą bardziej zaawansowaną, niż aglomeracje
„punktowe” takie, jak aglomeracja wrocławska. W przeciwieństwie do aglomeracji
podsudeckiej aglomeracja wrocławska jest tworem skupionym, niewiele przekraczającym
granice administracyjne miasta i o stosunkowo małym potencjale zatrudnienia w przemyśle, ale
zarazem te same dane w konfrontacji z ogólną liczbą zawodowo czynnych we Wrocławiu
wskazują na rolę sektora usług, administracji oraz nauki.
Istotnie w zakresie potencjału naukowego i kulturalnego Wrocław plasuje się wśród
czterech polskich ośrodków pierwszego rzędu z Warszawą, Poznaniem i Krakowem. Jest to
więc szczególna rola, która już sama w sobie uzasadnia rangę miasta w policentrycznej sieci
ośrodków naszego kraju. Rozwijanie tej roli i ewentualne dalsze jej wzmacnianie, między
157
innymi na drodze specjalizacji ośrodka naukowego, jest więc jedną z najpoważniejszych dróg
do utrzymania i podniesienia rangi Wrocławia.
Bardzo wyrazistym i istotnym rysem przestrzennego kształtu dolnośląskiej sieci osadniczej
jest obecność dość szerokiego zaokrąglonego pasma obniżonej intensywności, które izoluje
Wrocław od reszty regionu od strony zachodniej i południowej. Owa reszta wykazuje bardziej
równomierne rozłożenie ośrodków aktywności, podczas gdy najbliższe sąsiedztwo stolicy
regionu zdaje się odpychać od siebie tego typu strukturę na pewien dystans rzędu 30–40 km.
Do tego należy dodać silnie ekscentryczne położenie Wrocławia w stosunku do powierzchni
całości województwa.
Ta wspomniana wyżej izolacja przestrzenna przejawia się z różną konsekwencją, mniej lub
bardziej wyraźnie w świetle bardzo różnych wskaźników, od aktywności obywatelskiej
i aktywności gospodarczej po emisję zanieczyszczeń. U podłoża tego zjawiska leży oczywiście
rozmieszczenie ludności, zwłaszcza mieszkańców miast, co pociąga za sobą również rozłożenie
innych pochodnych charakterystyk. W tej luce oczywiście znajduje jednak miejsce wyższy
udział niektórych wskaźników uwarunkowania produkcji rolnej.
Zauważa się jednak również obecność tendencji wypełniających ten pierścień przede
wszystkim w postaci „mostu” na kierunku wałbrzyskim. Nie jest to wszystko bez znaczenia dla
typu aglomeracji wrocławskiej, która tak bardzo różni się od innych polskich aglomeracji i to
od dawna. Szczególnie wyraźna różnica pod tym względem zauważalna jest przy porównaniu
aglomeracji wrocławskiej z krakowską, a nawet poznańską – oczywiście nie mówiąc
o górnośląskiej.
Godne podkreślenia jest to, że nie widać tu wpływu, jak dotychczas, tak ważnego korytarza
transportowego zachód – wschód, ani nie odbija się w tym bezpośrednio układ wewnętrznych
barier topograficznych i różnic środowiska geograficznego, w każdym razie nie stanowią one
głównej i determinującej do końca przyczyny.
4. Problemy koncentracji i hierarchii
Można śmiało twierdzić, że od początku cywilizacji głównym rysem jej obecności jest zjawisko
koncentracji odnoszące się zarówno do rozmieszczenia samej ludności jak i do szerokiego
asortymentu jej aktywności i to nawet wtedy, kiedy różne uwarunkowania zewnętrzne –
geograficzne, topograficzne i biologiczne – to utrudniały.
Tę cechę system cywilizacji wydaje się dzielić z wszelkimi innymi systemami żywymi.
Dlatego problemom zawiązywania się i podtrzymywania koncentracji należy poświęcić
szczególnie wnikliwą uwagę
Tak ważne w teorii osadnictwa pojęcie funkcji centralnych kładzie nacisk na zagadnienie
koncentracji przestrzennej wielu form zagospodarowania przestrzennego. Zagadnienia to jest
kluczowe we wszelkich próbach modelowania procesów zawiązywania się struktur tego
zagospodarowania. Mechanizmy koncentracji nie są jednak zawsze takie same, a nawet nie
można mówić o jednym, zawsze takim samym celu, któremu mają służyć [3]. Można wyróżnić
3 rodzaje koncentracji, które występują w procesach zagospodarowania przestrzennego. Są to
koncentracje:
1. koincydencyjna,
2. konsekwencyjna,
3. kooperacyjna.
Koncentracja koincydencyjna powstaje wtedy, kiedy pewne miejsce okazuje się szczególnie
atrakcyjne w sposób całkowicie niezależny dla różnych form zagospodarowania. Skupienie
przestrzenne powstaje więc jako wynik oddzielnych decyzji, z których każda bierze pod uwagę
pewne dodatnie cechy takiej lokalizacji, w których wszakże nie pełni istotnej roli fakt, że
158
miejscem tym interesują się także inni. Przeciwnie, może nawet wystąpić element konkurencji
między gromadzącymi się tam jednostkami zagospodarowania.
Koncentracja konsekwencyjna to taka, kiedy jedna decyzja lokalizacyjna pociąga dopiero za
sobą następne, tworząc nieraz długi łańcuch następstw. Nie znaczy to jednak, że skupiające się
funkcje bezpośrednio z sobą się kontaktują. Jeżeli potrzebują się nawzajem, to tylko w tym
sensie, że istnienie jednej z nich stwarza sytuację dogodną do istnienia drugiej. Na przykład
elementem łączącym je może być ten sam użytkownik, który ściągnięty w dane miejsce przez
jedną instytucję, będzie często korzystał ze sposobności, jaką oferuje mu w tym samym miejscu
druga instytucja itp.
Ścisła, bezpośrednia współpraca między formami zagospodarowania stanowi natomiast
rację istnienia trzeciego rodzaju koncentracji – kooperacyjnej. Można podawać wiele
przykładów opisujących powstawanie i działanie każdego z tych rodzajów koncentracji od
skupień sklepów i biur w dobrze dostępnym z zewnątrz śródmieściu, poprzez pojawianie się
drobnych usług w sąsiedztwie dużych ośrodków handlowych, czy hoteli w pobliżu dworców
kolejowych, aż do sąsiedztwa ściśle ze sobą powiązanych urządzeń przemysłowych
i energetycznych, organizacji handlowych, finansowych itp.
Na ogół istniejące, okrzepłe, a zwłaszcza duże koncentracje miejskie zawierają w sobie
wszystkie rodzaje koncentracji. Warto przy tym zauważyć, że jako składniki centrum
miejskiego są one w różnym stopniu czułe na zmianę czynników zewnętrznych, na przykład na
rozwój układu komunikacyjnego, wzrost gęstości zaludnienia w okolicznym obszarze
i przekształcenia w strukturze jego zainwestowania. O wszystkich jednak można powiedzieć, że
ich istnienie zależy od sposobów organizacji życia społecznego, repertuaru potrzeb i środków
do ich zaspokojenia. Dlatego podstaw do zrozumienia procesu zawiązywania się, a następnie
różnicowania koncentracji w zagospodarowaniu przestrzennym należy szukać w analizie
mechanizmów, które działają w dziedzinie konfrontacji potrzeb i możliwości.
W taki sposób modelowanie koncentracji stać się może koniecznym, w podejściu
systemowym, pomostem między sferą organizacji życia społecznego a problematyką struktury
przestrzennej systemu osadniczego.
Aby móc modelować koncentracje, bądź aby móc sprawdzać i porównywać wymodelowane
i rzeczywiste koncentracje oraz oddawać je precyzyjnej ocenie, potrzebny jest sposób ich
oznaczania i liczbowego wymiarowania. Rozwinięto wiele metod i technik mierzenia
koncentracji. Było to możliwe, gdyż kierowano uwagę ku różnym aspektom koncentracji.
Pod tym więc kątem należy rozpatrywać przestrzenne cechy struktury systemu osadniczego
i w oparciu o zrozumienie mechanizmów generujących koncentrację poszukiwać metod
przewidywania i sterowania procesami w niej zachodzącymi.
5. Struktura osadnicza a funkcje centralne
Według Planu Zagospodarowania Województwa sieć osadnicza województwa składa się
z 3 019 jednostek, w tym z 89 miast i 2 930 wsi [1].
Liczba podmiotów gospodarczych prowadzących działalność handlową w województwie
dolnośląskim, wynosiła 93 380, co stanowiło 38% ogółu zarejestrowanych jednostek
gospodarczych. Większość z nich należała do sektora prywatnego (99,9%), w tym ponad 83%
do osób fizycznych.
Ogólna liczba sklepów w 1998 roku wynosiła 34 563, z czego ponad 96% to placówki
prywatne. Ponad 34% to sklepy zlokalizowane w czterech największych miastach
województwa, w tym 22% we Wrocławiu.
Średnio 1 sklep w województwie obsługiwał 86 osób, a na 1 000 mieszkańców przypadało
średnio około 677 m2 powierzchni użytkowej.
159
Niski poziom rozwoju infrastruktury handlowej sprzyjał napływowi kapitału obcego.
Największa sieć handlowa spółek z przewagą kapitału zagranicznego zlokalizowana została
w rejonie legnickim i wrocławskim.
W województwie dolnośląskim powstało kilka ośrodków handlowych skupiających duże,
nowoczesne sklepy i magazyny hurtowo-detaliczne. Największa koncentracja występuje we
Wrocławiu, Bielanach Wrocławskich i Długołęce oraz miastach: Wałbrzychu, Legnicy,
Lubinie, Świdnicy, Zgorzelcu i Dzierżoniowie.
Miasto Wrocław jako centrum województwa dolnośląskiego pełni ważną funkcję ośrodka
imprez targowych promujących wyroby przemysłu miejscowego, regionalnego, krajowego,
a nawet międzynarodowego. Imprezy targowe odbywały się również w mniejszych miastach,
do których należą Wałbrzych, Jelenia Góra, Legnica, Jawor i Polanica Zdrój.
Oczywiście należy do tego dodać wynikające z podziałów administracyjnych funkcje
zarządzania oraz te, które zostały już wymienione wcześniej jak nauka i szkolnictwo
i zarządzanie i obsługa przemysłu i biznesu.
6. Ład przestrzenny i sposoby jego osiągania
Ważne jest, jak rozumie się ład przestrzenny ze względu na usankcjonowane prawnie istnienie
tego terminu. Pojęcie ładu przestrzennego jest tak niejasne i trudne do zdefiniowania, bo
dotyczy zjawiska bardzo złożonego. Pojęcie to, w istocie rodzi się z nieświadomego, być może,
posługiwania się analogią do organizmów żywych. A tam, jak wiadomo, nie ma spraw prostych
i łatwo zrozumiałych. Ład przestrzenny jest więc w istocie ładem życia, ładem bezpiecznej
egzystencji, w dodatku zaopatrzonej w samoregulację. W przypadku konstruowania obrazu
struktury przestrzennej systemu osadniczego wydaje się, że aby zaistniał ład przestrzenny,
konieczne jest spełnienie następujących czterech grup warunków.
Po pierwsze, pewien zbiór elementów jest w stanie ładu przestrzennego, jeśli spełnia
aktualne kryteria estetyczne zewnętrznego wyglądu elementów lub przynajmniej ich większość.
Kryteria te mogą być – i zapewne są – umowne i co za tym idzie nietrwałe. Poza tym kryterium
to odnosi się tylko do pewnych ograniczonych co do skali zjawisk.
Po drugie: układ przestrzenny elementów powinien być przejrzysty – to jest łatwy do
ogarnięcia wyobraźnią i zapamiętywalny. Nie musi to dotyczyć wszystkich szczegółów, ale
powinien się dać wyodrębnić w sposób nie wymagający długiego procesu uczenia ogólny
schemat grafowy rozłożenia elementów.
Po trzecie, układ ten powinien dobrze działać, to jest spełniać w przeważającej większości
przypadków bez zakłóceń, błędów i opóźnień zadania, dla których został stworzony.
Wreszcie czwarta wymagana cecha ładu przestrzennego polega na tym, że układ nie zawiera
elementów samodestrukcji, a więc jest przynajmniej stabilny, jeśli nie podlega wzrostowi
i rozwojowi.
Taka sekwencja wymienionych kryteriów uwypukla narastającą wagę tego co dla
przetrwania systemu żywego jest najważniejsze.
Przywołując wspomniane cechy ładu przestrzennego, warto zwrócić uwagę na związek
czytelności i komunikatywność obrazu przestrzennego z jego właściwym – niezawodnym
i skutecznym – działaniem. Nie jest to jednak wszystko. Konieczne jest spełnienie szeregu
warunków równowagi, w dodatku tak, aby nie ponieść zbyt wysokich tego kosztów. Wiele
obserwacji, a także porównanie rzeczywistych zjawisk z rezultatami modelowań
symulacyjnych wskazuje na to, że wielopodmiotowy zbiór źródeł i celów kontaktów sam
spontanicznie osiąga taki zrównoważony stan koncentracji. Może się to jednak pociągać za
sobą określone uciążliwości, choćby nadmiernych kosztów wydatkowanego indywidualnie
czasu i społecznie – pieniądza. Czasami taki zrównoważony pod kątem np. bilansowania się
160
przejazdów i ofert rynku pracy działa na granicy wydolności sieci transportowej, wymusza
w końcu pewne doraźne modyfikacje, będące z kolei źródłem dalszych powikłań. Jeszcze
gorzej, gdy taka doraźna odpowiedź na niedomogi układu jest chybiona i na długi czas
petryfikuje nieadekwatne do potrzeby rozwiązania, ale czasami pogarsza nawet sytuację,
Dlatego tak ważną rzeczą jest możliwie pełne i częste diagnozowanie rzeczywistego stanu
zjawisk bieżących w obrębie wielkiego układu funkcjonalnego. Chodzi tu o wniknięcie w obraz
tego, co nie poddaje się powierzchownemu oglądowi – jak częstotliwość kontaktów, ich
motywacja i zdolność do substytucji, preferencje przestrzenne i przestrzenny rozkład ciążeń.
Tego nie da się uzyskać w wystarczającym wymiarze i odpowiedniej treści opierając się na
danych gromadzonych przez odpowiednie instytucje rządowe i samorządowe. W sposób
paradoksalny właśnie wtedy, kiedy techniki informatyczne pozwalają nam wreszcie
kompletować, segregować i przetwarzać olbrzymie ilości danych szybko i często, na
przeszkodzie staje tu sięgający niekiedy absurdu zabobon ochrony danych o osobach, firmach
i instytucjach. Ten ulubiony przez lokalną mikrodemokrację wybieg odnosi się więc
w pierwszym rzędzie do tego, co można nazwać fizjologią wielkiego miasta, aglomeracji
i całego systemu osadniczego. W zestawieniu z równie częstym utyskiwaniem na codzienne
niedomogi układu przestrzennego sprowadza się w istocie do postulatu leczenia pacjenta „na
ślepo” bez prawa przebadania go.
Można z pewnością twierdzić, że bez odnowionego rozpoznania bogatego wachlarza
zachowań osób i instytucji nie da się wyprowadzić aktualnych wiarygodnych wskazań w ogóle
dla metropolii XXI wieku, a w szczególności dla metropolii polskich, których droga rozwoju
przez pół wieku poddawana była innym bodźcom niż miasta kapitalistycznej części Europy.
Dlatego przechodząc do ostatniego aspektu ładu przestrzennego, jakim jest brak elementów
samodestrukcji, to trzeba tu podkreślić szczególnie wyżej omówione embargo na informacje.
Stwarza to również dogodne podłoże dla chaosu opinii. Brak obiektywnego oparcia o solidną
udokumentowaną wiedzę o rzeczywistości lokalnej stawia projektantów, a często i władze
miast na pozycji gorszej niż ta, jaką tanim kosztem zajmują domorośli obrońcy status quo
zazwyczaj węszący w każdej innowacji i w każdej racjonalizacji układu zagrożenie swoich
praw.
7. Urbanizacja w układach osadniczych
Nawet silna przewaga zawodów nierolniczych na jakimś obszarze nie jest jeszcze dowodem
urbanizacji, lecz tylko wskaźnikiem zapotrzebowania na urbanizację. Łączy się to
z zagadnieniem zdefiniowania pojęcia urbanizacji. Niezależnie od wielu subtelnych odcieni,
a nawet poważnych różnic w kilkunastu znanych definicjach miasta, co pociąga za sobą
rozbieżność poglądów również co do zakresu pojęcia urbanizacji – jasnym jest, że chodzi tu
w każdym przypadku także o pewien typ infrastruktury technicznej, a więc wyposażenie
obszaru w szereg urządzeń technicznych oraz o wzbogacenie zbioru możliwości w zakresie
zaspokojenia potrzeb, w tym potrzeb kulturalnych, społecznych, informacyjnych,
rekreacyjnych itd.
W takim ujęciu urbanizacja obejmuje w sobie jak gdyby rozszerzenie i polepszenie ofert
cywilizacyjnych, jakie środowisko stwarza człowiekowi i w ślad za tym trudno odmawiać
prawa do takich przeobrażeń również obszarom zamieszkałym w większości przez ludność
zajmującą się rolnictwem. Można więc mówić o „urbanizacji wsi”, rozumiejąc przez to zawsze
szczególną odmianę urbanizacji, niesprzeczną z podstawowymi funkcjami osadnictwa
rolniczego. Jednakże wzrost zatrudnienia w zawodach nierolniczych przede wszystkim
w przemyśle i usługach pozostaje oczywistym sygnałem dojrzałości danego obszaru do
przeobrażeń urbanizacyjnych, a jeszcze częściej sygnałem, gdzie nacisk potrzeb w tym zakresie
161
jest najsilniejszy. Jest to w sumie przesłanka do traktowania zagadnień całego osadnictwa jako
całości nierozerwalnie związanej z wszystkimi elementami infrastruktury.
Obserwacja zjawisk urbanizacyjnych w Polsce wykazuje, że jakkolwiek w niektórych
miejscach kraju uporczywie utrzymują się pewne granice przypominające rodzaj barier
rozdzielających obszary o różnej dynamice, a nawet kierunku zmian i że granice te pokrywają
się nieraz z daleko w przeszłość sięgającymi podziałami administracyjnymi, to przeważającym
obrazem jest niezależność procesów urbanizacji od granic administracyjnych. Nastąpiło tu
rozwarstwienie jednorodnego i jednoznacznego ongiś pojęcia „miasto” na cały szereg pojęć.
Współcześnie oprócz pojęcia „miasto” używane są zamienne pojęcia „aglomeracja”,
„konurbacja”, metropolia”, które na dobrą sprawę dadzą się zamienić na „skupisko miejskie”.
Mówi się też o „regionach metropolitalnych”, „okręgach uprzemysłowionych” lub „strefach
zindustrializowanych”. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że prognoza urbanizacji rysuje przed
nami obraz procesu niesterowalnego, lecz raczej rozwijającego się siłą bezwładności, drogą
niejako reakcji łańcuchowych, procesu ślepego na możliwości racjonalizacji i strategii ekspansji
terytorialnej. Toteż prognoza taka nosi miano ostrzegawczej i stanowić powinna podłoże do
prognoz aktywnych starających się w imię omówionych wyżej zasad urbanizacji formować
żywiołowe procesy w sposób zgodny co prawda z naturalnymi ich prawami, ale z pozycji
możliwie kompletnej wiedzy o następstwach poszczególnych przeobrażeń i o zbiorze
możliwych rozwiązań.
Doświadczenia w zakresie urbanizacji ostatniego stulecia, a w szczególności ostatniego
okresu powojennego pozwalają już nam w oparciu o poznane i w dalszym ciągu stale
odkrywane prawidłowości tego procesu podjąć próbę prognoz urbanizacyjnych nie na zasadzie
„biernej” ekstrapolacji, ale drogą modelowego, a nawet symulacyjnego rozpoznania obszarów
zurbanizowanych jako systemów. Ponieważ w przypadku takim stoi do dyspozycji pewien
zbiór wariantów takich systemów, koniecznym staje się wyraźnie określenie głównych zasad,
w imię których przystąpi się do ich konstruowania.
Głównym zadaniem prognozy urbanistycznej jest określenie struktury przestrzennej
obszarów podlegających urbanizacji. Z pojęciem struktury przestrzennej związany jest nie tylko
kształt, wymiary i ilość poszczególnych jej elementów, ale również i przede wszystkim
wzajemne ich ustosunkowanie. W przypadku struktur w skali urbanistycznej i regionalnej
dopiero szeroko podjęte zjawisko komunikacyjne jako potrzeba kontaktu między elementami
ujawnia wady i zalety struktury.
Stąd rodzi się pierwsze założenie, iż szeroko pojęte procesy komunikacyjne dostarczać
powinny głównych i wyjściowych przesłanek do konstrukcji modelu. Chodzi tu zarówno
o wszelkiego rodzaju przewozy codzienne i okresowe dokonywane przy pomocy różnych
frakcji, jak i o dostarczenie za pośrednictwem sieci przesyłowych wody, gazu i różnych form
energii oraz informacji. Można tu wreszcie wliczyć nawet i takiego rodzaju zjawiska, jak
kontakt pewnych ruchomych elementów środowiska z człowiekiem, a więc zadymianie
i zapylenie atmosfery, zanieczyszczeń wód itp.
W skali przestrzennej Polski decydujący wpływ mają wszakże nie tyle przerzuty surowca
i energii, ile ruchy ludności zarówno w sensie codziennych przejazdów, jak i przemieszczeń
migracyjnych. Ruchy ludności posiadają charakter zindywidualizowany (co uniemożliwia
traktowanie ich metodami optymalizacyjnymi stosowanymi do przewozu towaru). Najlepszym
miernikiem jest w tym przypadku selektywność potrzeb [2]. Selektywność to miernik
zróżnicowania i wyspecjalizowania potrzeb odczuwanych przez społeczeństwo, w tym i potrzeb
takich, które tradycyjnie bezpośrednio wpływają na przestrzenne kształtowanie się osadnictwa,
a więc potrzeby znalezienia pracy, wypoczynku i rekreacji, dokonania zakupów, opieki
lekarskiej, osobistych kontaktów międzyludzkich itd. Dla każdej w wymienianych kategorii
potrzeb selektywność może być różna i może być dość dokładnie zmierzona, gdyż
z matematycznego punktu widzenia można ją opisać jako prawdopodobieństwo akceptacji
162
losowo wybranej możliwości przez zainteresowanego. Oczywiście pomiaru selektywności
dokonuje się przy użyciu specjalnej techniki badawczej weryfikując rezultaty poprzez
modelowe testy. Selektywność potrzeb jest odzwierciedleniem pewnego poziomu rozwoju
cywilizacyjnego, stanowi „wybredność” bądź wymuszoną przez specjalizację zawodową, bądź
wynikłą z równoczesnego zróżnicowania upodobań i wzbogacenia wachlarza możliwości, które
stoją do dyspozycji.
Uznać więc trzeba, że selektywność jako w pewnym zakresie miara aspiracji społeczeństwa,
w innym zakresie zaś odzwierciedlenie obiektywnej specjalizacji i zróżnicowania form
aktywności jest wartością cywilizacyjną nienaruszalną i stale rosnącą.
W praktyce teza ta musi konsekwentnie prowadzić do zupełnie nowego pojęcia normy
urbanistycznej, rewolucyjnego w stosunku do rutynowego pojęcia. Norma taka musi
uwzględniać np. nie tylko ilość użytkowników przypadającą na jakiś element użytkowy, lecz na
odwrót: starać się określić, ile takich elementów (np. miejsc w zakładach gastronomicznych,
miejsc w szkołach, teatrach, kinach) przypada na użytkownika – to jest, ściślej biorąc, ile takich
elementów znajduje się w zasięgu użytkownika, tak iż może on dokonać swobodnego wyboru
między nimi. Takie postawienie zagadnienia wyjaśnia od razu wiele preferencji ludności oraz
mechanizm „żywiołowych” nacisków, które tak często zniekształcają formalnie obowiązujące
scenariusze urbanistyczne.
Ponieważ każdy poziom selektywności określa automatycznie potrzebny zbiór możliwości,
staje się ona przy ustalonych możliwościach zasięgu terytorialnego motorem koncentracji
wywołując wszakże w określonych warunkach dostępności transportowej również zjawiska
koncentracji nadmiernej. Jednocześnie okazuje się dość powszechnie, że w warunkach
europejskich obserwujemy lokalne niedobory koncentracji – z reguły w dużych starych
centrach miast. Znajomość przewidywanego poziomu selektywności z uwzględnieniem
potrzebnej rezerwy pozwala teoretycznie na organizowanie przestrzeni zurbanizowanej jako
obszaru możliwości w sposób racjonalny, unikając nadmiernej koncentracji, a z drugiej strony
bez tłumienia selektywności. Jako cel należy więc tu postawić kształtowanie obszarów
zurbanizowanych kraju w sposób odpowiadający przyjętym selektywnościom potrzeb dążąc
zarazem do eliminacji obszarów pod tym względem upośledzonych – będzie to w pewnym
sensie postulat egalitaryzmu wszystkich części kraju w odniesieniu do możliwości
cywilizacyjnych kształtowanych przez planowanie przestrzenne.
Egalitaryzm ten nie może być jednak w całej pełni realizowany. Na przeszkodzie stoi
wielkie zróżnicowanie stanu wyjściowego – to jest stanu obecnego. Trzeba pamiętać, że
zwiększona podaż możliwości wiąże się ze zwiększoną ilością wyborów, gdyż względy
chociażby ekonomiczne narzucają potrzebę bilansu, to jest ograniczenia ilości możliwości
zbędnych, czyli przez nikogo nie wybieranych.
W związku z tym już sama gęstość zaludnienia wraz ze środkami, które kształtują zasięg
użytkownika, ograniczają pole manewru. Zbyt daleko idące wyrównanie różnic mogłoby się
w tej sytuacji odbywać tylko kosztem ośrodków już najlepiej rozwiniętych prowadząc do ich
stagnacji albo nawet regresu. Trzeba tu myśleć raczej o rekompensowaniu niedoborów
możliwości w słabych ośrodkach osadnictwa przez ochronę i stworzenie nowych walorów
w takich dziedzinach potrzeb, które nie mogą być realizowane w ośrodkach silniejszych.
Przykładem będzie tu wydzielenie stref turystycznych i uzdrowiskowych, względnie
specjalizacja w tym kierunku poszczególnych jednostek osiedleńczych.
Ponieważ nie da się określić dla miast już istniejących ostatecznego pułapu rozwoju
(co najwyżej pułap pożądany), a termin projekcji prognostycznej jest jedynie arbitralnie
wybranym etapem procesu, koniecznym jest aby rozwój obszarów urbanizowanych planowany
był, a następnie realizowany na zasadzie strukturalnych układów potencjalnych (z góry
ustalonej zasadniczej sieci rozwojowej) nie zaś na zasadzie incydentalnego „doklejania” ad hoc
nowo inwestowanych terenów w wyniku tzw. analiz progowych o doraźnym znaczeniu.
163
Niewielkie zwiększenie kosztów zainwestowania zostanie wówczas szybko zrekompensowane
eksploatacyjnymi walorami układu, a nawet potanieniem inwestycji w następnych etapach.
Postulat tego typu, mimo jego bardzo teoretycznego charakteru, powinien być stale
akcentowany. Tak więc bezpieczny przebieg rozwoju obszaru zurbanizowanego wymaga
stosowania pewnego ogólnego wzorca, który z kolei powinien spełniać szereg warunków
szczegółowych:
1. układ musi posiadać taką elastyczność, aby pewne nieuniknione zniekształcenia nie
niweczyły jego zalet,
2. musi umożliwiać stały rozwój przestrzenny oraz przechodzenie na wyższy poziom
wyposażenia programowego (funkcjonalnego) bez zmiany podstawowych struktur.
3. powinien być „sterowalny” przynajmniej w tym sensie, że rozeznanie przebiegu
i tendencji procesów w nim zachodzących musi być maksymalnie ułatwione, na co
wpływ ma również układ przestrzenny oraz wbudowany weń system informacji.
Rzeczą zrozumiałą jest, że gospodarze gminy pragną zawsze, aby ich gmina osiągała stale
coraz wyższy stopień awansu. Ma to miejsce również na Dolnym Śląsku i nie należy się temu
oczywiście dziwić. Bez wątpienia nie ma podstaw do przypuszczeń, że podobne aspiracje nie
cechowały i gdzie indziej, i w różnych okresach czasu także i większość gospodarzy tych miast,
które w toku procesów urbanizacji utraciły swoje znaczenie na korzyść ośrodków o silniejszej
dodatniej dynamice przemian. Mocniejsze bowiem okazały się prawa tego procesu działające
niejako „nad głowami” poszczególnych oderwanych społeczności. Nie wolno nam zamykać
oczu na te prawidłowości i o ile nie da się, lub nie ma powodu tych prawidłowości zmieniać,
trzeba zawczasu kierować koniecznymi przemianami tak, aby unikając dramatycznych
rozczarowań, ustrzec się przed działaniami nieekonomicznymi, rozproszonymi, mało
efektywnymi.
Miejscowi rzecznicy rozwoju ośrodka miejskiego łączą niekiedy perspektywy awansu ze
znacznym powiększeniem liczby ludności. Niegdyś było to automatycznie działającą regułą.
Jest to słuszna ocena przynajmniej o tyle, że przyrost ludności jest wskaźnikiem takiego
awansu, ale również odbija się w takim założeniu fundamentalna reguła bilansu potrzeb
i możliwości. Z przytaczanego już wcześniej wywodu wiemy, że wzrastająca selektywność jako
odbicie aspiracji społecznych wymaga coraz to większego „pola wyboru”, czyli zasobu
możliwości zaspokojenia potrzeb. Jednakże względy ekonomiczne wymagają, aby nie było
zbytniego marginesu możliwości niewykorzystanych, w szczególności tam, gdzie stworzenie
możliwości łączy się z pewnym kosztem. Warunek wykorzystania wszystkich możliwości z ich
rosnącego zbioru pociąga więc za sobą warunek wzrostu liczby konsumentów, co w odniesieniu
do jednostki osadniczej wyraża się w dążeniu do przyrostu liczby mieszkańców.
Co robić, aby jednakże za cenę tego efektu nie pogrążyć w stagnacji ośrodków mniejszych?
Pozostaje tu jeszcze bardzo ważny element operowania zasięgiem. Ten niedostępny jeszcze
parę dziesięcioleci temu manewr regulacji polega na stwarzaniu mieszkańcom małych
ośrodków łatwego, taniego i połączonego z małą stratą czasu dostępu do wielkich skupisk
atrakcji. Chodzi więc o pewną integrację zespołów osadniczych w systemy wzajemnie się
bilansujące przy pomocy podwyższenia efektywności połączeń komunikacyjnych. Co więcej,
taka integracja zespołu stwarza z powrotem szansę określonego wzrostu potencjału atrakcji (co
przejawia się w wielu inwestycjach) ośrodkom małym, gdyż integracja nie musi prowadzić do
układów monocentrycznych, ale bez szkody dla bilansu możliwości i potrzeb dopuszcza
istnienie policentryzmu, jeśli zachowane są określone warunki połączeń.
Co do selektywności związanej z doborem miejsca zatrudnienia, to okazuje się, że jest ona
bardzo plastyczna. Zarazem niemal wszystkie dotychczasowe analizy wskazują na wiodącą
i znacznie przewyższającą następne w kolejności czynniki wagę czynnika prawdopodobieństwa
znalezienia miejsca zatrudnienia. Oczywiście, problemy bezrobocia nakładają się tu
w szczególny sposób i wymagają odmiennego nie rutynowego traktowania.
164
8. Metody analiz i prognoz wspomagających planowanie
i budowanie strategii rozwoju
W zakresie metodyki konstruowania prognozy zastosowane może być szeroko modelowanie
symulacyjne przy pomocy komputerów przy użyciu wypróbowanych posiadanych algorytmów
i programów, na bazie pomierzonych już oraz ekstrapolowanych parametrów.
Wracając do problematyki Dolnego Śląska, trzeba jeszcze dopełnić analizę stanu
istniejącego urbanizacji dolnośląskiej w kontekście zjawisk ogólnopolskich, mając już na
uwadze cele przyszłej polityki urbanizacyjnej. Ważnym operacyjnie zagadnieniem jest
szczegółowa delimitacja obszarów aglomeracji miejskich, bo dla nich należy uruchomić
szczególny pakiet algorytmów. W celu dokonania takiej delimitacji rozpatruje się oprócz
udziału ludności zatrudnionej nie w rolnictwie takie jeszcze czynniki, jak np.: gęstość
zaludnienia, codzienne dojazdy do pracy, intensywność zabudowy mieszkaniowej oraz typ
zabudowy, czasami jeszcze ciągłość zabudowy itp.
Wszystkie te czynniki układają się wg pewnych praw dynamicznie zmiennych. Stąd ich
obserwacje mogą prowadzić do prawidłowych wniosków jedynie przy uwzględnieniu szeroko
rozbudowanego modelu i w odpowiednio obszernym podziale czasu.
Mniej oczywistym i trudniej uchwytnym, a co za tym idzie trudniejszym do mierzenia, jest
czynnik potencjalnej centralności i predyspozycji koncentrującej danego miejsca. Tu również
decydujące znaczenie może mieć sieć transportowa, ale również czysto geometryczne relacje
z otoczeniem oraz stopień intensywności otoczenia (gęstość zaludnienia, uprzemysłowienia
i urbanizacji). Wywołuje to efekt, który można próbować określić i wymiarować jako stopień
niezrównoważenia szerszego układu przy założonej jego jednorodności. W praktyce chodziłoby
o modelowe, symulacyjne stwierdzenie, czy i w jakim stopniu, wychodząc od równomiernego
rozłożenia źródeł i celów kontaktów, równowaga w zbiorze kontaktujących się jednostek
uzyskiwana jest przy wzroście interesującego nas ośrodka – miasta.
Wykorzystanie tego miernika jest uzależnione od przyjęcia wspomnianego już wyżej
założenia doktrynalnego, że koncentracja jest efektem tak właśnie pojętego samoregulującego
się procesu odnajdowania równowagi. Miałaby ona polegać na równości liczby celów z liczbą
akceptacji tychże celów, a więc na przykład liczby miejsc pracy z liczbą przyjazdów do pracy.
Dość liczne eksperymenty symulacyjne na gruncie modelu „grawitacji”, jak i w pierwszym
rzędzie modelu „pośrednich możliwości”, potwierdzają zasadność takiego założenia. Wydaje
się więc, że kontrola na takiej drodze predyspozycji danego miasta do zajęcia trwałej, stabilnej,
dominującej pozycji w systemie osadniczym jest w ramach tego opracowania wskazana.
Dwa następne czynniki charakteryzują raczej już aktualny efekt procesu kształtowania
systemu, choć każdy z nich dotyczy całkiem innej sfery ocen.
Pierwszy z nich wiąże się z hierarchiczną pozycją i siłą podporządkowania sobie przez
badane miasto otaczającej go części systemu osadniczego. Tutaj proponuje się znowu oparcie
na hipotetycznym znaczeniu prawa Zipfa, czyli na interpretacji regularności w wykresie
kolejności – wielkości [6]. Analiza ta polegałaby na stwierdzeniu: kiedy (w jakiej odległości)
od przedmiotowego ośrodka wykres zaciera wyraźną skokową jego dominację nad sąsiednimi
miastami, gdzie i jak długo utrzymana jest ewentualna typowa dla tego prawa regularność,
kiedy wreszcie następuje utrata najwyższej pozycji i jaka stąd może wypływać konstatacja co
do podporządkowanej strefy. Analiza taka przyniosłaby najpełniejszą korzyść w przypadku,
kiedy w dalszym jej rozwinięciu można było podbudować ją danymi odnośnie rzeczywistego
obrazu kontaktów z otoczeniem tego rodzaju, jak dojazdy do pracy, korzystanie z usług,
rozmowy telefoniczne itp.
Wspomniane wersje modelu stosującego ideę pośrednich możliwości okazały się w wielu
przypadkach zdolne do generowania układów bardzo zbliżonych do układów rzeczywistych
165
zarówno w skali pojedynczego miasta (np. Kraków, Poznań, Wrocław), jak i w skali regionu
(region krakowski, LGOM), a wreszcie w skali całego kraju [4]. Gdy chodzi o ten ostatni typ
doświadczeń warto wspomnieć, że wymodelowany został obraz rozmieszczenia koncentracji
ludności i zatrudnienia na obszarze Polski podzielonej na 340 rejonów, gdzie w stadium
wyjściowym założono zupełny brak ich zróżnicowania. Przyjęto tylko różnice między gęstością
zaludnienia w obrębie „starych” województw, co obrazowało niejako naturalny wzrost gęstości
zaludnienia ku południowi uwarunkowany historycznie i geograficznie. Modelowanie
doprowadziło do „zawiązania się” ognisk koncentracji tej początkowo równomiernie rozsianej
substancji w ten sposób, iż uzyskano w efekcie wszystkie rzeczywiście istniejące aglomeracje
na ich własnych pozycjach. Współczynnik korelacji między rzeczywistymi a wymodelowanymi
wielkościami miast (w latach siedemdziesiątych XX wieku) w zbiorze 70 największych miast
Polski wyniósł 0,685, a po potraktowaniu GOP-u jako jednego organizmu urbanistycznego (co
prowadziło do zbioru 58 jednostek) nawet 0,929.
Równie wysokie wartości współczynnika wykazały rezultaty podobnych modelowań dla
obszarów Bliskiego Wschodu (5 krajów, a także wspólny układ wschodnich wybrzeży Morza
Śródziemnego), a także Włoch. Nawet bardzo uproszczone modelowania dotyczące całego
kontynentu europejskiego w ogólnych zarysach zbliżały się do rzeczywistych sytuacji np.
wygenerowały niemal wszystkie stolice krajów Europy.
Pozwala to żywić nadzieję, że dalsze udoskonalenia metody będą w stanie zapewnić bardzo
wysoki stopień jej wiarygodności.
Powyższe eksperymenty wsparte doświadczeniami z teoretycznymi zgeometryzowanymi
układami wskazują na decydujący wpływ kształtu sieci transportowych, rozumiejąc przez to nie
tylko ich geometrię, ale oczywiście również charakterystyki czasu potrzebnego dla pokonania
odległości i ewentualnie ograniczeń przepustowości. Dlatego aby odpowiednie macierze
wzajemnej dostępności rejonów obszaru przygotować, celowe jest scharakteryzowanie układu
sieci warunkujące tę dostępność.
Układ komunikacyjny województwa dolnośląskiego przenosi ruch tranzytowy –
międzynarodowy i ruch o znaczeniu krajowym. Autostrada A–4 i linia kolejowa E–30 III
Paneuropejskiego Korytarza Transportowego wraz z odgałęzieniem III a A–12 (Krzyżowa –
Berlin) to najważniejszy element sieci.
Sieć komunikacyjna województwa jest dobrze rozbudowana, o dużej gęstości, ale dużą
barierę stanowi rzeka Odra, na której istniejące przeprawy mostowe są dość rzadkie. We
Wrocławiu krzyżują się główne połączenia drogowe. Koncentryczny układ ulic miasta
i lokalizacja do niedawna wszystkich mostów na długości ok. 2,5 km w strefie zabytkowej
utrudniała pracę węzła.
W transporcie kolejowym oprócz Wrocławia najważniejsze węzły to: Legnica, Wałbrzych,
Jaworzyna Śl., Węgliniec, Kamieniec Ząbkowicki, Oleśnica, Zgorzelec, a w transporcie
drogowym: Legnica, Lubin, Wałbrzych, Jelenia Góra, Ząbkowice, Oleśnica, Trzebnica,
Głogów, Łagiewniki.
Jedyne lotnisko komunikacyjne we Wrocławiu obsłużyło w 1999 roku około 190 tys.
pasażerów (w ruchu krajowym i międzynarodowym). Z Warszawą oraz Frankfurtem n/Menem,
Kopenhagą, Monachium i Wiedniem łączą je regularne linie i jak się wydaje połączeń takich
będzie przybywać.
Transport wodny rzeką Odrą służy głównie do przewozu materiałów masowych. Duża
liczba portów i nabrzeży w biegu rzeki, mimo ich obecnego niedoinwestowania może być
podstawą dalszej poprawy w transporcie wodnym prowadzącym do portów morskich
w Szczecinie i Świnoujściu. Żegluga przeszła okres przekształceń i działa już w ramach
gospodarki rynkowej wychodząc prawdopodobnie na trwałe z okresu ostrego kryzysu.
Dolny Śląsk to region graniczący z dwoma państwami należącymi do Unii Europejskiej ale
o różnym potencjale ekonomicznym. Oba te kraje są zarazem głównymi nośnikami lądowego
166
tranzytu do większości innych krajów Unii. W tej części Polski mamy więc wiązki szlaków
komunikacyjnych, łączących resztę kraju nie tylko z Dolnym Śląskiem ale także z krajami na
zachodzie i południowym zachodzie kontynentu. Wrocław jest głównym i naturalnym węzłem
tych szlaków utrwalonym przez ważne i niezmienne determinanty geograficzne. Praga, Berlin
i Wiedeń to miasta położone w odległości porównywalnej z tą jaka dzieli Wrocław od
Warszawy, a większość innych miast regionu ma do nich jeszcze bliżej. Szybka trasa łącząca
dwie stolice sąsiadujących ze sobą państw – Pragę i Warszawę powinna przebiegać przez
Wrocław. Trzeba dodać, że Wrocław leży dokładnie w połowie drogi między Brukselą
a Kijowem.
Przez Dolny Śląsk i Wrocław przebiegają europejskie korytarze transportowe w myśl
ustaleń Europejskiej Konferencji Transportowej na Krecie w 1994 roku i w Helsinkach w 1997
roku Są to: korytarz III Berlin – Krzyżowa – Wrocław – Katowice – Kraków – Lwów – Kijów
i IIIa Drezno – Jędrzychowice – Krzyżowa, którymi przebiega autostrada A–4/A–12
i magistralna linia kolejowa E–30.
Przez województwo dolnośląskie biegnie również magistrala kolejowa o znaczeniu
międzynarodowym: E–30 łącząca Niemcy przez południową Polskę z Ukrainą w ciągu:
Drezno – Görlitz – Legnica – Wrocław – Opole – Katowice – Kraków –Rzeszów – Przemyśl –
Medyka – Lwów (dalej Kijów lub Odessa) oraz inne linie magistralne znaczenia krajowego.
Niemniej jednak trzeba z naciskiem zaznaczyć, że przez 60 lat nie uczyniono prawie nic aby
transportowy układ krajowy uzupełnić o czytelne, szybkie ogniwo sieci drogowej a zwłaszcza
kolejowej łączącej stolicę regionu tak znaczącego w całości kraju z jego stolicą. Szczególnie
zaś najkrótsza obecnie czasowo trasa kolejowa do Warszawy przez Poznań – po dwu
przyprostokątnych wydaje się wyjątkowym przypadkiem elementarnego zaniedbania.
Do tego trzeba dodać skandaliczne niekiedy rozwiązania w rozkładach jazdy utrudniające
lub zgoła uniemożliwiające niektóre połączenia. Wręcz kuriozalne wydaje się całkowite
usunięcie jakichkolwiek bezpośrednich pociągów między Wrocławiem a Dreznem i to akurat
wraz z przystąpieniem Polski do Unii.
Rzeka Odra stanowi szlak komunikacyjny mogący mieć znaczenie dla transportu
międzynarodowego. Znajduje się na niej 11 portów publicznych, 18 portów i przeładowni
zakładowych a jako droga wodna połączona jest z zachodnim systemem transportu wodnego
kanałem Odra – Hawela, Odra – Szprewa i Łaba, a ze wschodnim systemem dróg wodnych
przez Wartę, Noteć, Kanał Bydgoski, Brdę i Wisłę. Funkcjonowanie żeglugi wymaga zasilania
drogi wodnej ze zbiorników retencyjnych.
Rozległość regionu i mimośrodowe położenie względem niego portu lotniczego we
Wrocławiu uzasadnia potrzebę pilnego uzupełnienia sieci lotnisk w zachodniej części regionu.
Wszelka działalność inwestycyjna osadnicza i przemysłowa nie może prowadzić do
„zdławienia” tranzytu (np. przez obudowę ciągów komunikacyjnych). Jest to ważny postulat,
gdyż obudowa dróg dalszego zasięgu stanowiła w przeszłości, a niestety stanowi i dziś jedno
z głównych niebezpieczeństw zarówno dla lokalnego systemu osadniczego, jak i dla
nadrzędnego systemu transportowego. Dostarcza to przykładów, jak suma drobnych i na pozór
nieistotnych decyzji lokalizacyjnych potrafi zniweczyć efekty wielkich inwestycji.
Jest sprawą bezdyskusyjną, jak ważną jest rola integracji Polski z Europą. Tuż obok nas
ponownie umacnia się wielkie centrum europejskie. Jest oczywiste, że nie wyrosło dzisiaj, ale
zyskało nowe usankcjonowane funkcje. Jest to Berlin. Za nim być może nowa główna morska
brama Europy (o ile ta Europa będzie traktowana rzeczywiście jako całość). Jest to Hamburg.
Z tego należy wyciągnąć wnioski dotyczące dowiązań transportowych i innych implikacji dla
struktury naszego kraju. Powinniśmy do tej Europy nie tylko jak najszybciej i najefektywniej
się doklejać, ale ją wessać do siebie, wciągnąć do naszego wnętrza.
Główna sprawa, do której trzeba się dlatego ustosunkować, to kwestia autostrad. Układ
komunikacyjny, a zwłaszcza autostrady mają olbrzymie znaczenie dla krystalizowania się
167
struktur wszystkich koncentracji, w tym ludności, różnych form aktywności itd. Wciąż
pokutująca w programie autostrad autostrada A–3 wydaje się nieporozumieniem. Z kim ma
konkurować i co obsługiwać? Przebiega przez strefę nie zawierającą żadnych większych miast,
przez obszary o niskiej aktywności i słabo zaludnione. Już z samego układu geometrycznego
widać, że to również nie jest żadna oferta dla tranzytu międzynarodowego. Niemcom
i Skandynawom prościej będzie udać się na południe przez Berlin – Drezno. Tym bardziej, że
prawdopodobnie Niemcy i Czesi szybciej uzupełnią krótki, zapewne bezpłatny odcinek Drezno
– Praga, gdzie jest lepsza infrastruktura itd.
Lepiej byłoby cały wysiłek inwestycyjny włożyć w przesunięcie osi A–3, tak, żeby
połączyła Wrocław z Poznaniem. Kiedy policzy się liczbę mieszkańców w pasie 50 km dla
jednej i drugiej alternatywy, to różnica wynosi około 1 mln ludności. A przecież za tę
autostradę musi ktoś płacić używając jej bo takie są przecież założenia jej eksploatacji.
Jeśli chodzi o znaczenie dla obsługi ruchu krajowego, to obok funkcji łączenia dwóch
dużych aglomeracji (wrocławskiej i poznańskiej) droga ta stwarzałaby ofertę szybkiego
komunikowania się zachodniej części Polski z Wiedniem (i Brnem), a także Bratysławą. Tym
bardziej, że dla tej relacji korzystanie z autostrady Gdańsk – Katowice – Wiedeń nie wchodzi
w rachubę jako wymagające znacznego nałożenia drogi po dwóch ramionach dużego trójkąta.
Porównując liczbę mieszkańców zaludniających pas o szerokości około 50 km (liczone wg
ludności gmin) otulający porównywane warianty, otrzymamy następujące zestawienie:
Ok. 1 770 000
Ok. 2 650 000
Ludność
miejska
Ok. 1 180 000
Ok. 1 700 000
Ok. 150%
Ok. 144%
Ludność ogółem
Autostrada Szczecin – Lubawka – Praga
Autostrada Kołobrzeg – Poznań – Wrocław –Wiedeń
Stosunek procentowy wariantów
Powinniśmy tak planować nasz układ autostrad, ażeby:
1. przyniósł od razu widoczną poprawę w ruchach wewnętrznych w naszym kraju,
2. wspierał i aktywizował te miejsca, które w naszej hierarchii są najważniejsze,
3. był instrumentem głębszego wessania Europy do naszego wnętrza.
Natomiast I wariant A–3 wydaje się takim, jakby ciążyła na nim doktryna, że jesteśmy
obrzeżem Europy, że jesteśmy obrzeżem również Berlina, dlatego A–3 przypomina jakąś
megaobwodnicę Berlina.
9. Struktura hierarchiczna
W ustosunkowaniu się do wyłaniającej się w nowym podziale terytorialnym struktury
hierarchicznej pomocna może się okazać reguła kolejności – wielkości, wzajemna zależność
liczby mieszkańców miast, a więc prawo Zipfa.
Wiele wskazuje na to, że może być ono użyte jako sprawdzian dostatecznej wielkości
regionu. Nowe województwa, w przeciwieństwie do starych drobniejszych, prawidłowość tę
ujawniają już dość wyraźnie, chociaż często z dominacją głównego ośrodka (nadmiarem jego
wielkości w stosunku do rozmiarów „gładkiego” podporządkowania się regule). Warto
w związku z tym podkreślić pewien paradoks.
Wydaje się oczywiste, że im większego regionu jakieś miasto jest głównym ośrodkiem, tym
bardziej powinno być ono ważniejsze i znaczące. Tymczasem, jak łatwo sprawdzić, jeżeli
zachowane jest prawo Zipfa, w miarę wzrostu liczebności zbioru miast, na czele którego owo
pierwsze miasto stoi, tym mniejszy ma procentowy udział w całości. Konfrontując to
168
z demokratycznym ustrojem samorządowym na szczeblu regionalnym, oznacza to, że im
większy region, tym mniejszą siłą głosu dysponuje jego stolica (w przypadku proporcjonalności
ordynacji wyborczej). Ten fakt każe przypisywać znacznie większą wagę do tego, co zwykło
się określać polityką regionalną. Po pierwsze dlatego, że w dużym regionie więcej uwagi trzeba
poświęcać sytuacjom dotyczącym różnych części regionu, które mogą mieć własne interesy
i priorytety. Po drugie, tylko wyraziste zaistnienie interesów nadrzędnych całej zbiorowości,
dobrowolne i powszechne utożsamianie się z tymi samymi opcjami i perspektywami w całym
regionie, może pozwolić jego stolicy na pełnienie funkcji leadera.
Nie wykluczając możliwości uzupełnienia obrazu na drodze specjalnych badań, można
zadowolić się w zasadzie tym naświetleniem sytuacji, jakie daje właśnie wykres kolejności –
wielkości, co wykonać można szybko, łatwo i na podstawie gotowych i dostępnych informacji.
Ciekawszym poszerzeniem mogłaby okazać się próba wygenerowania takiej właśnie
konfiguracji wykresu przez modelowanie koncentracji na drodze podobnego ciągu iteracji
poszukujących stanu równowagi, jak te, które opisano wyżej. Różnica polegałaby tu na tym, że
układ dostępności transportowej byłby tu zastępowany, przynajmniej częściowo, układem
powiązań preferencyjnych [6]. Te z kolei powinny poddawać się próbom konkretnej
interpretacji, ustalającej na czym te preferencje aktualnie polegają, od czego zależą i jakie
miejscowe aktywności angażują.
Właśnie pojęcie preferencji prowadzi do drugiego z zapowiedzianych tu czynników, który
zamykałby listę oddziaływań „biernych”.
Proponuje się tu sporządzenie map preferencji przestrzennych (nazywanych niekiedy
„mapami mentalnymi”), na których rejestruje się sposób, w jaki oceniane są różne miejsca – na
przykład poszczególne województwa oraz ich główne miasta przez obywateli państwa lub przez
szczególne kategorie tych obywateli oraz przez podmioty krajowe i zagraniczne. Tego rodzaju
badania prowadzone na próbce rzeczywistych i odnoszących sukces inwestorów są szczególnie
użyteczne.
Nie wchodząc w szczegóły, ani w konkretne sugestie, co do planu rozwoju struktury
zurbanizowanych terenów, wydaje się tu jednak celowe zaznaczyć, że istniejący zurbanizowany
zespół podsudecki jest przykładem zintegrowanej policentrycznej struktury, którą należałoby
stopniowo przekształcać w kierunku uzyskania zadowalającego zbliżenia do wzorów
strukturalnych, jakie można przy dzisiejszym stanie wiedzy nakreślić, aby przywrócić mu pełną
żywotność. To samo dotyczy okręgu Lubińsko-Głogowskiego.
Powraca pytanie, jak ma się do sąsiednich zespołów ustosunkować aglomeracja
wrocławska, a z drugiej strony, jak mają się zachować miasta małe leżące poza ich orbitą
względem siebie. Wydaje się, że i tam nieuchronnie nastąpić muszą procesy weryfikacji
lokalnych koncentracji i być może jedynie specjalizacja poszczególnych ośrodków pozwoli na
umiarkowany awans wielu z nich. Nasuwa się przy tej okazji stale problematyka funkcji
turystyczno-rekreacyjnej, a nawet uzdrowiskowej.
Rozważania powyższe prowadzą do następujących konkluzji. Jest zarówno nakazem
realizmu, jak i zasady działania we własnym interesie dla poszczególnych istniejących
jednostek osadniczych przygotowanie wariantowych prognoz potencjalnego przebiegu
restrukturyzacji, aby uczynić z nich samych już pewną wartość marketingową i przetargową.
10. Gospodarka przestrzenna jako część systemu cywilizacji
Jak powiedziano na wstępie, punktem wyjścia dla prowadzenia odpowiedzialnej długofalowej
polityki regionalnej powinno być potraktowanie jej jako przestrzennej projekcji całego aparatu
cywilizacyjnego wypełniającego region [5].
169
Modelem tej całości może być bryła złożona z przystających do siebie trzech powierzchni,
które reprezentują trzy pola aktywności i przynależnych im uwarunkowań. Każde z tych pól
tworzą dwie sprzężone domeny, a więc dziedziny, w ramach których działa dający się
wyodrębnić podsystem zależności powiązany z odmiennym działem potrzeb ludzkich
i odmiennym repertuarem środków. Domeny te połączone zostały we wspomniane pary, gdyż
granica właśnie między tymi dwójkami domen jest niejasna, a to co każe je jednak odróżniać to,
że jeden składnik jest zawsze bardziej stabilny i jest składnikiem niejako anatomicznym, drugi
zaś jest znacznie bardziej zmienny, dynamiczny i kontaktogenny – można powiedzieć –
fizjologiczny w swej naturze.
W ten sposób zauważalny staje się dwubiegunowy profil tej bryły, której jeden wierzchołek
można określić jako węzeł instalujący, decydujący o fizjonomii i stałych charakterystykach
regionu, drugi zaś wierzchołek jako węzeł cyrkulacji i ustawicznej wymiany oddziaływań.
Tak więc jedna para to domeny: demografia – edukacja oraz konsumpcja, druga para to
zainwestowanie oraz produkcja i wreszcie para trzecia to środowisko naturalne oraz ekstrakcja,
to jest niemal bezpośrednie pozyskiwanie dóbr z tegoż środowiska (rolnictwo, leśnictwo,
górnictwo itp.). oprócz tego dział jeszcze domena dystrybucji odpowiedzialna za fizyczne
przenoszenie kontaktów w całym systemie. Można powiedzieć, że każda z tych grup rządzi się
własnymi regułami, ale łatwo też dojrzeć tu trzy pola nacisków i priorytetów o zabarwieniu
politycznym w skrajnym wydaniu: populistycznych, technokratycznych i proekologicznych.
To rozróżnienie może prowadzić do prób wstępnego ustalenia, którym częściom obszaru
regionu powinny być z góry przypisane priorytety odnoszące się do tego właśnie podziału na
owe trzy „płaty” zamykające się w zamkniętą i silnie związaną wewnętrznie całość. Mogłoby to
ułatwić dalszą dyskusję nad szczegółami rozwiązań przestrzennych. Szczególne
zainteresowanie planowania przestrzennego winny budzić krawędzie tej bryły – to jest jakby
szwy – linie styku między domenami – zwłaszcza „szew krajobrazowy” między domenami
zainwestowania i środowiska przyrodniczego, „szew urbanizacyjny” między zainwestowaniem
a demografią – edukacją, ale także „szew surowcowy” między ekstrakcją a produkcją, oraz
punkty styku produkcji i konsumpcji ze środowiskiem przyrodniczym. Szczególną wagę,
chociaż odnoszącą się do nieco innych, mniej podatnych na sterowanie zjawisk ma natomiast
styk edukacji (z demografią razem) z produkcją i konsumpcją, decydujący o wielkoskalowych
mechanizmach koncentracji. Nie sposób pominąć wielkiego znaczenia domeny dystrybucji
zarówno w jej samoregulujących przejawach, jak i tych, które kształtują poważniejsze
inwestycje infrastruktury.
Tutaj narzuca się szczególnie aktualna w regionie dolnośląskim uwaga dotycząca roli
planowanej sieci autostrad.
Z domen tych, które w istocie są pewnymi podsystemami całości układu cywilizacyjnego,
można zestawiać większe podsystemy, jak np.: układ społeczny (edukacja, produkcja,
konsumpcja), układ ekologiczny (środowisko naturalne, inwestycje, ekstrakcja), układ
cyrkulacji (ekstrakcja, produkcja, konsumpcja, dystrybucja), układ „instalacji” (edukacja,
inwestycje) itp.
Każdy z tych układów, czy też poszczególnych domen, wykazuje szereg powiązań, które
m.in. łączą duże miasta z ich otoczeniem. Nie wszystkie jednak z tych powiązań mają
wystarczająco wyraźny wpływ na jakość przestrzeni miejskiej i na szanse jej zmian.
Wpływ taki może mieć, i w większości przypadków ma, domena edukacji i kultury.
Ranga instytucji należących do tej domeny przyczynia się bardzo wyraźnie do opinii
zewnętrznej o mieście, w którym działają. Dotyczy to zarówno instytucji stałych, czynnych bez
przerwy, jak i okresowych, ale ustabilizowanych imprez (takich, jak wystawy, różnego rodzaju
biennale, triennale, kiermasze, kongresy, festiwale itp.). tutaj badaniu powinien podlegać
geograficzny zasięg napływu uczestników, informacji o działalności instytucji i organizowaniu
170
imprez oraz dystrybucji ewentualnych efektów tych aktywności (wydawnictwa, ekspozycje
objazdowe itp.)
Klasycznym i niewątpliwie jednym z najważniejszych rodzajów zewnętrznego powiązania
sprzyjającego kształtowaniu się i propagacji opinii o mieście jest oddziaływanie poprzez
zamiejscowych studentów szkół wyższych oraz absolwentów tychże, powracających lub
migrujących do innych obszarów. Ten ważny czynnik powinno się rozpoznać poprzez
odpowiednie badania bazujące na danych urzędów statystycznych oraz na materiałach
bieżących i archiwalnych uczelni.
Trzeba tu zaznaczyć, że w tym przypadku czynnik ten działa podwójnie, to jest zarówno
sam fakt określonego zasięgu studentów i absolwentów kształtuje rangę miasta, jak i przyczynia
się bezpośrednio do propagowania ogółu informacji nabytej z autopsji i przekazywanej
nieformalnie przez tę kategorię ludzi.
Nieco inny aspekt ma zjawisko informacji turystycznej. Zasięg i jakość tej informacji bądź
w postaci bezpośredniej, a więc prospektów, ogłoszeń, ofert biur podróży itp., bądź w postaci
pozycji literaturowych, albumów może być oceniona tylko w przybliżeniu, ewentualnie
w formie jakby „migawkowej” rejestracji stanu w danym momencie sezonu turystycznego.
Innym miernikiem bardziej pośrednim, za to określającym bliżej rzeczywistą moc
oddziaływania byłyby dane o konkretnym realizującym się ruchu turystycznym, mierzonym
liczbą udzielonych noclegów, udziałem zaparkowanych pojazdów z obcą rejestracją
w punktach o wysokich walorach poznawczych.
W zakresie powiązań zewnętrznych innych domen wpływ na przestrzeń miejską i jej awans
może mieć domena produkcji i inwestycji w takim sensie, że wysoka renoma pewnych
produktów kojarzonych z miejscem ich wytwarzania, dogodne warunki przestrzenne
i organizacyjne dla inwestycji stanowią przesłanki do samoczynnego napędzania mechanizmów
rozwoju, a co za tym idzie, napływu środków do miasta, wielkości ofert miejsc pracy i ich
zróżnicowania, ulepszania infrastruktury. Wydaje się, że częściowo odbiciem tej sytuacji może
być pojawienie się ogłoszeń w prasie krajowej mających za swój przedmiot różne formy
aktywności gospodarczej w danym mieście.
Należy jeszcze zauważyć, że domena dystrybucji jest już szeroko uwzględniana
w badaniach dotyczących dostępności transportowej.
W istocie sens tak zwanego „rozwoju zrównoważonego” lub – lepiej się wyrażając
(w zgodzie z angielskim pierwowzorem nazwy) – „podtrzymywalnego”, sprowadza się do
określania granic, poza które nie powinno się wychodzić w ramach układu ekstrakcja –
produkcja – konsumpcja, które „oskrzydlają” układ środowiska przyrodniczego.
W konsekwencji można powiedzieć, że kluczową sprawą jest badanie zachowań różnych
typów podmiotów, które mogą swoje zachowania kontrolować i modyfikować. Chodzi tu o to,
że obiektywny obraz zachowań może i powinien być kontrolnym monitoringiem
weryfikującym grube statystyczne oceny np. zróżnicowania regionów. Statystyczne dane –
wskaźniki nie są w stanie odbijać w sobie pewnej lokalnej specyfiki chociażby i „szarej strefy”,
która jednak realnie istnieje i ma, zwłaszcza w okresie transformacji gospodarczej, jak i wobec
ostrych różnic między sąsiadującymi krajami wyraźne znaczenie dla szans przetrwania, a nawet
awansu regionu. To właśnie rzetelne badania zachowań na szczeblu elementarnym –
gospodarstwa domowego – pokażą prawdziwy stan wsi, bezrobocia, a nawet środowiska.
Zasadą jest tu, aby zobrazować minimum spójnego i niezbędnego do własnego istnienia
systemu. Ten rdzeń może obrastać w uzupełniające układy, może wytwarzać rezerwowe
połączenia, może komplikować i upraszczać do jakiejś miary i swoją zasadniczą strukturę, ale
jednak dopóki ma pozostać tym, czym jest, musi to minimum zachować.
Chodzi też o to, aby na zewnątrz tego układu pozostać mogło miejsce dla podmiotu
(podmiotów), które mogą wybierać warianty przepływów i zmian, względnie mieć jakiś wpływ
171
na nie. Tylko taki podmiot może prowadzić ogólną politykę gospodarczą, społeczną
i ekologiczną, czyli – w odpowiedniej skali – politykę regionalną.
Obecne trendy, obecna świadomość społeczeństwa, jego organów samorządowych
i środowisk politycznych w skali kontynentalnej i globalnej nakłada na każdą działalność
planującą i prognozującą obowiązek podejścia holistycznego. Trzeba więc uznać
gospodarowanie przestrzenią jako jedynie jeden (zresztą bardzo ważny i konieczny) aspekt
cywilizacji. W związku z tym nie do pomyślenia jest zupełnie niezależne traktowanie
organizacji przestrzeni.
11. Ogólna koncepcja modelowania decyzyjno-kontrolnego
Model ORION wydaje się być modelem znacznie lepiej dopasowanym do zjawisk rozwoju
i przemian struktur osadniczych niż inne modele [2]. Przesłanką budowy tego modelu było
stwierdzenie, że każde działanie jest poprzedzone procesem decyzyjnym. Zamiast więc
naśladować obserwowane zjawiska bez wnikania w ich podłoże, lepiej jest poznać strukturę
procesu podejmowania decyzji wywołujących te zjawiska oraz stosowane kryteria i – na
podstawie odpowiedniego modelu systemu decyzyjnego – odtwarzać w sposób modelowy
zjawiska będące efektem decyzji (w naszym przypadku efektem decyzji przestrzennych) nieraz
rozproszonych i niezależnych.
Przedstawiony model jest próbą odzwierciedlenia schematu podejmowania decyzji
przestrzennych, zwanego paradygmatem decyzji przestrzennych. Dlatego też zakres procedur
składowych odpowiada kolejnym składnikom owego paradygmatu.
Dotychczas budowane modele są przystosowane do odtworzenia przebiegów procesów raczej
żywiołowych, będących sumą względnie niezależnych działań różnych podmiotów. Nieco inna
jest jednak praktyka sterowania rozwojem struktur przestrzennych. Istnieją bowiem służby
planistyczne, których zadaniem jest określanie kierunków rozwoju sieci osadniczej. Bez
wątpienia plany takie ulegają, jak wynika z praktyki, rozmaitym deformacjom, a czasami
kompletnemu anulowaniu, tym niemniej rola takich planów jest niepodważalna. Występuje
więc charakterystyczna dwoistość. Sfera potrzeb jest mianowicie reprezentowana podwójnie:
raz w postaci zinstytucjonalizowanej przez plan, który w zasadzie ma być odbiciem potrzeb
społeczeństwa, drugi raz – w formie rzeczywistych potrzeb jednostkowych. Te ostatnie – bądź
z racji ich większej zmienności, bądź ze względu na nieliczenie się z globalnym, „społecznie
sumowanym” pułapem możliwości (do czego zobowiązany jest plan zagospodarowania
przestrzennego poprzez wymóg realności) – mogą na wielu odcinkach być sprzeczne ze
wskazaniami planu.
Powstaje zatem postulat, aby postępowanie symulacyjne – stosowane w takich warunkach
dla potrzeb planowania oferowało narzędzie pewnego rodzaju optymalizacji, ale nie tylko
stymulowało proces racjonalnego planowania, ale zarazem pozwalało również generować
opory i ewentualne zakłócenia w procesie realizacji planów.
Pociąga to za sobą konieczność oparcia się na dwu typach modelu. Jeden z nich można
określić jako model decyzyjny, drugi zaś jako kontrolny. Rezultaty obu modeli porównuje się
w celu uzyskania oceny rozbieżności i ewentualnej zmiany założeń przed przystąpieniem do
powtórnego modelowania.
Można przyjąć, że pierwszy z tych modeli symuluje proces planowania, a drugi – proces
zmian zachodzących w rzeczywistości, niekoniecznie zgodny z przebiegiem planowanym.
W obu modelach występuje ten sam podział terytorialny i repertuar aktywności oraz
przynajmniej część takich samych reguł interakcji między aktywnościami. Jednakowa jest
również projekcja przestrzeni kontaktów, z tym, że różnie w obu modelach jest ona
wykorzystywana. W pierwszym modelu służy wyłącznie do rozwarstwienia środków
172
komunikowania się rejonów (zróżnicowania struktur dostępności), zaś w drugim –
w przestrzeni tej odbywa się ponadto dyfuzja (rozpływ) informacji. Zakłada się bowiem, że
w modelu pierwszym mamy do czynienia z planowaniem całościowym, dysponującym pełną
informacją o zmianach zagospodarowania w całym systemie. W modelu drugim przeciwnie –
zakłada się wycinkowość informacji, zarówno jeśli chodzi o zasięg przestrzenny jak i czasowy.
Czynnik czasu jest uwzględniony bezpośrednio jedynie w drugim modelu, gdy pełni on
zasadniczą rolę jako nośnik zakłóceń, zwłaszcza tych, które wynikają z nierównoczesnego
wprowadzania w życie decyzji.
Oba modele, oparte na jednakowym schemacie, stanowią rozwinięcie idei „wiązania
pobudzonych sposobności”. Traktowane jako modelowanie postulatów co do sąsiedztwa
i względnej lokalizacji źródła i celu kontaktu.
Podstawowy budulec struktury modelu stanowią mechanizmy kontaktów i konfliktów
między aktywnościami rozlokowanymi w różnych porcjach w rejonach. Oba typy interakcji
przestrzennych oraz zespół cech lokalnych właściwych poszczególnym rejonom decydują
o ostatecznym rozmieszczeniu elementów zagospodarowania. Istniejące w modelu mechanizmy
prowadzą do takiej formy struktury, którą charakteryzuje stan równowagi sił oddziaływania
między aktywnościami rejonu j na aktywność k w rejonie i. Po zakończeniu tego rodzaju
„głosowania” sprawdza się, czy sumy głosów w „wąskich gardłach” nie przekraczają ich
pojemności. W przypadku przekroczenia, głosy na poszczególne aktywności w rejonach
kontaktujących się przez przeładowane „gardło” zostają proporcjonalnie zmniejszone.
Następnie, dla każdego przepełnionego „gardła” oblicza się bezwzględne przekroczenie
pojemności. Szeregując przekroczenia od największego do najmniejszego, otrzymujemy
priorytety, według których następuje zwiększenie pojemności „gardeł”.
Czerpiąc z danego zasobu środków zwiększamy pojemność „gardeł” do istniejącego
obciążenia, poczynając od najbardziej „wąskich”, czyli najbardziej obciążonych. Jeżeli
wielkość dostępnej kwoty jest wystarczająca, przystosowujemy wszystkie „gardła” do
wykazanych potrzeb;
W przeciwnym razie zmieniamy jedynie najbardziej przeciążone aż do wykorzystania
całego zasobu środków, które są do dyspozycji.
W opisany sposób skonstruowano procedurę, którą włączono do systemu algorytmów
modelu decyzyjno-symulacyjnego. Operowanie tą procedurą wymaga, włączenia do zbioru
aktywności, dodatkowej aktywności zdolnej likwidować pewnego rodzaju bariery. Aktywność
ta reprezentuje zdolność, raczej chwilową, do przekształcenia (ale przekształcenia na stałe)
warunków, w jakich odbywa się dystrybucja przestrzenna pozostałych aktywności. Możliwość
taka wydaje się być realistycznym odbiciem bardzo istotnego czynnika decyzyjnego, pozwala
również dynamizować modelowanie.
Ideę taką próbuje realizować model ARBOR [2]. Model ten może współpracować z każdym
modelem ustalającym rozłożenie przestrzenne aktywności. Oczywiście, jest on przede
wszystkim dostosowany do uzupełnienia modelu decyzyjno-symulacyjnego ORION, którego
wyniki poddaje dodatkowej kontroli i ewentualnemu przetworzeniu albo też wchodzi doń jako
specjalna warstwa po każdej iteracji (model ORION – ARBOR).
Dotychczas omówiono modele, których zadaniem było przekształcenie w układ
przestrzenny ustalonego programu aktywności. Model ARBOR wprowadza do tego
usztywnionego repertuaru znaczną dozę elastyczności, przynajmniej pod względem globalnych
rozmiarów modelowanego systemu. W zasadzie jednak wynikające z tego modelu modyfikacje
nie zmieniają w znacznym stopniu wzajemnych proporcji aktywności. Zadanie kształtowania
programu zagospodarowania jest z reguły rozwiązywane poza modelami odpowiedzialnymi za
strukturę przestrzenną. Dzieje się to bądź na drodze przeniesienia i odpowiedniej szczegółowej
interpretacji wskazań z planów większej skali, bądź przez lokalną analizę szans ekonomicznych
danego obszaru. W niektórych jednak przypadkach, zwłaszcza przy modelowaniu na daleki
173
horyzont prognostyczny oraz dla potrzeb bardziej teoretycznych scenariuszy, może się okazać
celowe włączenie do modelu zawiązywania się struktury przestrzennej również członu
generującego proporcje wprowadzanych aktywności. W takim przypadku można zaproponować
stosunkowo prosty model, który ze względu na kryteria społeczne, ekonomiczne i przyrodnicze
oraz przy uwzględnieniu wzajemnych zależności między aktywnościami sugerowałby najlepszą
w danej sytuacji kompozycję składników zagospodarowania.
Jest to model GEN, który jest również modelem sieciowym [2]. Operuje jednak nie jedną
siecią, lecz całym zestawem bliźniaczych sieci odpowiadających kolejnym kryteriom. Kryteria
te mogłyby być np. następujące:
•
koszty instalowania aktywności,
•
koszty eksploatacji w ramach aktywności,
•
liczba pracowników w ramach aktywności,
•
czas instalowania aktywności,
•
emisje zanieczyszczeń przez aktywności,
•
zyski ekonomiczne uzyskiwane przez aktywności,
•
stopień pewności, że zaplanowana aktywność będzie rzeczywiście zainstalowana.
Każda z sieci, podporządkowana jednemu z kryteriów, zawiera kilka węzłów, które i tutaj
tworzą rodzaj pięter. Na każdym piętrze kilka węzłów reprezentuje różne, skokowo narastające
procenty wykorzystania istniejącej i poznanej wcześniej sumy chłonności w układzie dla danej
aktywności. Ponieważ każde piętro jest poświęcone odrębnej aktywności, jakikolwiek przepływ
przez całą sieć oznacza zestaw różnych liczebności w kolejnych aktywnościach
wyczerpujących cały, przewidziany w danym systemie przestrzennym, ich repertuar.
Oczywistym efektem tak dobrze widocznym w historii cywilizacji jest wzmacnianie zjawisk
wzajemnej penetracji i wymiany, co materialnie odbija się w rozwoju sieci i technik
komunikacji i transportu. Zjawiskiem w zasadzie bliźniaczym tej samej natury jest poszerzenie
wymiany dóbr kulturalnych, oświaty, nauki i sztuki. Te w końcu banalne konstatacje służą tu do
próby uporządkowania operacyjnych pól polityki regionalnej, a także do konstruowania pewnej
próby modelowego spojrzenia na proces globalizacji. To właśnie wzrastająca selektywność tych
kontaktów i to właśnie w otoczeniu węzła cyrkulacji, a więc w domenie konsumpcji i produkcji
(w małym stopniu ekstrakcji) działają najsilniej tendencje uniformizujące, włącznie z samym
postępem globalizacji. Stąd przenikają do innych domen, zwłaszcza do demograficzno-edukacyjnej oraz angażują w specyficzny sposób domenę dystrybucji. I to również w ramach
tej szeroko rozumianej domeny zdają się leżeć potencjalne mechanizmy samodestrukcji tejże
globalizacji (co stanowi zresztą odrębny i obszerny temat).
Jak wspomniano, hasło polityka regionalna może mieć różne odcienie. Przy braku wyraźnej
odrębności regionów, a szczególnie przy założeniu, że celem pierwszorzędnym jest tzw.
wyrównanie poziomu, będzie to raczej polityka „na regionach” niż polityka regionów i każda
samorządność tychże skupi się na pozyskiwaniu dotacji lub nawet utrwalaniu postawy
roszczeniowej.
Najpierw więc konieczne jest ustalenie rzeczywistej odrębności regionów. W sytuacji
niedawno wprowadzonej reformy administracyjnej stanowi to wymóg przeprowadzenia
rzetelnych i zobiektywizowanych badań zjawisk o przestrzennym i nieprzestrzennym
charakterze.
Do pierwszych i pozornie banalnych należeć będzie ustalenie, co dzieje się na granicach
fizycznego regionu – jakie relacje potwierdzają te granice, jakie zaś lokalne zjawiska sugerują
brak dopasowania limitacji administracyjnej do życiowego rytmu ludności. Oprócz zwykłej
i łatwej kontroli rozłożenia ludności w świetle reguły kolejności – wielkości – co
prawdopodobnie odzwierciedlać może stopień systemowej dojrzałości zbioru miast w regionie
174
trzeba dokonać analizy jakościowych cech w sieci ośrodków handlowo-usługowych i określić
obraz hierarchii w tej sieci. Hierarchiczna struktura budowana z tego punktu widzenia jest
czymś raczej trwałym, może być ważnym czynnikiem warunkującym szanse powodzenia
konkretnych inicjatyw rozwojowych rozproszonych w regionie, a w obecnej sytuacji „na
starcie” naszych polityk regionalnych nie może opierać się na niejasnym wizerunku zlepków
dawnych „małych województw”. Trzeba z naciskiem podkreślić konieczność także aktualnego
i dokładnego wglądu w to, co dzieje się w sieci transportowej – to jest w to, co z niej
rzeczywiście korzysta, co ją obciąża i co zgłasza wobec niej bieżące wymagania. Nie chodzi
więc tylko o techniczny opis stanu infrastruktury. Choćby taki przykładowy fakt, że na granicy
niemiecko-polskiej ruch ciężarowy wzrósł w latach dziewięćdziesiątych dwunastokrotnie,
pokazuje, jak bardzo odstawać mogą od rzeczywistości nasze wyobrażenia o proporcji ról, jakie
spoczywają na poszczególnych działach naszej gospodarki przestrzennej.
Takie konieczne skompletowanie wiedzy o regionie przeprowadzone pod kątem ustalenia
stopnia „naturalnej”, można by powiedzieć – wyjściowej odrębności regionu jest dopiero
wstępem do podjęcia decyzji o charakterze polityki regionalnej. I tu powraca się do
podstawowego dylematu: sprzyjać różnicowaniu się regionów czy starać się je zrównywać
zwłaszcza pod względem klasycznych wskaźników poziomu cywilizacyjnego.
12. Model organizmu i model stada
Chcąc pełniej wykorzystać analogię z organizmem i myśląc o strategii rozwoju
regionalnego, pożyteczne może być odwołanie się do strategii wyższego szczebla – mianowicie
do czegoś w rodzaju ewolucyjnej strategii rozwoju organizmu. W tej materii warto więc
zauważyć, że organizmy wyższe zaopatrzone zostały w podwójny – może lepiej określić to –
dwoisty układ decyzyjny. Tak więc autonomiczny system nerwowy, chociaż rządzi najbardziej
krytycznymi funkcjami organizmu jak oddychanie, trawienie itp., wyłączony jest spod
świadomości. Spełnia swe role automatycznie, optymalnie i natychmiastowo wedle
statystycznie niemal niezawodnych algorytmów – ale działa tylko w pewnym zakresie
warunków otoczenia. Kontrola tych warunków i ewentualne ich przekształcanie to rola
świadomości. To ona wskazuje, jak wykorzystywać zdolność mobilności, kreatywności, a także
organizowania wspólnych zgodnych działań poszczególnych indywiduów, aby tworzyć nową
jakość pola możliwości, zwiększać prawdopodobieństwo przeżycia, ale także
prawdopodobieństwo większej satysfakcji.
W egzystencji regionu również wiele zależy od mechanizmów działających w automatyczny
sposób przywracający równowagę – z przysłowiową „niewidzialną ręką rynku” na czele. Dużo
potrzeb zaspokoić mogą lokalne inicjatywy grupowe o ograniczonych terytorialnie celach. Ale
prawdziwa polityka regionalna odpowiada w tej analogii temu, co w stosunku do wyższego
organizmu przysporzyć może świadome, oparte na rozumowaniu i wyobraźni postępowanie.
Stąd można postawić tezę, że wstępnym warunkiem efektywnej polityki regionalnej jest
właściwe wyodrębnienie potencjalnych przedsięwzięć, których nie rozwiąże żaden
automatyzm, ani być może nawet ich nie zainicjuje. Zarazem z pożytkiem dla polityki
regionalnej będzie i to, że nie rozproszy ona swoich sił angażując je w multum spraw, które
lepiej rozwiążą mechanizmy mniejszej skali. Wymagałoby to uruchomienia programu badań,
które taką stratyfikację dla stanu obecnego mogłoby określić i uzasadnić.
Brak takiego rozróżnienia w strukturze aparatu dyspozycyjno-regulacyjnego całości
systemu prowadził wcześniej do wyłączenia mechanizmów automatycznego naprowadzania na
stan równowagi i do paraliżującego przeciążenia ośrodków regulacji świadomej. I chociaż na
dobrą sprawę takiej próby nigdzie w centralnie sterowanych gospodarkach nie przeprowadzono,
to jednak wydaje się, że najlepiej zorganizowana baza danych i systemy ich przetwarzania
175
służące do podejmowania decyzji, nie sprostałyby zadaniu wystarczającego wsparcia totalnej
centralizacji zarządzania. Z kolei to, co nastąpiło z początkiem minionej dekady – to jest
przesadne zawierzenie mechanizmom rynkowym i oczekiwanie, że zdolne one będą zbudować
nowe złożone struktury i uruchomić w szybkim czasie wszystkie konieczne sekwencje
zachowań, to również okazało się niemożliwe. Radzący sobie dobrze rynek towarów zostawił
w tyle rynek pracy. Warto tu chyba zwrócić uwagę na ten fakt, że systemy gospodarek
zachodnich ukształtowały się w procesach znacznie dłuższej ewolucji, ale co ważniejsza, była
to właśnie raczej ewolucja, która wymieniała – można by powiedzieć – wypłukiwała stopniowo
niesprawne podsystemy zarazem przy obecności niemal wszędzie i to w całkiem długich
okresach bądź jawnie totalitarnych systemów władzy, bądź podobnie organizowanego
kolonialnego zaplecza.
Pozostając przy tej samej konwencji porównań oraz wracając do dylematu: podejście
wyrównawcze czy tolerowanie lub nawet stymulowanie różnic, można postulować coś
w rodzaju modelu stada.
Chodzi o relację między samodzielną polityką rozwojową regionu, a poczuciem solidarności
międzyregionalnej. Ta ostatnia, jak na razie, znajduje swoje usprawiedliwienie przede
wszystkim, o ile nie wyłącznie w ramach jednego państwa. „Model stada” zakładałby z jednej
strony istnienie wspólnych celów krajowego zbioru, z drugiej zaś samodzielność „osobniczych”
regionów, które ze sobą mogą współzawodniczyć.
Owe wspólne cele to bezpieczeństwo całości oraz zapewnienie trwałości biologicznej
substancji. Bezpieczeństwo to bardzo szeroki zakres spraw. Jest oczywiste, że bezpieczeństwo
militarne i polityczne należy w każdym przypadku do kompetencji rządu centralnego.
W świetle „modelu stada” i w ramach polityk regionalnych chodzi głównie o bezpieczeństwo
ekonomiczne i ekologiczne.
Stado nie jest, jak wiadomo, jedynym sposobem współistnienia grupowego organizmów.
Może to być także kolonia korali, gdzie stopień wzajemnego uzgadniania działań jest znikomy,
a może to być również mrowisko lub ul, gdzie przeciwnie – współzależność jest ogromna:
podporządkowanie osobników wspólnym celom wyraźne i bezwzględne, ale indywidualny los
zupełnie nie ma znaczenia. To właśnie egalitaryzm regionów i doktryna wyrównywania różnic
wbrew intencjom w dalszej perspektywie może prowadzić do takich rozwiązań, jak rafa lub
mrowisko. A więc działania wspólne w „modelu stada” są nieodzowne w takiej mierze, aby
każdy region wchodzący w skład kraju miał zabezpieczone pewne minimum poziomu życia
mieszkańców, a także aby w razie potrzeby migracyjne ruchy ludności mogły wyrównywać
niedobory populacji i redukować nadwyżki w proporcji do możliwości zagospodarowania siły
roboczej. W ramach zapewniania bezpieczeństwa znajduje się również troska o właściwą –
przynajmniej wystarczającą edukację całego społeczeństwa. Oczywiście regulują to
standardy ogólno cywilizacyjne, względnie taki ich wariant, który jest realny w danym czasie
i w danym kraju.
Literatura
[1] Plan
Zagospodarowania
Przestrzennego
Województwa
Dolnośląskiego,
Uwarunkowania Rozwoju i Diagnoza Stanu, Wojewódzkie Biuro Urbanistyczne we
Wrocławiu, Wrocław 2000 r.
[2] Zipser T., Sławski J., Modele Procesów Urbanizacji, Studia KPZK PAN T.97,
Warszawa 1988 r.
[3] Zipser T., The selectivity and inevitability of concentration. The model of intervening
opportunities in theory and practice of territorial arrangement, Wrocław 1990 r.,
s. 107.
176
[4] Zipser T., A simulation model of formation of the settlement structure. The model of
intervening opportunities in theory and practice of territorial arrangement,
Wrocław 1990 r., s. 223.
[5] Zipser T., Cywilizacyjne aspekty strategii rozwoju miast. Marketing terytorialny,
Łódź 1997 r.
[6] Zipser T., Interpretacja układów hierarchicznych w systemie osadniczym na tle
ostatnich przemian systemu ekonomicznego, Raport, Politechnika Wrocławska,
Wrocław 1998 r.

Podobne dokumenty