Biojurysprudencja - Roman Tokarczyk

Komentarze

Transkrypt

Biojurysprudencja - Roman Tokarczyk
Księga życia i twórczości
tom III
BIOJURYSPRUDENCJA
* Księga życia i twórczości *
tom III
BIOJURYSPRUDENCJA
Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi
Romanowi A. Tokarczykowi
pod redakcją Zbigniewa Władka,
we współpracy z Jerzym Stelmasiakiem,
Włodzimierzem Gogłozą
i Krzysztofem Kukurykiem
Wydawnictwo Polihymnia
Lublin 2013
Redakcja
Zbigniew Władek, Jerzy Stelmasiak,
Włodzimierz Gogłoza, Krzysztof Kukuryk
Projekt okładki
Jerzy Durakiewicz
Skład i redakcja techniczna
„Bez Erraty” Zbigniew Dyszczyk
© by Roman Tokarczyk
Okładka płyt
na podstawie projektu
Jerzego Durakiewicza
ISBN 978-83-7847-096-0
Nagranie/powielenie płyt
Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia sp. z o.o.
ul. Deszczowa 19, 20-832 Lublin,
tel./faks 81 7469717, www.polihymnia.pl
Roman Andrzej Tokarczyk
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Kluczowe pojęcia biojurysprudencji (Roman A. Tokarczyk) . . . . . . . . . . . . . . . 11
Zarys przedmiotu biojurysprudencji (Roman A. Tokarczyk) . . . . . . . . . . . . . . 13
Deklaracja niepodległości biojurysprudencji (Stefan Symotiuk) . . . . . . . . . . . . 41
Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk (Juha-Pekka Rentto) . . . . . 43
The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw (Wenceslas J. Wagner) . . . . . . 47
Biojurysprudencja młodszą siostrą bioetyki (Anna Kołaczko) . . . . . . . . . . . . . 50
Biojurysprudencja
Spis treści
Posłannictwo biojurysprudencji w świecie (Olga Garbacka) . . . . . . . . . . . . . . 54
Бioюриспрудeнцiя – нoвий нaпрям в cучаcнiй нaуцi прaвa
(Oлeкcaндp Mepeжкo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
Biojurysprudencja nowym kierunkiem w naukach prawnych
(Aleksander Mereżko) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Biojurysprudencja ważną refleksją nad prawem (Paweł Łabieniec) . . . . . . . . . . . 62
Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa (Jerzy Jaskiernia) . . . . . 68
Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale? (Oktawian Nawrot,
Jerzy Zajadło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
The Conception of Bioiurisprudence (John C. Holmes) . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Koncepcja biojurysprudencji a rzeczywistość prawna (Ludwik Żukowski,
Wojciech Maciejko) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Biojusprudencja nowym nurtem prawoznawstwa (Anetta Breczko) . . . . . . . . . . 88
Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information
on the Law (Mateusz Godawa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní
vědy? (Jan Filip) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
Biojurysprudencja w konfrontacji z ignorancją (Mariusz Weiss) . . . . . . . . . . . . 115
Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną (Edyta Sadowska) . . . . . . . . 120
Biojurysprudencja w ujęciu syntetycznym (Edyta Sadowska) . . . . . . . . . . . . . . 146
Polityka dla szczęścia społeczeństwa (Brunon Bartz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka
w dysponowaniu ciałem po śmierci (Anetta Breczko) . . . . . . . . . . . . . . . . 159
7
Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny
molekularnej i komórkowej (Mariusz Ciszek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej
w świetle etyki prostomyślności (Józef Bańka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana
Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy (Józef Jaroń) . . . . . . . . . . . . 210
Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa (Jerzy Jaskiernia) . . . . . . . 229
Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
(ks. Stefan Kornas) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
Wokół dyskursu aborcyjnego (Małgorzata Król) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Law and Elephant. Towards Integrative Theory of Law (Aleksander Mereżko) . . . . 297
Prawo do badań prenatalnych w świetle wyroków Sądu Najwyższego
i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie R.R. przeciwko Polsce
(Mirosław Nesterowicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Medycyna Kartezjańska a medycyna Newtonowska (Maria Nowacka) . . . . . . . . 311
Prawo do omylnej normalności. Spojrzenie klinicysty (Tadeusz Tołłoczko) . . . . . . 327
Biojurysprudencja przeważa nad bioetyką prawniczą (Roman A. Tokarczyk) . . . . . 342
Biojurysprudencja w świetle ocen i polemik (Roman A. Tokarczyk) . . . . . . . . . . 353
O konieczności transformacji praw człowieka w prawa życia (Roman A. Tokarczyk) 379
Przegląd zebranych ocen biojurysprudencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
Informacje o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417

Wykaz nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
8
Lege totum, si vis scire totum
„Czytaj całość, jeśli chcesz znać całość”
Niniejszy tom Biojurysprudencja jest częścią Księgi życia i twórczości jako Księgi
pamiątkowej dedykowanej profesorowi Romanowi A. Tokarczykowi. Pozostałe tomy
otrzymały tytuły: Człowiek, Twórczość, Filozofia, Prawo. Informacje o autorach tomu
dostępne są w Internecie.
Niniejszy tom otrzymał tytuł Biojurysprudencja. Jest dość typową antologią zawierającą wybór tekstów na temat biojurysprudencji opracowanych przez polskich i zagranicznych autorów i współautorów. Zamyka ją przegląd kilkudziesięciu zebranych
ocen koncepcji biojurysprudencji i wykaz nazwisk w niej występujących.
Większość tekstów wyrażona jest językiem polskim, trzy językiem angielskim, jeden językiem ukraińskim i jeden językiem słowackim. Znajomość języka angielskiego
w Polsce jest obecnie już na tyle duża, że teksty angielskojęzyczne zostały przekazane
czytelnikowi w oryginale. Tekst ukraińskojęzyczny występuje zarówno w wersji oryginalnej jak i w tłumaczeniu na język polski. Natomiast tekst słowackojęzyczny pozostawiono bez tłumaczenia z nadzieją, że jego lektura nie sprawi zbyt poważnych
trudności Słowianom, a więc i Polakom.
Teksty składające się na książkę, w zasadzie ułożone chronologicznie, są zróżnicowane pod wieloma względami. Wśród ich autorów przeważają prawnicy, niektórzy
z nich otrzymali wykształcenie filozoficzne, a niektórzy politologiczne. Dominują teoretycy, ale wśród autorów kilku z nich łączy teorię z praktyką. Teksty są zróżnicowane
pod względem merytorycznej jakości i objętościowej ilości. Jedne z nich odpowiadają
formalnym wymaganiom naukowości, inne zaś przybrały formy bardziej luźnych esejów. Objętość niektórych tekstów jest znaczna, większości z nich mniejsza, a jednego
nawet bardzo mała. O włączeniu tekstów do książki decydowała jednak nie ich objętość, lecz oryginalność spojrzenia na koncepcję biojurysprudencji. Podkreślają to
nadane tekstom tytuły.
Jak to niemal z reguły bywa w przypadku koncepcji nowatorskich, stosunek autorów tekstów do biojurysprudencji rozciąga się od entuzjastycznej niekiedy aprobaty
aż po, w jednym przypadku, jej negacji. Koncepcję biojurysprudencji neguje filozof,
bez zrozumienia sensu prawa i jurysprudencji. Gdy zostało to zauważone w odpowiedzi na jego napastliwą recenzję, redakcja periodyku „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny
i Socjologiczny” nie chciała, co raczej nietypowe w świecie nauki, tego opublikować.
Zdecydowanie przeważają jednak umiarkowane oceny koncepcji biojurysprudencji. Ich autorzy rzetelnie i uczciwie wskazują zarówno na mocniejsze, jak i słabsze jej
strony. W uwagach dotyczących szans jej rozwoju i akceptacji w praktyce prawniczej
sceptycyzm przeplata się często z optymizmem. Wiadomo, że koncepcja biojurysprudencji obecnie zbyt bardzo jeszcze wyprzedza rzeczywistość prawną, aby mogła szyb-
Biojurysprudencja
Wstęp
9
ko i gruntowanie przeobrażać utrwaloną przez tysiąclecia tradycyjną jurysprudencję
w nowoczesną biojurysprudencję a utrwalone wzory prawa w bardziej dostosowane
do potrzeb współczesności bioprawo.
W zebranych ocenach koncepcji biojurysprudencji, tworzących ostatnią część
tomu, nie wspomina się o sprawach przykrych. Należy wszakże przynajmniej zaznaczyć, że koncepcja biojurysprudencji, w całym okresie jej rozwoju, napotykała trudności natury światopoglądowej. Uwzględnienie w niej wszystkich kultur świata raziło,
o czym świadczy zachowana korespondencja, środowiska skrajnej ortodoksji religijnej.
Bardziej ulotne były natomiast anonimowe telefony z pogróżkami, kierowane zarówno
do autora, jak i do redakcji wydawnictw książek o biojurysprudencji. Niektóre periodyki naukowe drukowały nieprzychylne recenzje, odmawiając jednakże drukowania
na nie odpowiedzi. Wikłano także autora w inne trudności. Przemilczano pionierski
charakter biojurysprudencji w okresie powstawania i rozwoju polskiej bioetyki.
Ocenę wspomnianych faktów, tekstów książki, i przede wszystkim samej koncepcji
biojurysprudencji, należy jednakże pozostawić samym już czytelnikom.
Wstęp
Komitet Redakcyjny
10
Roman A. Tokarczyk
UMCS w Lublinie
Do kluczowych pojęć biojurysprudencji należą: biojurysprudencja, biojusterapia,
biojustanatologia i bioprawo. Poniżej przytoczone są definicje tych pojęć w hasłowym
ujęciu – autorstwa Romana Andrzeja Tokarczyka.1
BIOJURYSPRUDENCJA (gr. bios = życie + łac. iurisprudentia = wiedza, mą­drość
prawnicza) – termin ten utworzy­łem jako nazwę dla nowego nurtu jurysprudencji,
wskazując wprost na związki jej przedmiotu z biologią, jurysprudencją (utożsamianą
tutaj z prawoznawstwem, teorią prawa, filozofią prawa, myślą prawną). Pośrednio biojurysprudencja jest powiązana z przedmiotem techniki – biotechniki umożliwiającej
stosowanie osiągnięć bio­logii dla jej własnych potrzeb – biotech­nologii i potrzeb medycyny – biomedy­cyny. Przedmiot biojurysprudencji nie obejmuje całych przedmiotów biotechnologii, biotechniki i biomedycyny. Obejmuje te ich części, które dotycząc
życia człowieka i życia przyrody, wymagają regulacji przy pomo­cy prawa – bioprawa,
opartej na porów­nawczej znajomości norm religijnych i norm moralnych różnych kultur świata, w celu ich ochrony przed ryzykownymi eksperymentami i niepewnymi,
nieprze­widywalnymi jeszcze skutkami. Zważywszy na naturalną rytmikę życia człowieka – poprzedzone poczęciem narodziny, ży­cie i śmierć – wyodrębniam trzy działy
jurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię.
BIOJUSGENEZA (gr. bios = życie + genesis = pochodzenie, źródło) – obejmu­
je zagrożenia dla życia człowieka wymagające ochrony prawnej od jego poczęcia do
narodzin, z analogicznymi odniesieniami do życia przyrody. W dotychcza­sowym prawie ochrona tej fazy życia człowieka opiera się na przejętej z prawa rzymskiego fikcji
prawnej zwanej nasciturus. Zgodnie z nią, dziecko poczęte, jeśli chodzi o jego dobro,
traktowane jest przez prawo tak, jak dziecko urodzone (nasciturus pro iam natur bagetur quotiens de commodis eius agitur). Sztuczna ingerencja w fazę życia człowieka
od poczęcia do narodzin, przy pomocy technologii i technik znanych inżynierii genetycznej, eugenice, medycznemu wspomaganiu prokreacji, diagnostyce prenatalnej,
zapobieganiu poczęciu i narodzin wymaga regulacji kreującej przedmiot bioprawa,
tworzonego i stosowane­go w oparciu o ustalenia biojusgenezy. Najbardziej dojrzałym
koncepcyjnie wyrazem biojusgenezy w zakresie bioprawa jest instytucja prawa do narodzin. Przy pomocy biojusgenezy, instytucja prawa do narodzin porządkuje w jedną
normatywną całość rozproszone dotychczas w różnych gałęziach prawa normy ochrony życia od poczęcia do na­rodzin.
1
Hasła te pochodzą z dzieła Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, redakcja naukowa Mariusz Ciszek,
Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Warszawa 2008, s. 32–34. Hasło „biojurysprudencja”, z uwzględnieniem związanych z nim wcześniej haseł, opracowała wnikliwie Edyta Sadowska, http://www.polis.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1978&temid=70.
Biojurysprudencja
Kluczowe pojęcia biojurysprudencji
11
Roman A. Tokarczyk, Kluczowe pojęcia biojurysprudencji
12
BIOJUSTERAPIA (gr. bios = życie + łac. terapia = leczenie) – ogarnia niezwykle
rozległą problematykę ochrony życia człowieka i życia przyrody od jego naro­dzin aż
do śmierci. Do przedmiotu biojusterapii należy kontrowersyjna problematyka transplantacji niektórych komórek, tkanek i przede wszystkim organów w celu poprawiania
jakości i ratowania życia czło­wieka, jak również innych gatunków istot ożywionych.
Niemniej trudne problemy przed biojusterapią odsłania seksualizm w zakresie homoseksualizmu, biseksualizmu i głównie transseksualizmu. Liczne są problemy prawne
intrygujące biojusterapię wynikające z zakażenia wirusem nabytego zespołu ludzkiego upośledzenia odporności, jako przyczyny choroby Acquired Immune Deficiency
Syndrome – AIDS. Znaczną specyfiką demograficzną charakteryzują się normatywne
aspekty polityki populacyjnej. Wiążą się z nimi bezpośrednio lub pośrednio zagadnienia sterylizacji i kastracji, zarówno ludzi, jak i zwierząt. Innym rodzajem specyfiki
odznaczają się praktyczne zastosowania psychiatrii. Do biojusterapii należą np. normy regulujące steryliza­cję i kastrację ludzi. Ekologizm, jako rozległy nurt myślowy,
obejmujący obok ekoprawa m.in. ekoteologię i ekoetykę, współkształtuje w znacznym
stopniu skale ocen i hierarchie wartości biojusterapii jako działu biojurysprudencji.
Najpełniejszym koncepcyjnie wyrazem biojusterapii w zakresie bioprawa jest instytucja prawa do życia, poszerzana stopniowo od prawa do życia ludzi poprzez prawo do
życia zwierząt aż do postulatów prawa do życia całej ożywionej przyrody.
BIOJUSTANATOLOGIA (gr. bios = życie + thanatos = śmierć) – interesuje się
zwłaszcza normowaniem kresu życia człowieka – jego śmierci, i analogicznie śmierci
innych gatunków istot ożywionych. Gdy tradycyjna jurysprudencja i oparte na niej
prawo znała jedno pojęcie śmierci – śmierci biologicznej, biojustanatologia i bioprawo
posługują się wieloma definicjami śmierci – biologicznej, klinicznej, mózgowej, socjologicznej. Każdy z tych rodzajów śmierci może wywoływać szereg wątpliwości wymagających, mimo wszystko, jednoznacznych rozwiązań prawnych. Wątpliwości te dotyczą głównie tego, kto, kiedy, gdzie, pod jakimi warunkami i dla jakich celów decyduje
o śmierci człowieka. Biojustanatologia ocenia a bioprawo reguluje problemy aborcji,
eutanazji, samobójstwa, stanów wyższej konieczności, obrony koniecznej, kary śmierci, zabijania ludzi podczas wojen, a także zabijania zwierząt. Coraz bardziej prawdo­
podobna staje się hipoteza, że bioprawo będzie się posługiwać wieloma definicjami
śmierci, adekwatnymi dla różnych stanów faktycznych. Statyczna definicja śmierci,
występująca dotychczas w jurysprudencji i prawie, ustępuje miejsca dynamicznej definicji śmierci, opisywanej przez biojustanatologię i wykorzystywaną w praktyce przez
bioprawo. Kluczową instytucją kształtowaną przez biojustanatologię dla potrzeb bioprawa jest prawo do śmierci.
BIOPRAWO (gr. bios = życie + łac. ius = prawo) – określa granice swojego przedmiotu zakresami ochrony prawnej życia człowieka i życia przyrody, zagrożonego
sztuczną ingerencją nauki, techniki i medycyny w naturalne procesy życia. Już obecnie istnieje zadanie ujęcia w sposób całościowy, jednolity i spójny wszystkich norm
prawnych dotyczących ochrony życia, wynikającej ze sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, rozproszonych w wielu różnych gałęziach prawa krajowego i prawa
międzynarodo­wego. Czyni to wprawdzie prawo me­dyczne, ale jedynie w odniesieniu
do medycyny. Uznaję za szczególny paradoks, że prawo stworzone przede wszystkim
dla ochrony życia, usunęło w swej termino­logii i systematyzacjach w cień właśnie życie. Dojrzewa potrzeba zmiany tego stanu rzeczy i podkreślenia prymatu życia jako
głównego przedmiotu ochrony prawnej.
Roman A. Tokarczyk
UMCS w Lublinie
Tekst opublikowany pierwotnie w: Biojurysprudencja.
Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo UMCS,
Lub­lin 2008
ELEMENTY PRZEDMIOTU
Głównymi elementami przedmiotu biojurysprudencji jest jego nazwa, ontologia,
aksjologia, epistemologia i metodologia.
Nazwę „biojurysprudencja” utworzyłem, biorąc za jej podstawę greckie słowo bios,
oznaczające życie, i łacińskie słowo iurisprudentia wyrażające wiedzę, czy też nawet
mądrość prawniczą.1
Zważywszy na naturalny rytm wszelkiego życia, szczególnie życia człowieka – poprzedzone poczęciem narodziny, życie i śmierć – wyodrębniam trzy działy biojurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię.
Biojusgeneza, jako słowo złożone z bio – życie, ius – prawo i geneza – początki,
obejmuje pierwszy okres życia od poczęcia do narodzin, rozważany z punktu widzenia
normatywnego, zwłaszcza religijnego, moralnego, głównie jednak prawnego, zwanego
tutaj bioprawem – prawem życia. W dotychczasowej jurysprudencji, i opartym na niej
prawie, ochrona prawna tego okresu życia człowieka opiera się na przejętej z prawa
1
O nazwie i przedmiocie biojurysprudencji zob. R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Nowy nurt jurysprudencji, Lublin 1997 (tekst w języku polskim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Tekst ten został
przesłany na XVIII World Congress of the International Association for Philosophy of Law and Social Philosophy, odbyty w sierpniu 1997 roku w Buenos Aires. Nadto, tekst został opublikowany w formie odrębnych
artykułów: Biojurisprudence: New Current in Jurisprudence, „Acta Juridica Hungarica” 1995/1996, 37, N. 1–2;
Biojurysprudencja – nowy nurt jurysprudencji, „Nauka” 1996, nr 2; pod tym samym tytułem „Annales UMCS”,
sectio G, vol. 43, 1996; [w:] Badania zmian i relacji międzykulturowych w Europie oraz jej pograniczach, red.
K. J. Brozi, Lublin 1997; „Lo Straniero” 1997, May; „The Finnish Yearbook of International Law” 1997; [w:] Prawo
i sowremiennost, Mińsk 1998; Biojurisprudenz. Eine Richtung der Jurisprudenz – Grundriss der Problematik, [w:]
J. C. Joerden (Hrsg.), Der Mensch und seine Behandlung in der Medizin. Bloss ein Mittel zum Zweck?, Springer
Verlag, Berlin–Heidelberg–New York 1999; [w:] Zmiany społeczne a zmiany w prawie. Aksjologia, konstytucja,
integracja europejska, pod red. L. Leszczyńskiego, Wyd. UMCS, Lublin 1999; „Dialoque and Universalism” 2000,
vol. 10, No 7–8, tam również Komentarz W. J. Wagnera; Tezy i hipotezy o przedmiocie biojurysprudencji i bioprawa,
„Annales UMCS”, sectio G, vol. 46, 1999; Biojurisprudence – le noveau courant de la jurisprudence, [w:] Konstytucyjny ustrój państwa. Księga Jubileuszowa Profesora W. Skrzydło, Wyd. UMCS, Lublin 2000; Biojurysprudencja
eksponentem życia w jurysprudencji, [w:] Filozofia, dialog, uniwersalizm. Księga dedykowana Profesorowi Januszowi Kuczyńskiemu, red. J. L. Krakowiak, W. Lorenc, A. Miś, Warszawa 2001; O potrzebie rozwijania nowej jurysprudencji, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2002, R. 47, nr 1; Biojurysprudencja i bioprawo odpowiedzią na
potrzeby ochrony życia w XXI wieku, „Doctrina” 2004, nr 1; Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku,
Lublin 2008; Biojurisprudence. Foundations of Law for the Twenty First-Century, Lublin 2008; por. również Prawa
narodzin, życia i śmierci, wyd. XI, Warszawa 2012, zwłaszcza rozdział pierwszy Przedmiot biojurysprudencji.
Biojurysprudencja
Zarys przedmiotu biojurysprudencji
13
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
14
rzymskiego fikcji prawnej zwanej nasciturus. Zgodnie z nią, dobro dziecka poczętego
traktowane jest tak jak dobro dziecka już urodzonego (nasciturus pro iam natur bagetur quotiens de commodis eius agitur). Z powodu nadzwyczaj już rozwiniętych i nadal
rozwijających się technik i technologii sztucznie ingerujących w naturalne procesy
pierwszego okresu życia fikcja prawna nasciturus nie jest już wystarczająca. Potrzebę
nowych regulacji normatywnych dla bioprawa, dostrzeganą i opisywaną przez biojurysprudencję, wymusza wręcz inżynieria genetyczna, eugenika, medyczne wspomaganie poczęcia i narodzin – prokreacji a także diagnostyka prenatalna. Najbardziej
dojrzałym wyrazem biojusgenezy w zakresie bioprawa jest prawo do narodzin jako
instytucja prawna porządkująca, w jednej normatywnej całości, rozproszone dotychczas normy ochrony życia od poczęcia do narodzin.
Biojusterapia, jako słowo złożone z bio – życie i terapia – leczenie, ogarnia niezwykle rozległą problematykę ochrony życia i podnoszenia jego jakości, w szczególności
człowieka, zwierząt i roślin, od narodzin aż do śmierci. Wśród zakresów biojusterapii
znajduje się wiele wysoce kontrowersyjnych zagadnień. Należy do nich jakże doniosła problematyka przeszczepiania, transplantacji niektórych komórek, tkanek i przede
wszystkim organów, w celu podnoszenia jakości i ratowania życia człowieka i innych
gatunków istot żywych. Niektóre problemy stawiają przed biojusterapią pewne formy
seksualności, a mianowicie homoseksualizm, biseksualizm i chyba głównie transseksualizm. Liczne są trudności normatywne, intrygujące biojusterapię, wynikające z narkomanii, alkoholizmu i zakażenia wirusem nabytego zespołu ludzkiego upośledzenia
odporności jako przyczyny choroby Acquired Immune Deficiency Syndrome – AIDS.
Znaczną specyfiką demograficzną charakteryzują się normatywne strony polityki populacyjnej. Wiążą się z nimi zagadnienia zapobiegania poczęciu, sterylizacji i kastracji
zarówno ludzi, jak i zwierząt. Innym rodzajem specyfiki odznaczają się praktyczne zastosowania psychiatrii. Ekologizm, jako rozległy nurt myślowy, obejmujący obok ekoprawa m.in. ekoteologię i ekoetykę, współkształtuje w znacznym stopniu skale ocen
i hierarchie wartości biojusterapii. Najpełniejszym ujęciem biojusterapii w zakresie
bioprawa jest prawo do życia, poszerzane stopniowo, ale z dużymi przeciwnościami:
od prawa do życia ludzi, poprzez prawo do życia zwierząt, aż do prawa do życia całej
ożywionej przyrody.
Biojustanatologia, jako słowo złożone z bio – życie i tanatologia – nauka o umieraniu, interesuje się normowaniem końca życia człowieka – jego śmierci i analogicznie
śmierci innych gatunków istot ożywionych. Gdy tradycyjna jurysprudencja i oparte
na niej prawo znają w zasadzie jedno pojęcie śmierci – śmierci biologicznej, biojurysprudencja i bioprawo posługują się już wieloma definicjami śmierci – biologicznej,
mózgowej, mózgowo-rdzeniowej, socjologicznej. Każdy z tych rodzajów śmierci może
wywoływać wiele wątpliwości wymagających, mimo wszystko, dość jednoznacznych
ocen religijnych i moralnych, jako podstaw regulacji prawnych. Wątpliwości te dotyczą głównie tego, kto, kiedy, gdzie, pod jakimi warunkami i dla jakich celów decyduje
o nienaturalnej śmierci człowieka. Biojustanatologia ocenia wartościująco, a bioprawo
wskazuje możliwie najbardziej właściwe regulacje aborcji, eutanazji, samobójstwa, stanów wyższej konieczności, obrony koniecznej, kary śmierci, zabijania ludzi podczas
wojen, a także zabijania zwierząt i wyniszczania flory. Coraz bardziej prawdopodobna
staje się hipoteza, że bioprawo będzie zmuszone do posługiwania się wieloma defini-
Biojurysprudencja
cjami śmierci, dostosowanymi do zróżnicowanych jej stanów faktycznych. Statyczna
definicja śmierci, występująca dotychczas w jurysprudencji i prawie, ustępuje dynamicznej definicji śmierci, opisywanej przez biojustanatologię i zalecaną przez bioprawo do stosowania w praktyce prawniczej. Kluczową instytucją prawną, kształtowaną
przez biojustanatologię dla potrzeb bioprawa, jest prawo do śmierci.
Wspomniany tutaj trójpodział biojurysprudencji jest uzasadniony różnicami jakości życia, zakresami i treściami jego ochrony normatywnej, opisywanymi przez biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię.2 Nie kłóci się bynajmniej z koniecznością
całościowego czy też holistycznego spojrzenia na człowieka w globalnych aspektach
długotrwałych konsekwencji dążeń do ochrony coraz dłuższego jego życia o coraz wyższej jakości. Wręcz przeciwnie – poprzez dostrzeganie zróżnicowań ochrony i jakości
życia w poszczególnych jego okresach umożliwia i ułatwia znajdowanie takich całościowych ujęć.3 Nie redukuje też życia człowieka do życia cielesnego, jakiegoś wąskiego biologizmu, ponieważ w poszukiwaniach ocen i uzasadnianiu hierarchii wartości
biojurysprudencja uwzględnia porównawczo zarówno religijne, jak i moralne oceny
i wartości. Dzięki temu oceny i wartości życia cielesnego człowieka może łączyć z ocenami i wartościami jego życia duchowego – psychicznego, racjonalnego i społecznego.
O tym, co normy bioprawa mogą zalecać ciału człowieka, powinny przesądzać przede
wszystkim normy dotyczące jego ducha – psychiki, rozumu, uspołecznienia. Przekonanie takie jest mocno ugruntowane i odpowiednio uzasadnione w tradycji myśli
prawa natury, czy też prawa naturalnego, głównie jednak kultur prawnych Zachodu.
Całościowe rozważanie zagadnień biojurysprudencji domaga się więc wręcz uwzględnienia problematyki sensu życia człowieka – religijnego, moralnego, prawnego. Religie
sens ten upatrują w zbawieniu duszy, moralność – w czynieniu dobra, prawo – w sprawiedliwości. Normy bioprawa jednoczą te trzy sensy w aksjologiczną całość.4
ONTOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI
Ontologia, słowo pochodzące z języka greckiego, ma swój synonim w innym greckim słowie – metafizyka. Oba oznaczają jeden z głównych działów filozofii, rozważa2
Podobny układ treści zastosowali J. L. Dolgin, L. L. Shepherd, Bioethics and Law, Aspen Publishers 2005.
Por. również J. Menikoff, Law and Bioethics: An Introduction, Georgetown University Press 2002; B. J. Spielman,
Bioethics in Law, Totowa, New Jersey 2007. Amerykańscy badacze, posługując się nazwami Bioethics and Law
albo Bioethics in Law, nie wskazują jednoznacznie najgłębszego sensu tego przedmiotu, w odróżnieniu od nazwy
„biojurysprudencja”; por. także W. J. Wagner, Remarks on Roman Tokarczyk’s Article „The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw”, „Dialoque and Universalism” 2000, vol. 10, No 7–8.
3
Artykuł mojego autorstwa Biojurisprudence: A New Current in Jurisprudence opublikowało fińskie czasopismo naukowe „The Finnish Yearbook of International Law” 1996. Po lekturze jedynie tego tekstu, bez znajomości szerszego wyłożenia koncepcji biojurysprudencji w książce Prawa narodzin, życia i śmierci, J.-P. Rentto,
fiński profesor prawa, nie mógł dostrzec holistycznego ujmowania w niej życia człowieka. Idem, Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk, „Recent Developments and State Practice”, Helsinki 1999. Por. również
komentarz innego fińskiego profesora prawa: J. Klebbers, Biojurisprudence?, „Religion, and Human Rights. An
International Journal”, Helsinki 1999, No 20.
4
Główną inspiracją dla narodzin i rozwoju biojurysprudencji pozostaje bioetyka. Przedmiot bioetyki rozwinął się nadzwyczajnie wkraczając do nauk społecznych, przyrodniczych i medycznych. Dla studiujących zagadnienia bioetyki wręcz niezbędny jest Bioethics Research Guide, http://www.11.georgetown.edu/quides/bioethics.
cfm. Zarys całości problematyki bioetycznej zawiera The Encyclopedia of Bioethics, ed. by S. G. Post, 3rd edition,
vol. 1–5, New York 2004.
15
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
16
jący różne strony pojęcia bytu. Słowo „ontologia” jest popularne w myśli niemieckojęzycznej, zaś słowo „metafizyka” w tradycji anglosaskiej i katolickiej.5 Do spornych
problemów ontologii należy problem istnienia desygnatów pojęć ogólnych, tutaj jednak nieistotny, ponieważ ogólne pojęcie „życie” ma niezliczone liczby desygnatów.
Podobnie spór dotyczący zmiany cech przedmiotu, jego identyczności w odniesieniu
do realnego życia ma niewielkie znaczenie, gdyż bez wątpienia ulega ono zmianom.
Całkiem nowe wątki do ontologii wnoszą ostatnio badania nad sztuczną inteligencją,
konkurującą niejako z inteligencją naturalną, będącą ważnym składnikiem życia intelektualnego czy też umysłowego człowieka.
Cechy ontologii, opisywane już tutaj na przykładzie życia, wskazują, że nie pretenduje ona do wyczerpującego opisu i katalogu wszystkich przejawów życia, lecz raczej
ogólnej jego charakterystyki. Ontologia poszukuje istoty życia w samym życiu, a nie
w jego subiektywnym poznawaniu – epistemologii. Zmierza do postrzegania przejawów życia na wszystkich jego poziomach i u różnych jednostek – od mikrojednostek
w formie komórek aż po makrojednostki w formie ludzkości. Zróżnicowanie poziomów i jednostek życia uwidacznia istnienie wielu szczegółowych ontologii jako podstawy jednej ogólnej ontologii. Gdy ontologia, jako składnik filozofii, swoimi opisami
życia rozwija jego taksonomię, to nauka określa relacje między różnymi przejawami
życia, opierając się na procesach ich mierzenia. Zarówno jednak ontologia, jak i nauka
są przydatne biojurysprudencji, jeśli zgodnie opisują życie jako różne sposoby realizowania się i procesy istnienia od momentu poczęcia aż do śmierci. Zgodność ta zanika
w poszukiwaniach głównej zasady życia; religie dostrzegają ją w duszy, witaliści w sile
życiowej, materialiści w materii, językoznawcy w pojęciach wyrażających życie, informatycy w artefaktach z ich własnymi cyklami życia nienaturalnego.6
Brak jednej powszechnie akceptowanej definicji życia nie kłóci się z utrwalonym
przekonaniem, że „najważniejszą jego cechą jest ciągła wymiana materii i energii między żywym organizmem a jego otoczeniem oraz zdolność do replikacji, powielania się
czy też rozmnażania [...] konieczny jest stały wkład wysiłku ze strony organizmu [...].
Istotną cechą życia, wywodzącą się z procesów metabolicznych, jest zdolność organizmów żywych do utrzymywania wyższego poziomu uporządkowania, a więc niższej
entropii niż otoczenie, kosztem zużycia energii. Należy zwrócić szczególną uwagę,
czy używa się pojęcia życia w charakterze rzeczownika, na określenie procesu, czy też
przymiotnika, na określenie własności obiektu, gdyż pojęcia te są definiowane i rozumiane nieco inaczej”.7 Każdy organizm żywy charakteryzuje: odżywianie, oddychanie,
wzrost, rozwój, samoistny ruch, pobudliwość w sensie reagowania na bodźce, rozmnażanie i wydalanie. Ze względu na poziomy organizacji wyróżnia się życie: komórkowe,
organizmalne, społeczne. Dla biojurysprudencji istotne jest pogłębienie tych rozróżnień poprzez wyodrębnienie życia człowieka, z jego życiem duchowym, psychicznym,
emocjonalnym, umysłowym, społecznym, od życia zwierząt i życia roślin.
5
Zarys ontologii opracowali m.in. T. Czeżowski, O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach, Toruń 1948;
W. Stróżewski, Ontologia, Kraków 2004.
6
Szerzej np. A. Siemianowski, Wartości i sens życia z punktu widzenia ontologicznego, tekst dostępny w Internecie.
7
Życie – Wikipedia, wolna encyklopedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Życie.
Biojurysprudencja
Życie człowieka to „wszystko obejmująca totalność”, jak zauważył znany filozof
niemiecki.8 Owa totalność jest złożona z życia cielesnego i życia duchowego z jego
dziedzinami życia psychicznego, emocjonalnego, uczuciowego, umysłowego, intelektualnego, społecznego. Wprawdzie o swoim losie życiowym decyduje przede wszystkim dojrzały człowiek, jednakże „życie jest jak jeden wielki teatr, codziennie wkładasz
inną maskę”. „Kto pragnie cieszyć się najlepszym zdrowiem, łączy harmonijnie życie
cielesne, psychiczne, uczuciowe i duchowe”. „Ciało i dusza przenikają się wzajemnie,
w duchowej przestrzeni tworząc byt osobowy. Ciało wywiera wpływ na duszę”. Jeśli
przyjmujemy jako prenormę wszystkich innych norm „Po pierwsze żyć!”, lepiej rozumiemy wartość długotrwałego, zdrowego życia o możliwie najwyższej jego jakości.
Według Tomasza z Akwinu „człowiek nie jest duszą używającą ciała, lecz kompozycją
duszy i ciała [...] życie duchowe więcej waży od życia cielesnego. Skoro więc karze się
śmiercią zabójców, gdyż odbierają ludziom życie cielesne, tym bardziej na karę śmierci
zasługują heretycy, odbierający ludziom życie duchowe”.9
Znajomość bytu ziemskiego odsłania jednoczesną obecność życia człowieka w różnych jego sferach, toteż mówi się o życiu: rodzinnym, plemiennym, narodowym, państwowym, międzynarodowym, zawodowym, religijnym, kulturalnym, naukowym,
towarzyskim, gospodarczym i innym.
Te sfery mają różne zadania, stoją obok siebie, splatają się razem, lecz nie wyłączają lub znoszą
się wzajemnie. Powodem tego jest, że człowiek dąży do rozmaitych celów jednocześnie, dla urzeczywistnienia których potrzebne są rozmaite rodzaje łączenia się z ludźmi i organizacji tego łączenia.10
Regulacje prawne ujmują te sfery życia w trzy grupy: życia intymnego, prywatnego i publicznego. Człowiek, kierowany instynktem zachowawczym, troszczy się egoistycznie o własne życie. Socjalizacja, kształtująca altruizm, skłania niekiedy człowieka
nie tylko do zatroskania o życie cudze, ale nawet stawiania go wyżej niż własne. Zatroskanie o życie, z jego stroną cielesną i stroną duchową, wymaga znajdowania odpowiednich środków. Utrzymywanie życia cielesnego wymaga pożywienia, odzienia,
mieszkania i zdrowia zaś życia duchowego – wykształcenia, kultury, nierzadko wiary
religijnej. Mają to na względzie prawa ustanawiane dla regulacji życia ludzkiego – religijne, moralne, legalne.
Ontologia biojurysprudencji podejmuje niełatwe do jednoznacznego rozstrzygnięcia zagadnienia rozróżniania między „istotą ludzką” a „osobą”, odrzucając zamienne
ich pojmowanie, czyli utożsamianie. Skłania się do poglądu, że jakkolwiek każdy człowiek powinien być traktowany jako cel sam w sobie, to samoświadomość tego może
osiągać dopiero osoba dojrzała, ukształtowana z istoty ludzkiej. W długich dziejach
myśli wskazywano na różne cechy odróżniające istotę ludzką od osoby ludzkiej, a jedną i drugą od zwierząt, roślin i rzeczy. Racjonalna dusza, opisywana już od Arystotelesa, nie jest przy tym wyłącznym wyróżnikiem człowieka wśród innych istot żywych.
Obecnie zyskuje na uznaniu pogląd, że określenie rodzaju interesów, jakie ma dana
istota żywa w zachowywaniu swojego życia, stwarza dostateczne uzasadnienie dla jej
G.W. F. Hegel, Zasady filozofii prawa, Warszawa 1969, s. 87.
Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, London 1970, II qu, 11.3.
10
R. von Mohl, Encyklopedia umiejętności politycznych, Warszawa 2003, s. 15.
8
9
17
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
18
ochrony normatywnej. Zapewne wspólnym interesem wszystkich istot żywych jest
trwanie zdrowego, długiego, jakościowo wysokiego poziomu życia bez cierpienia.11
Wprawdzie ciało człowieka, jako materialny jego składnik, jest dla ontologii bardziej oczywiste niż niematerialny duch człowieka, jednakże wespół tworzą jego
psychofizyczną jedność. Będąc swoistym mikrokosmosem, życie uduchowionego
i rozumnego człowieka pozostaje w ścisłych i wielorakich związkach z życiem makrokosmosu, pozbawionego chyba jakiejś wewnętrznej duchowości i rozumności. Filozoficzne poglądy na psychofizyczną jedność człowieka kierują uwagę przede wszystkim ku jego umysłowi, osobowości, „ja”, subiektywności i podobnym pojęciom. Ze
względu na wyjaśnienie relacji ciała do ducha owe poglądy dzielą się na dualistyczne,
materialistyczne i personalistyczne. Dualizm traktuje ducha i ciało jako dwa odrębne,
a nawet przeciwstawne sobie byty. Materializm zarówno duchowi, jak i ciału nadaje
cech materii. Personalizm podkreśla jedność życiową duchowo-cielesnego człowieka.
Myśl naukowa skłania się ku materialistycznemu pojmowaniu człowieka. Opiera
się na założeniu, że życie człowieka tworzy podstawy całego jego życia jako materialnej
całości i jedności, regulowanej empirycznymi prawidłowościami, opisywanymi przez
nauki biologiczne. Traktowanie ciała człowieka jako wyłącznie biologicznego bytu naturalnego zostało podważone w końcu XX wieku ukazywaniem ciągłej jego zmienności, uwarunkowanej zróżnicowanymi czynnikami kulturowymi. Nauka podziela
poglądy filozoficzne i religijne, że w cielesność człowieka wpisana jest jego płciowość,
określająca różnice fizyczne i duchowe mężczyzny i kobiety, spotykających się jednak ze sobą w granicach życia seksualnego, małżeńskiego i rodzinnego. „Kobiecość
odnajduje się w obliczu męskości, podczas gdy męskość potwierdza się przez kobiecość”. Owo odnajdowanie się regulowane jest zespołami różnych norm odnoszonych
do przyjaźni, miłości, małżeństwa, pragnień drugiego człowieka, pociągu seksualnego,
stawania się jednością duchową i (albo) cielesną.
Unikalność cielesności każdego człowieka połączona jest najściślej z jego unikalnością duchową – obie uwarunkowane są czynnikami zróżnicowanych środowisk
przyrodniczych i społecznych. Cielesność określa granice możliwości akcji ciała człowieka w jego percepcji i wyrazach dążeń, woli, życzeń, pragnień i innych przejawów
ducha. Duchowość, na ogół, może być realizowana tylko poprzez ruchy ciała, mniej
lub bardziej ekspresyjne, zależnie od temperamentu i uczuć. To cielesność jest materialną ramą duchowego sensu normatywnych nakazów nienaruszalności osobowości
człowieka, jego intymności, prywatności, poufności, szacunku, zgody, integralności,
godności. Psyche – psychika i soma – ciało są przy tym zawsze częściami nierozerwalnie posplatanej ze sobą unikalnej całości. Ową unikalność życia człowieka dostrzega
zwłaszcza medycyna, łącząca wiedzę z praktyką, zmagając się stale z kwestiami wartości i norm. Medycyna rozważa ciało i ducha człowieka w różnorodnych kontekstach:
budowy – anatomia, funkcjonowania – fizjologia, mechanizmów regulacyjnych – neurologia i immunologia, psychiki – psychiatria, systemów organów – kardiologia, immunologia, nefrologia i wiele jeszcze innych.12
11
1991.
Por. opracowanie monograficzne E. J. Cassel, The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, New York
12
Szerzej m.in. J. Troska, Moralność życia cielesnego, Poznań 1999; R. Hardcastle, Law and the Human Body.
Property Rights. Ownership and Control, Hart Publishing 2007.
13
Podobnie N. Lenoir, Biotechnology, Bioethics and Law: Europe’s 21st Century Challenge, „Modern Law Review”, vol. 69, No. 1.
Biojurysprudencja
Wiele można by powiedzieć o zróżnicowaniu poglądów na ciało i ducha, czy też
raczej duszę, i ich relacje w religiach. Na przykład buddyzm wysoko ceni życie cieles­
ne, większość jednak religii przeciwstawia ciało duchowi; to, co najbardziej istotne dla
doczes­nego i pozaziemskiego życia człowieka, upatruje w duszy, a nie w ciele. Dusza,
łącząc w sobie subtelnie chłodną rozumność i ciepłą uczuciowość, tworzy w religiach
czystą, niezmienną i wysoko cenioną religijnie, moralnie i prawnie istotę człowieka.
Natomiast ciało religie ukazują jako ordynarną, zmienną, nietrwałą i skorumpowaną
formę materialnego bytowania człowieka, będąca więzieniem dla duszy. Aby osiągnąć
swoje właściwe i ostateczne przeznaczenie, dusza musi być uwolniona z cielesnego
więzienia. Niektóre ugrupowania fundamentalistycznych sekt chrześcijańskich wywołują wręcz zgorszenie odmawianiem chorym leczenia medycznego wierząc, że medycyna podważa wiarę w Boga, a choroba prowadząca do śmierci przyspiesza wyzwolenie duszy z ciała. Nawet niefundamentalistyczne grupy wierzących poprzez pryzmat
relacji ciała i duszy człowieka, oceniają na przykład zastępcze macierzyństwo, klonowanie, aborcję, eutanazję. Jeżeli jednak ongiś wierzono, że sama wiara religijna jest
w stanie leczyć człowieka z chorób, obecnie cudowne uzdrowienia dostrzegają jedynie
fanatycy religijni.
W czasach współczesnych ciało człowieka, niemniej niż jego duch, stało się nadzwyczaj atrakcyjnym fenomenem biznesu i kultury, zwłaszcza kultury konsumpcyjnej,
podpowiadającej mu rozbudowane skale potrzeb i pragnień. Dzieje kultury ukazują,
jak samozatroskanie człowieka przeszło długą drogę: od oczekiwania możliwie najszybszego pozaziemskiego zbawienia duchowego do doczesnego pragnienia zdrowia
zadbanego ciała z jak najdłuższym jego żywotem. Troska o piękno ducha ustąpiła więc
już miejsca trosce o piękno ciała, a więc o młody i pociągający wygląd. Na taką zmianę
stosunku do ciała człowieka znaczny wpływ wywiera organizacja życia społecznego
– nauki, pracy, wypoczynku, służby zdrowia. Organizacja ta wymaga odpowiedniego normowania, opartego na wartościach wyłaniających się z konkurowania, współistnienia czy też nawet dominowania tego, co religijne, moralne, prawne. Znacznie
rozwinęły się już eksperymenty tworzenia imitacji żywego ciała człowieka w nieożywionych systemach ciał cybernetycznych – robotów – także domagających się jakiejś
odpowiedniej regulacji moralnej i prawnej.13
Śmierć jest kresem życia cielesnego, tak jak narodziny jego początkiem. Jedynie
idea reinkarnacji podtrzymuje wiarę w możliwość wielu żywotów cielesnych człowieka. O ile życie cielesne jest koniecznością, o tyle życie duchowe – możliwością. Owej
konieczności sprzeciwiają się samobójcy. Nie można żyć samym życiem duchowym,
ponieważ jest ono uwarunkowane życiem cielesnym. Cielesność człowieka jest łatwiej
dostrzegalna niż duchowość przy określaniu jego tożsamości, opartym na znajomoś­ci
płci i cech urody. Tworzy ona podstawy życia psychicznego, na które składają się procesy myślenia, wola, emocje, uczucia. Myślenie, czyli świadomość, jest pierwszorzędną
cechą życia psychicznego. Obserwowanie własnego życia psychicznego przy pomocy
samoświadomości to introspekcja. Świadomość kieruje wolą i uczuciami. Psychologia dostrzega trzy poziomy życia psychicznego: psychofizjologiczny, psychospołeczny
19
i racjonalno-duchowy.14 Psychologia fizjologiczna sprowadza życie psychiczne człowieka do fizjologicznych procesów systemu nerwowego. Socjologia odsłania psychospołeczne strony życia człowieka – życie społeczne.
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
Główne centrum psychiki to jaźń, ego jest tylko rdzeniem sfery świadomej, często uzurpującym
sobie prawo do bycia osią całości życia psychicznego.15
20
W ontologii biojurysprudencji istotną rolę odgrywa odróżnianie zdrowia życia
psychicznego od chorego życia psychicznego. Gdy zdrowie psychiczne jest naturalną
normą warunkującą prawidłowe życie człowieka i życie społeczne, to choroba psychiczna, zakłócając te prawidłowości, stwarza poważne trudności normatywne. Stan
życia psychicznego człowieka – zdrowy albo chory – ma wpływ na ogólny stan jego
zdrowia, oddziałujący z kolei na stan życia społecznego. Zmiany stanu psychicznego
człowieka wywołują różne czynniki. Szczególnie skutecznym czynnikiem zmiany stanu psychicznego człowieka bywa indoktrynacja pozbawiająca go samodzielności myś­
lowej i skłaniająca do całkowitego posłuszeństwa. Po lekach, narkotykach, alkoholu
zmienia się zasadniczo życie psychiczne człowieka aż po jego dezintegrację – rozpad
na oderwane od siebie elementy. Kształtowanie zdrowego stylu życia psychicznego,
w przeciwieństwie do stylu chorego, jest jednym z celów biojurysprudencji.
Do ontologii biojurysprudencji należy także życie społeczne z jego wielkim bogactwem segmentów życia: religijnego, moralnego, politycznego, gospodarczego, zawodowego, oświatowego, kulturalnego i jeszcze bardzo wielu innych. Ontologia życia
społecznego objaśnia, z jakich części składa się społeczeństwo, jak one funkcjonują,
w jakich relacjach ze sobą pozostają, jakim celom służą oraz kiedy i jak podlegają zmianom. Ontologia życia społecznego to ogólna teoria budowy, funkcjonowania i zmiany społeczeństw, regulowanych różnymi normami.16 Doskonałe życie społeczne, bez
napięć i konfliktów, usuwałoby potrzebę jakiegokolwiek jego normowania, również
rozważań biojurysprudencji i bioprawa. Podobnie jak inne nurty myśli normatywnej,
biojurysprudencja wyrasta z niedoskonałości życia ludzi i życia społecznego.
EPISTEMOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI
Epistemologia albo gnoseologia, jako nazwy pochodzące z języka greckiego, mają
swój polskojęzyczny odpowiednik w określeniu „teoria poznania”. Przedmiotem teorii poznania, lepiej byłoby nawet mówić – poznawania, wszak jest to ciągle otwarty
i niezakończony proces, są przede wszystkim metody i granice poznawania. Epistemologia biojurysprudencji, posługując się różnymi metodami poznawania, zmierza
do poznania życia w granicach potrzeby regulowania go normami prawnymi, w ich
związkach z normami religijnymi i moralnymi. Specyfika poznawania życia w różnych jego aspektach polega na uwarunkowaniach owego poznawania właśnie życiem;
jest to więc zawsze, przynajmniej w pewnym zakresie, poznawanie siebie. Oczywiście,
Tak A. Cencini, A. Manenti, Psychologia a formacja, Kraków 2002, s. 19.
P. Możdżyński, Środowisko a życie psychiczne, tekst dostępny w Internecie.
16
H. Waśkiewicz, Normy życia społecznego według encykliki „Pacem in terris”, „Chrześcijanin w Świecie”
1979, nr 5–6.
14
15
17
Problematyka biojurysprudencji została ujęta w formie projektów badawczych (Research Projects) m.in.
przez Wydziały Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu w Białymstoku. Profesor
Oktawian Nawrot z Wydziału Prawa i Administracji prowadzi seminaria magisterskie z zakresu Biojurysprudencja i filozofia prawa.
18
W anglojęzycznej literaturze naukowej jest to koncepcja finitude. Por. C. Rehmann-Sutter, M. Düwell and
D. Mieth (eds.), Bioethics in Cultural Contexts. Reflections on Methods and Finitude, Springer 2006, s. 1 i n.
Biojurysprudencja
poznawanie nie może pomijać takich fundamentalnych kwestii, jak pojęcie prawdy,
przyczynowości, faktu, fikcji itd.17
Biojurysprudencja opiera się na założeniu poznawczym, że życie jest prewartością
i prenormą wszystkiego, co istnieje, szczególnie prawa. Jest prewartością, ponieważ
ma wartość samoistną, pierwotną i fundamentalną wobec wszystkich innych wartości
jako ich źródło. Jest prenormą, gdyż kształtuje siebie samo – samonormuje albo samo­
porządkuje – jednocześnie wskazując uwarunkowania i granice wszelkiego innego
normowania. Owa prenorma jest dostrzegana najwyraźniej w myśli prawa naturalnego, które z poznawania natury życia człowieka, społeczeństwa, świata i wyobrażeń
bóstw wysnuwa odpowiednie zestawy norm. Wszystkie inne nurty myśli prawnej skupiają przeto swoją uwagę na wtórnych zagadnieniach, nie wiązanych wprost z życiem
jako prewartością i prenormą, co dostrzega i podkreśla biojurysprudencja. Gdy jednak
myśl prawa naturalnego odznacza się wyraźnie filozoficznym charakterem, często spekulatywnym, biojurysprudencja opiera swoje poznawanie i jego rezultaty głównie na
odkryciach naukowych.
Naukowe odkrycia komparatystyki prawniczej wskazują na kontekstualizm jako
niezbędny warunek epistemologii biojurysprudencji. Poznawcze znaczenie biojurysprudencji zależy bowiem od kontekstów, w jakich rozważane jest życie. Konteksty są
nieodłączne od wszystkich zagadnień biojurysprudencji, ponieważ nie tylko określają
rodzaj życia, ale i wskazują na jego otoczenie i uwarunkowania kulturowe. Zależność
zagadnienia biojurysprudencji od kontekstu warunkuje poznawanie jego istoty treści
i funkcji. Zróżnicowania kulturowe niemal wszystkich zagadnień biojurysprudencji
pozwalają mówić o komparatystyce biojurysprudencji zarówno wewnątrzkrajowej, jak
i międzynarodowej, aż do globalnej. Idee jednolitości kulturowej wciąż jeszcze należą
do myśli nierealistycznej. Lokalne uwarunkowania decydują przeto głównie o wyborze rozważanych zagadnień, sposobach rozwiązywania i przyjmowania określonych
rozstrzygnięć do praktycznej realizacji, z zamiarem przezwyciężania lub pogłębiania
nierówności ludzi w ich dążeniach do utrwalania swojego możliwie najdłuższego i najlepszego życia. Biojurysprudencja tutaj uwzględnia konteksty wrażliwości lokalnych
kultur na usuwanie głodu, nędzy, patologii, wojen, chorób, cierpienia, nienaturalnej
śmiertelności.
Sposoby poznawczego uprawiania bioetyki, a także biojurysprudencji inspirowanej jej powstaniem i rozwojem są różne, mianowicie: antropocentryczne i kosmocentryczne, teoretyczne i empiryczne, opisowe i wartościujące, narracyjne i normatywne.
Wszystkie one mają określone granice, wyznaczane przez prewartości i prenormy życia oraz własne możliwości poznawcze. Wspólną ich granicą ostateczną jest skończoność w sensie kresu życia człowieka, zwierząt i roślin. Ograniczenia wynikają także
z niedoskonałości ludzkiego poznania, nietrafności osądu czy też wartościowania religijnego i etycznego, wreszcie ułomności normowania życia jednostek, społeczeństw,
świata.18 Rozmyślania nad skończonością i granicami są niezbędne dla metodologicz-
21
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
22
nego opisywania i pogłębiania przedmiotu biojurysprudencji. Niewyobrażalne kiedyś dla tradycyjnej jurysprudencji postępy nauk biologicznych i medycznych obecnie przesuwają granice możliwości ingerowania w procesy życia poza obszar wiary
religijnej i moralnej dopuszczalności. Nie tylko pomnożyły się definicje śmierci, ale
i zatarły ostre dotychczas granice między życiem a śmiercią. Systemy aksjologiczne
i normatywne z trudem i opóźnieniem podążają za nadzwyczajnymi osiągnięciami
biotechnologii i biomedycyny.
Skończoność, jako kategoria poznawcza, jest zaniedbywana w naukach praktycznych, również w tradycyjnej jurysprudencji i opartym na niej prawie. Dostrzegana
i doceniana przez biojurysprudencję pozwala głębiej charakteryzować ontologiczną
ograniczoność życia na pewnym gruncie doczesności. Pojęcie skończoności może wywoływać irytację wszystkich, dla których bolesna jest świadomość konieczności kresu własnego życia. Na gruncie wiary religijnej skończoności przeciwstawia się teologiczna idea życia wiecznego, ale przecież niedoczesnego i niepewnego. Przemilczanie
skończoności życia, jako konstytutywnej cechy ludzkiej egzystencji, jest brakiem egzystencjalnej autentyczności, jak to trafnie określił Martin Heidegger. Śmierć jest niezbywalnym elementem, ontologiczną słabością, nieuchronną koniecznością, nierzadko tragiczną, nie zależy jednak od ludzkiego wyboru. Pojęcie skończoności wzbogaca
świeckie narzędzia poznawcze biojurysprudencji bez konieczności polegania wyłącznie na przesłankach religijnych albo metafizycznych. Wskazuje dobitnie, że zarówno
prewartość, jak i prenorma życia także mają swoje ostateczne granice.
Dojrzała epistemologia biojurysprudencji powinna być otwartą refleksją o treś­
ciach, wartościach i normach różnych kultur naszego globu na wszystkich poziomach wiedzy i metodologii. Obok wielowymiarowego kontekstualizmu powinna ją
charakteryzować wielość perspektyw poznawczych – wieloperspektywność.19 Jeśli ma
być przydatna w praktyce, musi odkrywać to, co dobre i prawe w życiu ludzkim. Jako
szczególna „fabryka praktycznej racjonalności”, pragmatycznej mądrości i użytecznej
roztropności zakłada potrzebę zaangażowania zarówno w usuwanie przejawów zła godzącego w życie, jak i realizację dobrego i jeszcze lepszego życia. Gdy odrzuca niektóre
osiągnięcia biotechnologii i biomedycyny, przyjmuje postawę utylitarystyczną, zwaną
także konsekwencjalistyczną, oceniając porównawczo, że obawy przeważają nad nadziejami, albo postawę deontologiczną, uzasadniając obawy racjami religijnymi lub
metafizycznymi. Przyjmując te osiągnięcia, pochwala wolność badań naukowych; wyraża zaufanie do naukowców i nauki; oddziela badania od zastosowań ich wyników;
ogranicza zastosowania, ale nie badania; postęp i rozwój ludzkości łączy ściśle z postępami i rozwojem nauki. Biojurysprudencja, w odróżnieniu od myśli prawa naturalnego, nie opiera się na wyimaginowanych pojęciach natury i prawach naturalnych
nieistniejących nawet w państwach liberalnych.20 W centrum jej poznawczej wieloperspektywności znajdują się idee autonomii, tolerancji i odpowiedzialności.
19
Jest to próba przyswojenia językowi polskiemu anglojęzycznego terminu pluriperspectivity. Por. ibidem,
s. 5 i n.
20
O związkach myśli prawa naturalnego z biojurysprudencją por. R. Tokarczyk, Refleksje o życiu jako fenomenie kulturowym, [w:] Księga Jubileuszowa poświęcona Profesorowi Zdzisławowi Cackowskiemu, red. J. Dębowski,
M. Hetmański, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 311 i n.
21
Również poznawanie założeń biojurysprudencji, nawet przez poważnych myślicieli, wymaga pewnego
wysiłku, czego chcieliby jakby uniknąć T. Twardowski i A. Michalska (Kontrowersje – Klonowanie, „Medycyna
Wieku Rozwojowego” 2001, V, Suplement I do nr 1).
22
Por. Słownik etyczny, pod redakcją Stanisława Jedynaka. Tam też zwięzłe omówienie poglądów głównych
przedstawicieli witalizmu, zwłaszcza J. M. Guyau.
Biojurysprudencja
Poznawanie istoty, pochodzenia i celów życia trwa od samych początków myślącego człowieka. Życie pozostaje w kręgu zainteresowań poznawczych niemal każdego
poważnego myśliciela.21 W dziejach myśli filozoficznej rozwinęły się dwa główne, spokrewnione sensem, nurty filozofii życia – witalizm i naturalizm, zwany też biologiz­
mem. Znajomość uzasadnień życia w tych nurtach stwarza podstawy do tworzenia
systemów normatywnych – etyki, bioetyki, biojurysprudencji.
Witalizm zawdzięcza swoją nazwę łacińskiemu słowu vis vitalis – siła życiowa.
Zapoczątkowany przez Paracelsusa, został rozwinięty przez fizjologów XVIII i XIX
wieku. Rozwinął się z przekonania, że między organiczną przyrodą ożywioną a nieorganiczną przyrodą nieożywioną zachodzi zasadnicza różnica jakościowa. Polega
ona na niemożliwości wyprowadzania życia z tego, co nieożywione. W każdym przejawie życia istnieje właściwa mu zasada życiowa nazywana przez różnych myślicieli
inaczej – entelechią, dominantą, duszą komórkową, pędem życiowym, siłą życiową.
Jedni myśliciele nadawali jej cechy duchowości, inni materialności, jednocześnie nie
utożsamiając ani z duchowością, ani z materialnością. Wyrażając się w afirmacji oraz
kulcie pełni i ekspansji wszelkich przejawów życia, ów witalizm ontologiczny jest przekładany na język witalizmu epistemologicznego, aksjologicznego, metodologicznego
i normatywnego. Za przeciwieństwa każdego z tych witalizmów uznawany jest mechanicyzm. Wspomniane witalizmy zwalczane są od XX wieku przez neopozytywizm
redukujący filozofię do logicznej analizy języka na podstawie doświadczenia.22
Naturalizm to nazwa pochodząca od łacińskiego słowa naturalis – naturalny, wrodzony, przyrodzony. Nazwa ta, zamiennie używana z nazwą biologizm, uznaje zachowania za dobre, słuszne i sprawiedliwe, gdy bronią życia, utwierdzają życie i dążą do
zachowania długiego i dobrego życia gatunku ludzkiego. W naturalizmie – w odróżnieniu od witalizmu – podkreślenie naczelnej wartości życia ma jednocześnie na celu
normatywną ochronę jego zachowywania. Herbert Spencer, jako jeden z głównych
wyrazicieli naturalizmu, za główne kryteria dobra, słuszności i sprawiedliwości przyjmował egoistyczne zachowywanie własnego życia ludzkiego. Utożsamianie to uzasadnił treściami zaczerpniętymi z biologizmu, ewolucjonizmu, hedonizmu, relatywizmu,
utylitaryzmu, przy jednoczesnym odrzuceniu absolutyzmu i ascetyzmu. W myśli Fryderyka Nietzschego postawa żywiołowej pełni życia – dionizyjska – została przeciwstawiona postawie apollińskiej – chorobliwych zwyrodnień ascetycznych idealistów.
Naturalizm włączył do grona swoich przedstawicieli J. M. Guyau, Hobbesa, Helvetiusa, Rousseau i innych. Korzystał także z wcześniejszych poglądów – epikureizmu, stoi­
cyzmu, cyników, cyrenaików. Zarówno witalizm, jak i naturalizm zbyt jednostronnie
jednak ujmują życie człowieka; dostrzegają głównie życie biologiczne człowieka, bez
dostatecznego doceniania jego życia duchowego i społecznego.
23
Najbliższa współczesnym poglądom ochrony życia jest etyka czci dla wszelkiego
życia, krzewiona przez Alberta Schweitzera. Według niego, tylko taka etyka jest etyką
pełną, głęboką, wrażliwą, dojrzałą, poważną. Wyjaśnia on:
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
[...] etyka czci dla życia, wymagająca dobroci dla wszystkich istot żywych, odpowiada naturalnej
wrażliwości myślącego człowieka. Przez etyczne zachowanie wobec wszelkiego stworzenia wchodzimy w duchowy kontakt z wszechświatem ... Przez cześć dla życia stajemy się religijni w sposób
naturalny, głęboki i żywy [...]. Elementarnym, uświadamianym w każdym momencie istnienia faktem jest ten oto: jestem życiem, które chce żyć, pośród życia, które chce żyć [...]. Istotą dobra jest:
utrzymywać życie, sprzyjać życiu, pomagać życiu, rozwinąć swe najwyższe wartości. Istotą zła jest
unicestwiać życie, szkodzić życiu, hamować rozwój życia. Podstawową zasadą etyczną jest zatem
cześć dla życia. Wszystko – co istocie żyjącej świadczę jako dobro, jest w ostatecznym rachunku
pomocą, jakiej udzielam dla jej zachowania i polepszenia egzystencji. W tym, co najważniejsze cześć
dla życia nakazuje to samo co etyczna zasada miłości. Z tą różnicą, że cześć dla życia zawiera w sobie
uzasadnienie nakazu miłości i żąda współczucia dla każdego stworzenia.23
24
Biojusgeneza, obok biojusterapii i biojustanatologii, jest jednym z trzech elementów współtworzących przedmiot biojurysprudencji. Z tego względu dla biojusgenezy
w szczególności, dla biojurysprudencji w ogólności pewne epistemologiczne znaczenie posiada filozoficzna, naukowa i religijna problematyka pochodzenia życia.24 W zakresie tej problematyki, wyrażanej pytaniem, jak powstał świat i człowiek, konkurują
ze sobą dwie odpowiedzi – świecki ewolucjonizm z religijnym kreacjonizmem. Według ewolucjonizmu, teorii opracowanej przez Karola Darwina, droga, którą przebyło
życie poszczególnych gatunków istot żywych po powstaniu Ziemi ma charakter długotrwałej ewolucji. Natomiast religie siłę sprawczą wszelkiego życia upatrują w jednorazowym akcie stworzenia dokonywanym przez różnie pojmowane bóstwa. O ile
ewolucjonizm opiera się na materialistycznych podstawach, o tyle kreacjonizm nie ma
realnego zmysłowo, dostrzegalnego przedmiotu badań, ponieważ odwołuje się do wiary religijnej. Ignorowanie przez kreacjonizm podstawowej zasady metodologii naukowej – posiadania realnego przedmiotu badań – nie pozbawia go jednak znaczenia dla
biojurysprudencji. Znaczenie to wynika z poważnego wpływu religii na kształtowanie
aksjologii normatywnej.
Współistnienie wielu religii i wielu moralności stwarza dla liberalnych, demokratycznych, pluralistycznych społeczeństw poznawcze trudności wyborów aksjologicznych i normatywnych. Chodzi o wybór autorytetu upoważnionego do określania, co
jest dobre, a co złe z moralnego punktu widzenia i co jest sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe z prawnego punktu widzenia. Rola biojurysprudencji, w jej najściślejszych
związkach z bioetyką, w publicznym poznawaniu, rozważaniu i dokonywaniu wyborów aksjologicznych i normatywnych, polega na dostarczaniu informacji niezbędnych
dla tworzenia bioprawa ugruntowanego w przekonaniach bioetycznych społeczeństw.
W kształtowaniu tych przekonań należałoby wskazać jakąś jedną ogólną zasadę albo
23
A. Schweitzer, Przemówienie wygłoszone w 1952 roku w Academic des Sciences Morales et Politiques w Paryżu, [w:] I. Lazari-Pawłowska, Schweitzer, przełożył K. Krzemień, Warszawa 1976, s. 226 i n.
24
Istniejące wprowadzenie do tej nadzwyczaj rozległej, szeroko i od dawna dyskutowanej problematyki opracowała m.in. D. Soczyńska, Nauka i filozofia o pochodzeniu życia, [w:] Wykłady z filozofii dla młodzieży, red.
K. Łastowski, P. Zeidler, Poznań 2001, s. 19 i n.
25
Por. T. Beauchamp, J. Childress, Principles of Biomedical Ethics, New York 1979, 5th edition 2001.
Biojurysprudencja
więcej ogólnych zasad, z których można by było wyprowadzać szczegółowe normy. Za
wskazaniem jednej zasady opowiada się podejście pryncypizmu (principist approach),
zaś za więcej niż jedną zasadą – podejście czterech zasad (four principles approach).
Oba podejścia poszukują takiej zasady lub zasad w kontekstach całego przedmiotu
biojurysprudencji związanego z przedmiotem bioprawa.
Biojurysprudencja wprawdzie opiera się na jednej zasadzie ontologicznej, aksjologicznej i normatywnej – pierwszeństwa życia jako prewartości i prenormy, jednakże
dopiero poszukuje jakiejś jednej zasady epistemologicznej. Dotychczasowe poszukiwania takiej zasady w bioetyce nie miały powodzenia w społeczeństwach pluralis­
tycznych. Nawet poszukiwanie proceduralnej zasady konsensusu społecznego, co do
materialnej zasady zasad wartości i normowania życia nie wykracza ponad poziom
sporów. Istnieją też wątpliwości, czy zadanie dyscyplin akademickich – bioetyki i biojurysprudencji – polega na dążeniach do osiągnięcia konsensusu społecznego. Należałoby tutaj odróżniać pożądany konsensus poznawczy od – niemal zawsze budzącego
jakieś wątpliwości – konsensusu dotyczącego praktycznego jego zastosowania. Mimo
konsensusów poznawczych we współczesnym świecie wciąż ludzie jeszcze nie wiedzą
w pełni, do czego nawzajem są zobowiązani w praktyce. Bioetyka i biojurysprudencja
formułują w tym zakresie jedynie minimalne, chociaż najważniejsze, podstawy dla
takich zobowiązań praktycznych.
Podejście czterech zasad unika poszukiwania jednej najogólniejszej zasady, zmierzając do wyróżnienia zasad średniego zasięgu rządzących bioetyką i przydatnych biojurysprudencji. Oto te zasady: 1) szacunek dla autonomii człowieka; 2) nieczynienie
zła; 3) dobroczynność; 4) sprawiedliwość.25 Jakkolwiek zasada druga i trzecia wyrażają
w istocie to samo, tyle że w formie negatywnej lub pozytywnej, mogą być jednak one
wszystkie przydatne kontekstualnym analizom bioetyki i biojurysprudencji. Bez potrzeby jakiegoś hierarchicznego narzucania poznawczej rangi ich znaczenia mogą być
na równi pomocne przy kształtowaniu bardziej szczegółowych norm rozwiązywania
konfliktów bioetycznych i biojurysprudencji. Autorzy podejścia czterech zasad wprowadzili też pojęcie „koherentyzm” (coherentism) i pojęcie „specyfika” (specification),
należące do epistemologii bioetyki i biojurysprudencji. Koherentyzm albo „refleksyjne
ekwilibrium”, jak to określił John Rawls, to proces dwukierunkowego dostosowywania
ogólnych zasad do szczegółowych norm, a szczegółowych norm do ogólnych zasad.
Specyfika natomiast odnosi się do ogólnych zasad tak, aby można było wysnuć z nich
bardziej szczegółowe normy.
Na użytek biojurysprudencji proponuję zasadę epistemologiczną oczywistości
jako jednocześnie podstawę pewności poznawczej prawdy. Oczywistość bywa przyjmowana jako kryterium prawdziwości zaś pewność jest odróżniana od mniemania,
przypuszczenia, opinii, prawdopodobieństwa. Przy definiowaniu oczywistości współwystępują warunki bezpośredniości i naoczności poznania – jako źródła uzyskiwania
wiedzy, w naszym przypadku wiedzy o życiu. Spośród wielu czynności poznawczych,
pretendujących do bezpośredniości, jedynie poznawanie swego życia wewnętrznego –
duchowego czy też psychicznego – zwane introspekcją, nie budzi żadnych zastrzeżeń
25
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
co do jego bezpośredniości. Naoczność z pewnością charakteryzuje zmysłowe poznawanie życia; trudniej zaś mówić o naoczności w poznawaniu nawet własnego życia
wewnętrznego, tym bardziej przejawów życia czysto intelektualnego. Nauka przyjmuje
jednak, że jeśli ocenom poznawczym i związkom między nimi przypisuje się ich oczywistość wynikającą z bezpośredniości albo (i) naoczności, to tym samym potwierdza
się ich prawdziwość albo fałszywość. Pojęcie oczywistości, bliskie pojęciu intuicji, odnosi się przede wszystkim do nieskomplikowanych, prostych treści poznawczych, tutaj
– dotyczących życia.
W odniesieniu do poznawania życia, podobnie jak poznawania innych fenomenów, istnieje tyle oczywistości, ile przejawów bezpośredniości i naoczności poznawanego życia. Istnieje zatem oczywistość zmysłowa, duchowa, emocjonalna, racjonalna,
społeczna i inne. Teoretycy wyjaśniają te oczywistości w grupie oczywistości empirycznych albo asertorycznych i grupie oczywistości apriorycznych albo apodyktycznych. W obu tch grupach stwierdzenie oczywistości wyklucza wątpliwości, jak np.
sławne zdanie Kartezjusza Cogito ergo sum. Współczesna epistemologia za oczywiste
uznaje zdanie, które wystarczy zrozumieć, aby uzyskać przekonanie o jego prawdziwości albo fałszywości. W biojurysprudencji oczywistość ma najszersze zastosowanie
dla ontologii i epistemologii, natomiast jej aksjologia i metodologia zapewne nigdy
chyba nie osiągną tak szerokich zakresów zgodności w społeczeństwach pluralistycznych. Przechodząc do powiązań oczywistości z prawdą, nietrudno zauważyć, że są one
uwarunkowane poziomem wrażliwości, zdolności, inteligencji, wykształcenia i socjalizacji. Oczywistość wówczas ma charakter oczywistości podmiotowej – umysłowej
albo emocjonalnej, w odróżnieniu od oczywistości przedmiotowej – niezależnej od
jej dostrzegania albo niedostrzegania przez poznający podmiot. W pogłębionych badaniach nad prawdą pewność bezwarunkowa albo absolutna (certitudo absoluta), zarówno empiryczna (asertoryczna), jak i aprioryczna (apodyktyczna), odróżniana jest
od pewności warunkowej (certitudo conditionate) – także zarówno empirycznej, jak
i apriorycznej.26
26
AKSJOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI
Aksjologia biojurysprudencji jest elementem składowym przedmiotu biojurysprudencji, wzbudzającym bodajże najpoważniejsze i trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia spory dotyczące wartości prawa. Biojurysprudencja, zmierzając do usunięcia
owych sporów, chociażby na podstawie zrozumiałej dla każdego zasady oczywistości,
w życiu, a szczególnie życiu człowieka upatruje wartość pierwotną, najwyższą i podstawową. Życie, jako wartość pierwotna albo prewartość, stwarza naturalną pierwszą
normę (prenormę) dla innych wartości prawa – sprawiedliwości, słuszności, porządku i innych, wyrażanych w normach prawnych. Życie, jako wartość najwyższa, jest
wartoś­cią samą w sobie, warunkującą powstawanie, istnienie i realizację wszystkich
innych wartości. Wreszcie, życie jest wartością podstawową dlatego, że z niego wynika cały świat ludzi, zwierząt i przyrody. Z tych niekwestionowanych względów życie
26
Szerzej por. m.in. S. Judycki, Szkic o oczywistości i pewności, tekst dostępny w Internecie.
A. Siemianowski, Człowiek a świat wartości, Gniezno 1993.
Wskaźniki te udostępnia Wikipedia na stronach Internetu.
29
Credo to opublikował jako pierwszy V. R. Potter (Bioethics. Bridge to the Future, New Jersey 1971, s. 196).
Biojurysprudencja
zasługuje na ochronę normatywną ze strony wszystkich systemów normatywnych,
szczególnie zaś prawa, religii i moralności.
Granice aksjologii biojurysprudencji przebiegają między afirmacyjną skrajnością
kultu życia a destrukcyjną skrajnością kultu śmierci. Kult życia opiewały całe systemy
filozoficzne, zwłaszcza epikureizm czy hedonizm. Natomiast kult śmierci występuje
w uzasadnieniach poświęcania życia dla bóstw, narodu, rodziny i desperackiego odrzucania niskiej jego jakości. Kult życia skłania do traktowania go jako szczególnego
daru, prawa, obowiązku, zaś kult śmierci odwołuje się do wartości wyższych niż życie
pojedynczego człowieka. Tak więc „człowiek żyje nie tylko mocą swego ciała, nie tylko
energią swego ducha, ale przede wszystkim sposobem oddania wartościom”.27 Wartości, nolens volens, przenikają całe życie człowieka, toteż nie sposób uciec od zagadnień
aksjologicznych. Przenikają też całą myśl prawną i całe prawo, co dostrzega i podkreśla
aksjologia biojurysprudencji.
Życie człowieka jest wprawdzie wartością samą w sobie, ale poddawane jest wartoś­
ciowaniu przez różne koncepcje jego jakości. Do takich najbardziej dojrzałych koncepcji należą wskaźniki jakości życia (Quality of Life), opublikowane przez brytyjski
tygodnik „The Economist”. Wskaźniki, które nadają aksjologii biojurysprudencji cech
realistycznej mierzalności, to: sytuacja materialna, wyrażana produktem krajowym
brutto (PKB) w przeliczeniu na jedną osobę w dolarach amerykańskich; zdrowie wraz
z oczekiwaną długością życia; ocena stabilności politycznej i bezpieczeństwa; życie
rodzinne oceniane wskaźnikiem rozwodów na 1000 mieszkańców; życie wspólnotowe, opisywane wskaźnikami częstotliwości uczęszczania do kościoła i członkostwa
w związkach zawodowych; klimat i geografia przy rozróżnieniu klimatu gorącego od
klimatu zimnego; bezpieczeństwo zatrudnienia, mierzone procentową stopą bezrobocia; wolność polityczna, skalowana od 1 do 7 między całkowitą wolnością a całkowitym jej pozbawieniem; równość płci, obliczana proporcją przeciętnych zarobków mężczyzn i kobiet.28 Aksjologia biojurysprudencji uznaje jakość życia za bardzo istotną
cechę jego wartości, należącą do zakresów normowania, nie tylko prawnego.
Aksjologia biojurysprudencji wspiera się na credo aksjologii bioetyki, złożonej
z następujących powinności: warunkiem przeżycia ludzkości i warunkującej to przeżycie przyrody w świecie gnębionym kryzysami jest konieczność szerokiej współpracy międzynarodowej o zasięgu globalnym; każdy człowiek powinien troszczyć się nie
tylko o polepszanie jakości swego życia, ale również o przetrwanie niegorszego życia
przyszłych pokoleń; należy akceptować racje i emocje każdego człowieka do przejawiania swej niepowtarzalności, bez godzenia jednak w dobro grupy społecznej; nieuchronność występowania cierpienia w przyrodzie stwarza dla człowieka powinność
jego łagodzenia i usuwania; akceptacja świadomości konieczności śmierci nie powinna kłócić się z szacunkiem dla życia, braterstwa między ludźmi i odpowiedzialnością
wobec przyszłych pokoleń, zwierząt i przyrody.29 Są to powinności etyki globalnej,
sprzyjające aspirowaniu biojurysprudencji do takiego zasięgu.
Ontologia biojurysprudencji poszukuje odpowiedzi na pytanie, co to jest życie. Natomiast aksjologia biojurysprudencji stawia inne pytania: czy życie ma wartość, jeżeli
27
28
27
tak, czyje życie; jaką ma wartość w poszczególnych jego okresach – narodzin, młodoś­
ci, dojrzałości, starości i umierania; czy wartość życia człowieka zależy od oceny jego
działań i zachowań. Zarówno ontologia, jak i aksjologia z trudem znajdują odpowiedzi na wspomniane pytania. Nie mniejsze trudności łączą się z próbami wysnuwania
z ontologicznych definicji życia aksjologicznych przekonań o jego wartości. Na trudnościach tych ciąży koncepcja utrzymująca, że z opisu bytu nie wynikają wartości tego
bytu, tutaj – życia, szczególnie życia ludzkiego, znana pod nazwą błędu naturalistycznego.30 Jeden z polskich zwolenników tej koncepcji napisał:
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
Życie jest koniecznym warunkiem istnienia i trwania innych wartości. Nie znaczy to jednak
wcale, że coś, co jest koniecznym warunkiem istnienia innych wartości, nabiera przez to wartości
szczególnej.31
28
Zwolennicy unikania błędu naturalistycznego odróżniają opisowy porządek logiczny myślenia o życiu od porządku aksjologicznego, nadającego mu wartość. Według
nich logiczne opisy życia wskazują jedynie na obiektywne istnienie, nie przesądzając
równocześnie o obiektywnej jego wartości; życie człowieka ma jedynie subiektywną
wartość, zróżnicowaną uwarunkowaniami kulturowymi.32
Aksjologia biojurysprudencji odrzuca koncepcję błędu naturalistycznego w odniesieniu do zasadnej możliwości wysnuwania wartości życia człowieka z opisu jego
życia. Wśród wszystkich wartości, wartość życia człowieka jest jedyną samoistną wartością, pierwotną i przez to wyjątkową, będącą źródłem, prenormą, sensem i w pełnym
zakresie celem wszystkich innych wartości. Jako taka prewartość i prenorma życie
nie może być stawiane na równi z innymi wartościami, które są wobec niego wtórne
i najczęściej służą mu tylko jako środki. Przeto jedynie życie człowieka jest wartością
autonomiczną, wszystkie natomiast inne wartości to – w relacji do niego – wartości
instrumentalne. Odrywanie porządku ontologicznego od porządku aksjologicznego
w odniesieniu do życia człowieka prowadzi wprost do paradoksalnego wniosku, że
życie duchowe człowieka, szczególnie intelektualne, nie ma związków z jego życiem
cielesnym. Usiłuje redukować wymiary życia do dwóch odrębnych światów – biologicznego i duchowego – wbrew zasadzie oczywistości, wskazującej na najściślejsze,
nierozerwalne, trwałe i konieczne związki między nimi, zapewniające integralność
osoby ludzkiej. Aksjologia biojurysprudencji jest ugruntowana mocno w większości
kultur świata.
Zatrzymajmy się nieco przy bardzo ogólnym przeglądzie poglądów dostrzegających w życiu ludzkim wyjątkową wartość. Pogląd nadający życiu człowieka najwyższą
wartość, z racji tylko samej jego przynależności do gatunku homo sapiens, jest krytykowany przez przeciwników gatunkowizmu, dostrzegających podobne racje w nadawaniu wartości życiu również innych gatunków.33 Życie człowieka posiada wyjątkową
wartość w tych poglądach religijnych, które uznają je za dar Boga, stwarzającego godJ. Searle, Jak wywieść „powinien” z „jest”, „Etyka” 1978, t. 16.
Z. Szawarski, Wartość życia, [w:] W kręgu życia i śmierci, red. idem, Warszawa 1987, s. 56.
32
Szerzej m.in. R. Tokarczyk, Współczesne kultury prawne, wydanie 7, Warszawa 2008.
33
Na temat gatunkowizmu i jego analogii z rasizmem, nacjonalizmem i feminizmem, por. np. P. Singer, Etyka
praktyczna, Warszawa 2003, s. 65 i n.
30
31
34
Wbrew powierzchownym interpretacjom religie te, szczególnie chrześcijaństwo, nie zawierają jednak wiary w wartość życia każdego człowieka. Oceniając zachowanie, dostrzegają wartość życia ludzi religijnych, moralnych i prawych, dopuszczając pozbawianie niewartościowego życia grzeszników, heretyków, wrogów w wojnie
sprawiedliwej, w obronie własnej. Tak zwłaszcza Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna ..., 2–2, qu. 64, a. 2.
35
I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, Warszawa 1984, s. 50. 51, 62.
36
Jest to także pogląd najwyraźniej ujęty przez Kanta (ibidem, s. 61 i n.).
37
Tak zwłaszcza J. Bentham, Wprowadzenie do zasad moralności i prawodawstwa, Warszawa 1958, s. 17 i n.
38
Pogląd ten rozwinął głównie P. Singer, w wielu swoich pracach, m.in. Animal Liberation, London 1975,
s. 33 i n.
39
Por. T. Regan, The Case for Animal Rights, Berkeley 1983.
40
Z. Szawarski, Wartość ..., s. 70 i n.
Biojurysprudencja
nego szacunku człowieka na obraz i podobieństwo swoje, nadającego jego duszy cechę
nieśmiertelności i zachowującego wyłączne prawo decydowania o końcu jego życia.34
Życie ludzkie ma wartość szczególną w świetle poglądów przypisujących mu niezbywalną, przyrodzoną godność, wyrażaną jego rozumem i wolną wolą. Jest to wartość
autonomiczna, ujęta ogólnym, koniecznym, powszechnym i formalnym prawem imperatywu kategorycznego, sformułowanego przez Immanuela Kanta. Imperatyw kategoryczny ma trzy formuły: prawa powszechnego – „Postępuj tylko według takiej
maksymy, dzięki której można zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem”;
prawa przyrody – „Postępuj tak, jak gdyby maksyma twojego postępowania przez wolę
twą miała stać się ogólnym prawem przyrody”; celu samego w sobie – „Postępuj tak,
byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jak też w osobie każdego innego używał zawsze
zarazem jako celu, nigdy jako środka”.35
Humanitarny, ale zbyt ogólnikowy i bezwyjątkowy imperatyw kategoryczny ma niewielkie normatywne znaczenie praktyczne. Według poglądu odróżniającego osoby od
rzeczy, te pierwsze mają wartość bezwzględną, te drugie zaś tylko wartość względną.36
Pogląd ten jest obarczany słabością niedostrzegania z jednej strony istnienia zwierząt
z cechami osobowości (szympansy, delfiny), z drugiej zaś strony istnienia ludzi pozbawionych cech osoby (embriony, noworodki, ludzie w stanie komatozy). Na gruncie utylitaryzmu, opartego na zasadzie oceny porównawczej wartości przyjemnoś­ci
i szczęścia z wartością cierpienia i nieszczęścia, uzasadniana jest tylko względna, a nie
bezwzględna wartość życia ludzkiego.37 Jako uzasadnienie wartości życia podawane
jest również samo pragnienie życia, wyjaśniające wprawdzie jakoś prawo do życia, ale
nie uwzględniające przecież nieświadomych istot ludzkich i zwierząt.38 Mniej rozpowszechniony jest jeszcze pogląd, że o jakościowej wartości życia człowieka decyduje
jego podmiot – sam człowiek.39 Wreszcie, należy wspomnieć o poglądzie uzasadniającym wartość życia człowieka występowaniem dyspozycji psychicznych, które cenią
inni ludzie.40
Zakresy aksjologii biojurysprudencji obejmują także wartość życia zwierząt i roś­
lin, rozważaną szczegółowo w nurtach myśli ekologizmu. Odrębność tych nurtów
zaznacza się zależnie od wyjaśniania przez nie relacji wartości życia człowieka do
wartości życia zwierząt i innych składników przyrody. W kulturach Zachodu wartość
życia człowieka wynoszona jest ponad wartość życia zwierząt i roślin. Począwszy od
Arystotelesa poprzez Tomasza z Akwinu, do dzisiaj w kulturach tych dominuje pogląd, że życie roślin podporządkowane jest życiu zwierząt, a życie roślin i zwierząt
życiu ludzkiemu. W kulturach Wschodu, szczególnie hinduizmie i buddyzmie, wszel-
29
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
30
kie przejawy życia posiadają równą wartość. Istnieją też kultury aprobowane przez
ekologizm, w których poszukuje się harmonijnego współżycia ludzi ze zwierzętami
i roślinami.
Kultury Zachodu opierają się na antropocentrycznym stosunku do oceny wartości
życia zwierząt i roślin, występującym w wersji religijnej i świeckiej. Wersja religijna
powołuje się na Biblię, wskazującą hierarchię istot ożywionych stworzonych przez
Boga, poddanych władaniu człowieka dla jego użytkowych celów. Człowiek ma w niej
przyzwolenie na zabijanie pozbawionych nieśmiertelnej duszy zwierząt, ale nie na ich
okrutne traktowanie. Tym bardziej ma przyzwolenie na korzystanie z roślin. Otwarte
jest pytanie, na ile biblijna idea dominacji człowieka nad przyrodą mogła przyczynić
się do wyniszczająco-eksploatacyjnego stosunku do niej. Niektórzy współcześni interpretatorzy myśli Tomasza z Akwinu – neotomiści – podejmują próby łagodzenia idei
bezwzględnego władztwa człowieka nad przyrodą. Dostrzegają, podobnie jak myś­
liciele ekologizmu, odrębność bogactwa życia zwierząt, będącego wielką wartością, nie
tylko użytkową.41 W wersji świeckiej antropocentryzm rozwija się już od starożytnoś­
ci. Najwyższą wartość życia człowieka wśród wszystkich istot ożywionych uzasadnia
jego rozumnością, jako najwyższego ogniwa ewolucji biologicznej, pozwalającego mu
osiągnąć poziom życia społecznego.
Antropocentryzm potępiają obrońcy praw zwierząt, zarzucając mu szowinizm gatunkowy – gatunkowizm, oceniający wartość życia wszystkich gatunków istot ożywionych ze względu na apodyktycznie przyjmowaną najwyższą wartość gatunku ludzkiego. Myśliciele ruchu wyzwolenia zwierząt domagają się praw dla wszystkich istot
ożywionych, zdolnych do odczuwania cierpienia. Zmierzając do nowego ładu ekologicznego, za warunek przetrwania człowieka uznają przetrwanie zwierząt i roślin.42
Na gruncie myśli utylitaryzmu współczesnego rozważana jest porównawczo podmiotowość zwierząt z podmiotowością moralną i prawną człowieka. Różnice między
w pełni zdrowym człowiekiem a zwierzętami, są wyraźne w zakresie zdolności do uzyskiwania praw, obowiązków i odpowiedzialności. Zanikają one niemal zupełnie, gdy
mamy do czynienia z ludźmi chorymi, niezdolnymi do wyrażania swej podmiotowoś­
ci. Wówczas prawa tych ludzi wyrażają ich pełnomocnicy, którzy mogliby być także
ustanawiani dla reprezentowania praw zwierząt. Inne uzasadnienie dla przyznawania
praw zwierzętom wskazuje na istnienie interesów, potrzeb, dążeń, uczuć zwierząt, podobnie jak ludzi. Przeto zwierzętom powinno przysługiwać przynajmniej prawo do
życia, wolności, własności, terytorium, humanitarnego, a nie okrutnego ich traktowania. Życie zwierząt, nawet gdyby miało mniejszą wartość niż życie ludzi, nie powinno
być traktowane jako wartość wyłącznie instrumentalna.43
Antropocentryzm odrzuca pogląd uzasadniający równość ludzi i zwierząt, jako
istot ożywionych. Twórca tego poglądu równość ową dostrzega w zdolności doznawania cierpienia44. Z tak pojmowanej równości wysnuwa wniosek o wartości życia zwierząt, zasługującej na ochronę normatywną – moralną i prawną. Pogląd równego akTak np. T. Ślipko, Granice życia. Dylematy współczesnej bioetyki, Warszawa 1988, s. 65 i n.
L. Ferry, Nowy ład ekologiczny. Drzewo, zwierzę, człowiek, Warszawa 1995, s. 44 i n.
43
J. Feinberg, Obowiązki człowieka i prawa zwierząt, „Etyka” 1980, nr 18.
44
Jest nim P. Singer, O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej, Warszawa 1997.
41
42
W ramach utylitaryzmu możliwe jest także inne podejście do kwestii wartości życia zwierząt. Jeśli
użyteczność rozumiemy jako zwiększenie sumy szczęścia (przyjemności) w świecie, to zabicie istoty
zdolnej do doznawania zmysłowego uznamy za złe, o ile powoduje zmniejszenie sumy przyjemności
w świecie. Jeśli wprowadzimy jeszcze dodatkowe rozróżnienie wśród istot zdolnych do doznawania
zmysłowego na: 1) istoty, które mają świadomość samych siebie oraz pragną żyć (człowiek i zwierzęta wyższe), 2) istoty, które tylko odczuwają przyjemność i ból, ale nie przejawiają pragnienia życia
(zwierzęta niższe), oraz uznamy, że egzemplarze danego gatunku są wymienne, to wolno nam zabić
istotę nie przejawiającą pragnienia życia, jeśli zamiast niej pojawi się inny egzemplarz tego samego
gatunku. Najważniejsze jest tu bowiem to, by ogólna suma przyjemności w świecie nie zmniejszyła
się. Zasada użyteczności w powiązaniu z zasadą wymienności pozwala usprawiedliwić moralnie zabijanie zwierząt niższych (np. kur) [...] może prowadzić do usprawiedliwiania np. dzieciobójstwa [...].
Nic więc dziwnego, że takie podejście budzi obawy.45
Biojurysprudencja
sjologicznego i normatywnego traktowania cierpienia ludzi i zwierząt doznaje jednak
wyjątku w przypadkach konfliktów interesów ludzi i zwierząt, przede wszystkim gdy
istnieje konieczność wyboru między życiem człowieka a życiem zwierzęcia. Wówczas
wyższą wartość należy przyznawać życiu człowieka. Jednakże wyjątek ten nie usuwa
wątpliwości co należy czynić gdy konflikt interesów dotyczy ludzi znajdujących się na
podobnym poziomie umysłowym jak poziom zwierząt. Z tego radykalnego poglądu
wynikają poważne konsekwencje praktyczne: zakaz prowadzenia eksperymentów na
zwierzętach, wegeterianizm, rezygnacja z hodowli zwierząt, zdecydowane potępienie
myślistwa, gdy nie jest ono warunkiem przeżycia człowieka.
Przeciwieństwem antropocentryzmu jest biocentryzm, dostrzegający wartość życia
wszystkiego co żywe – ludzi, zwierząt, roślin – i domagający się ich ochrony. Podstawy
biocentryzmu zawiera koncepcja czci dla życia, opracowana przez wspominanego już
Alberta Schweitzera i przyjęta przez zwolenników ekocentryzmu. Olśnienia czcią dla
życia doznał on, gdy podczas afrykańskiej podróży po rzece Ogawe, o zachodzie słońca, ujrzał stado hipopotamów. Czcią dla życia pragnął wyrazić pierwotne i uniwersalne
pojęcie dobra moralnego. Cześć dla życia wynika, powtórzmy to, ze świadomości, że
„[...] jestem życiem, które chce żyć, pośród życia, które chce żyć”. Prowadzi to do podstawowej zasady moralnej:
Istotą dobra jest utrzymywać życie, sprzyjać życiu, pomagać życiu rozwinąć swe najwyższe wartości. Istotą zła jest: unicestwiać życie, szkodzić życiu, hamować rozwój życia.46
Cześć dla wszelkiego życia ma aksjologiczny i normatywny sens religijny, moralny,
prawny, a nawet mistyczny. Wynika z niego, że zabijanie i szkodzenie życiu jest zawsze
złem, które należy minimalizować i eliminować, wbrew antyhumanitarnym uzasadnieniom.
Poza granice ochrony tylko przyrody ożywionej wykracza nurt myślowy ekologii
głębokiej, przeciwstawiający się ekologii płytkiej.47 Gdy ta druga, antropocentryczna,
D. Ślęczek-Czakon, Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych, Katowice 2004, s. 51.
A. Schweitzer, Problem etyki w wyższym stadium rozwoju ludzkiego myślenia, [w:] J. Lazari-Pawłowska, op.
cit., Warszawa 1976, s. 232.
47
Szerzej por. zwłaszcza B. Devall, G. Sessions, Ekologia głęboka. Żyć w przekonaniu, iż Natura coś znaczy,
Warszawa 1994.
45
46
31
ma na celu ochronę życia przyrody ze względu na ochronę życia człowieka, ta pierwsza, biocentryczna zmierza do ochrony całej przyrody – ożywionej i nieożywionej –
mając na uwadze jej wewnętrzną wartość. Ekologia głęboka pragnęłaby przezwyciężyć
wszelkie przejawy obecnych kryzysów poprzez ukształtowanie nowej świadomości
ekologicznej, odrzucającej antropocentryzm, liberalizm i pragmatyzm. Nowa świadomość ekologiczna dostrzega równość powiązanych ze sobą wszystkich istot żywych,
wymagających nie tylko ochrony siebie, ale i przyrody nieożywionej.
W praktyce program taki oznacza m.in. ograniczenie populacji ludzkiej, ograniczenie ekspansywności człowieka, a także skali jego ingerencji w przyrodę, utrzymanie konsumpcji na niezbędnym
poziomie, zachowanie dziewiczych obszarów ziemi, zmiany w sposobie produkcji rolnej i przemysłowej, zmiany w sposobie zarządzania oraz podejmowania decyzji, ekonomicznych, politycznych
(zamiast scentralizowanej wspólnoty narodowej wspólnoty alternatywne, tj. bioregiony) [...]. Program ten u jednych rozbudza aprobatę [...] u innych zdecydowany sprzeciw [...] ekologia głęboka
może prowadzić do fundamentalizmu, autorytaryzmu, totalitaryzmu.48
Nawet zwięzły przegląd uzasadnień wartości życia wskazuje na duże ich zróżnicowanie. Uzasadnienia te odgrywają ważną rolę w nauce, natomiast dla ludzi w myśleniu
potocznym wystarcza tutaj dostrzeganie wartości życia na zasadzie oczywistości. Aksjologia biojurysprudencji szanuje każde uzasadnienie wartości życia, dostrzegając, że
zakresy jego poszanowania wcale nie muszą wynikać tylko z ich naukowości. Należy
zgodzić się z takim oto poglądem:
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
Jeśli zatem przypisujemy pewnym organizmom żywym określoną wartość, to nie dlatego, że są
żywe, lecz dlatego, że przysługują im pewne określone cechy; w im większym stopniu są one rozwinięte i zdolne do wykształcenia określonych dyspozycji psychicznych, tym bardziej skłonni jesteśmy
je cenić. Natomiast życie samo przez się, życie pozbawione wszelkich cech wartościotwórczych, jest
co najwyżej koniecznym warunkiem życia, które warte jest, by je przeżyć, lub życia godnego człowieka.49
32
METODOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI
Metodologia biojurysprudencji jest częścią składową biojurysprudencji, mającą za
swój przedmiot metody naukowe, rozważane ze względu na ich znaczenie poznawcze,
określane osiąganymi rezultatami. Jej przedmiot obejmuje: pojęcia, tezy, hipotezy, oceny,
normy, zasady, teorie. Wśród podziałów metodologii główne miejsce zajmuje podział
na metodologię ogólną albo logiczną, znaną wszystkim naukom, i metodologię szczegółową nauk. Biojurysprudencja należy do nauk społecznych, ale ma najściślejsze związki
z innymi naukami, szczególnie biologicznymi i medycznymi. Dla jej potrzeb najbardziej
odpowiednie są metody nauk społecznych – logiczna, opisowa, filologiczna, genetyczna,
statystyczna, porównawcza i inne. Rozwijają się również metody dotyczące badania
zasadniczej wartości i głównej normy biojurysprudencji, czyli życia.50
D. Ślęczek-Czakon, Problem..., s. 54 i n.
Z. Szawarski, Wartość..., s. 76.
50
Por. np. Metodologia pomiaru jakości życia, pod red. W. Ostasiewicza, Wrocław 2002; E. Dolny, Metodologia budowy tablic trwania życia, [w:] Demografia i polityka ludnościowa, tekst dostępny w Internecie; także
N. S. Jecker, A. R. Jonsen, R. A. Pearlman, Bioethics: An Introduction to the History, Methods and Practice, Jones
and Bartlett Publishers 2007.
48
49
51
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Nowy nurt jurysprudencji, Lublin 1997, s. 11 i n.
Biojurysprudencja
Biojurysprudencja, jako nazwa nowego nurtu jurysprudencji, wskazuje wprost na
związki jej przedmiotu z biologią, szczególnie bioetyką i jurysprudencją, utożsamianą
tutaj z prawoznawstwem, filozofią prawa, teorią prawa, myślą prawną. Pośrednio biojurysprudencja jest powiązana z przedmiotem techniki – biotechniki, umożliwiającej
stosowanie osiągnięć biologii dla jej własnych potrzeb – biotechnologii i potrzeb medycyny – biomedycyny. Przedmiot biojurysprudencji nie obejmuje całych przedmiotów biotechnologii, biotechniki i biomedycyny. Obejmuje te ich części, które dotycząc
życia człowieka i życia przyrody, wymagają regulacji przy pomocy prawa – bioprawa,
opartej na porównawczej znajomości norm religijnych i norm moralnych różnych kultur świata w celu ich ochrony przed ryzykownymi eksperymentami i niepewnymi oraz
nieprzewidywalnymi jeszcze skutkami.51
Dociekanie istoty, źródeł i funkcji biojurysprudencji i bioprawa skłania do bliższego określenia ich charakteru w formie tez i hipotez. Jakkolwiek biojurysprudencja
i bioprawo są najbardziej spektakularnymi fenomenami jurysprudencji, wprowadzonymi do nauki w ostatnich latach XX wieku, już skłaniają do ujęcia w świetle ich założeń całej historii jurysprudencji i całych dziejów prawa.
Teza pierwsza. Życie, szczególnie życie człowieka i życie przyrody, określa najgłębszy sens całego przedmiotu jurysprudencji i całego przedmiotu prawa.
Hipoteza pierwsza. Do czasu powstania koncepcji biojurysprudencji i bioprawa
rozwój jurysprudencji i prawa, w ich najgłębszym sensie, wyznaczany był w zasadzie
przez naturalne procesy życia człowieka i życia przyrody.
Teza druga. Obecny rozwój nauk biologicznych (biotechnologii), wykorzystywanych przy pomocy techniki (biotechniki) przez medycynę (biomedycynę), polega
w znacznym stopniu na sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia.
Hipoteza druga. Skutki sztucznej ingerencji biotechnologii, biotechniki i biomedycyny w naturalne procesy życia, rozważane przez biojurysprudencję i regulowane
bioprawem, określają obecne kontury przedmiotu jurysprudencji.
Teza trzecia. Prawidłowości szybkiego rozwoju biotechnologii, biotechniki i biomedycyny wskazują na coraz szersze zakresy ich sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia.
Hipoteza trzecia. Poszerzanie się zakresów sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia oznacza spadek znaczenia tradycyjnej jurysprudencji i dotychczasowego
prawa, przy jednoczesnym wzrastaniu znaczenia biojurysprudencji i bioprawa.
Teza czwarta. Skutki sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia poddawane
są różnorodnym ocenom, przede wszystkim jednak ocenom religijnym, moralnym
i prawnym.
Hipoteza czwarta. Oceny religijne, moralne i prawne skutków sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, w ujęciu komparatystycznym, stanowią ważny składnik
przedmiotu biojurysprudencji i tradycyjnej jurysprudencji, mający poważny wpływ
na praktykę tworzenia i stosowania prawa.
Teza piąta. Z różnorodnych ocen sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia
wynika przekonanie, że nie wszystko, co technicznie możliwe, jest aksjologicznie akceptowalne i powinno być normatywnie dozwolone.
33
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
34
Hipoteza piąta. Przekonanie, że nie wszystko, co technicznie możliwe, powinno
być normatywnie dozwolone, stwarza aksjologiczne ramy dla praktyki tworzenia i stosowania bioprawa.
Teza szósta. W przeciwieństwie do spekulatywizmu wcześniejszych teorii biologii,
techniki i medycyny, współczesna biotechnologia, biotechnika i biomedycyna mają na
wskroś charakter praktyczny.
Hipoteza szósta. Konsekwencją praktycznego charakteru biotechnologii, biotechniki i biomedycyny w jurysprudencji i prawie jest zdecydowanie praktyczna orientacja
biojurysprudencji i bioprawa.
Teza siódma. Trudno jeszcze w pełni ocenić, tym bardziej przewidywać, wszystkie,
nadzwyczaj poważne, skutki sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia.
Hipoteza siódma. Powaga skutków sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia
może oznaczać konieczność całkowitej reorientacji rozwoju jurysprudencji, jak też zasad tworzenia i stosowania prawa.
Teza ósma. Rozbieżności poglądów w jurysprudencji, jak też praktyce tworzenia
i stosowania prawa wynikają z braku aprobaty życia jako prewartości i prenormy.
Hipoteza ósma. Aprobata życia jako prewartości i prenormy stwarza mocną podstawę reinterpretacji całej historii jurysprudencji i całych dziejów prawa, poprzedzających powstanie i rozwój biojurysprudencji i bioprawa.52
Metodologia biojurysprudencji wychodzi od rzeczywistych przejawów życia,
poddając je następnie ocenom, głównie religijnym i moralnym, aby na ich podstawie
tworzyć normy, a z ogólnego sensu ich zespołów – zasady, instytucje i gałęzie prawa
– bioprawa. Przedmiotem opisywania, wartościowania i normowania jest głównie życie człowieka, w mniejszym zakresie życie zwierząt i przyrody. Opisywaniem różnych
stron życia zajmują się niemal wszystkie gałęzie wiedzy; jego istota pozostaje jednak
domeną nauk biologicznych. Wartościowanie życia przyciąga szczególnie uwagę teologii i etyki. W niektórych naukach praktycznych, najwyraźniej chyba w medycynie
i ekonomii, opisy i oceny życia splatają się w niemal nierozdzielne całości. Opisy życia
są podstawą jego wartościowania, a to z kolei jego normowania moralnego i prawnego.
Triada – opisywanie, wartościowanie i normowanie – wyrasta z rozbieżności poglądów dotyczących życia, których całkowicie nigdy zapewne nie da się usunąć.53
Oceny normatywne biojurysprudencji, dokonywane głównie na podstawie wybranych ocen religijnych i moralnych, wskazują wartość różnych aspektów życia człowieka, zwierząt i przyrody w kategoriach sakralności i dobra dla celów tworzenia
i stosowania bioprawa. Wskazanie wartości określonego aspektu życia pozwala rozpoznawać naturalne granice jego normowania. Norma bioprawa jest sformułowaniem
powinności postępowania zgodnego z dążeniem do ochrony i podnoszenia jakości
określonego aspektu życia. Zespoły norm prawa tworzą instytucje bioprawa – prawa
do narodzin, prawa do życia, prawa do śmierci. Opierając się na nich, można wyodrębniać gałęzie bioprawa; każda z nich regulowałaby określony aspekt życia człowieka,
52
Jest to zmodyfikowane ujęcie w porównaniu do ujęcia w: R. Tokarczyk, Prawa..., s. 19 i n.; Nazwą biojurys­
prudence posłużyła się przy rozważaniu podobnych zagadnień P. Binetti, Biotechnology and the birth of a third
culture, tekst dostępny na stronach Internetu.
53
R. Tokarczyk, Triady dobra najwyższego, „Prawo i Życie” 2000, nr 2, s. 72 i n.
54
Bardziej rozwinięte ujęcie opracował T. Pietrzykowski, Etyczne problemy prawa, Katowice 2005, s. 15 i n.
Biojurysprudencja
zwierząt, przyrody, życia społecznego czy międzynarodowego. Gałęzie bioprawa, w ich
logicznych związkach, można by nazywać systemem bioprawa, chociaż pojęcie systemu nie musi tutaj odgrywać tak znaczącej roli, jak w kulturze prawa stanowionego.
Charakterystykę metodologii biojurysprudencji można pogłębiać poprzez przenoszenie na jej grunt wiedzy o czterech rodzajach wypowiedzi, istotnych dla opisu, oceny
i normowania prawnego: opisowych (deskryptywnych), oceniających, powinnościowych (dyrektyw), dokonawczych (performatywnych).54
Wypowiedzi opisowe biojurysprudencji oddają istnienie określonych faktów biojurysprudencji, czyli jakichś aspektów życia. Przykładem takiej wypowiedzi może być
zdanie: „Istnieje życie człowieka”. Wypowiedzi opisowe, pretendując do prawdziwości albo stwierdzania ich fałszywości, mają wartość logiczną, ponieważ prawdziwość
lub fałszywość to kryteria poznawcze, którymi zajmuje się logika. Wprawdzie prawdziwość lub fałszywość opisu pozostaje w kręgu nieustających sporów filozoficznych
i naukowych, jednakże nadal podstawowe znaczenie posiada klasyczna teoria prawdy
Arystotelesa. Według niej prawdziwość polega na zgodności opisu w zdaniu z rzeczywistością (adequatio rei et intellectus). W przytoczonym przykładzie rzeczywistość
potwierdza zdanie opisowe: „Istnieje życie człowieka”.
Wypowiedzi oceniające biojurysprudencji uzewnętrzniają językiem oceniającego jego wewnętrzne przeżycia aprobaty lub dezaprobaty określonych aspektów życia.
Różnorodność punktów widzenia dla ocen biojurysprudencji jest ogromna, podobnie
jak rozległe są obszary życia, jednakże główną rolę odgrywają w niej oceny religijne
i moralne w ich związkach z ocenami biotechnologii i biomedycyny. Ze względu na
potrzeby normatywne – tworzenia i stosowania bioprawa – należy rozróżniać oceny
zasadnicze (właściwe, autonomiczne) biojurysprudencji od ocen instrumentalnych
(technicznych, utylitarnych) biojurysprudencji. Te pierwsze oceniają życie ze względu
na nie samo, natomiast te drugie ze względu na inne wartości. Przykładem tych pierwszych może być wypowiedź: „Życie człowieka jest prewartością i prenormą”. Przykładem zaś drugich – wypowiedź: „Życie społeczne, we wszystkich jego przejawach, jest
środkiem do utrzymywania i podnoszenia jakości życia człowieka”. Wypowiedzi kwalifikujące biojurysprudencji oceniają jako zasadniczą nie tylko wartość samego trwania życia, ale i jego zmienne jakości od poczęcia do śmierci.
Wypowiedzi powinnościowe biojurysprudencji odgrywają kluczową rolę w językach religii i teologii, moralności i etyki, prawa i prawoznawstwa. Zawarte w tych
wypowiedziach powinnności określają normatywne granice nakazów albo zakazów
prawnego zachowania w danych okolicznościach. W biojurysprudencji wypowiedzi
powinnościowe jednoznacznie określają stosunek do życia człowieka jako prewartości, tworząc dla niej prenormę utrzymywania i podnoszenia jego jakości. Relacje
wypowiedzi oceniających z wypowiedziami powinnościowymi są obustronne: oceny
mogą uzasadniać normy, zaś normy – oceny. Gdy jednak oceny podlegają aksjologicznym wyborom, normy pretendują już do niepodważalnej obowiązywalności w sensie
praktycznego przejawiania swej normatywności.
Wypowiedzi dokonawcze biojurysprudencji to takie wypowiedzi, które sam opis
dokonania traktują jako równoznaczny z samym dokonaniem. Sama wypowiedź o do-
35
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
konaniu jest tutaj przyjmowana za równoczesną realizację dokonania. W zakresie
biojurysprudencji można podawać liczne przykłady wypowiedzi dokonawczych. Oto
niektóre: „Nadaję ci imię Jan”; „Akt ślubu czyni was małżeństwem”; „Przyjmuję twoją
ofertę”; „Na podstawie aktu oskarżenia jesteś oskarżonym”; „Mocą wyroku skazującego stajesz się więźniem”; „Sąd orzeka skazanie za niebyłe”. Wypowiedzi dokonawcze
w terminologii polskiego języka prawniczego zwane są czynnościami konwencyjnymi.
Konwencja, czyli umowność, zapewnia takim wypowiedziom ich prawną siłę sprawczą – dokonywanie określonych zmian w życiu człowieka albo innych sferach życia.
Wypowiedzi opisowe biojurysprudencji pozwalają mówić o biojurysprudencji opisowej, natomiast wypowiedzi oceniające, powinnościowe i dokonawcze współtworzą
biojurysprudencję normatywną. Ta pierwsza może mieć charakter zarówno biojurysprudencji teoretycznej, jak i praktycznej, ta druga jest wyraźnie biojurysprudencją
praktyczną.
W zakresie myślowym biojurysprudencji znika poważna trudność nauk normatywnych, należy to powtórzyć, zwana błędem naturalistycznym, polegającym na wyprowadzaniu wypowiedzi powinnościowych z wypowiedzi opisowych – „powinien”
z „jest”.55 Za błąd naturalistyczny uznaje się utożsamianie wartości ocenianego przedmiotu z opisanymi jego cechami empirycznymi. Skoro według biojurysprudencji empiryczne życie człowieka, jako warunek jego życia duchowego i życia społecznego, jest
prewartością, ponieważ wynikają z niego wszystkie inne wartości, na zasadzie oczywistości, to nie ma potrzeby szerszego rozważania ani dowodzenia tego. Życie człowieka
łączy w jedność sferę bytu i sferę powinności; utrzymywanie życia i poprawianie jego
jakości jest powinnością wobec niego, dyktowaną zarówno instynktem samozachowawczym, jak i rozumnością człowieka świadomego wartości swego człowieczeństwa.
Powinność ta napotyka jednak granice, gdy ocena jakości życia jest negatywna. Łączy
się z tym problematyka wrongful life, samobójstwa, eutanazji, kary śmierci za zabójstwo.
Biojurysprudencja, dostrzegając w życiu człowieka jednocześnie prewartość i prenormę, przezwycięża również spór o poznawalność wartości. Jest to spór między stanowiskiem utrzymującym poznawalność wartości – kognitywizmem a stanowiskiem
opowiadającym się za niepoznawalnością wartości – nonkognitywizmem. Jeśli życie
człowieka jest prewartością – źródłem i warunkiem wszystkich innych wartości, to
poznawanie życia musi być oczywistym warunkiem jego utrzymywania i poprawiania
jakości. W ostatecznym rozrachunku ku temu zmierza całe poznawanie wszystkich
nauk społecznych i większości nauk biologicznych. Nawet nauki ścisłe i techniczne,
pozornie niezwiązane bezpośrednio z ochroną i jakością życia człowieka, również
dzięki jego życiu mogą istnieć i jemu jakimiś pośrednimi sposobami służyć. Wiadomo
przy tym, że wiele stron życia człowieka jest dopiero głębiej poznawanych albo nawet
jeszcze wcale nieznanych. Poznanie tych stron życia człowieka poszerzałaby i pogłębiałaby znajomość jego wartości.56
Według biojurysprudencji z życia człowieka, jako prenormy, wynika czteropoziomowa struktura normatywności, będącej podstawą bioprawa. Na pierwszym pozio55
36
56
Por. przypis 30.
Por. T. Pietrzykowski, Etyczne..., s. 35 i n.
57
Por. D. P. Gushee, Ethical Method in Christian Bioethics: Mapping and Terrain, http://www.cbhd.org/resources/bioethics/qushee-2003-08-05.htm
58
A. R. Jonsen, S. E. Toulmin, The Abuse of Casuistry: A History of Moral Reasoning, Berkeley and Los Angeles
1988.
59
Tak T. Lovat, The Contribution of Proportionism to Bioethical Deliberation in Moderately Post Scientific Age,
http://dlibrary.acu.edu/research/theology/ ejournal/Issue3/Lovat.htm
Biojurysprudencja
mie występują oceny poszczególnych spraw lub sytuacji, których dokonuje każdy rozumny człowiek. Na drugim szczeblu oceny te nabierają cech powinności w normach,
które mogą mieć zastosowanie nie tylko dla jednej poszczególnej sprawy lub sytuacji,
lecz również innych podobnych spraw lub sytuacji. Normy przekazują ich adresatom,
co należy czynić, a czego nie należy. Na szczeblu trzecim pojawiają się zasady, które
niekiedy trudno odróżnić od norm. Odróżnienie to jest oparte na dostrzeganiu większej ogólności i głębi zasad niż norm. Zasady nie wskazują konkretnie i szczegółowo,
co należy czynić, a czego nie należy. Stwarzają podstawy do rozwijania i właściwego
rozumienia norm jako stosowania zasad. Wreszcie, na poziomie czwartym znajdujemy jeszcze obszerniejsze i ogólniejsze niż zasady teorie normatywne w rodzaju prawa
naturalnego, utylitaryzmu, deontologii Kanta, teorii cnót i inne. Teorie normatywne
uogólniają zasady normatywne prowadzące do norm, a te do ocen poszczególnych
spraw lub sytuacji.57
Dwa pierwsze poziomy struktury normatywnej biojurysprudencji należą do
kazuis­tyki. Nazwa „kazuistyka” pochodzi od łacińskiego słowa case, oznaczającego
sprawę, zdarzenie, sytuację. Liczba dzieł teologów, filozofów świeckich i prawników
uzasadniających lub stosujących kazuistykę jest ogromna. Kazuistyka tworzy fundamenty wymiaru sprawiedliwości w kulturze common law. W XVIII stuleciu nazwa
miała sens pejoratywny w opisach praktyk przez chrześcijańskich teologów, znanych
jako „kazusy sumienia”. Od lat 70. XX wieku kazuistyka utrwala i rozwija swoje znaczenie w bioetyce58, a od lat 90. również w biojurysprudencji i bioprawie. Jest to metoda analizowania i rozstrzygania poszczególnych spraw poprzez interpretowanie zasad
i teorii normatywnych w kontekstach ich okoliczności. Chodzi o łagodzenie napięcia
pomiędzy ogólnymi normami, zasadami i teoriami a szczególnymi decyzjami, zwane
proporcjonizmem.59 Proporcjonizm, nawiązując do zasady złotego środka Arystotelesa, zaleca unikanie skrajnych ocen, norm, zasad i teorii. Arystoteles utrzymywał też, że
oceny etyczne nie należą do królestwa wiedzy naukowej, lecz są domeną praktycznej
mądrości – roztropności (phronesis) – rozumnej percepcji faktów, a nie ogólników.
Włączanie kazuistyki do metodologii jest zabiegiem niezbyt zgodnym z jej charakterem, ale przecież gdzieś musi być ona umiejscowiona w ramach przedmiotu biojurysprudencji. Kazuiści unikają ogólnych opisów sposobów ich działania, ponieważ są
przekonani, że taki opis jest możliwy tylko w odniesieniu do poszczególnych spraw.
Źródła kazuistyki tkwią bardziej w retoryce niż filozofii. Zarówno retoryka, jak i kazuistyka ostateczny cel działania upatrują w jego moralnym i prawnym charakterze.
Z retoryki kazuistyka przejęła kategorię paradygmatu i analogii. Paradygmat wymaga, aby w polu dyskursu występowały niezmienne cechy, jak np. w etyce klinicznej
należącej do zainteresowań biojurysprudencji: wskazania medyczne, preferowanie
pacjenta, jakość życia, koszty leczenia, rozmieszczenie zasobów. Analogia polega na
analizie i rozstrzyganiu określonej sprawy w kontekście wcześniejszych podobnych
37
Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji
38
spraw. Paradygmat odwołuje się do ogólnych zasad, analogia zaś dopuszcza wyjątki
uzasadnione szczególnymi okolicznościami. Gdy paradygmat zmierza do pewności
i określoności, analogia poprzestaje na poziomie prawdopodobieństwa – probabilizmie. Kazuistyka, utrzymując ścisły związek ocen ze sprawami, nie jest jednak inną
nazwą sytuacjonizmu ani kontekstualizmu; może czerpać wybrane elementy z wielu
różnych teorii, łącząc je w nowe całości, dostosowane do analizowanej i rozstrzyganej
sprawy.60
W początkach rozwoju bioetyki kazuistyka nie cieszyła się jeszcze takim uznaniem
jak zasady. Wspominani już Tom Beauchamp i James Childress, dostrzegając małą
przydatność ogólnych teorii do analizowania i rozstrzygania poszczególnych spraw,
zaproponowali zasady średniego szczebla (mid-level principles): autonomii, nieczynienia zła, dobroczynności i sprawiedliwości, żadnej z nich nie nadając priorytetu.61 Od
angielskiego słowa princip – zasada, propozycja ta utrwaliła się w nauce pod nazwą
principlism – pryncypizm.62 Zastępuje on edukację opartą na ogólnych teoriach poszukiwaniem związków między określoną sprawą i indukcyjnymi intuicjami moralnymi, wynikającymi ze zrozumienia zasad średniego szczebla. Pryncypizm jest krytykowany z różnych punktów widzenia, nie tylko przez zwolenników kazuistyki. Krytycy
dostrzegają, że zasada nieczynienia zła i zasada dobroczynności są w gruncie rzeczy
jedną zasadą, tyle że raz wyrażoną negatywnie, drugi zaś raz pozytywnie. Wytykają,
że pryncypizm nie jest dostatecznie uzasadniony, ponieważ nie wyjaśnia, skąd pochodzą takie właśnie jego zasady i nie zawiera żadnych wskazówek co do rozstrzygania
konfliktów samych tych zasad. Zarzucają pryncypizmowi partykularyzm zbliżony do
amerykańskiego liberalizmu, skupionego na cielesnym „ja”, oderwanym od głębszej
duchowości psychicznej.63 Jakkolwiek pryncypizm powinien być dostrzegany przez
biojurysprudencję, to jednakże ustępuje wyraźnie bardzo rozwiniętej już wiedzy nauk
prawnych na temat zasad prawnych, przydatnych jurysprudencji i praktyce prawniczej.
Amerykańskiemu pryncypizmowi przeciwstawiono pryncypizm europejski. Kopenhaskie Centrum Etyki i Prawa opracowało Podstawowe zasady etyczne w europejskiej bioetyce i bioprawie, które stały się podstawą przyjętego w 1998 roku dokumentu
zwanego Deklaracją barcelońską.64 W Deklaracji zdefiniowano cztery zasady: autonomii, godności, integralności, podatności na zranienie. Deklaracja współbrzmi zgodnie
z założeniami biojurysprudencji podkreślającej jedność ciała i ducha (psychiki, jaźni)
człowieka włączonego w społeczne relacje troski, solidarności i sprawiedliwości. Autonomia – według Deklaracji – to coś więcej niż tylko liberalne przyzwolenie na zabiegi
Por. Encyclopedia of Bioethics..., vol. I, s. 374 i n.
Por. przypis 25.
62
W polskojęzycznej literaturze naukowej nazwa ta występuje niekiedy jako pryncypializm, co jest błędem.
Pryncypializm, jako zasada sama w sobie, nie obejmuje innych zasad, szczególnie wspomnianych zasad średniego
szczebla. Tak błędnie podają m.in. B. Chyrowicz i K. Szewczyk (Debatujmy, poszukujmy, uprawiajmy, Internetowy
Serwis Filozoficzny, Diametros).
63
H. R. Wulff, Against the Four Principles: A Normic View, [w:] Principles of Health Care Ethics, (ed.) R. E. Gillon, Chichester 1994, s. 697.
64
J. D. Rendtorff, Basic Ethical Principles in European Bioethics and Biolaw; Autonomy, Dignity, Integrity and
Vulnerability – Towards A Foundation of Bioethics and Biolaw, „Medicine, Health Care and Philosophy” 2002,
No. 5, s. 235-244.
60
61
65
Szerzej np. P. A. Martin, Bioethics and the Whole: Pluralism, Consensus and the Transmutation of Bioethics
Method into Gold, „Journal of Law, Medicine and Ethics” 1999, vol. 27, No. 4.
66
Por. R. Tokarczyk, Global Meaning Values and Norms of Biojurisprudence, [w:] Values and Norms in the
Age of Globalization, Hrsg. Ewa Czerwińska-Schupp, „Dia-Logos”, Bd./Vol. 9, Peter Lang, Frankfurt am Mein,
Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Wien 2006, s. 397–413; Por. również B. Bennett, G. F. Tomossy (ed.),
Globalization And Health: Challenges for Health Law and Bioethics, Springer Verlag 2006.
67
E. Zielińska, Rady bioetyczne i ich rola w rozwiązywaniu dylematów bioetyki, „Prawo i Medycyna” 4, vol. 1,
1999. Por. również wydanie specjalne tego pisma naukowego z 2004 roku, w całości poświęcone komisjom albo
radom bioetycznym.
Biojurysprudencja
i eksperymenty. To nadto zdolność do: tworzenia idei i określania życiowych celów;
moralnego wglądu w siebie dla samoregulacji prawnej i prywatności; namysłu i działania bez przymusu; ponoszenia osobistej odpowiedzialności i politycznej aktywnoś­
ci; udzielania zgody po poinformowaniu. Jedność wskazuje, że szacunek dla osoby
jest powiązany najściślej z szacunkiem dla jej „żyjącego ciała”. Integralność polega na
wzajemnych związkach i uwarunkowaniach życia cielesnego, życia duchowego i życia społecznego człowieka. Wreszcie, podatność na zranienie wyraża moralny nakaz
opieki nad narażonym na zranienie, kruchym i obarczonym skończonością życiem
człowieka. Zasady Deklaracji wskazują na ścisłe związki bioetyki z biojurysprudencją.
Zarówno amerykańska, jak i europejska koncepcja pryncypizmu jest zgodna z elementami wielu ogólnych teorii normatywnych bioetyki. Główną rolę w bioetyce odgrywa utylitaryzm, deontologizm kantowski i etyka cnoty. Tutaj zaznacza się podobieństwo pryncypizmu do kazuistyki i ich odmienność od całych, poszczególnych,
ogólnych teorii normatywnych bioetyki. O ile kazuistyka i pryncypizm przystają na
kompromisy, uzasadniane charakterem analizowanych i rozstrzyganych spraw, o tyle
żadna ze wspomnianych ogólnych teorii normatywnych bioetyki nie godzi się na nie.
Każdą z tych ogólnych teorii charakteryzuje pryncypializm (odróżniany od pryncypizmu), czyli uporczywe trwanie tylko przy własnych poglądach.65 W odróżnieniu od
ogólnych teorii etycznych i bioetyki w jurysprudencji następuje zbliżanie się do siebie odrębnych i skłóconych dotychczas ze sobą nurtów. Najbardziej właściwym tego
przykładem jest zapewne zbliżanie się do siebie myśli prawa naturalnego z myślą pozytywizmu prawniczego, który aprobuje już „minimum wartości” skupionych wokół
ochrony życia człowieka. Konkurowanie ze sobą wielu nurtów myśli na gruncie jurysprudencji przezwycięża biojurysprudencja, wskazując na wspólną ich wartość – prewartość życia i wspólną normę – prenormę życia. Dzięki temu biojurysprudencja już
pretenduje do rangi uniwersalnej myśli prawniczej, natomiast bioetyka, podobnie jak
tradycyjna jurysprudencja, ciągle jeszcze nie może wyjść ponad poziom wielu skłóconych i sprzecznych ze sobą nurtów.66
Regulacje prawne wymagają uzgodnienia różnych ocen i opinii, ponieważ powinny
wyrażać jakiś przynajmniej względnie jednolity pogląd. Od lat 70. XX wieku w Stanach
Zjednoczonych, Kanadzie i krajach Europy tworzone są w tym celu zespoły ekspertów
zwane komitetami albo radami bioetycznymi. Należy do nich „formułowanie opinii w
sprawie podstawowych dylematów etycznych, prawnych i społecznych, wyłaniających
się w związku z postępem nauk biologiczno-medycznych oraz rozwojem technologii”.67
Takie zespoły działają również przy organizacjach międzynarodowych, jak UNESCO
i Wspólnotowe Komisje Europejskie, swoje opinie wyrażając m.in. w Konwencji bio-
39
etycznej i Deklaracji o ochronie genomu ludzkiego. Mając na celu odzwierciedlenie pluralizmu światopoglądowego społeczeństw, złożone są z ekspertów nauk biologicznych,
medycznych, filozoficznych, teologicznych, etycznych, prawnych i socjologicznych.
Na wniosek określonej instytucji opracowują opinie lub rekomendacje i krzewią wiedzę dotyczącą aktualnie spornych tematów bioetycznych. Takie opinie i rekomendacje
są wręcz niezbędne prawodawcom i stosującym prawo, ale nie mają dla nich wiążącego charakteru. Różnie usytuowane przy strukturach władzy danego państwa, wszędzie
jednak działają na zasadzie całkowitej niezależności. Do kwestii spornych należy sposób powoływania członków takich zespołów, zobowiązanych do szybkiego ujawniania
wyników swoich prac, nie zawsze spotykających się z aprobatą wszystkich ugrupowań
społeczeństw pluralistycznych.
Stefan Symotiuk
UMCS w Lublinie
Wprowadzenie do 4. wydania książki: R. Tokarczyk, Pra­
wa narodzin, życia i śmierci, Zakamycze 1997; stanowi
integralną część wszystkich kolejnych wydań1
Nowe dyscypliny badawcze rozwijają się długo w postaci spontanicznej i przypadkowej, aż osiągną stan, gdy zdolne są ogłosić swoją „deklarację nie­podległości”. Przyjmujemy jednocześnie (za T. Kuhnem), że czyniąc to prze­noszą się z „peryferii” do
„centrum” nauki. Na peryferiach wiedza jest żywa, ale nie steoretyzowana, w centrum
„dojrzała” (choć już podatna na skostnie­nie).
Biojurysprudencja powstała później niż „bioetyka” (prawo i prawoznawstwo zawsze są powolniejsze od moralności i etyki). Wśród jej twórców w Polsce od kilkunastu lat aktywny jest prof. Roman Tokarczyk. Jego wykła­dy otwarte w UMCS w 1995
roku osiągnęły jednak kulminację w tezie, iż biojurysprudencja stała się rzeczywistoś­
cią z „centrum” dyscyplin prawni­czych. W każdym razie mającą już rację bytu wśród
uznanych dyscyplin i nurtów myślenia prawniczego.
W jakim sensie deklarację tę można zrozumieć pozytywnie? „Nauki po­graniczne”
łączą zazwyczaj odrębne sfery wiedzy odnoszącej się do różnych obszarów bytu. Tak
„bioetyka” starała się określić, co jest złe i dobre, słuszne i niesłuszne w ingerencji
człowieka w procesy życiowe (aborcja, sztuczne zapłodnienie, przeszczepy, inżynieria
genetyczna, doping farmakologiczny itp.). Tradycyjna mglistość i intuicyjność refleksji
etycznej pozostawiły jed­nak „bioetykę” na pograniczu wiedzy filozoficznej i przyrodniczej. Te same problemy na gruncie biojurysprudencji nabierają natomiast wyraźnej
wymierności i przejrzystości. Tu konkret i abstrakcja, wartość i fakt, łączą się w sposób
właściwy „nauce”.
Lecz cóż znaczy „łączą się”? Życie jest wartością fundamentalną. Prawo – zdaje
się – powinno mu służyć. Lecz prawo ma i swoje autonomiczne wy­mogi (dum lex
sed lex) – bez nich zaistniałby relatywizm i sytuacjonizm kultu­rowy. Tu „łączyć” życie
z „prokrustowym łożem” paragrafów musi nie tylko rozum teoretyczny, ale i praktyczny. Ten w tradycji antycznej i późniejszej zwany bywał roztropnością (prudentia). Roztropność to umiejętność i sztuka kompromisu, symetrii, umiaru. „Rozum praktyczny”, konstruowania i stoso­wania prawa, artykułowany w jurysprudencji, gdy obejmuje
swoim działa­niem zagadnienia biologii i medycyny, nakazuje „to, co życiowe – oddać
życiu, a co prawnicze – prawu”. Tak dałoby się wyrazić przesłanie bio­jurysprudencji.
Pozornie proste, ale jakże trudne już dziś, a tym bardziej jutro – gdy może ludzie ze Por. R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, wydanie 11, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2012.
1
Biojurysprudencja
Deklaracja niepodległości biojurysprudencji
41
chcą kopiować swoją tożsamość cielesną na dro­dze klonowania. Biologia, wraz z fizyką, należą u końca XX wieku do nauk, których rewelacje badawcze zapierają nam dech
w piersiach.
Chociaż Thomas Kuhn określiłby „biojurysprudencję jako naukę z po­granicza”, to
inny wybitny naukoznawca – Ludwik Fleck (jeden z pierw­szych profesorów UMCS)
– określiłby inaczej jej miejsce w architektonice nauk. Dowodził on, że nauki utrwalone w treści, skodyfikowane, „klasycz­ne”, są już „na obrzeżach” wiedzy żywej. W jej
centrum jest zawsze to, co dopiero się tworzy, co jest nowe i świeże, inspirujące dla
twórczych roz­wiązań i propozycji działania. Myślenie prawnicze, bardzo szacowne
i „kla­syczne” w treści, musi być bliskie właśnie formułom Flecka. Gdy dziś czło­wiek
„z prochu genów i tkanek” zaczyna tworzyć nowe postacie i kontury swojej egzystencji
cielesnej, gdy wraz z „braniem w posiadanie” przyrody bierze we władanie również
swój organizm, to myślenie takie jest właśnie najbardziej autentycznym i otwartym na
przyszłość. Biojurysprudencja może być partnerem twórczej pracy biologów, lekarzy,
zwiększających się potrzeb i aspiracji pacjentów.
Jakkolwiek więc ustalimy miejsce nowego nurtu wśród dyscyplin prawoznawstwa,
to wypada zgodzić się, że biojurysprudencja stoi w samym rdzeniu „paradygmatu prawa” i swoim wyodrębnieniem się jako samodziel­nej dziedziny, dowodzi ona duchowej
mocy prawa, jako sfery kulturowo wrażliwej i otwartej na historię. Jest to znak, że jej
przyszłość zapowiada się ciekawie i bogato.
Juha-Pekka Rentto
Uniwersytet w Turku, Finlandia
Przedruk tekstu: J.-P. Rentto, Biojurispruden­ce?
A Comment to Professor Tokarczyk, „Recent Development and State Practice”, Helsinki 1999, s. 1–3
The 1996 issue of this journal carried a curious article by Roman Tokarczyk, entitled Biojurisprudence: A New Current in Jurisprudence.1 It raised many questions. As
a matter of fact it did not raise anything but questions, except perhaps a certain bewilderment at the author’s possible objective for publishing the piece. Surprise would
not be the right word, as professor Tokarczyk has even before functioned as a channel
of ideas from abroad into Poland: I am sure we all remember his work on Lon Fuller.
Now he has made himself a channel for the bioethical and “biojurisprudential” preoccupation which is so fashionable in to-day’s Europe. As I am not familiar with the state
of the bioethical discussion in Poland, and as I have not had the chance of getting acquianted with Tokarczyk’s book Prawa narodzin, życia i śmierci. I cannot evaluate the
relevance of Tokarczyk’s work from a Polish perspective. But to the global discussion
his present contribution seems to add very little.
Most of what Tokarczyk says speaks for itself. He invents new branches of jurisprudence for which he – or his translator – coins, to say the least, odd names with
rather distorted semantics: “biojusgenesis”, “biojustherapy”, and “biojusthanatology”.
It should be obvious to everyone that such ciassifications, whatever they possibly mean,
can hardly be practically useful, let alone scientifically accurate, or philosophically significant. And if one reads Tokarczyk’s text, it cannot escape the reader that the author’s
own criteria for dividing “biojurisprudence” between these three fields are fluctuating.
He fails to provide any reason for why such a division ought to be made, aside from
the vague notion that they reflect the division of man’s life into birth, death and what is
between the two.2 He spends many pages exploring the relationships of “biojurisprudence” to biology, medicine, morality and other branches of jurisprudence3 in a way
which amounts to little more than a banal taxonomy of points of contact. Particularly
weak in this context is his attempt at relating “biojurisprudence” to various idealized
schools of jurisprudence, including jusnaturalism, legal positivism, the jurisprudence
FYBIL 1996, pp. 341–351.
p. 342.
3
pp. 344–350.
Biojurysprudencja
Biojurisprudence? A Comment
to Professor Tokarczyk
1
2
43
Juha-Pekka Rentto, Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk
44
of interest, sociological jurisprudence and others – with the all-embracing conclusion
that they are all compatible with “biojurisprudence”.4 Why shouldn’t they, indeed?
A few points in Tokarczyk’s exposition deserve a closer look. Perhaps his most basic starting point is that the modern developments of biomedical science have made
it acutely necessary to pay more attention to how we should be allowed to manipulate
the living world, and most notably the biological structure of man.5 I think this is an
observation with which we can all agree. As Tokarczyk points out, one of the important problems to be overcome is the artificial segmentation of our different outlooks
into human nature, caused by an ever increasing division of sciences into narrow fields
of specialization. We need a holistic outlook6 which captures the whole man under
the global aspect of long term consequences. Now this is precisely what we need, too.
Nevertheless, I do not think it can be achieved by trying to look at man from all the
specialized perspectives at once – or by inventing new ones, as Tokarczyk paradoxically suggests. More likely, what we need is an overall theory of the meaning of human
life which we could apply to the various segments of human and natural sciences.
The christian faith explicitly provides one such theory. I believe that what bioethics
and “biojurisprudence” ought to do is precisely, contrary to what Tokarczyk says,7 to
compete with religion in order to find the best theory and the best applications. Without serious competition, the religious theories remain the best ones, and the secular
approach advocated by Tokarczyk fails to make sense: why protect life if it has no
meaning?
One important aspect of looking at the whole man is not to lapse into what Tokarczyk quite pertinently characterizes as biologism:8 man ought not to be reduced
to an exclusively biological being. Many people in the biomedical branch of science
represent the view that everything in man can be reduced to physiological processes.
At the face of such an attitude, bioethics quite naturally appears as a discipline for
defending the spiritual aspect of man, the human freedom, or the human soul, if one
so will: something in us which is not merely body requires constraints or guidelines as
to what we can do with our bodies. The relationship of man to biology is not merely
biological, as also Tokarczyk points out,9 but rational. Therefore it needs to be disciplined by reason.
Rather interesting is Tokarczyk’s claim that biologism is most patent in theories
of natural law which derive moral claims from man’s biological nature.10 To be sure,
we all know Ulpian’s classical definition according to which the law of nature is what
nature has taught all animals. Nevertheless, this definition – which for a long time was
considered authoritative alongside some other definitions – has much more often been
a source of embarrassment rather than inspiration for jusnaturalists: an almost unanimous consensus has reigned among them ever since Aristotle coined the term “natural
pp. 348–349.
pp. 341–342.
6
p. 342.
7
p. 347.
8
p. 344.
9
p. 348 in context with josnaturalism.
10
p. 344.
4
5
11
When the catholic church condemns something, e.g. a method of assisted reproduction, as unnatural, it is
wrong to assume that “unnatural” is equivalent to “artificial” or “incompatible with man’s biological nature”, for in
the catholic context “naturę” has an Aristotelian meaning: it refers primarily to the rational nature of man as an
end to be realized in the fullest possible extent.
12
p. 349.
13
p. 342, 348.
Biojurysprudencja
law” that the core of the law of nature refers to that part of man which separates him
from other animals, namely his reason, with which he surpasses biology. Hence for
e.g. Aquinas it was obvious that even the biological aspects of human nature, like life
itself and procreation, are the subject matter of the law of nature not merely as such but
inasmuch as they carry a purposive sense which the human reason can recognize and
understand. From this viewpoint a “biologistic” theory of natural law could hardly be
a relevant candidate for a sound jusnaturalism, and therefore it is difficult to see what
Tokarczyk may have in mind. Someone might point at the claims of the catholic church
regarding e.g. procreation which refer to a law of nature and give on a first reading an
apparent impression of biologism. But such a reading is ill-informed, too, as I intend
to show in a forthcoming study11 – and I am unable to believe that Tokarczyk, a citizen
of one of the most catholic countries in the world, could be unaware of it.
Even more interesting is that Tokarczyk’s own argument leads to a kind of biologism. He has a very narrow view of what bioethics is about: it is merely about protecting
life against unjustified risks brought about by the recent advances in biosciences.12 As
a consequence, “biojurisprudence” is also good for nothing but protecting life against
the evil effects that can follow from risk-laden biomedical or environmental activities.13 Presumably, premature extinction and unjust suffering would be such evils par
excellence. Tokarczyk complains that life does not enjoy a covering protection which
would defend it in all its stages all the way from conception to natural death. His new
branches of jurisprudence would correct this unhappy situation. What he fails to see
is that these new branches of law would refer to life simply as life and protect it just
because it is life, in abstraction from all and any meanings life may have in the human
context. But if so, very little separates Tokarczyk from biologism. He calls for a new
discipline which would provide a more comprehensive legal protection to life for life’s
sake, while at the same time he forgets that all human laws exist for the purpose of
promoting life. Human states have come about for the sake of human lives, and their
legislation seeks to promote life among the citizens. Without human life there would
be no need for laws, and if laws were not in the service of human life they would fail to
make sense as human laws.
But what is even more, already Aristotle was very clear on the notion that the state
is not merely for the purpose of life but for the sake of good life, which consists in the
citizens being good. And being good consists in not merely having good things like
life and health but in knowing how to use them well for a good purpose. Having such
a knowledge, a citizen is able to govern himself with reason and be free. Plato, on the
other hand, argued repeatedly for the Socratic view that it is a small evil to suffer injustice with one’s body if one can thereby avoid the much greater evil of committing
injustice oneself: even losing one’s bodily life is a small price for saving one’s soul and
preserving one’s spiritual dignity. From their point of view – which is, I hope, the view-
45
Juha-Pekka Rentto, Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk
46
point of European civilization – it would not make sense to demand protection for
bodily life unless it were for the good of the soul, too. On this basis the main function
of human laws ought to be to improve the citizens as moral persons and, consequently,
to set them free in their capacity of persons capable of self-government.
The objective of “biojurisprudence” should be the same, too: it should look away
from biological manipulation qua biological manipulation and relate it to the meaning of human biology for the freedom of the human soul: the souls of the manipulator
and the manipulated alike are equally imortant, not to forget the souls of the audience.
Do the new methods of manipulation give us a new freedom which is better than the
old one, or do they on the contrary enslave our souls in ways which were not possible
before? Whether biomedical manipulations affect the bodily life of human beings is
a question of good life merely in the quantitative sense of more or less life or health,
and the state should not be satisfied with such a trivial preoccupation. But whether
they affect the spiritual and moral life of citizens, too, is a question of good life in the
full qualitative sense which is the very raison d’être of the state.
Paradoxically enough, one of the fundamental causes for Tokarczyk’s legitimate
concern for a holistic approach to man must be his awareness of the Cartesian dualism which is predominant in the West­ern mindset. Thanks to it is possible for us to
conceive of the body as an accidental tool for our use rather than an integral part of
ourselves. Given this, we can conclude that we can do anything we can with our bodies
as long as it is useful, as the body has no value per se. Quite commendably Tokarczyk
wants to reinstate the integrity of the body. Nevertheless, it is difficult for me to believe
that such a reinstatement could be facilitated by a new field of jurisprudence which
seeks to protect the body just for the sake of protecting the body. For that purpose,
a restitution of the body as the throne and receptacle of the soul – and thereby an
integral part of the man which is an end in itself – would be necessary. With a view
to such a restitution Tokarczyk’s “biojurisprudence” which, contrary to its own starting points, can only deepen the Cartesian division between body and soul, is to little
avail. Instead, a rediscovery of the law as a means of moral education in the service of
the whole man – even in the sphere of biology – would be helpful. This, I think, is the
single most important challenge which to-day’s and to-morrow’s lawmakers and jurisprudens are bound to face if they are to live up to their calling to the service of justice.
Wenceslas J. Wagner
Detroit University, Stany Zjednoczone
Przedruk tekstu: Wieńczysław J. Wagner, Remarks on Roman Tokarczyk’s Article »The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw«, „Dialogue and Universalism” 2000,
no 7–8, s. 121–1231
Biojurysprudencja
The Subject Matter of Biojurisprudence
and Biolaw
The author points out that with the spectacular development of medicine and technology dealing
with the existence of humans, animals and the whole of nature, an ever greater volume of legal
rules and judicial decisions are issued in address to problems which continually arise. He calls
for the recognition and systematization of a branch of law called biolaw (and biojurisprudence).
Key words: biolaw, biojurisprudence, universalism.
Prof. Tokarczyk, one of the most prolific Polish writers in the field of law and political science, has proved once again that he does not hesitate to break new ground and
present his fellow scholars with innovative ideas and theories.
We all know that many secrets of birth, life, and death have recently been penetrated by an ever more intrusive technology whose development during our lifetime
is unparalleled in history. What was sacred yesterday is made subject to unflinching
scrutiny today. But at the same time, many causes of death and suffering have been
eliminated or rendered less acute.
The progress of any human activity calls for prompt regulation by law. A great
number of statutes and judicial decisions have dealt in recent years with problems of
birth, life, and death. Prof. Tokarczyk calls for a systematization of the legal response
to the progress of technology, and he promotes the recogni­tion of a separate branch of
the law under the name of biojurisprudence and biolaw.
The author points out that the artificial interference into the natural process of life
cannot be regulated by mere abstract, legal speculations. The invasion by the ever more
investigative human mind of the hitherto impenetrable depths of creation, existence,
and oblivion raises philosophical, moral, and religious problems from which it cannot
be disassociated. We must agree with Prof. Tokarczyk that one of the most important
tasks of legal regulation is the prohibition of risky experiments that may bring about
unforeseeable results. In most cases, this will be linked with biology, medicine, and
sometimes with psychia­try. In the hands of some immoral political governments, the
1
Komentowany przez autora tekst został opublikowany w tym samym numerze „Dialogue and Universalism”, s. 101–121.
47
Wenceslas J. Wagner, The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw
48
legal norms they introduce may tend to discriminate against large groups of people for
racial, national, ethnic, religious, or other reasons.
While technological progress which does not interfere with the normal state of nature does not elicit our negative emotions and is usually applauded, human endeavors
to change the course of events in the world which surrounds us in a way contrary to
our reasonable expectations, to the established laws of nature, are frequently a source
of heated discussions, criticism – sometimes praise. None of us is neutral facing such
problems as the castration of men, sterilization of women, abortion, euthanasia, suicide, the death penalty, embryos in vitro, the establishment of sperm banks, hiring of
the uterus, pregnancy in favor of another person, etc.
Quite reasonably, the author does not take a stand with respect to these controversial problems. Their treatment will depend on the results of broad discussions in
a given society, the concurrence of teams of experts, and subsequent confirmation by
“social consensus”. If such an understanding cannot be reached, Prof. Tokarczyk warns
against premature legislaitive intervention. Problems ready for regulation may either
call for the enactment of general law principles or even more detailed rules.
Technological intervention into the natural course of events may happen very early
and precede birth. The creative mind of Prof. Tokarczyk suggests a division of biolaw
into three segments: biojurisgenesis, biojuristherapy, and biojuristhanatology. The first
one would deal “with threats to human life that require legal protection from the moment of conception until birth”. The author’s emphasis on the Roman legal principle,
too frequently disregarded today, nasciturus pro nato habetur and on the right to be
born, is commendable.
The second “segment” would comprise “an extremely vast range of prob­lems related
to the protection of human life from birth until death and of the natural environment”.
Biojuristhanatology would relate to the “regulation by law of the end of human life:
death and, by analogy, the death of other species of living beings”. It would deal with
many definitions of death; biological, clinical, sociological, brain death, and would
regulate problems of abortion, euthanasia, suicide, status of emergency, self-defense,
the death penalty, war time killing, as well as killing animals.
It cannot be denied that we are witness to human interference into all the above
phases of existence. However, the propriety of splitting the new branch of the law into
three separate sub-branches is doubtful. First, the borderline between them does not
seem to always be clear. Second, the advantages to be derived from accepting such
a new division and terminology are not readily apparent. Third, members of the legal
profession are generally rather conservative and not willing to use new terms unless
they are sure it is necessary. Even the suggestion of the great John Wigmore, expressed
in his Panorama of World Legal Systems three quarters of a century ago, to the effect that comparative law should be split into sub-branches bearing impressive Greek
names was never followed.
A great service of Prof. Tokarczyk is his treatment of human problems against
a wide background of the whole of nature. He justly refuses to disassociate the human
race from the world of animals and plants, as many legal and other scholars do. The
regulation of technological experiments and progress with respect only to humans
Biojurysprudencja
will not do. We are but a part of the world. The protection of our environment and the
preservation of the wonders of nature for future generations are among the important
objectives of universalism.
One of the first legal scholars who advanced the rights of animals was Leon
Petrażycki, founder of the psychological school of law. For him, law and morality were
closely interwoven. The cruel treatment of a horse which has faith-fully served his
master for many years would be immoral and should be recognized as contrary to the
law.
Recently, this problem has begun to be better understood in some countries. In
various states, statutes have been enacted designed to protect animals, to prevent the
extinction of endangered species, to prohibit hunting in some seasons, to provide for
humane slaughter, and to penalize cruelty towards animals. Further regulations have
been enacted to diminish the pollution of the air, water, and the very soil, as well as to
preserve the ever diminishing areas of forests. Several international conventions have
taken up these issues, but they have had a small impact on developments.
In some countries endeavors to improve the ecological situation have brought
moderate successes. In London, after an absence of many years, fish have appeared in
the Thames river. In Cracow, the pollution of the air has subsided substantially. However, progress in some areas is offset by sad remnants of human greed and disrespect
of nature, such as the devastation of forests on the Czech-Polish border due to air pollution, the cruel force-feeding of geese in France in order to produce the “foie-gras”,
or the medieval bullfighting in Spain. The situation is much worse outside Europe.
In Africa rare species of animals are continually becoming extinct, and in Brazil and
Indonesia majestic rain forests with all their rich fauna are ever more devastated. This
is due both to the indifference of governments and the difficulties in fighting poachers.
Prof. Tokarczyk merits praise for his endeavor to draw the attention of the readers
to timely and important problems and his call for the systematization of those issues
stemming from technological incursions into biological processes. His observations
give food for thought for lawyers, biologist, physicians, philosophers, psychologists,
moralists, and religious thinkers.
49
Biojurysprudencja młodszą siostrą bioetyki
Anna Kołaczko
absolwentka UMCS w Lublinie
Anna Kołaczko, Biojurysprudencja młodszą siostrą bioetyki
A. Kołaczko, Biojurysprudencja – młodsza siostra bioetyki;
eadem, Życie ludzkie w świetle biojurysprudencji – http://
rtokarcz.nazwa.pl/mail.html
50
Piątego lipca 1996 roku świat wyemitował niesamowitą wiadomość, dokonano
cudu. Urodziła się słynna owieczka Dolly. Powstało nowe życie, sztucznie utworzone dzięki osiągnięciom inżynierii genetycznej. Razem z owieczką Dolly urodziło się
pytanie czy prawdą jest, że życie jest darem od Pana Boga? Ludzkość zaskoczyła samą
siebie, a owieczka Dolly stała się symbolem walki z Panem Bogiem.
Osiągnięcia bioetyki stały się poważne. Powstała bioetyka teoretyczna, bioetyka
kliniczna, bioetyka normatywna i bioetyka kulturowa. W związku z nimi pojawiła się
nowa gałąź prawa – biojurysprudencja.
Biojurysprudencja wyrosła dzięki staraniom bioetyków, dzięki adeptom etyki
prawniczej. Na wstępie zatrzymam się nad rozróżnieniem etyki prawniczej od prawa
etycznego .Uczynię to w związku z tytułem panelu: „Prawo bioetyczne de lege lata
i de lege ferenda”. Termin „prawo bioetyczne” niech ulotni nam się na chwilę, abyśmy
– o ironio – mogli odnaleźć jego prawdziwy sens. Nie będę więc na razie zajmować
się rozważaniami nad prawem bioetycznym, natomiast poruszę problematykę prawa
etycznego. Prawo etyczne powstało dzięki procesowi rozwoju etyki prawniczej w Stanach Zjednoczonych, gdzie etyka stała się praktyczną, immanentną częścią prawa.
Normy jej stały się prawem i nie istnieją jako abstrakty oderwane od rzeczywistości,
ale zyskują miano pragmatyzmu. Stają się czymś aktywnym, a nie uśpionymi regułami
gry. Amerykański system normatywny obejmuje etykę, moralność, religię, obyczaje,
etykietę i prawo.
Etyka prawnicza staje się prawem etycznym. Różnica pomiędzy prawem etycznym
a etyką prawniczą rozgrywa się na płaszczyźnie kulturowej. W kontynentalnym systemie prawa etyka i system normatywny to pojęcia rozłączne. Termin „prawo etyczne” powstał właśnie dzięki dojrzałemu umiejscowieniu teoretycznej etyki prawniczej
w systemie normatywnym, w ten sposób wyodrębniła się etyka praktyczna. Należy
wspomnieć o tym, że przestrzeganie chociaż w minimalnym stopniu etyki w systemie
prawa amerykańskiego jest częścią amerykańskiego profesjonalizmu. Jeżeli etyka na
gruncie prawa polskiego nie znajduje miejsca w systemie normatywnym, tak jak to
jest w USA, czyli nie jest jego immanentną częścią, nie powinniśmy używać terminu
„prawo etyczne”, a co za tym idzie, nie należy też stosować terminu „prawo bioetyczne”,
chyba że mamy na myśli odniesienie sensu largo. W niniejszej pracy nie będę posłu-
Biojurysprudencja
giwać się terminem „prawo bioetyczne”, ale zastosuję pojęcia: „bioetyka”, „bioprawo”
i „biojurysprudencja”. W sformułowaniu „prawo bioetyczne” zaciera się bowiem różnica pomiędzy prawem a moralnością.
Czym jest biojurysprudencja? Termin „biojurysprudencja” wywodzi się z połączenia greckiego przedrostka bios – oznaczającego życie i łacińskiego słowa iurisprudentia
– wyrażającego wiedzę czy nawet mądrość prawniczą. Połączenie to stanowi tym samym nową dziedzinę jurysprudencji, nową gałąź prawoznawstwa. Biojurysprudencja
powstała pod wpływem wykorzystania odkryć biologicznych w celu sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia. Adekwatnie do trzech etapów życia człowieka, czyli
narodzin, życia i śmierci biojurysprudencja rozwinęła swoje działy, a są nimi: biojusgeneza, biojusterapia i biojustanatologia. Biojurysprudencja przede wszystkim jest
nauką dojrzałą. Jej przedmiot obejmuje opisy rodzajów sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, analizę tych opisów, oceny poszczególnych rodzajów tej ingerencji
i postulaty jej normowania bioprawem. Opisy tworzą ontologię biojurysprudencji, ich
analiza epistemologię, oceny aksjologię, a metody metodologię.
Należy zadać pytanie: jaka jest zasadnicza różnica między biojurysprudencją a bioprawem? Otóż bioprawo jest pojęciem wąskim w stosunku do biojurysprudencji, staje
się jej narzędziem, owocem myśli biojurysprudencji, gdyż bioprawo to przełożenie
myśli biojurysprudencji na prawo, to nurty biojurysprudencji przełożone na praktykę. Bioprawo to tworzenie, stosowanie, interpretowanie prawa zgodnie z nurtami
biojurysprudencji rozwiniętej dzięki bioetyce. Zarówno termin „biojurysprudencja”,
jak i termin „bioprawo” to pojęcia stworzone przez prawnika i filozofa – profesora Romana Tokarczyka, autora książki Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku.
Biojurysprudencja opiera się na założeniu poznawczym, że życie jest prewartoscią
i prenormą wszystkiego co istnieje. Jest prewartością, ponieważ ma wartość samoistną, pierwotną i fundamentalną. Biojurysprudencja zajmuje się ochroną życia, ochroną jego jakości. Dzisiejsze postępy nauk biologicznych przesuwają granice możliwości człowieka. Biojurysprudencja uważa życie za wartość najwyższą. Być może dzięki
temu w przyszłości zdominuje ona inne sfery prawa. W końcu fakt antropocentrycznego ustawienia życia człowieka nie jest przypadkowy. Biojusterapia opierając się na
życiu człowieka, tak samo jak biojusgeneza i biojustanatologia jest dziedziną szeroką.
Obejmuje mianowicie ochronę i podnoszenie jakości życia od narodzin aż do śmierci, obejmuje praktyczne zastosowanie psychiatrii, zagadnienia zapobiegania poczęciu,
sterylizacji, kastracji ludzi i zwierząt, narkomanię, alkoholizm, zakażenia wirusem
HIV, przeszczepy, transplantacje oraz homoseksualizm, biseksualizm i transseksualizm.
Nie sposób pominąć faktu, że unormowania bioprawa są wyrażone z jednej strony
obawą, z drugiej nadzieją. Regulacje prawne Unii Europejskiej zakazują klonowania,
ograniczają także możliwości legalnej modyfikacji genomu ludzkiego do medycznych
celów prewencyjnych, diagnostycznych i terapeutycznych. Jednak regulacje prawa
i orzeczenia sądowe w zakresie inżynierii genetycznej znajdują się dopiero na etapie
początkowym, choć rozwijają się szybko. Nieprzemyślane rozwiązania mogą, i jest to
bardzo prawdopodobne, przyczynić się do błędów, poprzez które powstanie albo większe cierpienie, albo brak jego wykluczenia. Prawodawstwo Unii Europejskiej ogranicza
51
Anna Kołaczko, Biojurysprudencja młodszą siostrą bioetyki
52
zakres prognozujących testów genetycznych do celów leczniczych i eksperymentów
naukowych. Prawo międzynarodowe zaleca prawną ochronę embrionu, interwencje
genetyczne zaś dopuszcza jedynie w celu poprawienia zdrowia przyszłego dziecka.
Etyka medyczna, po stwierdzeniu wadliwego kodu genetycznego, decyzję o usunięciu
ciąży pozostawia rodzicom. Według religii katolickiej zniszczenie embrionu równa się
wykonaniu wyroku śmierci. Nie jesteśmy w stanie obiektywnie przesądzić czy powstałe unormowania prawne dla bioprawa są słuszne, być może niektóre z nich są zbyt
restrykcyjne, albo wręcz przeciwnie – zbyt liberalne. Tematyka ingerencji w ludzkie
życie wciąż wywołuje dużo emocji. Człowiek kieruje się obawą, albo pragnieniami,
dawniej nieuchwytnymi, które dziś mają rację bytu.
Czy rozwój biojurysprudencji jest konieczny? Czemu służą rozważania o bioetyce?
Czemu służą ingerencje w naturalne procesy życia?
Można zastanawiać się – na gruncie świeckim i religijnym – czy sztuczna ingerencja w naturalne procesy życia jest dobra czy zła. Niezależnie jednak od tego, czy
rozważamy moralność przedmiotu biojurysprudencji na gruncie świeckim czy religijnym, powinniśmy unikać uogólnień, a myśleć w formie kazuistycznej. Wspólnym
mianownikiem tych rozważań jest oczywista prawda o ludzkim pragnieniu szczęścia.
Aby zbliżyć się do niego, proponujemy ulepszenie dzieła natury, czy inaczej, poprawianie Pana Boga.
Rozwój biotechnologii otwiera Nową Erę, nie tylko nauki, ale i religii, dotychczasowe systemy odniesienia stają się nieaktualne, ludzie potrzebują nowej przestrzeni.
Genetyka godzi w naturalistyczne prawo do życia, stawiając granice buduje nową
przyszłość. Oby wyszło to nam na zdrowie.
O tym, czy rozwój terapii genetycznej ogranicza cierpienie przekonają się następne
pokolenia. Jednak bądźmy realistami: errare humanum est, albo – jak twierdzi Marie
von Ebner-Eschenbach – pokornie stwierdźmy naszą ludzką niedoskonałość ujmując
to w słowa: „Jak bardzo trzeba być mądrym, by zawsze być dobrym”. Realnie patrząc,
ludzkość musi ponieść ofiarę niedoskonałych decyzji, które są nieuniknione, a zadaniem biojurysprudencji i bioetyki jest szukanie mądrości. Marzeniem ludzkości jest
osiągnięcie takiego stanu, w którym staniemy się nieśmiertelni. Jednak owca Dolly
zmarła... Ten fakt pokazuje jak bardzo jesteśmy daleko od nieśmiertelności. Ingerencja
w naturalne procesy życia służy budowaniu szczęśliwszego świata, pytanie tylko czy jesteśmy w stanie go zbudować. Osiągnięciu tego stanu sprzyjałyby bardziej powszechna
miłość i współczucie.
Kanwą niniejszej pracy jest życie ludzkie w świetle biojurysprudencji, nowego nurtu prawa, uważającego życie ludzkie za podstawę, rdzeń, istotę i epicentrum organizowania rzeczywistości.
Prawo jest dla ludzi, prawo walczy o prawdę, szuka mądrości, ale właśnie to samo
prawo często spycha wartość człowieka na margines. Człowiek nie jest głównym podmiotem prawa, gdyż drugi człowiek antagonistycznie ogranicza jego wolność.
Nie do zaprzeczenia jest fakt, że nieuregulowana materia, będąca zdrowiem i życiem nie przyniesie dobrych owoców, że nieograniczony popęd naukowców musi znaleźć ujście w optymalnych rozwiązaniach systemowych, że chaos nie doprowadzi do
szczęścia, że potrzeba „poukładania” materii biojurysprudencji nieuchronnie nagli.
Biojurysprudencja
Profesor Roman Tokarczyk, autor książki Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI
wieku siłą słowa walczy o to, aby życie i zdrowie ludzkie uczynić prawdą nadrzędną,
ustanowić jądrem w systematyce prawa.
W ostatnich latach mieliśmy okazję obserwować raczkującą debatę z dziedziny życia i zdrowia ludzkiego, dotyczącą zmiany bądź ustąpienia dotychczasowych uregulowań ze sfery życie–śmierć. Obserwowaliśmy rozbieżne wypowiedzi mówiące „tak”
lub „nie” rozwojowi nauki medycznej. Bez przeszkód, na podstawie palących nadal
problemów należy zadać pytania, do których sprowadza się dyskusja wtajemniczonych
mniej lub bardziej rozmówców: czy życie ludzkie jest wartością indywidualną czy powszechną i gdzie leży granica ludzkiej wolności. Od razu nasuwa się kolejne pytanie:
czy pojedynczy człowiek może decydować o losach innych, czy nie ogranicza to praw
jednostki? Mam tu na myśli odgórne wstrzymanie rozwoju postępującej coraz bardziej
biotechnologii. Czy ewolucja homo sapiens już się zakończyła? Czy może dopiero rozpoczęła? Do tego zagadnienia postaram się odnieść w mojej pracy, traktując współczesny rozwój medycyny jako punkt wyjścia do rozwoju ludzkiego gatunku.
Posłannictwo biojurysprudencji w świecie
Olga Garbacka
absolwentka UMCS w Lublinie
Olga Garbacka, Posłannictwo biojurysprudencji w świecie
Tytuł artykułu pochodzi o redaktorów Księgi; pierwodruk:
http://rtokarcz.nazwa.pl/masz.html
54
Biojurysprudencja jest to ważna dziedzina nauki dla współcześnie kształcących się
prawników. Nauka ta ma ścisłe związki z filozofią i moralnością, które powinny mieć
związek z obecnie funkcjonującym oraz ze współcześnie tworzonym prawem. Prawo
powinno chronić życie, pomagać poprawiać jego jakość. Nie może natomiast zezwalać
na nienaturalne sposoby jego przerywania, tj. aborcję, eutanazję, karę śmierci. Każdy
człowiek niezależnie od zawodu jaki wykonuje powinien traktować życie jako wartość
najwyższą, a prawo naturalne stawiać ponad prawem stanowionym. Dla ludzi wierzących bowiem życie jest darem od Boga, którego człowiek odbierać sobie ani innym
nie może, i to niezależnie od tego, jaką religię wyznajemy, ponieważ wszystkie religie
świata sprzeciwiają się nienaturalnej śmierci.
Śmierć była tematem rozważań filozofów i ludzi nauki od czasów najdawniejszych.
Seneka Młodszy – „Śmierć nie jest złem, a jedynie prawem obowiązującym cały rodzaj
ludzki”; Konfucjusz – „Jeśli dotąd nie znamy życia, jakże możemy znać śmierć”; Horacy – „Śmierć jednakowo zbiera swoje żniwo w chatach biedaków i pałacach królów”;
Walter Flex – „Bóg widzi śmierć inaczej niż my. My widzimy ją jako ciemny mur.
Bóg – jako bramę”; Léon-Joseph Suenens – „Chrześcijanin musi być w każdej chwili
gotów na dwie rzeczy: na przyjęcie Komunii Świętej i na śmierć”; George Santayana –
„Dla człowieka który spełnił swoje naturalne obowiązki, śmierć jest naturalna i mile
widziana jak sen”.
Profesor R. A. Tokarczyk w swojej publikacji Biojurysprudencja. Podstawy prawa
dla XXI wieku podkreśla, że życie ludzkie to szczególna wartość (prenorma), którą
należy chronić. Ważne jest, aby zostało to zauważone przez legislatorów i polityków
tworzących prawo.
W moim odczuciu obecnie zbyt duży nacisk kładzie się na wymyślanie sposobów,
sytuacji i usprawiedliwień dla doprowadzania do nienaturalnej śmierci, obchodzenie
przepisów chroniących życie. Nauka i technika nie powinny koncentrować się na wymyślaniu nowych sposobów zabijania i udoskonalaniu współcześnie istniejących metod eutanazji, kary śmierci czy aborcji. Media nie powinny aprobować i upubliczniać
(a czasem wręcz lansować) nagrań, na których jest pokazywana eutanazja – jest to
zjawisko bardzo szkodliwe społecznie. Nauka i technika powinny przyczyniać się do
poprawy ludzkiego życia i zdrowia, a nie na tym, w jaki sposób je unicestwiać. Zamiast
zastanawiać się nad tym jak w „humanitarny” sposób odebrać komuś życie, należy ro-
Biojurysprudencja
bić wszystko, aby było ono godne, a przede wszystkim nie pozbawione opieki i poszanowania od momentu poczęcia do naturalnej śmierci – i to bez względu na stan zdrowia, rasę, płeć, status społeczny lub inne uwarunkowania polityczne czy kulturowe.
Takie właśnie zadanie stawia przed moim pokoleniem współczesny świat, a w wytyczeniu przyszłych działań ukierunkowuje między innymi biojurysprudencja.
Бioюриспрудeнцiя – нoвий нaпрям
в cучаcнiй нaуцi прaвa
Oлeкcaндp Mepeжкo
Uniwersytet w Kijowie, Ukraina
Oлeкcaндp Mepeжкo, Бioюриспрудeнцiя – нoвий нaпрям в cучаcнiй нaуцi прaвa
Przedruk tekstu Aleksandra Mereżko,
„Juridiczeskij Żurnał” 2008, nr 1, s. 135–136
56
В останні десятиліття у тих, хто спостерігає за розвитком сучасної науки
права, могло скластися враження, що в цій науці бракує нових оригіналь­них
ідей і методів дослідження матерії права. Іноді навіть видавалося, що в XX столітті було в основ­ному вичерпано творчий потенціал науки права і що в XXI
навряд чи з’являться нові впливові те­оретичні концепції, які зможуть конкурувати з го­ловними досягненнями юридичної думки минуло­го століття.
На щастя, це тимчасове затишшя стало лише прологом до нового етапу
стрімкого розвою філо­софії та теорії права. Найбільш яскравим прикла­дом
цього є оригінальний напрям науки права, який отримав досить незвичну назву
– біоюриспруденція. Цей напрям можна також із цілковитою підставою назвати
теорією епохи постмодерну, оскільки вона виходить за межі таких традиційних
теорій права епохи модерна, як позитивізм і юснатуралізм. Біоюриспруденцію
можна також назва­ти біоцентричною концепцією права, оскільки її центральним елементом, який визначає загальний образ права, є життя.
Справжнім творцем теорії біоюриспруденції є відомий польський вчений,
філософ права, про­фесор Університету імені Марії Кюрі-Складовської (м. Люб­
лін) Роман Токарчик, який виклав те­оретичні основи біоюриспруденції в свої
книзі Закони народження, життя і смерті. Основи біоюриспруденції.
Саму назву «біоюриспруденція» професор То­карчик створив на базі грецького слова bios, що означає життя і латинського слова iurisprudentia, який означає
знання, мудрість права. Ця наз­ва нового напряму юриспруденції (науки права)
вказує, на думку професора Токарчика, на її зв’язок не тільки з наукою права,
але й також з біологією, біотехнікою і біомедициною в тих їх частинах, які безпосередньо стосуються життя лю­дини та природи.
Професор Токарчик будує засади біоюриспруденції та біоправа на низці наступних тез і гіпотез, яка виражають суть цього наукового напряму.
Теза перша. Життя, особливо життя людини та природи, визначає найглибший сенс предмета юриспруденції та предмета права.
Гіпотеза перша. Розвиток юриспруденції та пра­ва в їх найглибшому сенсі визначався в принципі на­т уральними процесами життя людини та природи.
Biojurysprudencja
Теза друга. Сучасний розвиток біологічних на­ук (біотехнологій), які використовуються в біомедицині, полягає значною мірою в штучному втручанні
в природні (натуральні) процеси життя.
Гіпотеза друга. Наслідки штучного втручання біотехнології, біотехніки та
біомедицини в при­родні процеси життя, які розглядає юриспру­денція, визначають контури предмета біоюриспруденції, а в практиці створення та застосування пра­ва – контури предмета біоправа.
Теза третя. Тенденції розвитку біотехнології, біотехніки і біомедицини вказують на поступове розширення сфери їх штучного втручання в при­родні процеси життя.
Гіпотеза третя. Розширення сфери штучного втручання в природні процеси життя означає падіння значення традиційної юриспруденції і тра­диційного
права при одночасному посиленню значення біоюриспруденції та біоправа.
Теза четверта. Наслідки штучного втручання в природні процеси життя піддаються різним оцінкам, насамперед оцінкам релігійним, мораль­ним та юридичним.
Гіпотеза четверта. Релігійні, моральні та юри­дичні оцінки наслідків штучного втручання в природні процеси життя в сенсі компаративісти­ки становлять
важливий складник предмета біою­риспруденції, які мають істотний вплив на
прак­тику створення та застосування біоправа.
Теза п’ята. З різноманітних оцінок штучного втручання в природні процеси
життя випливає пе­реконання, що не все те, що є технічно можливим, повинно
бути морально припустимим.
Гіпотеза п’ята. Переконання, що не все те, що є технічно можливим, повинно
бути морально при­пустимим створює аксіологічні рамки для практи­ки створення та застосування біоправа.
Теза шоста. На відміну від спекулятивності де­яких напрямів традиційної
біології, техніки і ме­дицини, сучасна біотехнологія, біотехніка і біомедицина мають цілком практичний характер.
Гіпотеза шоста. Наслідком практичного характеру біології, біотехніки і біомедицини в юриспруденції та праві є рішуче практична орієнтація біоюриспруденції і біоправа.
Теза сьома. Важко переоцінити і навіть передба­чити всі дуже серйозні наслідки штучного втру­чання в природні процеси життя.
Гіпотеза сьома. Урахування наслідків штучного втручання в природні процеси життя може озна­чати необхідність повної переорієнтації напряму розвитку юриспруденції, так само як і засад ство­рення і застосування права.
Зазначимо, що остання гіпотеза професора Токарчика має на увазі можливість і необхідність суттєвого перегляду ключових понять та інсти­т утів права,
які, по суті, залишалися без зміни з часів римського права. Можна навіть сказати, що професор Токарчик у вигляді вартості життя знайшов ту точку опори,
яка може перевернути на­уку права.
Немає сумніву в тому, що біоюриспруденпія мог­ла з’явитися лише як міждисциплінарна теорія, що вимагало енциклопедичних і глибоких знань з бо­ку
57
Oлeкcaндp Mepeжкo, Бioюриспрудeнцiя – нoвий нaпрям в cучаcнiй нaуцi прaвa
58
її творця, який мусив охопити підстави не тіль­ки права, біології та медицини,
але й також таких наук, як генетика, етнографія, антропологія, куль­т урологія,
сексологія, євгеніка, екологія тощо.
У цьому сенсі виникнення біоюриспруденції під­твердило тезу про те, що
справжні наукові відкрит­тя і прориви можуть мати місце лише на перех­ресті
різних наук.
На нашу думку, біоюриспруденція суттєво змі­нила головний ракурс науки
права, поставивши на центральне місце не норму права, як це робить позитивізм, навіть не природу людини, як пропо­нує юснатуралізм, а життя в цілому,
життя як найвищу соціальну вартість. Саме життя є тією «тотальністю», в якому розкривається справжній зміст права, а також проблематики людини і суспільства.
Варто також звернути уваги на те, що біоюрисп­руденція відкриває нові
можливості для науки міжнародного права, в рамках якої вже сьогодні можна
знайти елементи, які дозволяють говорити про суттєвий міжнародно-правовий сегмент біоюриспруденції. Йдеться, зокрема, про такі галузі міжнародного
права, як міжнародний захист прав людини та міжнародне екологічне право.
Крім то­го, на сьогоднішньому порядку денному стоїть на­гальне питання про
розробку і прийняття універ­сальної міжнародної конвенції, присвяченої прин­
ципам міжнародного біоправа. Словом, створення міжнародного біоправа могло б стати логічним кроком подальшого розвитку біюриспруденції та біоправа.
Стосовно теорії біоюриспруденції професора Токарчика залишається лише
додати, що він го­т ує до друку англомовний варіант своєї книги, яка стане важливою науковою подією в англомовній науці права.
Aleksander Mereżko
Uniwersytet w Kijowie, Ukraina
Tłumaczenie z języka ukraińskiego artykułu pod tym samym tytułem zamieszczonego w: „Juridiczeskij Żurnał”
2008, nr 1, s. 135–136
Przez ostatnie dziesięciolecia ci, którzy obserwują rozwój współczesnych nauk
prawnych, mogli odnieść wrażenie, że w naukach tych brakuje nowych oryginalnych
idei i metod badania materii prawa. Niekiedy nawet wydawać by się mogło, że w XX
wieku wyczerpano właściwie twórczy potencjał nauk prawnych i że wątpliwe jest, aby
w XXI powstały nowe wpływowe koncepcje teoretyczne, które mogłyby konkurować
z głównymi osiągnięciami myśli prawnej ubiegłego stulecia.
Na szczęście, ten tymczasowy zastój stanowił jedynie wstęp do nowego, prężnego
rozwoju filozofii i teorii prawa. Najlepszym tego przykładem jest oryginalny kierunek
nauk prawnych, który nosi dość niezwykłą nazwę – biojurysprudencja. Istnieją wszelkie podstawy, aby można było nazwać ten kierunek teorią epoki postmodernizmu, ponieważ wykracza on poza granice takich tradycyjnych teorii prawnych epoki modernizmu, jak pozytywizm i jusnaturalizm. Biojurysprudencja może także być nazwana
biocentryczną koncepcją prawa, ponieważ centralnym jej elementem, wyznaczającym
ogólny obraz prawa, jest życie.
Rzeczywistym twórcą teorii biojurysprudencji jest znany polski naukowiec, filozof
prawa, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (Lublin) Roman Tokarczyk,
który przedstawił podstawy teoretyczne biojurysprudencji w swojej książce Prawa narodzin, życia i śmierci. Podstawy biojurysprudencji.
Nazwę „biojurysprudencja” profesor Tokarczyk utworzył, wykorzystując greckie
słowo bios oznaczające życie oraz łacińskie słowo iurisprudentia oznaczające wiedzę,
prawniczą mądrość. Ta nazwa nowego kierunku jurysprudencji (nauki prawnej) wskazuje, zdaniem profesora Tokarczyka, na jej związek nie tylko z naukami prawnymi, ale
także z biologią, biotechniką oraz biomedycyną w aspektach dotyczących bezpośrednio życia człowieka i natury.
Profesor Tokarczyk buduje zasady biojurysprudencji i bioprawa na podstawie następujących tez i hipotez, które stanowią istotę tego kierunku naukowego.
Teza pierwsza. Życie, a w szczególności życie ludzkie, wyznacza najgłębszy sens
jurysprudencji oraz prawa.
Hipoteza pierwsza. Rozwój jurysprudencji oraz prawa w ich najgłębszym sensie
wyznaczany jest w zasadzie przez naturalne procesy życia człowieka i natury.
Biojurysprudencja
Biojurysprudencja nowym kierunkiem
w naukach prawnych
59
Aleksander Mereżko, Biojurysprudencja nowym kierunkiem w naukach prawnych
60
Teza druga. Współczesny rozwój wykorzystywanych w biomedycynie nauk biologicznych (biotechnologii) polega w znacznej mierze na sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe.
Hipoteza druga. Rozpatrywane przez jurysprudencję skutki sztucznej ingerencji
biotechnologii, biotechniki oraz biomedycyny w naturalne procesy życiowe, wyznaczają zakres działania biojurysprudencji, a w praktyce utworzenia i stosowania prawa
– zakres działania bioprawa.
Teza trzecia. Tendencje rozwoju biotechnologii, biotechniki i biomedycyny wskazują na postępujące rozszerzenie sfery ich sztucznej ingerencji w naturalne procesy
życiowe.
Hipoteza trzecia. Rozszerzenie sfery sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe oznacza upadek tradycyjnej jurysprudencji i tradycyjnego prawa przy jednoczesnym wzroście znaczenia biojurysprudencji oraz bioprawa.
Teza czwarta. Skutki sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe poddawane
są różnym ocenom, przede wszystkim ocenom religijnym, moralnym oraz prawnym.
Hipoteza czwarta. Religijne, moralne oraz prawne oceny skutków sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe w sensie komparatywistyki stanowią ważny składnik przedmiotu biojurysprudencji, mający istotny wpływ na stworzenie i zastosowanie
bioprawa.
Teza piąta. Z różnorodnych ocen sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe
wynika przekonanie, że nie wszystko to, co jest technicznie możliwe, powinno być
moralnie dopuszczalne.
Hipoteza piąta. Przekonanie, że nie wszystko to, co jest technicznie możliwe, powinno być moralnie dopuszczalne, tworzy aksjologiczne ramy dla utworzenia i zastosowania bioprawa.
Teza szósta. W odróżnieniu od spekulatywności niektórych kierunków tradycyjnej
biologii, techniki i medycyny, współczesna biotechnologia, biotechnika i biomedycyna
mają całkowicie praktyczny charakter.
Hipoteza szósta. Skutkiem praktycznego charakteru biologii, biotechniki i biomedycyny w jurysprudencji oraz prawie jest zdecydowanie praktyczna orientacja biojurysprudencji i bioprawa.
Teza siódma. Ciężko jest przecenić i nawet przewidzieć wszystkie bardzo poważne
skutki sztucznej ingerencji w naturalne procesy życiowe.
Hipoteza siódma. Wzięcie pod uwagę skutków sztucznej ingerencji w naturalne
procesy życiowe może oznaczać konieczność całkowitego przeorientowania kierunku
rozwoju jurysprudencji, podobnie jak i zasad tworzenia i stosowania prawa.
Należy zaznaczyć, że ostatnia hipoteza profesora Tokarczyka bierze pod uwagę
możliwość i konieczność dokładnego przejrzenia pojęć i instytutów prawa, które pozostają właściwie niezmienione od czasów prawa rzymskiego. Można nawet powiedzieć, że profesor Tokarczyk w wartości życia znalazł ten punkt oparcia, który może
odwrócić nauki prawne.
Nie ma więc wątpliwości, że biojurysprudencja mogła powstać jedynie jako teoria
interdyscyplinarna, co wymagało od jej twórcy obszernej wiedzy encyklopedycznej,
konieczności opanowania podstaw nie tylko prawa, biologii i medycyny, ale także ta-
Biojurysprudencja
kich nauk jak genetyka, etnografia, antropologia, kulturologia, seksuologia, eugenika
itp. W tym sensie powstanie biojurysprudencji potwierdziło tezę, że prawdziwe nau­
kowe odkrycia i skoki mogą powstać jedynie na skrzyżowaniu różnych nauk.
Moim zdaniem, biojurysprudencja istotnie zmieniła główną perspektywę nauk
prawnych, stawiając na pierwszym miejscu nie normę prawną, jak to czyni pozytywizm, nawet nie istotę człowieka, jak proponuje jusnaturalizm, ale życie jako całość,
życie jako najwyższą wartość społeczną. Samo życie stanowi tę „totalność”, w której
zawiera się prawdziwy sens prawa, a także problematyka człowieka i społeczeństwa.
Warto także zwrócić uwagę na to, że biojurysprudencja otwiera nowe możliwości
dla prawa międzynarodowego, w ramach której już dziś można odnaleźć elementy
pozwalające mówić o znaczącym międzynarodowo-prawnym segmencie biojurysprudencji. Mowa zwłaszcza o takich gałęziach prawa międzynarodowego, jak międzynarodowa obrona praw człowieka oraz międzynarodowe prawo ekologiczne. Poza tym
w chwili obecnej aktualna jest kwestia opracowania i przyjęcia uniwersalnej międzynarodowej konwencji poświęconej zasadom międzynarodowego bioprawa. Jednym
słowem, stworzenie międzynarodowego bioprawa mogłoby stać się logicznym krokiem na drodze dalszego rozwoju biojurysprudencji oraz bioprawa.
Jeśli chodzi o teorię biojurysprudencji profesora Tokarczyka, pozostaje jedynie dodać, że przygotowuje on do druku anglojęzyczną wersję swojej książki, która będzie
ważnym wydarzeniem naukowym w prawie anglojęzycznym.
Biojurysprudencja ważną refleksją
nad prawem
Paweł Łabieniec
Uniwersytet Łódzki
Paweł Łabieniec, Biojurysprudencja ważną refleksją nad prawem
Recenzja książki R. Tokarczyka Biojurysprudencja. Podsta­
wy prawa dla XXI wieku, Lublin 2008 – opublikowana w:
„Prawo i Medycyna” 2007–2008. Tytuł tekstu pochodzi
od redaktorów Księgi
62
Nowa książka profesora Romana Tokarczyka opublikowana właśnie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie stanowi podsumowanie
kilkunastoletnich zabiegów autora o wyodrębnienie biojurysprudencji jako autonomicznej dyscypliny badawczej w ramach szeroko pojętego prawoznawstwa. Roman
A. Tokarczyk jest najaktywniejszym propagatorem tej idei w Polsce. Poświęcił jej
w ostatnim dziesięcioleciu kilkanaście publikacji krajowych i zagranicznych, wśród
nich bardzo poczytną i wysoko cenioną książkę Prawa narodzin, życia i śmierci, która
doczekała się ośmiu wydań. W pracy Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku Tokarczyk stawia tezę, że nadszedł już czas, by biojurysprudencja została uznana
nie tylko za w pełni samodzielną dyscyplinę badawczą, ale wręcz za dyscyplinę, która
„kładzie podwaliny myślowe do praktyki tworzenia i stosowania prawa”.1
Recenzowana praca jest zwięzła, liczy niewiele ponad sto stron. Składa się z czterech rozdziałów oraz zakończenia zatytułowanego Pro futuro. Jest zaopatrzona we
Wprowadzenie autorstwa Stefana Symotiuka oraz indeks nazwisk. Warto podkreślić bardzo staranną stronę edytorską książki (co nadal nie jest w Polsce powszechne
w odniesieniu do prac naukowych) oraz fakt, że została opublikowana jednocześnie
w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej.
Rozdział pierwszy zawiera charakterystykę przedmiotu biojurysprudencji, na który składają się nazwa, ontologia, aksjologia, epistemologia i metodologia. Etymologia
nazwy omawianej dyscypliny badawczej wskazuje na życie jako przedmiot biojurysprudencji, element -jus- określa przedmiot formalny (aspekt) – prawo. Biojurysprudencja jest zatem wiedzą (lub nawet mądrością) prawniczą nakierowaną na poznanie
życia, zwłaszcza życia człowieka. Ze względu na potrzebę rozróżnienia trzech istotnych etapów życia, które wzbudzają szczególne zainteresowanie biojurysprudencji,
Tokarczyk odróżnia trzy jej działy: biojusgenezę (badającą początki życia ludzkiego od
poczęcia do narodzin), biojusterapię (ogarniającą rozległą problematykę ochrony życia i podnoszenia jego jakości od narodzin aż do śmierci) i biojustanatologię (interesu1
R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii
Curie-Skłodowskiej, Lublin 2008, s. 101.
Ibidem, s. 9–11.
Ibidem, s. 18–19.
4
Ibidem, s. 27–28.
Biojurysprudencja
jącą się normowaniem końca życia człowieka).2 W polu zainteresowania tak pojmowanej dyscypliny badawczej znajdują się wzbudzające silne kontrowersje zagadnienia
inżynierii genetycznej, klonowania istot ludzkich, eugeniki, sztucznie wspomaganych
technik zapłodnienia i narodzin, diagnostyki prenatalnej (biojusgeneza), transplantacji niektórych komórek, tkanek i całych organów, pewne formy seksualności, zwłaszcza homoseksualizm, biseksualizm i transseksualizm, zagadnienia narkomanii, alkoholizmu, zakażenia wirusem HIV, sterylizacji, kastracji, szereg zagadnień psychiatrii
(biojusterapia), wreszcie eutanazji, aborcji, samobójstwa, zabijania w stanie wyższej
konieczności lub obrony koniecznej, wykonywania kary śmierci (biojustanatologia).
Wymienione zagadnienia są analizowane w aspekcie normatywnym z uwzględnieniem wątku moralnego, religijnego a zwłaszcza prawnego nazywanego przez autora
bioprawem (prawem życia). Zdaniem Romana Tokarczyka najpełniejszym wyrazem
każdej z dziedzin biojurysprudencji w zakresie bioprawa są trzy prawa podmiotowe
przypisane odpowiednio biojusgenezie (prawo do narodzin), biojusterapii (prawo do
życia) i biojustanatologii (prawo do śmierci).
Ontologia biojurysprudencji poszukuje odpowiedzi na pytanie o istotę życia. Chodzi tu zarówno o odkrycie warstw egzystencji człowieka (życie cielesne, psychiczne,
duchowe, społeczne, życie publiczne, prywatne i intymne), jak i zakresu czasowego
życia (kiedy się rozpoczyna życie człowieka i jaki moment może być uznany za jego
kres). Tak pojmowana ontologia biojurysprudencji musi zająć stanowisko wobec złożonych problemów metafizycznych podejmowanych przez filozofię, religię i naukę.
W epistemologii biojurysprudencji kluczową rolę odgrywa założenie poznawcze,
że życie jest prewartością i prenormą wszystkiego, co istnieje, w tym prawa. Taki punkt
wyjścia zbliża epistemologię biojurysprudencji do teorii prawa naturalnego. Tokarczyk dostrzega jednak istotną różnicę między tymi dyscyplinami. O ile teorie prawa
naturalnego kładą nacisk na poznanie filozoficzne, zwłaszcza spekulatywne, o tyle biojurysprudencja opiera swoje poznanie głównie na rezultatach odkryć naukowych.3
Istotnym narzędziem poznawczym biojurysprudencji jest komparatystyka i to zarówno komparatystyka prawnicza zajmująca się porównywaniem rozwiązań prawnych
stosowanych w różnych systemach prawnych, jak i komparatystyka kulturowa porównująca podejście do zagadnień biojurysprudencji w różnych kulturach.
Bardzo istotnym składnikiem biojurysprudencji jest jej aksjologia. Zdaniem Tokarczyka kluczową rolę odgrywa w niej prewartość życia. Jest to zarazem wartość najwyższa, pierwotna, podstawowa i oczywista sama w sobie. Jako taka jest podstawą
innych wartości prawa jak sprawiedliwość, słuszność, porządek i innych. Taka pozycja
życia pośród innych wartości relewantnych prawnie decyduje – zdaniem Tokarczyka
– o kluczowej roli biojurysprudencji wśród nauk prawnych. Zarazem dzięki takiemu
charakterowi życia jako prewartości biojurysprudencja uchyla się od zarzutu popełniania błędu naturalistycznego.4 Biojurysprudencja musi zająć stanowisko wobec opozycji między postawą antropocentryczną, dominującą w kulturze Zachodu a postawą
biocentryczną – mającą swe korzenie w religiach Dalekiego Wschodu, zwłaszcza hin2
3
63
Paweł Łabieniec, Biojurysprudencja ważną refleksją nad prawem
duizmie i buddyzmie, ale reprezentowaną również między innymi przez etykę „szacunku dla wszelkiego życia” Alberta Schweitzera. Różnica między tymi stanowiskami
sprowadza się do kwestii, czy wartością podstawową jest jedynie życie człowieka, czy
też równą wartość ma życie zwierząt, a nawet wszelkich organizmów żywych.
Z metodologicznego punktu widzenia biojurysprudencję należy zaliczyć do nauk
społecznych. Z tego względu za właściwe metody badawcze stosowane na jej gruncie uznać należy – zdaniem autora – metody nauk społecznych: logiczną, opisową,
filologiczną, genetyczną, statystyczną, porównawczą. Ze względu na ścisłe związki
biojurysprudencji z naukami biologicznymi i medycznymi z jednej strony, a bioetyką i jurysprudencją z drugiej, biojurysprudencja sięga również po metody badawcze
właściwe dla tych dyscyplin. Specyficzny charakter mają stosowane na gruncie badań
biojurysprudencji. Dopełnieniem charakterystyki metodologicznej omawianej dziedziny badawczej jest analiza rodzajów wypowiedzi, które na jej gruncie są formułowane. Są to wypowiedzi opisowe, oceniające, powinnościowe (dyrektywy) i dokonawcze
(performatywy).
Kluczowe znaczenie w koncepcji biojurysprudencji odgrywa teza, że z życia człowieka, jako prenormy, wynika czteropoziomowa struktura normatywności, będącej
podstawą bioprawa. Na szczeblu pierwszym pojawiają się oceny pewnych sytuacji dokonywane w oparciu o rozumne kryteria. Na szczeblu drugim na podstawie tych ocen
formułowane są normy ogólne wskazujące powinne zachowania w całych kategoriach
spraw. Na szczeblu trzecim dokonuje się uogólnienia tych norm doprowadzając je do
postaci zasad. Na szczeblu czwartym konstruowane są jeszcze bardziej ogólne teorie
normatywne spajające w jedno zidentyfikowane na niższych szczeblach normy i zasady. Na dwóch pierwszych poziomach metodą znajdującą zastosowanie jest kazuistyka,
która jest rozumiana jako metoda analizowania i rozstrzygania poszczególnych spraw
poprzez interpretowanie zasad i teorii normatywnych w kontekstach ich okoliczności. Na tym poziomie szerokie zastosowanie znajduje również analogia i paradygmat.
Pierwsza z tych metod polega na analizie i kwalifikowaniu określonej postawy w kontekście wcześniejszych podobnych spraw, druga natomiast odwołuje się do ogólnych
zasad, które są aplikowane do konkretnego przypadku.5
Rozdział drugi przedstawia ontologię, epistemologię, aksjologię i metodologię
biojurysprudencji na tle głównych nurtów prawoznawstwa. Zdaniem R. Tokarczyka
teorie prawa natury są najbardziej zbliżone do założeń biojurysprudencji. Dotyczy to
zwłaszcza warstwy ontologicznej i aksjologicznej. Natomiast metodologia teorii prawnonaturalnych posługuje się metodą racjonalnej dedukcji, często spekulatywnej, podczas gdy biojurysprudencja posługuje się szerokim wachlarzem metod badawczych
jurysprudencji, które służą poznaniu prewartości i prenormy życia i bioprawa.6 Związki biojurysprudencji z pozytywizmem prawniczym są znacznie węższe. Dyscyplina ta
posługuje się oczywiście metodami badawczymi stosowanymi przez pozytywistyczną
jurysprudencję do badania prawa pozytywnego, jako że bioprawo jest również prawem
pozytywnym. Tym, co biojurysrudencję różni od pozytywistycznego prawoznawstwa
jest podejście do relacji między prawem a moralnością. O ile dla epistemologii pozyty Ibidem, s. 33–42.
Ibidem, s. 47.
5
64
6
Ibidem, s. 57.
7
Biojurysprudencja
wizmu prawniczego w różnych jego postaciach charakterystyczne jest akceptacja tezy
o oddzieleniu prawa od moralności, o tyle biojurysprudencja tezę tę odrzuca opowiadając się zdecydowanie za głoszoną przez teorie prawa naturalnego zasadą niezbędnej
zgodności prawa i moralności jako warunku uznania wiążącej mocy normy prawnej.
Podobnie do realizmu prawnego biojurysprudencja odwołuje się do badań socjologicznych i psychologicznych, poszukuje poznania żywego prawa ze świadomością, że
zarówno prawodawca jak i sędzia spełniają rolę inżyniera społecznego. Jednak najważniejszym czynnikiem przejmowanym przez biojurysprudencję z metodologii realizmu
prawniczego jest zdrowy rozsądek (common sense) i intuicja jako metody najbardziej
empiryczne i pragmatyczne, przydatne w praktyce prawnej.7 Związki biojurysprudencji z innymi nurtami prawoznawstwa (hermeneutyką prawniczą, analityczną filozofią
prawa, teorią argumentacji, retoryką prawniczą, proceduralną teorią sprawiedliwości,
ekonomiczną analizą prawa) są – zdaniem R. Tokarczyka – zdecydowanie słabsze.
Rozdział trzeci przedstawia rolę mądrości w poznaniu teoretycznym i praktycznym, a w szczególności jej rolę w prawie. R. Tokarczyk sięga do starożytnej i nowożytnej tradycji filozoficznej, a także filozofii pozaeuropejskiej (zwłaszcza chińskiej i hinduskiej). Swoje rozważania opiera jednak w dużej mierze na dziele J. Bocheńskiego OP
Podręcznik mądrości tego świata (Kraków 1994). Biojurysprudencja jest tu przedstawiona jako sztuka rozwiązywania praktycznych problemów w oparciu o generalne
wskazania moralności i religii rozpatrywane jednak w sposób zindywidualizowany.
Ostatni rozdział opisuje związki biojurysprudencji i bioprawa z dziedzinami pokrewnymi: biotechnologią, biomedycyną, bioterapią, bioantropologią, biopsychologią,
a przede wszystkim swą „starszą siostrą” – bioetyką. R. Tokarczyk wyraża pogląd, że
powstanie i rozwój bioetyki pobudziły powstanie i rozwój biojurysprudencji. Związki
między tymi dyscyplinami są oczywiste, wszak biojurysprudencja poszukuje odpowiedzi na stawiane w jej ramach pytania o treść bioprawa w oparciu o rozstrzygnięcia
etyczne, uwzględniające (lub nie uwzględniające w zależności od opcji) także religijny
punkt widzenia.
Recenzowana praca stanowi pierwszą w Polsce próbę metodologicznej charakterystyki biojurysprudencji i to już decyduje o jej wartości. Mamy tu prezentację nowej dyscypliny badawczej na bardzo szerokim tle dyscyplin pokrewnych. Podstawowa
teza książki mówiąca o samodzielności biojurysprudencji jako dziedziny badań, może
budzić pewne wątpliwości, ale ostatecznie jej uznanie zależy od tego, jakie kryteria
zostaną uwzględnione przy ocenie, czy dana dziedzina badań dostatecznie się usamodzielniła. Jest to w dużej mierze sprawa konwencji. Warta zaaprobowania i podkreślenia jest teza autora, że prawo do życia stanowi prewartość i prenormę porządku
prawnego i życia społecznego, a systematyczna refleksja nad zagadnieniami składającymi się na przedmiot bioetyki i biojurysprudencji jest bardzo potrzebna, zwłaszcza
w czasach, gdy fundamentalne kwestie życia społecznego rozstrzygane są raczej za
pomocą manipulacji niż w oparciu o wynik rzetelnego, prowadzonego fair dyskursu.
Pojawia się również szereg pytań dotyczących zagadnień, o których traktuje recenzowana książka. Czy przedstawiona przez R. Tokarczyka dyscyplina badawcza, koncen-
65
Paweł Łabieniec, Biojurysprudencja ważną refleksją nad prawem
trująca się na poszukiwaniu odpowiedzi o właściwy sposób regulowania kluczowych
momentów ludzkiego życia jest rzeczywiście częścią jurysprudencji pojmowanej jako
ogólna refleksja nad prawem czy może raczej jest częścią dynamicznie rozwijającej się
legisprudencji – nauki o tworzeniu prawa. Oczywiście odpowiedź na to pytanie zależy
w dużej mierze od tego, w jaki sposób zostanie ustalona relacja między jurysprudencją
a legisprudencją.
Do najbardziej kontrowersyjnych tez stawianych przez autora recenzowanej pracy
należy bez wątpienia twierdzenie, że kluczową instytucją prawną, kształtowaną przez
biojustanatologię [jako część biojurysprudencji – przyp. P.Ł.] dla potrzeb bioprawa,
jest prawo do śmierci.8 Poważne zastrzeżenia – ze względów aksjologicznych – budzi zasadność wyodrębnienia takiego prawa. Ponadto – gdyby uznać istnienie takiego prawa – trudno byłoby ustalić, w jakiej relacji pozostaje ono do prawa do życia,
uznawanego wszak przez R. Tokarczyka za fundament porządku prawnego. Sądzę,
że refleksja mieszcząca się w ramach wyznaczonych dla biojustanatologii może być
z powodzeniem uprawiana bez zakładania jako swej podstawy tak kontrowersyjnego
prawa podmiotowego.
Wśród celnych uwag dotyczących biojusgenezy zastrzeżenia budzi – chyba zanadto
upraszczająca problem – teza, że religie opowiadają się za kreacjonistyczną tezą wyjaśniającą początek życia na Ziemi. Wydaje się, że współcześnie – przynajmniej w kręgu
chrześcijaństwa – idea ewolucji jako drogi, na której doszło do powstania życia, jest
dość powszechnie akceptowana i nie jest uważana za sprzeczną z ideą stworzenia świata przez Boga. Za teorią kreacjonistyczną opowiadają się jedynie stosunkowo nieliczne Kościoły protestanckie. Ponadto sądzę, że problem biogenezy – niezwykle ważny
z punktu widzenia filozofii przyrody, dla biojurysprudencji nie jest aż tak istotny. Owszem, problem ten staje się współcześnie przede wszystkim w Stanach Zjednoczonym
przedmiotem publicznej debaty związanej ze stanowieniem i stosowaniem prawa, ale
jest to tylko jeden z frontów walki o sposób rozumienia religijnej neutralności państwa
w takich sprawach, jak na przykład kształt szkolnych programów nauczania.
Trudno mi się zgodzić także z postawioną w zakończeniu książki tezą (o ile ją dobrze rozumiem), że „biojurysprudencja upraszcza i rozjaśnia niepotrzebnie komplikowaną w praktyce stosowania prawa stanowionego problematykę wykładni prawa. [...]
Biojurysprudencja bezpretensjonalnie odwołuje się do zasady oczywistości wszędzie
tam, gdzie może mieć ona zastosowanie”. Obawiam się, że to właśnie bioprawo dostarcza niezwykle trudnych problemów interpretacyjnych i dlatego na gruncie biojurysprudencji znajduje zastosowanie cały prawniczy kunszt wykładni. To właśnie tutaj
spór między zwolennikami tekstualizmu i oryginalizmu9 nabiera szczególnie ostrego
charakteru wobec faktu, że tak kluczowe dla bioprawa wyrazy jak „życie”, „śmierć”,
„człowiek”, „zdrowie” nie mają jednoznacznego charakteru, a ponadto sposób ich rozumienia zmienia się w różnych epokach nawet w obrębie tego samego kręgu kulturowego.
Ibidem, s. 11.
Na temat tego sporu patrz m.in. J. T. Molot, The Rise and Fall of Textualism, „Columbia Law Review” 2006,
nr 1, s. 1–69.
8
9
66
Biojurysprudencja
Poczynione wyżej uwagi nie umniejszają w niczym walorów recenzowanej pracy, lecz świadczą raczej o jej wartości jako pobudki do dyskusji. Uważam, że nowa
książka profesora Tokarczyka, stanowiąca podsumowanie pewnego etapu badań, jest
jednocześnie silnym bodźcem dalszego rozwoju biojurysprudencji jako ważnej części
refleksji nad prawem.
Biojurysprudencja poszukiwaniem
nowego oblicza prawa
Jerzy Jaskiernia
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
Jerzy Jaskiernia, Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa
Artykuł recenzyjny książki R. Tokarczyka Biojurysprudencja.
Podstawy prawa dla XXI wieku, Lublin 2008 – opublikowana
w: „Państwo i Prawo” 2008, z. 11, s. 110–118. Tytuł tekstu
pochodzi od redaktorów Księgi
68
Biojurysprudencja należy niewątpliwie do interesujących koncepcji współczesnej
teorii prawa, stąd też najnowsze dzieło R. A. Tokarczyka zasługuje na analizę. ­Autor
ten od wielu lat rozwija różne aspekty biojurysprudencji1, tym razem prezentując
kompleksowe spojrzenie na to zagadnienie. Praca wpisuje się w nurt poszukiwań wartości etycznych i bioetycznych w odniesieniu do zjawisk, jakie niesie współczesny rozwój cywilizacji w różnych obszarach zastosowania biotechnologii.2
W rozdziale I przedstawiono zarys problemu biojurysprudencji. Zważywszy na
naturalny rytm wszelkiego życia, szczególnie życia człowieka, Autor wyodręb­nia trzy
działy jurysprudencji: biojusgenezę (obejmującą pierwszy okres życia – od poczęcia
do narodzin, rozważany z punktu widzenia normatywnego, zwłaszcza re­ligijnego, moralnego, głównie jednak z punktu widzenia prawa, zwanego tu bioprawem – prawem
życia); biojusterapię (ogarniającą rozległą problematykę ochro­ny życia i podnoszenia
jego jakości, w szczególności człowieka, zwierząt i roślin, od narodzin aż do śmierci)
oraz biojustanatologię (naukę o umieraniu, skupiającą się na normowaniu końca życia człowieka, a także śmierci innych gatunków istot ożywionych). Autor podkreśla,
że trójpodział ten nie redukuje życia człowieka do cielesnego, wąskiego biologizmu,
ponieważ w poszukiwaniach ocen i uzasadnieniu hierarchii wartości biojurysprudencja uwzględnia poznawczo zarówno religijne, jak i moralne oceny wartości (s. 9–12).
Przy tym założeniu przedstawione zostają kolejno: ontologia biojurysprudencji (s. 12),
epistemologia biojurysprudencji (s. 18), aksjologia biojurysprudencji (s. 25) i metodologia biojurysprudencji (s. 33).
W rozdziale II zaprezentowany został problem: jurysprudencja a życie (s. 43). To
ważne zagadnienie Autor omawia w kontekście: jurysprudencji prawa natury (s. 47),
1
Por. R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Nowy nurt jurysprudencji, Lublin 1997: idem: Biojurysprudencja eksponentem życia w jurysprudencji, [w:] Filozofia, dialog, uni­wersalizm. Księga dedykowana profesorowi Januszowi
Kuczyńskiemu. pod red. J. L. Krakowiaka, W. Lorenca, A. Misia, Warszawa 2001; idem, Biojurysprudencja i bioprawo odpowiedzią na potrzeby życia w XXI wieku, „Doctrina” 2004, nr 1.
2
Zob. B. Björkman, Virtue Ethics, Bioethics, and the Ownership of Biological Mate­rial, Stockholm 2008, s. 98;
L. Escajedo San Epifanio, Biotechnologie, santé et environnement dans l’Union européenne: aspects politiques et
juridiques, „Revue du Marché commun et l’Union européenne” 2008, nr 517, s. 161.
Biojurysprudencja
jurysprudencji pozytywizmu prawniczego (s. 49) oraz jurysprudencji re­alizmu prawniczego (s. 55). Poza szczegółową analizą pozostały natomiast nurty nieklasyczne:
hermeneutyka prawnicza, analityczna filozofia prawa, teoria argu­mentacji prawniczej,
retoryka prawnicza, proceduralna teoria sprawiedliwości oraz ekonomiczna analiza
prawa. Autor ogranicza się jedynie do przytoczenia ich krótkiej charakterystyki (s. 57).
W rozdziale III R. A. Tokarczyk odnosi się do zagadnienia: prawo a mądrość
(s. 63). Uwzględnia tu mądrość osobistą (s. 66), mądrość społeczną (s. 69) oraz mądrość w kontekście moralności i religii (s. 75). Kluczowe znaczenie ma nastę­pujące
spostrzeżenie: „Gdy nakazy moralne są kategoryczne, to nakazy mądrości – hipotetyczne. Nakazy mądrości, w świetle jurysprudencji, obowiązują pod warun­kiem dostrzegania w życiu pewnego poziomu jego jakości. Wyrażają przekonanie, że celowa
jest ochrona życia moralnego i dostatecznie zdrowego” (s. 76).
W rozdziale IV Autor koncentruje się na powiązaniach biojurysprudencji (s. 79).
Dotyczą one: bioetyki i biojurysprudencji (s. 81), bioetyki i bioprawa (s. 85), biotechnologii i biojurysprudencji (s. 94). Zwraca uwagę, że rozwijają się też inne nauki, które
w nazwie przyjmują przedrostek bio-, a więc tym samym pod­kreślają naczelne znaczenie życia: bioantropologia, biopsychologia, biomechanika i biostatystyka.
Na zakończenie Autor formułuje uwagi pro futuro. Zauważa tam m.in.: „Biojurysprudencja, uwzględniając potrzeby XXI wieku, kładzie podwaliny my­ślowe pod praktyki tworzenia i stosowania prawa. Sedno tych podwalin upatruje w życiu jako naturalnej i oczywistej prewartości, stanowiącym jednocześnie prenormę – ogólną ramę
wskazującą granice dla innych jednostek prawa. Dostrze­ganie w życiu zarówno prewartości, jak i prenormy uwalnia biojurysprudencję od wyspekulowanych trudności
nękających bezpłodnie inne nurty juryspruden­cji”. W związku z tym Autor prezentuje
postulat gruntownego przeglądu dotych­czasowych pojęć języka prawnego i prawniczego. Sugeruje bowiem, że „wiele z tych pojęć, dzięki przenikaniu do jurysprudencji
nadzwyczajnych osiągnięć bio­technologii i biomedycyny, straciło swój pierwotny sens.
Są już nieodpowiednie na oznaczenie tego, co tylko pozornie określają” (s. 101).
Te daleko idące postulaty zachęcają do podjęcia ich analizy. Podstawowe zna­czenie
ma identyfikacja cech biojurysprudencji. W wymiarze ontologicznym biojurysprudencja podejmuje niełatwe do jednoznacznego rozstrzygnięcia zagadnienie rozróżnienia między „istotą ludzką” a „osobą”, odrzucając zamienne ich pojmowa­nie, czyli
utożsamianie. Skłania się do poglądu, że „jakkolwiek każdy człowiek powi­nien być
traktowany jako cel sam w sobie, to samoświadomość tego może osiągnąć dopiero
osoba dojrzała, ukształtowana z istoty ludzkiej” (s. 14). W wymiarze epistemologicznym biojurysprudencja opiera się na założeniu poznawczym, że „życie jest prewartością i prenormą wszystkiego, co istnieje, szczególnie prawa. Jest prewartością, ponieważ ma wartość samoistną, pierwotną i fundamentalną wobec wszystkich innych
wartości jako ich źródło. Jest prenormą, gdyż wskazując siebie samo – samonormuje
albo samoporządkuje – jednocześnie wskazując uwarunkowania i granice wszelkiego innego normowania” (s. 19). Z kolei w wymiarze aksjologicznym, wzbu­dzającym
najpoważniejsze i trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia spory, „życie, jako wartość pierwotna albo prewartość, stwarza naturalną pierwszą normę (prenormę) dla
innych wartości prawa – sprawiedliwości, słuszności, porządku i innych, wyrażanych
69
Jerzy Jaskiernia, Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa
70
w normach prawnych. Życie, jako wartość najwyższa, jest wartością samą w sobie,
warunkującą powstawanie, istnienie i realizację wszystkich innych wartości. Wreszcie,
życie jest wartością podstawową dlatego, że z niego wynika cały świat ludzi, zwierząt
i przyrody. Z tych niekwestionowanych względów życie zasłu­guje na ochronę normatywną ze strony wszystkich systemów normatywnych, szcze­gólnie zaś prawa, religii
i moralności” (s. 26).
R. A. Tokarczyk określa biojurysprudencję „nowym nurtem jurysprudencji” (s. 33)
i zaznacza, że „biojurysprudencja i bioprawo są najbardziej spekta­kularnymi fenomenami jurysprudencji, wprowadzonymi do nauki w ostatnich latach XX wieku” (s. 34).
Znaczenie biojurysprudencji rozwija w postaci tez i hi­potez (s. 34 i n.).
Teza pierwsza brzmi: „Życie, szczególnie życie człowieka i życie przyrody, określa najgłębszy sens całego przedmiotu jurysprudencji i całego przedmiotu prawa”. Hipoteza natomiast głosi: „Do czasu powstania koncepcji biojuryspru­dencji i bioprawa
rozwój jurysprudencji i prawa, w ich najgłębszym sensie, wy­znaczany był w zasadzie
przez naturalne procesy życia człowieka i życia przyro­dy”. Ze zderzenia obu twierdzeń
nie rysuje się jednak jasno kwestia przełomu, jaki miałaby nieść biojurysprudencja.
Na czym polega owa fundamentalna różnica między „życiem człowieka” a naturalnym
procesem „życia człowieka”?
Na to pytanie trudno odpowiedzieć również w oparciu o tezę drugą, nawiązu­jącą
do „sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia”, skoro hipoteza mówi, że „skutki
sztucznej ingerencji biotechnologii, biotechniki i biomedycyny w naturalne procesy
życia, rozważane przez jurysprudencję i regulowane bioprawem”, określają kontury
jurysprudencji. Na podobnej konstrukcji oparta jest teza trzecia, nawiązują­ca do coraz większego zakresu sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, choć nie uzyskuje szerszego uzasadnienia hipoteza, że skutkiem tego następuje „spadek znaczenia
tradycyjnej jurysprudencji i dotychczasowego prawa przy jednoczesnym wzrastaniu
znaczenia biojurysprudencji i bioprawa”. Zastrzeżenie to dotyczy rów­nież tezy czwartej – wskazującej, że skutki sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia poddawane
są różnorodnym ocenom, przede wszystkim religijnym, moralnym i prawnym, skoro (jak głosi hipoteza) były one ważnym składnikiem zarówno bio­jurysprudencji, jak
i tradycyjnej jurysprudencji. Z kolei z tezy piątej, wskazującej, że „nie wszystko, co jest
technicznie możliwe, jest aksjologicznie akceptowalne i po­winno być normatywnie
dozwolone” (bo – jak głosi towarzysząca jej hipoteza – stwa­rza to „aksjologiczne ramy
dla praktyki tworzenia i stosowania bioprawa”), nie wy­nika jednoznacznie różnica
między biojurysprudencją a tradycyjną jurysprudencją. To samo można powiedzieć
o tezie szóstej: „W przeciwieństwie do spekulatywizmu wcześniejszych teorii biologii,
techniki i medycyny współczesna biotechnologia, biotechnika i biomedycyna mają na
wskroś charakter praktyczny” – i hipotezie ak­centującej, że „konsekwencją praktycznego charakteru biotechnologii, biotechniki i biomedycyny w jurysprudencji i prawie
jest zdecydowanie praktyczna orienta­cja biojurysprudencji i bioprawa”, chyba żeby
przyjąć a contrario, że wcześniejsza jurysprudencja nie była oparta na „praktycznej
orientacji”.
Teza siódma akcentuje brak możliwości przewidywania wszystkich skutków
sztucznej ingerencji w naturalne procesy, a zaostrza to hipoteza mówiąca, że „przewa-
Por. Ethical Function in Hospital Ethics Committees, red. G. Lebeer, Amsterdam 2002.
Por. Ethics of Biomedical Research in a Christian Vision: Proceedings of the Ninth Assembly of the Pontifical
Academy for Life (Vatican City, 24–26 February 2003), red. J. de Dios Vial Correa, E. Sgreccia, Cittá del Vaticano
2004.
5
B. van Steenbergen, Man on the Throne of God?: the Societal Implications of the Bio-Medical Revolution,
„Futures” 2002, nr 3, s. 693.
Biojurysprudencja
ga skutków sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia może ozna­czać konieczność
całkowitej reorientacji rozwoju jurysprudencji, a także zasad tworzenia i stosowania
prawa”. O wartości tej prognozy będzie można się prze­konać dopiero wówczas, gdy
zdefiniowany zostanie kierunek tej reorientacji i je­go praktyczne skutki dla mechanizmów tworzenia i stosowania prawa. Wtedy to bowiem uwidoczni się ewentualnie
kontrast z dotychczasową jurysprudencją.
Istotne znaczenie ma teza ósma: „Rozbieżności poglądów zarówno w ju­rys­pru­
dencji, jak i w praktyce tworzenia i stosowania prawa wynikają z braku aprobaty życia jako prewartości i prenormy”, a także hipoteza: „Aprobata życia jako prewartości
i prenormy stwarza mocną podstawę reorientacji całej historii jurysprudencji i całych
dziejów prawa, poprzedzających powstanie i rozwój biojurysprudencji i bioprawa”.
Kluczowy charakter ma pytanie: z jakiej przyczyny konstruowanie teorii biojurysprudencji jest zasadne i jakie niesie konsekwencje dla nauk prawnych?
W poszukiwaniu cech identyfikacyjnych biojurysprudencji warto ją skon­frontować
z jurysprudencją prawa natury. R. A. Tokarczyk trafnie bowiem zwra­ca uwagę, że
„spośród klasycznych nurtów jurysprudencji jurysprudencja pra­wa natury jest najbardziej zbliżona do założeń biojurysprudencji” (s. 47). Autor pisze: „Jurysprudencja
prawa natury zakłada dualizm prawa – istnienie prawa tworzonego obok prawa natury. Biojurysprudencja ujednolica prawo, uwzględ­niając krytyczne elementy ontologii
i aksjologii prawa natury. Zgodnie z jurys­prudencją prawa natury, prawo natury jest
prawem wyższym, nadrzędnym w stosunku do prawa tworzonego, jako jego źródło
i miara oceny. Biojuryspruden­cja, sytuując bioprawo na poziomie możliwości zracjonalizowanej wolności życia ludzkiego, uzgodnionego z moralnością i często religią, nie
musi już oceniać go na jakichkolwiek skalach wyższości albo niższości. Prawo natury
jest niezależ­ne od państwowej aktywności prawotwórczej, natomiast bioprawo byłoby od niej zależne, ale jednocześnie uwarunkowane decyzjami komitetów czy też rad
bioetycznych. To pierwsze ma charakter prawa niezmiennego, wiecznego i uniwer­
salnego, to drugie zaś prawa zmiennego, uchylanego i uniwersalnego w grani­cach prenormy życia dobrego. Zarówno według jurysprudencji prawa natury, jak i biojurysprudencji prawo złe, niesprawiedliwe, niesłuszne nie jest prawem (Lex iniusta non est
lex)” (s. 48–49).
Powstaje jednak wątpliwość, czy to „ujednolicenie prawa”, uwzględniające krytyczne elementy ontologii i aksjologii prawa natury, rozwiązuje wszystkie problemy, jakie
dostrzegane były na tle relacji prawa stanowionego i prawa natury. Skoro bioprawo nie
przestaje być prawem stanowionym, to czy zwolennicy prawa natury zaakceptują tezę,
że nie podlega ono konfrontowaniu z prawem natury i za­dowolą się tu aktywnością
komitetów i rad bioetycznych?3 Czy nie będą twierdzili, że prawo natury powinno stać
„ponad” procesem decyzyjnym tych ciał?4 Czy nie pojawią się zarzuty, że – jak to ujął
jeden z badaczy – „człowiek chce zasiąść na tro­nie Boga”?5
3
4
71
Jerzy Jaskiernia, Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa
72
Równie istotna jest konfrontacja biojurysprudencji z pozytywizmem prawniczym.
R. A. Tokarczyk wskazuje, że „biojurysprudencja w swej ontologii aprobuje, z wieloma
zastrzeżeniami, ontologię jurysprudencji pozytywizmu prawniczego, natomiast ontologię jurysprudencji prawa natury docenia bardziej w swej aksjologii. Zastrzeżenia ontologii biojurysprudencji odnoszą się do koncepcji pozytywi­zmu twardego Johna Austina, ograniczającej istnienie prawa do rozkazu suweren­nej władzy, zobowiązującego
adresatów prawa do bezwzględnego jego normatyw­nego przestrzegania bez względu
na treści. Ontologia biojurysprudencji zbliża się do ontologii pozytywizmu miękkiego, gdy ponad rozkaz suwerena przedkłada spo­łeczną akceptację prawa. W odróżnieniu jednak od ontologii pozytywizmu mięk­kiego biojurysprudencja kształtuje swoją ontologię, opierając się na synkretyzmie treści religijnych, moralnych i prawnych,
podkreślanych w rozróżnieniu sakral­nych, moralistycznych i legalistycznych kultur
prawnych” (s. 50). Zasadnicze zna­czenie ma tu spostrzeżenie, że „jurysprudencja
pozytywizmu prawniczego opiera się na podstawowej dla niej tezie o rozdzielności,
szczególnie aksjologicznej, praw od moralności w przeciwieństwie do jurysprudencji
prawa natury i biojuryspru­dencji, uznającej ich wzajemne związki. Gdy dla jurysprudencji pozytywizmu prawniczego niezgodność prawa z moralnością nie przesądza
o treści i obowiązy­waniu prawa, to dla jurysprudencji prawa natury i biojurysprudencji taka zgod­ność jest niezbędnym warunkiem” (s. 51).
Interesujące wnioski wynikają też z konfrontacj biojurysprudencji z epistemologią
jurysprudencji realizmu prawnego. „Aksjologia jurysprudencji re­alizmu prawnego
dostrzega główną wartość prawa w jego roli narzędzia, instru­mentu, środka osiągania
określonych celów jednostki ludzkiej i społeczeństwa. Biojurysprudencja sięga tutaj
znacznie głębiej; nie kwestionując wartości in­strumentalnego znaczenia prawa, zasadniczą jego wartość upatruje jednak w możliwościach ochrony i podnoszenia jakości
życia człowieka i społeczeństwa. W świetle aksjologii realizmu prawnego, podzielanej
przez aksjologię biojurys­prudencji, instrumentalna wartość prawa potwierdzana jest
jego skutecznością w organizowaniu życia społecznego, uzgadnianiu współżycia jednostek ludzkich, łagodzeniu i usuwaniu konfliktów między interesami życia jednostkowego a inte­resami życia społecznego. Gdy jednak aksjologia realizmu prawnego przyjmuje skuteczność za kryterium oceny wartości prawa, w aksjologii biojuryspruden­cji,
obok skuteczności, w roli takich kryteriów współwystępuje również mądrość, użyteczność, ekonomiczność, nie wspominając już nawet o oczywistych kryte­riach sprawiedliwości i słuszności” (s. 56).
W świetle tych obserwacji odnotować można daleko idącą zbieżność biojurysprudencji z jurysprudencją prawa natury, duże zbliżenie do ontologii po­zytywizmu miękkiego, a także głównych założeń aksjologii jurysprudencji re­alizmu prawnego. W nawiązywaniu do tych koncepcji trzeba jednak zachować miarę. Biojurysprudencja nie ma
bowiem jeszcze rozwiniętych podstaw: ontologicznych, epistemologicznych i aksjologicznych. Nie jest przy tym w pełni jasne, czym zajmuje się biojurysprudencja, jakie stawia pytania (i czy tych pytań nie stawia się w naukach prawnych), jakie stosuje metody
badawcze (i czym różnią się one od metod dotychczas stosowanych), a także, czy jest
to nowa koncepcja prawa, czy też zbiór nowych problemów społecznych – tak doniosłych, że nauka prawa powinna je dostrzec i uczynić przedmiotem zainteresowania.
Por. Biotechnology and International Law, red. F. Francioni, T. Scovazzi, Oxford 2006.
Zob. H. Somsen, The Regulatory Challenge of Biotechnology, Cheltenham 2007, s. 239.
8
Zob. P. B. Thompson, Food Biotechnology in Ethical Perspective, Dordrecht 2007, s. 51.
9
Zob. J. Jaskiernia, Zagadnienie postępu, regresu i stagnacji w prawie konstytucyj­nym i praktyce ustrojowej
państw, [w:] Progres – regres – stagnacja w naukach społecz­nych i humanistyce, „The Peculiarity of Man” 2005, vol.
10, s. 156.
Biojurysprudencja
R. A. Tokarczyk pisze, że w świetle biojurysprudencji „należałoby porzucić bezpłodne spekulacje dotyczące istoty normy prawnej i przepisu prawnego oraz ich wzajemnych relacji. Byłoby to możliwe po przyjęciu oczywistej prawdy, że norma prawna
jest wypowiedzią konstruowaną wprawdzie na gruncie przepisów prawnych, jednakże
zarówno ta norma, jak i przepis powinny być przede wszyst­kim wiernym odzwierciedleniem tego fragmentu życia jednostki [i] grupy ludz­kiej, którego dotyczą. To życie powinno być prius, zaś jego normatywne ujęcie tylko posterius, a nie odwrotnie”
(s. 102). Na jakiej podstawie przyjęto to jednak założenie, że norma lub przepis nie
są w tradycyjnym podejściu prawnym odzwierciedleniem życia jednostki czy grupy
ludzkiej? Dlaczego ten czynnik miał­by tu być przesądzający dla kwestionowania kategorii teorii prawa, mających charakter porządkujący?
W innym miejscu czytamy: „Typowe stosunki prawne, w obecnych nur­tach jurysprudencji, dzielone są na cywilnoprawne, publicznoprawne albo administracyjnoprawne, prawnokarne, mieszane. Według biojurysprudencji po­winny być określane
jako stosunki z zakresu życia cywilnego, życia karnego i życia łączącego ich cechy.
Na kanwie tych zakresów życia wyodrębnione są, dość konwencjonalnie, różne gałęzie prawa, takie jak prawo konstytucyjne, administracyjne, cywilne, rodzinne, pracy,
finansowe. Zgodnie z założeniami biojurysprudencji gałęzie te należałoby nazywać
gałęziami życia – konstytu­cyjnego, administracyjnego, cywilnego, rodzinnego, pracy,
finansowego etc. Sama już bowiem nazwa danej gałęzi prawa powinna przypominać,
że prawo jest tylko środkiem realizacji celów określonych w wyodrębnianym zakresie
życia, a nie autonomiczną wartością” (s. 103). Czy jednak eksponowanie życia, charakterystyczne dla biojurysprudencji, musi prowadzić do deprecjonowania klasycznego
pojęcia prawa? Czy podważa to wysiłki traktatowej regulacji bio­technologii w prawie
międzynarodowym?6 Czy osłabia wyzwania, jakie niesie regulacja biotechnologii
w prawie wewnętrznym?7 Przecież bioprawo nie prze­staje być przejawem prawa stanowionego, choć zorientowane jest na etyczną perspektywę.8 Posługiwanie się np.
formułą „życia konstytucyjnego” zamiast „prawa konstytucyjnego” prowadziłoby do
zatarcia różnicy między prawem ja­ko wzorcem normatywnym a praktyką ustrojową,
dla której to prawo jest punk­tem odniesienia i wartościowania procesów ustrojowych
w kategoriach postę­pu, regresu i stagnacji.9
R. A. Tokarczyk wskazuje, że „w bioprawie słabnie znaczenie hierarchii jednostek bioprawa, w porównaniu z obecnym prawem, ponieważ doceniana jest wartość
nie tylko życia jednostek ludzkich, ale i niektórych gatunków zwierząt i określonych
roś­lin. Osłabienie znaczenia owej hierarchiczności współbrzmi bardzo harmonijnie
z przesłaniami ekologii, liberalizmu i demokratyzmu. Dążenie do niesprzeczności
wewnętrznej systemu prawa, zupełnie nierealistyczne w obecnych systemach prawa,
w bioprawie przestaje mieć większe znaczenie teoretyczne, dopóki nie zostaną usunięte sprzeczności w samym życiu, głównie życiu społecznym, regulowanym bioprawem.
6
7
73
Jerzy Jaskiernia, Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa
74
Biojurysprudencja obnaża również wręcz karykaturalne dążenia do zupełności prawa
czy też wypełniania luk w prawie. Tysiąclecia doświadczeń systemów prawa stanowionego, pretendujących do niesprzeczności wewnętrznej i zupełności, wykazały, że
nigdy nie jest to możli­we do osiągnięcia” (s. 104). Nie negując znaczenia bioprawa do
tworzenia pew­nego ładu moralno-prawnego w społeczeństwie10, czy można jednak
podważać znaczenie dążenia do niesprzeczności wewnętrznej systemu prawa czy do
jego zupełności? Są to cele trudne do pełnego osiągnięcia i dotyczą pewnych stanów
idealnych, do których może jedynie zbliżać się system prawny konkretnego pań­stwa.
Czy jednak konstatacja tego faktu ma dezawuować znaczenie owych celów w warunkach obowiązywania prawa stanowionego? Czy ma podważać wysiłki do podnoszenia jakości procedur ustawodawczych? Czy ma kwestionować użytecz­ność trybunałów konstytucyjnych stojących na straży konstytucyjności prawa, a więc chroniących
również jego jakość? Czy można nie dostrzegać, że w różnych systemach ustrojowych
osiąga się tu zróżnicowane efekty, a więc nie jest tak, iż systemy prawne państw są
„skazane” na niespójność i brak zupełności?
Nie wiem w związku z tym, czy nie idzie nazbyt daleko ocena R. A. Tokarczyka,
że „opisywane w nurtach obecnej jurysprudencji, szczególnie pozy­tywizmie prawniczym, językowo-logiczne rozumowania prawnicze i wykładnie prawa bardziej zaciemniają niż wyjaśniają to, co usiłują wyjaśnić. Jeśli chociaż na chwilę otrząśniemy się
z wrażenia pozornej uczoności wywodów o rozumo­waniach prawniczych i wykładni
prawa, bez trudu zauważymy ich werbalizm, pretensjonalizm i oderwanie od realiów
życia. Biojurysprudencja bezpretensjo­nalnie odwołuje się do zasady oczywistości
wszędzie tam, gdzie może mieć ona zastosowanie” (s. 104). Zwolennicy każdego nowego teoretycznego podejścia – a bez wątpienia należy do nich biojurysprudencja – są
skłonni nadmiernie ekspo­nować czy wręcz przeceniać jego znaczenie. Są jednak, jak
się wydaje, pewne ra­cjonalne granice takiej metody. Niewątpliwie koncepcja biojurysprudencji prezentuje nowe, oryginalne spojrzenie na kształtowanie się prawa, eksponując te problemy i wyzwania, które niesie współczesny rozwój cywilizacyjny. Musi
być jednak zachowany, jak się wydaje, umiar w negowaniu dotychczasowych ustaleń
jurysprudencji i ocenie dorobku nauki prawa. Biojurysprudencja otwiera spoj­rzenie
na nowe obszary poznawcze, podporządkowując je aksjologii życia. Wnosi więc wkład
w rozwiązywanie problemów moralnych i etycznych, jakie pojawia­ją się przy próbach
regulowania rozwoju biotechnologii czy metod ingerowania w życie człowieka. Może
być jednak traktowana jako jeden z nurtów jurysprudencji, a nie jako nowe oblicze
prawa, podważające wszystkie zastane kategorie i metody analizy prawniczej. Aprobata dla głównych przesłanek biojurysprudencji nie musi być równoznaczna z twierdzeniem, że przestaje funkcjonować system prawa w takich ramach, jakie były postrzegane dotychczas. Nie nastę­puje tym samym automatycznie dyskwalifikacja metod
analizy prawniczej. Do­strzegając ich niedoskonałość, trudno zarazem nie zauważyć, że
torują one dro­gę stosowaniu prawa, które jest podstawą stabilizacji ustrojowej współczesnych państw demokratycznych.
Sformułowane tu pytania i wątpliwości potwierdzają wartość książki R. A. Tokarczyka: stawiając ważny problem naukowy. Autor zachęca, a niekiedy nawet prowokuje
Por. Ethics and Law in Biological Research, red. C. M. Mazzoni, The Hague 2002.
10
11
Por. Biotechnology, Law and Bioethics: Comparative Perspectives, red. C. M. Romeo Casabona, Bruxelles
1999; Biotechnology in Comparative Perspective, red. G. Fuchs, London 2003.
12
Zob. EU Policy on Biotechnology, Luxembourg 2006, s. 4.
13
Zob. G.-J. van de Kamp, The New Directive on the Legal Protection of Biotechnological Inventions, „European Environmental Law Review’’ 1998, nr 8–9, s. 236.
14
Por. Accessing Biological Resources: Complying with the Convention on Biological Diversity, red. N. P. Stoianoff, The Hague–London 2004.
15
„European Treaty Series” nr 164; polskie tłum.: Wybór konwencji Rady Europy, Warszawa 1999, s. 423.
Por. C. Byk, La Convention sur la biomédecine et les droits de l’homme et l’ordre juridique international, „Journal du
droit juridique international” 2001, nr 1, s. 49.
16
Polska nie ratyfikowała dotychczas tej konwencji. Następstwem ratyfikacji byłaby konieczność ustalenia:
środków prawnych w celu zapewnienia skuteczności jej przepi­sów, ochrony sądowej w celu zapobieżenia bezprawnemu naruszaniu praw i zasad okre­ślonych w Konwencji oraz sankcji w przypadku naruszenia jej postanowień. Istotne kon­sekwencje ustawodawcze pociągnie też dopuszczenie pewnych rodzajów badań i doko­nywania
zapłodnienia in vitro, zob. J. Lipski, Informacja prawna na temat Konwencji Biomedycznej z Oviedo i skutków jej
ratyfikacji przez Polskę, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2007, nr 4, s. 142.
17
Zob. M. Safjan, Wyzwania dla państwa prawa, Warszawa 2007, s. 181.
18
„European Treaty Series” nr 168. Por. M. Blumberg-Mokri, Convention de biomédicine et transplatation
d’orgenes, „Les Petites affiches: La Loi” 2002, nr 130, s. 5.
19
Zob. N. Lenoir, Biotechnology, Bioethics and Law: Europe’s 21st Century Challenge, „The Modern Law Review” 2006, nr 1, s. 3.
Biojurysprudencja
do formułowania sądów polemicznych. Należy podkreślić, że w książ­ce zastosowano
konstrukcję, gdzie każda sekwencja analizy poprzedzona jest gruntowną prezentacją
uwzględnionych w niej kategorii teoretycznych. Składa się to na walor dydaktyczny
opracowania. Praca, znamionująca erudycję Autora, napisana jest starannym, precyzyjnym językiem. Do rzadkości należą potknięcia (np. na s. 93 – Autor, pisząc, że we
wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej obowiązują regulacje prawne
dotyczące biobezpieczeństwa, posługuje się przykładami Niemiec i... Australii).
Można postulować, pod kątem przyszłych wydań pracy, by rozbudować wątki dotyczące normatywnych regulacji w zakresie biotechnologii i biojurysprudencji.11 Na
większe wyeksponowanie zasługuje tu polityka12 i dorobek UE, zwłaszcza w kontekście dyrektywy o prawnej ochronie wynalazków biotechnolo­gicznych.13 Autor trafnie
nawiązuje do Konwencji o różnorodności biologicznej, przyjętej przez ONZ14, ale pomija dorobek niektórych innych organizacji mię­dzynarodowych. Wskazać tu można
zwłaszcza na Radę Europy. Nie ma uzasad­nienia pominięcie: Konwencji o ochronie
praw człowieka i godności ludzkiej w odniesieniu do zastosowania biologii i medycyny; Konwencji o prawach człowie­ka i biomedycynie, otwartej do podpisu w Oviedo
dnia 4 kwietnia 1997 r.15, która we­szła w życie 1 grudnia 1999 r.16, będącej pierwszą
próbą ustalenia na gruncie prawa międzynarodowego instrumentu prawnie wiążącego, a nie jedynie deklaracji czy zalecenia.17 To samo dotyczy Protokołu dodatkowego
do Konwencji, dotyczące­go zakazu klonowania istot ludzkich, przedstawionego do
podpisu 24 stycznia 2002 r.18 (wszedł w życie 1 marca 2003).
Przydałaby się też refleksja, jak koncepcja bjojurysprudencji wpłynęła na funkcjonowanie systemów prawnych i jaka jest jej percepcja w nauce. Skoro pojęcie to jest
eksponowane od kilkunastu lat, to powstają już warunki, by dokonać takiej oceny.
Dynamiczny rozwój technologii rodzi wyzwania bioetyczne, również dla procesu
tworzenia prawa19, a bioprawo nie może abstrahować od problemów godności ludz-
75
kiej20, poszukując granic wolności naukowej.21 Dotyczy to np. klo­nowania zwierząt.22
Stosowanie biotechnologii generuje problemy w obszarze ochrony praw człowieka23,
zwłaszcza w kontekście konfliktów zbrojnych24 i zja­wiska bioterroryzmu.25 Towarzyszą
temu kontrowersje postrzegane w skali glo­balnej.26 W jakim stopniu w rozwiązywaniu
tych problemów pomocna jest kon­cepcja biojurysprudencji?
Książka R. A. Tokarczyka zapewne odbije się echem nie tylko wśród teo­retyków
prawa, ale wśród wszystkich, którzy odpowiedzialni są za kreowanie systemów prawnych. Praca jest bowiem interesującym zaczynem do przewarto­ściowania myślenia
o filozofii prawa i o współczesnych uwarunkowaniach jego tworzenia. Orientując
nasze myślenie w kierunku wartości o podstawowym zna­czeniu, zachęca do refleksji
o powinnościach współczesnej cywilizacji. Fakt, że ukazała się równolegle w języku
angielskim, przyczyni się do tego, że koncepcja biojurysprudencji będzie mogła szerzej inspirować badaczy poszukujących for­muł odzwierciedlających dylematy prawa
w dobie globalnych wyzwań.
Zob. D. Beyleveld, R. Brownsword, Human Dignity in Bioethics and Biolaw, Oxford 2001, s. 29.
Zob. B. Rappert, Biotechnology, Security and the Search for Limits: an Inquiry into Research and Methods,
Basingstoke 2007, s. 173.
22
Por. The Ethical Aspects ofAnimal Cloning for Food Supply: Proceedings of the Round Table, Brussels, 24–
25 September 2007, Luxembourg 2008.
23
Por. Biotechnologies and International Human Rights, red. E Francioni, Oxford 2007.
24
Zob. M. L. Gross, Bioethics and Armed Conflicts, Cambridge 2006, s. 57.
25
Zob. M. Nestle, Safe Food: Bacteria, Biotechnology and Bioterrorism, Berkeley 2003, s. 47.
26
Por. Biotechnology: the Making of a Global Controversy, red. M. W. Bauer, G. Gaskell, Cambridge 2002.
20
Jerzy Jaskiernia, Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa
21
Oktawian Nawrot, Jerzy Zajadło
Uniwersytet Gdański
Przedruk tekstu Biojurysprudencja – dom zbudowany na pias­
ku czy na skale?, „Diametros” 2009, nr 22, s. 172–177
O ile przełom XIX i XX wieku, a także pierwszą połowę XX wieku, nazwać można
okresem królowania fizyki, który doprowadził człowieka do uczynienia „świata sobie
poddanym” w stopniu niespotykanym dotąd w dziejach ludzkości, łącznie z możliwością jego zniszczenia, o tyle druga połowa XX i pierwsze lata XXI wieku zdają się
upływać pod berłem nauk medycznych. Po opanowaniu świata człowiek zwrócił się
bowiem ku samemu sobie i zdaje się, iż obecnie pragnie uczynić własną naturę „sobie poddaną”. Media, niemalże każdego dnia, najczęściej w dosyć sensacyjnym tonie,
donoszą o kolejnych odkryciach i udanych eksperymentach, które z jednej strony budzą wielkie nadzieje, tak świata nauki, jak i oczekujących na „cud” chorych, z drugiej
natomiast wzbudzają niepokój u osób zdających sobie sprawę z potencjalnych, a coraz częściej także i aktualnych, niebezpieczeństw ingerowania w ludzką naturę. Jedną
z pierwszych odpowiedzi na zagrożenia związane z nieskrępowanym rozwojem nauk
medycznych była bioetyka. Owa, jak wielu chce, część etyki szczegółowej postawiła sobie za cel przeprowadzenie na szeroką skalę refleksji filozoficznej nad rozwojem nauk
medycznych i jego konsekwencjami, a także wypracowanie ocen oraz norm moralnych
dotyczących aktów ingerencji w życie człowieka – tak jego powstawanie (biogeneza),
trwanie (bioterapia), jak i kres (tanatologia). Rychło jednak okazało się, że oceny i normy moralne, mimo iż z reguły niezwykle ważne w środowiskach medycznych, nie są
w stanie wznieść wystarczających barier dla „podejrzanych” praktyk medycznych. Mit
Frankensteina zaczął stawać się niepokojąco prawdopodobny. Konieczna tym samym
okazała się reakcja ze strony prawodawców, którzy wyznaczyliby granice ingerencji
w ludzką naturę, a także wskazali możliwości (nie)stosowania najnowszych technik
medycznych. W tych właśnie celach zaczęto tworzyć różnego rodzaju komisje i komitety bioetyczne, a w następstwie ich prac ustanawiano stosowne akty prawne, z których
kluczowym dla Europy wydaje się Konwencja o ochronie praw człowieka i godności
istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie przyjęta na forum Rady Europy dnia 4 kwietnia 1997 roku.
Mimo powstawania wielu aktów prawnych, normujących kwestie związane z najbardziej newralgicznymi elementami ludzkiego życia, a nawet samą jego istotą, wydaje
się, że teoria i filozofia prawa w dalszym ciągu nie poświęciły im wystarczającej uwagi.
Biojurysprudencja
Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku
czy na skale?
77
Oktawian Nawrot, Jerzy Zajadło, Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale?
78
Tworzone bowiem regulacje nadzwyczaj często są prostą odpowiedzią na pojawiające
się problemy związane ze stosowaniem nowych technik medycznych, a tym samym
brak w nich koherencji, tak na poziomie aksjologicznym, jak i antropologicznym. Zauważyć przy tym należy, że współczesne nurty jurysprudencji w coraz większym stopniu podlegają procesowi alienacji. Życie, nawet w wąskim znaczeniu – praktyka prawnicza, i teoria prawa już dawno poszły własnymi drogami. Współczesne teorie prawa
stają się coraz bardziej wyrafinowane i abstrakcyjne, zaś papierkiem lakmusowym,
którym ocenia się ich stopień „naukowości”, wydaje się niezrozumiałość. Rozejście
się życia i teorii prawa wiąże się ponadto z dynamiką tego pierwszego i skostnieniem
ostatniego. O ile życie wciąż przynosi i staje przed coraz to nowymi problemami, teoria prawa zdaje się bezustannie obracać wokół tych samych, wielokrotnie już analizowanych problemów.
Zdecydowaną reakcją na zarysowany wyżej stan rzeczy są ostatnie publikacje Romana Andrzeja Tokarczyka Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku oraz jej
anglojęzyczna wersja Biojurisprudence. Foundations of Law for the Twenty-First Century. W pracach tych autor z wielkim rozmachem kreśli zarys nowego nurtu jurysprudencji – biojurysprudencji. Sama nazwa, jak podkreśla autor, utworzona została
z połączenia greckiego słowa bios, oznaczającego życie, oraz łacińskiej nazwy iurisprudentia, stosowanej na oznaczenie wiedzy, a nawet mądrości prawniczej. W samej tej
nazwie zawarty jest podstawowy aksjomat, a zarazem przesłanie biojurysprudencji –
życie stanowi prewartość i prenormę prawa. Jak rozumieć te słowa? Zdaniem autora
życie określić można jako prewartość z tego powodu, iż jest ono wartością autoteliczną, pierwotną i fundamentalną – w istocie jest źródłem wszelkich innych wartości.
Nazwać je zaś można prenormą z uwagi na jego autonomiczny charakter – ma ono
bowiem zdolność samonormowania i jednocześnie wyznaczania granic wszelkiego
innego normowania. Umieszczanie życia w centrum prawa, uczynienie z niego jego
najgłębszego nerwu, skutkuje całkowitą zmianą perspektywy, w zestawieniu z dotychczasowymi nurtami jurysprudencji, swoistą rewolucją kopernikańską. Całe bowiem
prawo, ze swoim rozbudowanym systemem, staje się bioprawem. Zdaniem autora zauważyć bowiem należy, że wszelkie normy prawne, w sposób bezpośredni albo
pośredni, zawsze odnoszą się do określonych sfer życia. Zmiana nazwy z prawa na
bioprawo przypominać zatem ma ten jakże oczywisty fakt – życie jest przedmiotem,
preźródłem, prewartością i prenormą prawa.
Podkreślić należy, że Tokarczyk na kartach obu książek przedstawia – mimo iż,
jak sam zaznacza, oczekującą szczegółowego rozwinięcia – bardzo dojrzałą wizję biojurysprudencji. Przede wszystkim w ramach nowego nurtu jurysprudencji wyróżnia
trzy działy: biojusgenezę, biojusterapię oraz biojustanatologię. Wspomniany podział
bazuje na etapach naturalnego rytmu życia każdego żywego organizmu – narodzinach
poprzedzonych poczęciem, życiu i jego śmierci.
Biojusgeneza koncentruje się na problemach związanych z pierwszym okresem życia, rozpiętym pomiędzy poczęciem a narodzinami. Rozwój technik medycznie wspomaganej prokreacji, diagnostyki prenatalnej, inżynierii genetycznej etc. doprowadził
do sytuacji, w której klasyczna jurysprudencja, operująca w zasadzie jedynie fikcją
prawną nasciturus…, przestała być zdolna do dostarczenia bioprawu instrumentarium
Biojurysprudencja
niezbędnego dla rozwiązywania nowych problemów. Wysunięcie w biojusgenezie, jak
i w całej biojurysprudencji, na plan pierwszy życia skutkuje tym, że prawo do narodzin
staje się jej podstawową konstrukcją.
Biojusterapia obejmuje swoim zakresem problematykę ochrony życia i podnoszenia jego jakości od narodzin do śmierci. Podkreślić przy tym należy, iż posługując się
słowem życie autor nie ma na myśli jedynie życia ludzkiego, lecz wszelkie jego przejawy. Stąd też zasadniczym celem biojusterapii zdaje się być ewolucja instrumentów
ochronnych poczynając od prawa do życia człowieka, a kończąc na prawie do życia
całej przyrody ożywionej.
Biojustanatologia koncentruje się na problematyce normowania fenomenów
związanych z końcem życia – tak człowieka, jak i wszelkich istot ożywionych. Obok
problemów takich, jak eutanazja, obrona konieczna, kara śmierci, samobójstwo itp.,
wspomniana gałąź biojurysprudencji w sposób szczególny odnosi się do problematyki
prawa do śmierci. O ile bowiem klasyczna jurysprudencja posługuje się statyczną definicją śmierci, biojurysprudencja – dostrzegając różne jej rodzaje (obok śmierci biologicznej zwraca bowiem uwagę również na śmierć mózgową, mózgowo-rdzeniową
oraz socjologiczną) – proponuje wprowadzenie do bioprawa jej dynamicznej wersji.
Rozmach wizji i pracy Tokarczyka objawia się również w tym, iż obok naszkicowanej wyżej ogólnej charakterystyki biojurysprudencji i jej działów, opisuje także ontologię, epistemologię, aksjologię i metodologię nowego nurtu jurysprudencji. Autor
dokonuje deskrypcji życia jako takiego oraz jego objawów. Następnie rozważa klasyczne problemy teorii poznania przenosząc je na grunt biojurysprudencji, gdzie kryterium prawdziwości sądu ma być jego oczywistość, która także stanowić ma fundament
pewności poznawczej prawdy. W ramach aksjologii biojurysprudencji Tokarczyk na
pierwszy plan wysuwa życie jako wartość samoistną, która także tworzy pierwszą normę (prenormę) dla wszystkich pozostałych norm prawa, wartość, która sama uzasadnia swoją ochronę i funduje cały gmach bioprawa. Warto w tym miejscu podkreślić,
że w ten sposób biojurysprudencja zrywa całkowicie z koncepcją błędu naturalistycznego. Opisując metodologię biojurysprudencji autor przede wszystkim wskazuje na
jej istotę, źródła i funkcje. W tym celu formułuje osiem tez i hipotez stanowiących
niejako soczewkę, przez którą biojurysprudencja spogląda na konkretne fenomeny,
aby następnie poddać je ocenom i w ten sposób wykreować określone normy, zasady,
instytucje i gałęzie bioprawa.
Ocena pracy Tokarczyka jest niezmiernie trudna. Oto bowiem staje się w obliczu
dzieła, które niezwykle rzadko pojawia się w piśmiennictwie – w pełni ukształtowanej,
dojrzałej, wewnętrznie spójnej i dobrze uargumentowanej koncepcji prawa. Co więcej, staje się wobec określonej wizji prawa i jej twórcy! Gdyby miało się do czynienia
z uczniem, można by mu wyrzucać, że zboczył z określonej ścieżki, że źle zrozumiał
słowa mistrza. Tu ma się jednak do czynienia z samym mistrzem. Krytyka biojurysprudencji siłą rzeczy musiałaby więc przypominać np. krytykę Arystotelesa za to, że
miał takie, a nie inne poglądy. Można naturalnie określone poglądy akceptować lub
nie, zgadzać się z daną wizją, bądź też nie, nie można jednak powiedzieć, że arystotelizm, bądź w tym wypadku biojurysprudencja powinna być inna. Poniższe uwagi należy więc traktować jako sugestie czytelnika, który pragnie lepiej zrozumieć określone
myśli.
79
Oktawian Nawrot, Jerzy Zajadło, Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale?
80
Jedną z konstytutywnych cech biojurysprudencji wydaje się jej otwartość. Oto
bowiem biojurysprudencja zdaje się wprost asymilować różne nurty jurysprudencji,
kultury świata, religie. Biojurysprudencja nie odrzuca w zasadzie żadnego stanowiska
filozoficznego, zauważając, że wszelkie filozofie mówią o życiu, zwracają uwagę, czy
też wysuwają na pierwszy plan, różne jego aspekty. Wypracowując określone normy
biojurysprudencja porównuje treści zawarte w poszczególnych systemach religijnych,
moralnych oraz prawnych wywodzących się z różnych kręgów kulturowych. Dostrzeżenie wyróżnionej pozycji życia, we wszystkich wspomnianych systemach, powoduje,
że – zdaniem Autora – biojurysprudencja, jako dyscyplina ustanawiająca swoim rdzeniem właśnie życie, pretenduje do rangi uniwersalnej myśli prawniczej. W związku ze
wspomnianą multicentrycznością biojurysprudencji pojawia się jednak pytanie o to,
który z systemów należy uznać za wyróżniony w przypadku konfliktu norm, zakładając naturalnie, że wszystkie one chronią życie? Co począć w sytuacji, gdy poszczególne
systemy posługują się różnymi ontologiami i w konsekwencji różnie ujmują życie?
Pewne niejasności związane są również z epistemologią biojurysprudencji. Wyniesienie życia do rangi aksjomatu biojurysprudencji i potrzeba jego ochrony uzasadnione zostały poprzez odwołanie się do oczywistości. Rozwiązanie takie naturalnie
znajduje swoje głębokie uzasadnienie w związku z kryzysem nauk teoretycznych, które w dobie postmodernizmu zamiast rozwiązywać problemy, zdają się je mnożyć. Pojawia się jednak obawa, że kryterium oczywistości może prowadzić do… stronniczoś­
ci. Zapytajmy bowiem jaka oczywistość/czyja oczywistość? Cechą charakterystyczną
opisywanych prac Tokarczyka jest głęboki humanizm i wrażliwość na życie. Czy tego
rodzaju wrażliwością odznaczają się jednak wszyscy albo chociaż większość?… Wydaje się, że w rozstrzyganiu niezmiernie trudnych problemów związanych np. z rozwojem technik medycznych kryterium oczywistości jest niewystarczające. Z pojęciem
oczywistości nierozerwalnie wiążą się także terminy takie jak prawda, sprawiedliwość,
dobro etc. Wszystko to są jednak wartości typowo proteuszowe, a zatem mogą być
wielorako interpretowane. Jak zauważył Chaim Perelman, pozostają one przedmiotem
zgody powszechnej tak długo, jak długo pozostają niedookreślone. Każda próba ich
konkretyzacji prowadzi natychmiast do ujawnienia się różnych sposobów ich rozumienia i w konsekwencji konfliktu, z czym mamy do czynienia w związku z problematyką bioetyczną, np. wykonywaniem badań prenatalnych, praktyką macierzyństwa
zastępczego, modyfikacjami genetycznymi etc.
Problemu oczywistości bezpośrednio dotyczą szczegółowe kwestie poruszane
w pracach. W świetle biojurysprudencji oczywisty bowiem jest związek zachodzący
pomiędzy życiem a jego jakością. Tym samym życie, które stanowi ciężar dla określonej osoby, które jest jedynie źródłem cierpień, może zostać przez nią odrzucone.
Wydaje się, że autor w takim przypadku byłby skłonny uznać prawo jednostki do dobrej śmierci. Poza uwagą, iż zapewne nie dla wszystkich tego rodzaju związek będzie
oczywisty – o czym świadczy m.in. bardzo bogata literatura bioetyków katolickich
– pojawia się wątpliwość dotycząca wprowadzenia stosownej normy, gwarantującej
prawo do śmierci, do ustawodawstwa. Przypomnijmy w tym miejscu sprawę Diane
Pretty, w której Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że cierpiąca na stwardnienie zanikowe boczne (chorobę przejawiającą się stopniowym paraliżem mięśni, pro-
Biojurysprudencja
wadzącym m.in. do zaniku mięśnia odpowiedzialnego za oddychanie i całkowitego
uszkodzenia układu oddechowego) kobieta nie ma prawa do „dobrej śmierci”. Zdając
sobie sprawę z beznadziejności sytuacji Diane, sędziowie Trybunału rozważyli konsekwencje uznania możliwości wywiedzenia z prawa do życia, chronionego przez normę
zawartą w art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, prawa do śmierci. Ich zdaniem tego rodzaju interpretacja art. 2 mogłaby wprost prowadzić do obniżenia stopnia
ochrony praw jednostek słabych, podatnych na wpływy, osób ze skłonnościami do
depresji oraz niepotrafiących należycie ocenić konsekwencji swoich działań. Uznanie oczywistości związku między życiem a jego jakością mogłoby ponadto skutkować
przyznaniem różnej ochrony prawnej nawet osobom znajdującym się w różnym wieku
(stary organizm co do zasady jest mniej sprawny niż młody).
Jednym z postulatów biojurysprudencji jest rozdzielenie regulacji badań od możliwości wykorzystywania ich wyników. W świetle założeń biojurysprudencji badania
życia powinny być całkowicie wolne, natomiast ewentualne ograniczenia mogłyby dotyczyć zastosowań ich wyników. Historia faktycznie zna aż nadto przykładów,
w których nauka doznawała ograniczeń, zaś naukowcy byli prześladowani za służbę
prawdzie. Opór wobec limitowania badań z tej perspektywy wydaje się więc w pełni
uzasadniony. Nie można jednak zapomnieć o tragicznych efektach eksperymentów
pseudomedycznych dokonywanych np. w III Rzeszy, gdzie same badania okazywały
się niegodziwe. Za słuszny zatem należy uznać pogląd Marka Safjana, zgodnie z którym wolność badań jest wartością istotną, ale w żadnym razie nie absolutną, a tym
samym mogącą podlegać ograniczeniom.
Szerszego omówienia z punktu widzenia czytelnika domaga się także problematyka błędu naturalistycznego. Ujęcie życia w kategoriach prewartości i prenormy prowadzić ma bowiem do stępienia ostrza zarzutu o braku związku pomiędzy zdaniami
opisującymi „to, co jest” i „to, co powinno być”. Gdyby uznać istnienie tego rodzaju
związku za coś oczywistego, jak tego chce autor, konieczna prawdopodobnie okazałaby się ochrona każdego życia, bez względu na stopień jego rozwoju, czy też jego
jakość. W poprzednim akapicie wspomnieliśmy jednak, że sama biojurysprudencja
dopuszcza różne stopnie ochrony życia. Czyżby zatem konsekwentnie prewartość była
również stopniowalna?
Rozmach problematyki pracy Romana Tokarczyka wywołuje lawinę myśli i pytań.
Dowodzi to niewątpliwie faktu, iż autor dotknął spraw niezwykle istotnych – czym jest
prawo, ochronie jakich wartości powinno służyć, w jaki sposób je poznajemy – to klasyczne, chociaż może we współczesnej rzeczywistości, nieco zapomniane już pytania.
Biojurysprudencja, cechująca się humanizmem, racjonalnością oraz otwartoś­cią, stanowiąca reakcję na potrzeby i kryzys prawoznawstwa XXI wieku, udziela na te pytania
odpowiedzi. Odrzucając bowiem bezkompromisowo balast jałowych sporów toczących się w ramach teorii prawa, dotyczących coraz bardziej wysublimowanych i abstrakcyjnych kwestii, sprowadza prawo do roli, którą w istocie zawsze pełniło – ochrony
najwyższej wartości – życia. Czy ostatecznie jednak okaże się domem wzniesionym na
piasku, czy na skale?… Czas pokaże.
81
The Conception of Bioiurisprudence
John C. Holmes
sędzia sądów amerykańskich, Stany Zjednoczone
John C. Holmes, The Conception of Bioiurisprudence
tytuł oryg.: Biojurisprudence: Foundations of Law for the
Twenty-First Century by Professor R. A. Tokarczyk, Maria Cu­
rie-Skłodowska Press (2008), „The National Lawyer” 2009;
http://rtokarcz.nazwa.pl/rec/jcholmes.html
82
The conception of biojurisprudence took shape in the author’s mind for decades,
he claims, but the outline was first published in 1997. Biojurisprudence describes the
foundation of law for democratic societies for the twenty-first century. The author,
however, is not clear as to whether he is describing a hope for change, a prediction
of what direction the law will take, a general philosophy of life, merely an exercise in
terminology or a combination thereof.
Professor Tokarczyk bases the need for a new approach to law and society on advancements made in technology, particularly in medicine. These issues are, for example, medical ability to prolong life, stem cell research and cloning. Further, abortion,
animal and even plant life killing have not been given proper legal (as opposed to
political) attention.
The author addresses “jurisprudence and life” by discussing three approaches: natural law; legal positivism and legal realism. While not entirely rejecting the latter two,
he believes natural law is a better starting point for developing biojurisprudence. Nevertheless, he states: “…[T]he epistemology of the jurisprudence of the natural law focuses on the cognition of the theoretical aspects of the value of law, while biojurisprudence also takes into account its practical aspects because of the needs of biolaw. The
methodology of the jurisprudence of the natural law is essentially confined to methods
of rational, often speculative deduction, unlike biojurisprudence which recognizes the
cognative and practical usefulness of all methods, all trends in jurisprudence, if they
serve the cognition of the prevalue and prenorm of life and biolaw”. As opposed to this
lack of clarity, interestingly and troublingly the author is succinct in stating that both
for natural law and biojurisprudence “..an unjust, unfair and bad law, is not a law.”
In a chapter on “Law and Wisdom” the author discusses ambiquity, personal wisdom, social wisdom, morality and religion in more personal, understanding and human terms.
In his value hierarchy the highest is wisdom, guided by prudence. Wisdom can
be obtained through learning such as studying philosopher’s writings, but most profoundly and painfully by experience. The highest object of personal wisdom is to live
a good life, without suffering, in affluence with pleasure, in nice surroundings, with
Biojurysprudencja
satisfactory work and in good relations with others. Wisdom encourages moderation
and suggests that before every act is contemplated an individual assessment be made
of benefit, convenience and profit compared with loss and inconvenience. Quoting
Lord Chesterfield the author states: “[B]e wiser than most people if you can, but do
not tell them so.”
Similar advice is given with respect to the individual’s wise role toward and in society. The author suggests rare interference in other people’s affairs and only when
warranted and limited friendliness to strangers. The wise man does not unnecessarily
get into arguments with others, particularly employers, superiors, police officers and
politicians, nor criticize others’ religion, nationality, family friends or occupations. On
the other hand, it pays to win favor of the high and mighty, the rich and influential
through normal politeness, nice behavior and justifiable praise. The author gives special attention to how a career in the law can lead to professional fulfillment despite the
sometimes contradictory requirements to his definition of the good life. As to religion,
love of God is preferable to God-fearing.
The subject matter of biojurisprudence is as vast as are the scopes of different aspects of life. The author points to specific matters that have arisen almost exclusively
in the twentieth century such as severe hazards to life caused by adverse effects of
civilization; the possibility of transforming and creating human and animal life under
laboratory conditions, i.e. artificial insemination, cloning, abortion and euthanasia;
and plant genetic engineering; use of drugs. In connection therewith the author asks
such questions as: who should determine the value of life?; Who should control the
latest technological achievements? How to distribute among the people the limited
access to medicine fairly?
He gives some answers such as approving certain actions that have been taken, for
example: European Union efforts to cooperate among its members to assess risk and
provide intervention if necessary of international acts using biological agents (bioterrorism) culminating in the establishment of the Health Safety Commission in 2001;
the World Medical Association’s Declaration of Helsinki Ethical Principals for Medical
Research Involving Human Subjects adopted in 1964 and most recently amended in
2004; regulations concerning biosafety in laboratories passed in all European Union
countries as well as by international organizations. On a more mundane level, the author believes animals should be killed only for warranted food and not for pleasure
hunting.
In the final, short chapter, Professor Tokarczyk again attempts to define his subject
matter. “Biojurisprudence, taking the needs of the twenty-first century into consideration, lays the intellectual foundations for the practice of making and applying law. It
sees the essence of these foundations in life as the natural and obvious prevalue; the
source and goal of all other values, which is at the same time the prenorm – a general
framework that shows the limits of other branches of law. The fact that it sees both the
prevalue and prenorm in life relieves biojurisprudence of speculative difficulties that
beset other trends of jurisprudence without effects.” He concludes: “The general assumptions of biojurisprudence await to be developed in greater detail.”
Clearly, the author has obfuscated that which he allegedly has created and desires
to elucidate, the definition, purpose and relevancy of biojurisprudence. That said, the
83
John C. Holmes, The Conception of Bioiurisprudence
author should be praised for his tremendous efforts and reasonable success in raising issues of concern that involve technological developments, particularly in medicine, which may call for further legal recognition, legislative regulation and societal
development in the United States and internationally. The author has, also, offered
a philosophical basis and proposed life style for approaching modern life emphasizing
values from ancient philosophers such as Aristotle. What connection there is between
the two concepts, if any, is not adequately explained. (Does the author suggest, for
example, that “wise individuals” should be those who establish the legal and moral
answers to medical and other issues raised by biojurisprudence? If so, how are they to
be found and annointed?)
Moreover, much of his reasoning is difficult to follow. It is hoped that the author,
who is Polish and a prolific author of books and articles in his own as well as other
languages will continue to pursue further development of his theories. Should he desire further publication in English, he would be well advised to obtain a legally trained
translator who could assist him in using language that would be better understood by
his potential readers.
Ludwik Żukowski, Wojciech Maciejko
Uniwersytet Rzeszowski
Recenzja książki R. A. Tokarczyka Biojurysprudencja. Pod­
stawy prawa dla XXI wieku, Lublin 2008, w: „Administracja. Teoria. Dydaktyka. Praktyka” 2009, nr 1, s. 233–236
Przedmiotem opracowania R. A. Tokarczyka, Biojurysprudencja. Podstawy prawa
dla XXI wieku, Lublin 2008, s. 109 są teoretyczne podstawy biojurysprudencji, jako
nowej, wyodrębnionej dziedziny nauki prawa. Biojurysprudencja łączy przedmioty
zainteresowań doktryny prawniczej i biologii człowieka. Centrum jej zainteresowań
sta­nowią normy prawne odnoszące się do biologicznych aspektów życia człowieka.
W pracy sformułowano założenie, iż całokształt wiedzy objętej biojurysprudencją
poddaje się klasyfikacji ze względu na kry­terium czasu, z punktu widzenia którego
rozpatrywane jest życie człowieka. Kierując się tym kryterium wyodrębniono następujące działy tej dyscypliny naukowej: biojusgenezę, biojusterapię oraz biojustanatologię.
Biojusgeneza bada normatywne aspekty życia płodowe­go człowieka, od poczęcia do
urodzenia. Biojusterapia rozpatruje prawnie dopuszczalne metody ingerencji w zdrowie człowieka po­między jego narodzinami i śmiercią. Biojustanatologia interesuje się
normowaniem schyłku życia człowieka (s. 9–11).
Autor zwraca uwagę na rolę ontologii w kształtowaniu zakresu za­interesowań biojurysprudencji. Stwierdza, że ten dział filozofii, o ile odnosi się do bytu, jakim jest
życie człowieka, staje się niezwykle użyteczny dla biojurysprudencji (s. 12). Można
sądzić, że wywód obejmujący znaczenie terminu „życie” i jego wpływ na rozwój biojurysprudencji mogłyby być jeszcze bardziej interesujące, gdyby Autor odniósł się do
normatywnego aspektu kształtowania życia na Ziemi, jako zjawiska przyrodniczego.
Normatywny opis zjawisk przyrodni­czych (fizycznych i chemicznych), prowadzących
do ukształtowania się życia (w tym człowieka) jest przedmiotem badań prowadzonych
w dziedzinie synergetyki. Dla rozważań o normach prowadzących do zaistnienia człowieka w sensie biologicznym cenne wydawałoby się uwzględnienie tez zaprezentowanych np. przez prof. M. Tempczyka.1
Słusznie dostrzeżono w pracy, iż znaczne zasługi dla celów sta­wianych przed biojurysprudencją ma koncepcja prawa naturalnego. Myśl prawnonaturalna zakłada bowiem istnienie pewnego „minimum wartości”, pośród których naczelną rolę odgrywa
M. Tempczyk, Ontologia świata przyrody, Kraków 2005, s. 170 i 171.
1
Biojurysprudencja
Koncepcja biojurysprudencji
a rzeczywistość prawna
85
Ludwik Żukowski, Wojciech Maciejko, Koncepcja biojurysprudencji a rzeczywistość prawna
86
życie człowieka (s. 28 i 48).2 W myśl tej koncepcji życie człowieka regulowane jest
„od zewnątrz”, tj. za pomocą przepisów prawa, zwanych bioprawem (s. 49). Biojurysprudencja w odmienny sposób podchodzi do norma­tywnych aspektów wartości, jaką
jest życie. Chroni je „od wewnątrz”, gdyż opiera się na założeniu, że życie samo w sobie
stanowi dobro generujące własną prawną ochronę; jest „prewartością” dla tworzo­nych
przez prawodawcę norm prawa pozytywnego.
W podsumowaniu pracy zaznaczono interesujące związki biojurysprudencji z dyscyplinami wiedzy o charakterze praktycznym, w szcze­gólności z biotechnologią oraz
biomedycyną (s. 79 i 90). Autor sfor­mułował trafną w pełni tezę, że sfery poznania
ludzkiego zaopatrzone przedrostkiem bio- powstały w drugiej połowie XX wieku
i podstawą ich kształtowania były niekorzystne oddziaływania rozwoju cywiliza­cji,
głównie możliwość przekształcenia i tworzenia życia w warun­kach laboratoryjnych,
a także dążenie do podnoszenia poziomu jako­ści życia. W końcowej części opracowania zabrakło, jak się wydaje, odwołania się do przykładów działalności polskich organów władzy publicznej w sferze bioprawa. Opracowanie byłoby chyba jeszcze bardziej atrakcyjne, gdyby wskazano w nim na przyczyny powstrzymywania się polskiego
prawodawcy od prawnej ingerencji w status genomu człowieka3 oraz na orzeczenia
polskich sądów rozpatrujących sprawy dotyczące kompetencji organów administracji publicznej w sferze laboratoryjnych ingerencji prowadzących do powstania życia
człowieka.4 Być może wartościowe opracowanie R. A. Tokarczyka przyczyni się do
zmiany wskazanej optyki.
Autor przedstawił w swoim tekście pewien, oparty na szlachetnej wierze, model
teoretyczny, który z całą pewnością nie powinien jedynie zaistnieć tzw. własnym życiem. Nieodparcie rodzi się pytanie kto po prezentowaną książkę sięgnie, uważnie ją
przeczyta, zrozumie i wzbogaci swój intelekt. Snucie na postawie tak sformułowanych
kwestii optymistycznych wizji jest mało prawdopodobne, a może na­wet nieuprawnione. Książka bez wątpienia zainteresuje akademickich teoretyków prawa w Polsce
i za granicą. Trzeba w tym miejscu wspomnieć o cennej inicjatywie równoległej edycji pracy R. A. To­karczyka w języku angielskim (Biojurisprudence foundations of Law
for the Twenty-First Century, Lublin 2008). Studenci prawa mogą być w różnorodny
sposób zmotywowani do przeczytania pracy lub jej fragmentów. Prawnicy – praktycy (zwłaszcza sędziowie, prokurato­rzy, adwokaci oraz reprezentanci innych profesji
prawniczych) do­strzegą pracę najpewniej w nielicznej grupie. Praca powinna stanowić
lekturę obowiązującą dla tych, którzy tworzą prawo zasiadając w szczególności w polskim Sejmie i Senacie. Obawiamy się, iż tej grupy książka bądź zupełnie nie zainteresuje, najczęściej z tej przy­czyny, że nie będą mieli pojęcia o jej istnieniu, bądź z góry
2
W ramach teorii prawa naturalnego podkreśla się, że życie człowieka stanowi podstawową wartość we
wszystkich społeczeństwach. Zob. J. Finnis, Prawo natu­ralne i uprawnienia naturalne, przeł. K. Lossman, Warszawa 2001, s. 95.
3
Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach gene­tycznie zmodyfikowanych,
Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 233, ustawy tej nie stosuje się do modyfikacji genetycznych genomu człowieka.
4
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2006 r., VII SA/Wa
997/06, z glosą W. Maciejko, Zeszyty Naukowe Są­downictwa Administracyjnego 2007, Nr 4, s. 123, dotyczący
decyzji w sprawie refundacji kosztów procedury zapłodnienia in vitro.
Biojurysprudencja
ją zlekce­ważą z racji swoich ugruntowanych, jedynie słusznych, poglądów na prawo,
zasady jego tworzenia oraz skutki oznaczonych działań pra­wodawczych.
Zestawienie treści pracy R. A. Tokarczyka ze stanowionym w na­szym kraju prawem, co należy stwierdzić ze smutkiem, obnaża sta­nowczo zbyt częstą jego marną
jakość, niezwykle odległą od modelo­wych standardów teoretycznych. Sporo pretensji
można kierować pod adresem organów wymiaru sprawiedliwości rzadko podejmujących w stosowaniu prawa wyzwania ukazywane przez realną rzeczywistość oraz wypracowane przez szeroko pojmowaną naukę. Nie tu oczywi­ście miejsce na rozwijanie
wyrażonego poglądu. Wyprzedzanie przez naukę prawa rzeczywistości prawnej jest
zjawiskiem naturalnym; istota rzeczy tkwi w tym, by wskazane dwa elementy nie oddalały się od siebie ponad racjonalną miarę. Ufamy, że Autor zgodzi się z naszą ostatnią konkluzją.
Biojusprudencja nowym
nurtem prawoznawstwa
Anetta Breczko
Uniwersytet w Białymstoku
Anetta Breczko, Biojusprudencja nowym nurtem prawoznawstwa
Recenzja książki R. A. Tokarczyka Biojurysprudencja. Pod­
stawy prawa dla XXI wieku, Lublin 2008, w: „Przegląd Sejmowy” 2009, nr 2, s. 233–235. Tytuł tekstu pochodzi od
redaktorów Księgi
88
Roman Tokarczyk uprawia od lat nowy nurt prawoznawstwa – biojusprudencję,
której centralnym elementem, wyznaczającym ogólny obraz prawa, jest życie jako najwyższa wartość społeczna. Opublikował z tego zakresu wiele prac w kraju i za gra­nicą.
Recenzowanie jego najnowszej książki pt. Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI
wieku1 stanowi dla mnie pewne wyzwanie. Jej materia dotyczy bowiem tere­nu moich osobistych naukowych zainteresowań związanych z problematyką podmio­towości
prawnej człowieka w warunkach postępu biotechnologicznego.
Na samym wstępie pragnę podkreślić, że R. Tokarczyk należy do autorów, którzy
o trudnych sprawach potrafią pisać ciekawie i przystępnie. Lektura jego najnowszej
monografii jest ciekawą przygodą intelektualną. Niewiele ma wspólnego z mozolnym
przebijaniem się przez niedostępne dla przeciętnego czytelnika opracowania stricte
naukowe, wymagające zaznajomienia się ze specyficznym językiem, dostępnym wy­
łącznie dla profesjonalistów. Okazuje się, że niezwykle ważne i zajmujące zagadnie­
nia filozoficzno-prawne można podawać w sposób przystępny i niezmiernie wciąga­
jący także przeciętnego odbiorcę, który nie posiada profesjonalnego przygotowania.
Świadczą o tym również oceny studentów (wyrażane np. na forach internetowych),
zafascynowanych polemikami związanymi ze stanami granicznymi życia ludzkiego,
zwłaszcza pod wpływem lektur prof. Tokarczyka.
Problemy poruszone w recenzowanej pracy są bardzo istotne, zwłaszcza z per­
spektywy rozważań na temat wyzwań dla państwa demokratycznego w XXI w. i jego
podstaw prawnych. Daleko wykraczają poza obszar tradycyjnie rezerwowany dla re­
fleksji moralnej. Przekształcają się często nie tylko w spory naukowe, ale także w kon­
trowersje religijne i polityczne. Tym samym stają się fenomenem kulturowym współ­
czesnej cywilizacji.
Lektura opracowania skłania do wniosku, że biotechnologia wpływa dziś nie tyl­
ko na jednostkowe życie każdego człowieka, ale ma także istotne konotacje związane
z postrzeganiem polityki. Postęp biotechnologii odsłonił luki w systemach prawnych
1
Praca ukazała się też równolegle w w wersji angielskojęzycznej: Biojurisprudence. Foundations of Law for
the Twenty First Century, Wyd. UMCS, Lublin 2008.
Biojurysprudencja
oraz w istniejącym systemie nadzorowania badań biomedycznych. Regulacja prawna
musi zatem polegać na wytyczaniu kolejnych granic oddzielających działania legalne od zabronionych. Nie jest to jednak proste, zwłaszcza dlatego, że problemy, które
po­jawiają się wraz z postępem biotechnologicznym, utraciły swój czysto biologiczny
charakter. Rozwiązań dylematów bioetycznych należy więc szukać także w obszarach
filozofii, teologii i etyki.
W recenzowanej pracy autor przedstawia filozoficzne inspiracje prawa i prawni­
cze inspiracje filozofii w zakresie działań biomedycznych na ludzkim organizmie. Akcentuje rangę biojurysprudencji i bioprawa, uznając je za najbardziej spektakular­ne
fenomeny myśli i praktyki prawniczej przełomu XX i XXI w. Zauważa, że rozwój nauk
biomedycznych daje nadzieję na przezwyciężenie nie tylko wielu chorób, ale i problemów społecznych, które od tysiącleci gnębią ludzi. Jednak niekontrolowany postęp
w tej sferze może zagrażać życiu na ziemi. Stąd akcentowana przez autora ko­nieczność
ustosunkowania się prawa do tego typu problematyki. Każde prawo musi mieć u swojej podstawy określoną koncepcję człowieka i związaną z nią koncepcję wartości. Stanowi bowiem, jako część systemu społecznego, kontynuację dziedzictwa kulturowego
i rezultat dążeń wielu pokoleń do realizacji określonych celów. W Biojurysprudencji
zauważalne jest przywiązanie autora do wagi komparatystyki prawniczej. Dzięki niej
możliwe staje się stworzenie oparcia aksjologicznego dla norm pra­wa stanowionego.
Nie jest to proces łatwy, zwłaszcza w kraju mentalnie uwikłanym w tradycje, z jednej
strony marksistowskie, z drugiej zaś – chrześcijańskie.
Recenzowana praca poprzedzona jest krótkim wprowadzeniem, napisanym przez
Stefana Symotiuka. który ocenia, iż biojurysprudencja leży dziś w samym rdzeniu
„paradygmatu prawa”. Wyodrębnieniem się jako samodzielnej dziedziny dowodzi du­
chowej mocy prawa, tj. sfery kulturowo wrażliwej i otwartej na historię.
W pierwszym rozdziale autor przedstawia zarys przedmiotu biojurysprudencji,
skupiając uwagę na ontologii. epistemologii i aksjologii tego nowego nurtu prawznawstwa. Akcentuje, że istnieje potrzeba nowych regulacji normatywnych dla bioprawa.
Wymusza ją chociażby inżynieria genetyczna, eugenika. medyczne wspoma­ganie prokreacji, a także diagnostyka prenatalna. Najbardziej dojrzałym wyrazem biojusgenezy
w zakresie bioprawa jest prawo do narodzin, prawo do życia i prawo do śmierci. Normy biojurysprudencji jednoczą te trzy sensy w aksjologiczną całość.
W rozdziale drugim R. Tokarczyk próbuje ukazać zróżnicowanie jurysprudencji,
odnosząc się do prawa natury, pozytywizmu prawniczego, realizmu prawnego i in­nych
nurtów. Zaznacza, że jurysprudencja prawa natury jest najbardziej zbliżona do założeń
biojurysprudencji, zwłaszcza w sferze ontologii i aksjologii. Rozbieżności po­glądów
na temat wartości podstawowych skłaniają do sporów doktrynalnych. Ich wy­razem
jest antynomia między koncepcjami pozytywizmu prawniczego i koncepcjami prawno-naturalnymi. Autor podkreśla tu rolę sądów w interpretowaniu aktów praw­nych.
Wskazuje na konieczność uwzględnienia także prawa ponadustawowego.
W rozdziale trzecim czynione są rozważania na temat mądrości. To wielopłasz­
czyznowe pojęcie rozpatrywane jest zarówno z perspektywy osobistej, jak i społecz­nej
oraz z punktu widzenia moralnego czy religijnego. Osiąganie mądrości polega przede
wszystkim na konfrontowaniu racjonalności decyzji z doświadczeniem.
89
Anetta Breczko, Biojusprudencja nowym nurtem prawoznawstwa
90
Ostatni, czwarty, rozdział poświęcony jest powiązaniom biojurysporudencji. Autor
przedstawia w nim różnorodne zależności, odnosząc się do bioetyki, bioprawa, biomedycyny i innych nauk. Podkreśla wagę bioetyki, skupiając się na najtrudniej­szych
jej zagadnieniach. Wskazuje, że niełatwe zadania bioetyki wiążą się ze znajdo­waniem
odpowiedniej metodologii rozwiązywania jej problemów, nigdy chyba niemożliwych
do rozwiązania w sposób zadowalający wszystkich. Dowodem tego są chociażby liczne
sprawy sądowe o wielkim rozgłosie, odgrywające ogromną rolę za­równo w dyskursie
prywatnym i publicznym, jak i w rozwoju bioetyki. Autor podkre­śla tu wagę odpowiednich regulacji prawnych, które są uzasadnione ewentualnością braku samokontroli i odpowiedzialności samych biotechnologów. Zaznacza jednak, że normy, nawet
najlepsze, nie są w stanie zapewnić pełnego biobezpieczeństwa. Koncentruje analizę
na wątpliwościach etycznych przenikających całą medycynę. Zwraca też uwagę na
jeszcze inne zależności pozaprawne, zwłaszcza kulturowe, reli­gijne i obyczajowe.
Pracę wieńczy zakończenie pt. Pro futuro, w którym zawarte są ogólne progno­zy
na temat kierunków rozwoju biojurysprudencji oraz jej wpływu na kształt syste­mów
prawnych. Jak zauważa R. Tokarczyk, w badaniu prawa konieczne jest uwzględ­nienie
wpływów natury i kultury. W ewolucji kultur świata dominuje dziś prawo do życia,
a co z tym się wiąże – dążność do eliminowania prawa do zabijania.
Lektura książki Romana Tokarczyka jest bardzo pouczająca. To tekst nie tylko in­
spirujący poznawczo, ale także mający swoje istotne implikacje praktyczne. Można
powiedzieć, iż powyższa monografia jest lekturą dla każdego. Każdy z nas zaintere­
sowany jest tematyką związaną z postępem medycyny i perspektywami przyszłości
człowieka, zastanawia się nad tak ważnymi sprawami, jak narodziny, życie oraz śmierć.
Recenzowana praca dotyka jednak nie tylko spraw niezwykle ważnych z perspektywy
pojedynczego człowieka, ale także całego społeczeństwa. Właśnie ze wzglę­du na wymiar społeczny książka ta powinna stać się lekturą obowiązkową dla polityków, którzy
problemy bioetyczne zbyt często wykorzystują w walce wyborczej dla pozyskania jak
najszerszego elektoratu.
Niezaprzeczalnym walorem książki jest prezentowane w niej ujęcie unifikacyjne i komparatystyczne, które uwidacznia, iż na problemy biojusgenezy, biojusterapii
i biojustanatologii należy patrzeć z perspektywy ogólnospołecznej, z uwzględnieniem
panujących w danym kraju tendencji unifikacyjnych, ale i odśrodkowych. Nie można
pomijać uwarunkowań społecznych w postaci norm religijnych, moralnych i obycza­
jowych. Autor, próbując znaleźć kompromis między realiami a prawem, przekonuje
o pilnej potrzebie zwrócenia uwagi na człowieka jako podmiot prawa oraz o koniecz­
ności ustanowienia nowych ram ochrony życia. Nie narzuca jednak swojego zdania
czytelnikowi, pozostawiając dyskusję otwartą.
Polecam lekturę tej książki. Myślę, iż powinna ona stanowić fundament polskiej de­
baty bioetycznej w kwestiach związanych z narodzinami, terapią i śmiercią człowieka.
Mateusz Godawa
UMCS w Lublinie
Przedruk tekstu Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and
Information on the Law, [w:] Proceedings of the 8th International Conference
on Human Rights: The Rights to Knowledge of Information in a Heterogenic
Society, ed. by B. Sitek, J. J. Szczerbowski, A. W. Bauknecht, A. Kaczyńska,
Cambridge Scholars Publishing 2009, s. 350–371.
Biojurysprudencja
Biojurisprudence as an Original Concept
of Knowledge and Information on the Law
The very name of a branch of law should remember
that the law is just the means of achieving the objectives
which are defined in the separated field of life, rather than
the value of an autonomous.
Prof. dr hab. R. A. Tokarczyk
When Professor Roman Tokarczyk, a distinguished Polish scholar, was creating
a name biojurisprudence he took as the basis the Greek word bios, meaning “the life”
and the Latin word iurisprudentia, meaning “knowledge”, “juridical wisdom”. Professor’s thought, absorbed by others, is currently the subject of numerous scientific papers, lives its own life and is being developed at many universities.
“Biojurisprudence, as the name of the ‘new’ jurisprudence trend is directly connected with the
matter of biology, jurisprudence (identified here with the theory of law, philosophy of law, legal
thought). Indirectly biojurisprudence is associated with the technology – biotechnics, enabling the
use of achievements of biology for its own needs – biotechnology and the needs of medicine – biomedicine. The matter of biojurisprudence does not cover the whole of biotech­nology, biomedicine
and biotechnics. It includes those parts which are related to human life and the life of nature and are
required regulation by law – biolaw, which is based on comparative knowledge of the religious and
moral norms of different cultures in the world in order to protect them from risky experiments and
uncertain, unforeseeable consequences.”1
The need, a man and time, determine the dimension of our scientific reality, which
is characterized by interference in the life’s processes, especially the human life’s processes. The current development of Natural Science (biotechnology) is used by technics (biotechnics) and medicine (biomedi­cine). It means that natural processes are
largely dependent on artificial interference.
Professor distinguishes in the natural rhythm of life three components: birth preceded by conception, life and death. The answer to this components in jurisprudence
are: biojusgenesis, biojustherapy and biojustanatology.
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, Zakamycze 2006, s. 20–21.
1
91
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
92
Biojusgenesis is concerned with the study of threats to life conceived, which requires legal protection until the birth. Genesis (beginning) is wording, which is unspecified – in the section’s title proposed by professor. The current legal and medical
sciences are disputing about the factual moment in which life conceived could be really called a human. This dispute aimed at allocating certain rights to the unborn, future child – nasciritus and as a result extending legal protection of the most important
of all rights – the right to preserve life.
Many circles, including the religious environment take a keen interest in attempting to identify and systematizing this issue. Christians openly express their opposition
to creationistic attitude of a contemporary man accusing him of building a civilization
of death.
This term is reflected in the Catholic Church, particularly in the Encyclical Evangelium Vitae written by Pope John Paul II.
Unclear position of legislator causes many understatements. We could even attempt to declare that the cyclical discussions about life conceived and its protection
provoke a legal pathology. An attempt to decide and choose the one legal version of
“human being” is advantageous for the medical environment, because it would shift
the responsibility for the steps taken to treat on the legislature, without incurring the
risk of liability.
The problem of conception is an example, which biojusgenesis consider as a whole,
combining a lot of remote areas and rights. Life’s creation at this stage is not just about
its interrupting or specification when it really is and when it does not. Embryo’s adoption, cloning, paternity, the determination of who is the mother (Baby M Case) or
fertilization in vitro are also connected issues. This problems cause a great deal of
controversies.
However, conception of a life does not concerns only human. Nature is equally
important topic for many environmentalists and ecoethicists, although it appears to
be made less important.
Environmentalists report many objections to research on animals, cloning them
or using their embryos, cells, tissues and organs in the experiments, which may lead
animals to death. Moreover, creating hybrids of animals or plants may cause lethal
mutations.
Biojustherapy falls within the great domain of issues of life. While biojusgenesis is
focused on the initial phase of life, biojustherapy is concerned with all aspects of life
until its end (e.g. transplantation of tissues or cells and keeping them for the future
needs of the recipient). This could improve the quality of life for all of us by simple
replacement diseased organ by healthy.
Sexuality is equally important problem connected with biojustherapy. Until the 20th
century this issue was quite forgotten by legislators. Obvious standards of marriage,
femininity, masculinity and roles in sacramental union are no longer so clear in times
of trans formation of morality and sexual revolution, which began in the middle of
fifth decade of 20th century.
Legal problems of homosexuality, bisexualism and transsexualism, which in Polish
and global reality are stimulus for many attempts to regulate on the basis of the report-
Biojurysprudencja
ed drafts of legal rules (e.g. new vision of marriage, polygamy (bigamy), the marriage
of same-sex or opposite-sex), are not easy to solution for legislator. On the other hand
we have unsolved prob­lems with AIDS, the policy of regulating population, civilization diseases, viruses harmful to humans, which are accompanying us all the time.
Biojusanatology adopted normative interest in ending the life. Classic jurisprudence and rights, which are based on it, defined only biological death. Biojurisprudence and biolaw use many terms connected with death: biolo­gical death, clinical
death, brain death, sociological death. Biojusprudence achieves success at this stage,
because it creates a dynamic definition of death and the right to death. “Biojustanatology evaluates and biolaw regulates the issue of abortion, euthanasia, suicide, states of
higher necessity, self-defence, killing people during the war, death penalty and as well
killing of animals.”2
Legal implications are recorded and put into practice since the date of death. It is
obvious that they depend on the medical kinds of death and its legal distinctions.
Natural or unnatural death as well as birth is recorded and starts the system’s
“machine”, which regulates the process of burring the body, cremation, enbalming of
corpses etc. Various branches of the law are concerned with “the deceased’s body”. For
example, moving of a whole or partial organ from the deceased’s body to transplantation is regulated by the legal norms from many different branches of the law.
Among the many scientific disputes also takes the one that concerns a name combining a theoretical and practical features of the law. Such names as “jurisprudence”,
„theory of law”, „philosophy of law” compete with each other.
“The wording jurisprudence has an international range. The name comes from the Latin word
juris meaning ‘of law’ or ‘legal’ and prudentia meaning ‘know-ledge’, ‘wisdom’. Preserved in the culture of ‘common law’, embraces the two main trends of jurisprudence – analytical and normative.”3
The description of biojurisprudence is deepened and broadened by showing its
connections with biology, technology, medicine, psychology, morality and jurisprudence. But if we want to include the philosophy of life into ours consideration, we must
agreed that the name is less relevant. It does not include the whole meaning and it does
not refer to it as biojurisprudence. As I mentioned earlier, the sense of differentiation
of jurisprudence depends on the components like ideas, trends, philosophical schools
and reasoning.
Biojurisprudence as the original concept of knowledge was rising in the author’s
mind for many years. It was finally developed in 1997 and released in its first published
outline. The biggest influence on the aspect had bioethics, biomedicine and biopsychology. This branches of science are still affecting on the final shape of biojurisprudence. “Subjects such as biojurisprudence are associated with many other fields and
are called interdisciplinary studies. However, it should be noticed, that the words with
Ibidem, p. 22.
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, p. 34.
2
3
93
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
94
the prefix ‘inter’ mean ‘between’ in Latin language, which wrongly suggest the lack of
independence and only the ‘vicinity’ with other fields.”4
All disciplines with the prefix “bio” was developed in the second half of 20th century.
The cause of this was the fact of countless disasters, which humanity has experienced
in recent years: wars, genocides, regimes, lack of respect for human rights and risk
of irreparable devastation of environment. Major threats to the life forced science to
change its horizons and redirected to biohumanistic, long-term objectives. Fulfillment
this aims should serve all people, ensure safety, sustain the species and also protect the
environment as an ecosystem in which the man lives.
Biotechnologists as first noted the possibility of creating life. They wanted to find
a way to improve the quality of the resource by developing new vaccines which would
modify genome and as a result relay information contained in genome to the next
generation without undesirable contents.
Biomedicine and biojurisprudence are connected with each other, although they
are implementing in different ways. In spite of everything, they shift the responsibility for the protection of life conceived onto themselves. Biojurisprudence is drawing
among from many sciences and it is not limited by jurisprudence. It is open to other
sciences, which are concerned with life. This gives a sense of freshness to biojurisprudence. Despite this branch has moved from the periphery of science into the fossilized
centre, it remains alive. Thanks to its unique construction it is conforming to the needs
of experimental science. Ecosystem events sensitize the appetite of different scientists
and researchers.
Biothinkers, united under the flag “Vitae”, have developed a number of theses and
hypotheses, which have arranged what has been said in recent years. Medicine, all
alone, would not be able to bear responsibility of legislative being. It was a base for the
inventors, who made the outline (casus in vitro) and showed the need of human, and
on the other hand, a system of moral and legal standards. Medicine left biojurisprudence regulation of these norms.
Information and knowledge – the first could be compared with an explosion, the
second with a packaging in which the first one is enclosed. If we add to this area biojurisprudence, we will receive an unusual substance, which not only shapes, but also
will shape the features of life, as a whole.
Emergence and development of bioethics rouses senses of science. The same way
as the figure is created with its taste and tone, bioethics stresses the taste of system of
norms and values. Bioethics fulfilled its mission. It became a significant part of biojurisprudence, reinforcing its mainstream.
Historically, American culture – “common law” influenced bioethics in a great extent. Culture of law, largely based on trust to the law as a means of resolving conflicts,
reflected in the broad outline of bioethics and connec­ted with it – biolaw. Interaction between bioethics and law may rely on the nearly noticeable connection, which is
a result of awareness and willingness to avoid errors. Errors are often high burdened,
especially in the medical fields. They change the quality of life or simply breaks it off.
Ibidem, p. 65.
4
Biojurysprudencja
Law and information cross the structures of the system and sink in citizens and
other recipients in different legal systems. Legislation is concerned with all aspects of
private and public live. It has not been closed to bioethical issues concerning the fundamental choices usually based on axiology, which defines and valuates live. Bioethics
struggles with the real problems of live and death. However, it is biolaw, which broke
with the 19th and beginning of 20th century, when the law was considered to be the law
– the norm and value of itself.
Highly developed casuistry disseminated in different legal systems and languages
a new legal doctrine – biolaw (in French – biodriot, in Italian – biodiritto, in Spanish – biojuridica).5 “Specialized branch of biolaw is medical law, which regulates the
problems of bioethics and is the fastest developing and the most internally differential
branch of law.”6
Medical law came into being due to the great development of medicine and health
care in the sixties of 20th century in the United States. It is based on delictual structure
and crosses many branches of law. Its main stream concerns penal law and civil law.
It also regulates matters connected with the profession of doctor, nurses, hospital’s
administration and other health care facilities.
Philosophy of biojurisprudence divides into four aspects. The first one is ontology,
a word derived from the Greek language, which synonym means “metaphysics”. Both
means one of the main branches of philosophy, which considers different aspects of
entity. The word “ontology” is popular in German philosophy and the word “metaphysics” in Anglo-Saxon and Catholic tradition.7 “The issue of ontology, which is disputed
concern gen­eral concepts and their referents. Here it is unimportant, because the gen­
eral concept ‘life’ possesses innumerable amount of referents. The dispute connected
with the change of characteristic features of concept and its identity with reference to
real life is a matter of minor importance, because, without a doubt, it undergoes flux.”
Study of artificial intelligence, which competes with the natural intelligence in
some way, innovates the idea of ontology. It is an important component of human’s
intellectual and mental life.
“The characteristics of ontology in the example of life indicate, that it is looking for the essence
of life in the life itself, not in its subjective cognition – epistemology. It aims at perceiving life in all
its levels and units – from cells to international life. Differentiation of life’s levels and units shows the
existence of many of their specific ontologies as a base for one, general ontology. When the ontology
as a component of philosophy by its descriptions of life, develops taxonomy, science defines the relation between different forms of life and processes of its measuring.”8
Unquestionably, ontology and science are useful to the development of biojurisprudence, as they describe life as different processes of existence from the moment
of conception until death. Unfortunately, they are no longer useful when they start
5
P. Borry, P. Schotsmans, K. Dierickx, How International is Bioethics? A Quantitative Retrospective Study,
„Belgian Medical Center Medical Ethics” 2006, vol. 7.
6
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 72.
7
Zarys ontologii opracowali m.in. F. Czeżowski, O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach, Toruń 1948;
W. Stróżewski, Ontologia, Kraków 2004.
8
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 6.
95
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
96
to find the main principle of life; religions see it in soul, vitalists in the power of life,
materialists in the matter, linguists in concepts which express life, computer scientists
in artifacts of artificial life.9
The fact that there is not one, globally accepted definition of life, does not interfere
conclusion that „the most important characteristic of life is continuous exchange of
matter and energy between the living organism and its environment as well as the
ability of replication, duplication or reproduction.... constant organism’s effort is necessary.... Another important charac­teristic of life, derived from metabolic processes, is
the ability of living organisms to maintain a higher level of arrangement and therefore
lower entropy than environment with the cost of energy consumption.”10
“Concept of life should be paid with particular attention, whenever it is use as
a noun to define a process, or as an adjective to define features of object, because this
concepts are defined and understood a little differently.”11 Every organism is characterized by: nutrition, breathing, growth, development, spontaneous movement, responding to stimuli, reproduction and excretion.
Life is divided into three different levels of organization: cellular life, organic life
and social life. Biojurisprudence introduces more sophisticated division: human life
with its spiritual, mental, emotional, social life and animals’ or plants’ life.
Hegel, well-known German philosopher used to say “Human life is totalness which
includes everything.”12
This totalness is compound of physical life and spiritual life with its sections of
psychological, emotional, intellectual and social life. It is said that mature man decides
about his fate, but “Life is like one large theatre, every day you put different mask”.
“Who wants to enjoy the best health, combine harmoniously carnal, mental, emotional and spiritual life.” “Body and soul penetrate each other, creating the personal
being in spiritual space. The body has an impact on the soul.”13
If we assume as the base of all norms the prenorm: “First and foremost – to live” we
will better understand the value of long-term, healthy and high quality life. According
to Thomas Aquinas “man is not a soul that uses the body, but the composition of the
body and soul. Spiritual life weighs more than physical life. Murderers are condemned
to death, because they take away the bodily life from people, so much less heretics deserve to die, because they take away the spiritual life from people.”14
Ontology of biojurisprudence attempts to define concepts – “human being” and
“person”, which are difficult to distinguish and can not be used interchangeably. It
tends toward the view, that every man should be treated as an end in itself. Self-consciousness of it can be reached only by mature man who shaped from „human being”.
In the long history of thought various characteristics, which distinguish human being
from person and this both from animals, plants and objects, were indicated.
9
Szerzej np. A. Siemianowski, Wartości i sens życia z punktu widzenia ontologicznego, text available on the
Internet.
10
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 6.
11
Życie – Wikipedia, wolna encyklopedia, http://pl.wikipedia.org/wiki %C5%Bbycie.
12
G. W. F. Hegel, Zasady filozofii prawa, Warszawa 1969, p. 87.
13
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 7.
14
Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, London 1970, II qu, 11.3.
“Philosophical views on psychophysical unity of human primarily draw attention on human
mind, personality, subjectivity and similar concepts. Explanations of body-spirit relation are divided
into: dualism, materialism and personalism. Dualism treats the spirit and the body as two distinct
and even opposing beings. Materialism gives both the spirit and the body characteristics of matter.
Personalism stresses the unity of body and spirit in human life.”16
Biojurysprudencja
Rational soul, described in texts since the times of Aristotle, is not a sole characteristic of man among other living beings. Currently, the view of identification the aims
which lead living being to preservation of its life, generates sufficient justification for
its normative protection. Undoubtedly, the common interest of all living beings is to
conserve a healthy, long, high quality life, which would be devoid of suffering.15
For ontology more obvious is the human body possession than the spirit possession, but only together this two components can create psychophysical unity in human
life. The life of soulful and intelligent man is a sort of microcosm, which stays in close
and multiple relationships with macrocosm. On the other hand, macrocosm is devoid
of some kind of spirituality and intelligence.
The scientific thought tends toward materialistic understanding of human. It is
based on the premise that human life creates a principle of life as a material entirety
and unity, which can be described by empirical correctness of biological sciences.
Consideration of human body as strictly biological, natural existence has been undermined in the end of 20th century. It was presented as an continuous changeability
conditioned by the diverse cultural factors.
Philosophical and religious views which relate to this issue, show that human carnality is inscribed in his sexuality. Sexuality defines the physical and spiritual differences between men and women. This differences meet with each other in the field of
sexual, marriage and family life. “Femininity finds itself in the face of masculinity,
while masculinity is confirmed by femininity.” This “finding itself ” is regulated by the
categories of various norms which are related to friendship, love, marriage, the sex
urge, needs of the other person and becoming the spiritual (or) carnal unity.
It is absolutely amazing that the unique spiritual human being is connected with its
carnality, which is conditioned by factors of varied, natural and social environments.
Carnality defines the boundaries of the possibilities of human body in its perception,
volitions, wishes, desires and other signs of the spirit.
Fulfilling the spirituality can only be presented by more or less expressive movements of the body, depending on temperament and emotions. It is carnality which is
the material frame of spiritual sense of normative orders, which regulate inviolability of human personality, its intimacy, privacy, confidentiality, respect, integrity and
dignity. Psyche – the psychology and soma – the body are always parts of inseparable,
unique whole. Uniqueness of human life is perceived from a long time by medicine,
which combines knowledge and practice. It constantly struggles with the issues of
norms and values. Medicine considers body and spirit in the context of construction
Por. opracowanie monograficzne E. J. Cassel, The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, New York
15
1991.
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 7.
16
97
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
98
(anatomy), functioning (physiology), regulatory mechanisms (neurology and immunology), psychology (psychiatry) and systems of organs (cardiology, immunology, nephrology etc.).17
Much could be said about diversification of views on body and spirit or rather soul
and their relation in religions. When Buddhism highly evaluate carnal life, most of
religions oppose body to spirit. This, what is the most important for earthly and extraterrestrial life is perceived in the soul, not in the body. Soul, combining intelligence
and honesty, creates in religions constant and highly valued religiously, morally and
legally essence of man. In contrast, body is shown by religions as ordinary, variable and
inconstant form of material existence of human. Body is a prison for soul.
Soul must be released from carnal captivity to reach its final and appropriate destination.
In modem times, human body or human spirit has becomes extremely attractive
part of business and culture of consumption, which suggest needs and desires. “History of culture shows how preoccupation of human itself ‘walked’ a long way from expecting fast salvation to desire of possessing a beautiful body and living long. Concern
about beauty of spirit has given up its place to the concern about beauty of body with
an attractive appearance.”18
Changing the organization of social life has had a significant impact on learning,
work, recreation, health care. It requires an appropriate normalisation, which would
be based on the values emerging from competing, coexistence or even dominating
religious, moral and legal aspects.
Over the past years experiments of creating imitations of living human body in inanimate cybernetic systems (robots) has been developing. This new branch of science
called cognitive science demands an adequate moral and legal regulations. Cognitive
science is particularly drawing from philosophy, computer science and mathematical
logic and is concerned with researches of Artificial Intelligence.19 Death is regarded
as the end of human physical life-time, like the birth is it beginning. Only the idea of
reincarnation maintains the belief in possibility of many human’s physical lives.
“Human bodylines can be easier perceived than inwardness in determining its identity, which is
based on knowledge of gender and attributes of beauty. It creates basis of mental life, which contains
of processes of thinking, will, emotions, feelings. Thinking, that is consciousness is the prime feature
of mental life.”20
Watching your own mental life, by means of consciousness is introspection. Consciousness or intellect manages will and feelings. Psychology distinguishes three levels
of mental life: psychophysiological, psychosocial and rationally – spiritual.21 Physi17
Szerzej, m.in. J. Troska, Moralność życia cielesnego, Poznań 1999; R. Hardcastle, Law and the Human Body.
Property Rights. Ownership and Control, Hart Publishing 2007.
18
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 9.
19
Podobnie N. Lenoir, Biotechnology, Bioethics and Law: Europe’s 21th Century Challenge, „Modern Law
Review”, vol. 69, No. 1.
20
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 10.
21
Tak A. Cencini, A. Manenti, Psychologia a formacja, Kraków 2002, p. 19.
Biojurysprudencja
ological psychology brings human’s mental life to physiological processes of nervous
system. Sociology reveals psychosocial aspects of human life – social life. “Main centre
of psyche is self, ego is only the root of conscious area, very often usurps the right to be
the pivot ofthe whole mental life”.22
Crucial role for the ontology of biojurisprudence, plays the division of healthy
mental life and ill mental life. When metal health is natural norm which conditions
correct human’s life and social life.
Mental illness disturbs correct coexistence with the environment, at the same time
creating normative difficulties.
State of human’s mental life – healthy or ill – has an influence on the gen­eral state
of his life, which in turn affects the state of social life.. Changes in human’s mental
state are caused by various factors. The most effective factor of variation on metal state
could be indoctrination, which deprives him of independence of thoughts and induce
him to absolute obedience. After using medicines, drugs, alcohol human’s mental life
changes basic-ally, even to his disintegration – dissolution into separate elements. Formation of healthy mental lifestyle, in opposition to ill lifestyle, is one of the aims of
biojurisprudence.23
In the fields of ontology we include also social life with its large variety of lives: religious, moral, political, economic, occupational, educational, cultural and many more.
Ontology of social life explains of what elements the society consists of, how it works,
in what relations they are, what purpose they serve, and when and how they are subject
to changes. Ontology of human’s social life is a general theory of construction, functioning and changes in societies, regulated by different norms.24
An ideal social life, therefore that in which there are no tensions and conflicts,
would eliminate the need of any normalization, and also undermine the purposefulness of biojurisprudence and biolaw deliberations. Similarly as other trends of normative thoughts, biojurisprudence grows out of imperfection of human’s life and social
life.
“Epistemology or gnoseology, as names, which come from Greek, have its Polish equivalent in
determining the epistemological theory. The subject of a epistemological theory, it would be better to
say cognition, yet it is still open and unfinished process, first of all there are methods and boundaries
of cogni­tion”.25
connected with cultural uniformity still belong to unrealistic thought. Therefore, local
conditionings decide mainly the choice of considered issues, ways of resolving and
acquiring definite adjustments to practical realizations, with intention of surmounting or deepening human’s inequal­ity in tendency to preserve your possibly the longest
and the best life. Biojurisprudence takes into consideration contexts of local cultures
P. Możdżyński, Środowisko a życie psychiczne, tekst dostepny w Internecie.
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 10.
24
H. Waśkiewicz, Normy życia społecznego według encykliki „Pacem in terris”, „Chrześcijanin w Świecie”
1979, nr 5–6.
25
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 12.
22
23
99
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
sensib­ility connected with elimination of starvation, pathology, wars and other disasters, whose occurrence can be justified by many factors.
There are a lot of ways of practicing cognitive bioethics, as well as there are many
methods of biojurisprudence cognition. Those ways are anthropocentric and cosmocentric, theoretical and empirical, descriptive and valuating , narrative and normative.
All of them have defined boundaries, designated by border of prenorm and its life as
well as its own cognitive abilities.
Its final boundary is finiteness, understood as death of human, animals and plants.
Some limits are results of imperfection of human cognition, erroneousness of judgment or religious and aesthetic valuation, finally imper­fection of normalization of lives
of individuals, societies, world.
Cognition category of finiteness is neglected in practical sciences, also in traditional biojurisprudence and law based on it. Biojurisprudence notices it and appreciate, permits to characterize deeper the ontological limited nature of life on some basis
of temporality.
100
“Passing over in silence the finality of life, as human’s existence feature which can be continue, it
is a lack of existential authenticity, how it was defined by Martin Heidegger. Death is unmarketable
element, ontological weakness, inevitable necessity, Quito often tragic, beyond our control of choice.
Notion of finitude makes our secular cognitive tools of biojurisprudence more rich, without the need
of depending only on religious or metaphysical circumstances. Is clearly shows that both privacy and
prenorm of life have their final boundaries.”26
For the need of biojurisprudence, professor Tokarczyk suggests that the principle of epistemological obviousness, simultaneously the basis of certainty of cognitive
truth. Obviousness can be comprehend as a criterion of t truth whereas certainty is
distinguished from opinion, assumption, belief, probability.
Epistemology of biojurisprudence, makes use of various methods of cognition,
heads for cognition of life within limits of need of regulating it by rule of law, with its
connection with religious and moral norms. Specificity of experiencing life, in its different aspects, is based on conditioning this cognition exactly by life; so it is always, in
some range, studying yourself. Obviously, in cognition we can not omit such fundamental issues like notion of truth, causality, fact, fiction etc.27
Studying biojurisprudence assumes that life is prevalue and prenonrm of everything what exists, especially truth. Prevalue means spontaneous value, original and
fundamental to other values, being for them the source. It is prenorm because it norms
and forms itself – simultaneously pointing conditioning and boundaries of each other
regulation.
Prenorm, about which I has written above is perceived the most clearly in the
thought of natural law, which along with cognition of human’s life nature, society,
Ibidem, p. 13.
Problematyka biojurysprudencji została ujęta w formie projektów badawczych (Research Projects) m.in.
przez Wydziały Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu w Białymstoku. Profesor
Oktawian Nawrot z Wydziału Prawa i Administracji prowadzi seminaria magisterskie z zakresu Biojurysprudencja i filozofia prawa.
26
27
“Scientific discoveries of comparatistic of law indicates contextualism as necessary condition biojurisprudence epistemology. Cognitive meaning of biojurisprudence depends on contexts, in which
we consider life. Contexts are inherent in all issues of biojurisprudence because, they not only define
type of life, but also its environment and cultural conditionings. Dependence of biojur­isprudence
issues on contexts are conditioning a cognition of its content and function”.28
The fact of such a big cultural variety allows us to talk about biojurispru­dence comparatistic, both national and international, up to global. Ideas The definition of obviousness – determines its coexistence of conditions of directness and object studying,
a the source of getting knowledge – knowledge of life. Among many cognitive actions,
which pretend to directness, only experiencing your own internal life so called introspection, do not cause any doubts.
Characteristic of sensual cognition of life, is a subject of visibility; it is bard to talk
about visibility in experiencing even your own internal life, more than the sign of
clearly intellectual life.
Biojurysprudencja
world and image of deities draws appropriate set of norms. All the other trends in legal
thought are focused on secondary issues, not directly connected with life as prevalue
and prenorm, what is perceived and emphasized by biojurisprudence.
Thought of natural law visibly stand out because of its character, very often speculative, while biojurisprudence bases its examination and its results mainly on scientific
discoveries.
“Yet, science accepts that if cognitive estimations and connections between them are attributed to
their obviousness, resulted from directness or (and) vis­ibility, so it affirms their authenticity or falsity.
The notion of obviousness, close to the notion of intuition, refers mainly to uncomplicated, simple
cognit­ive matters, here they are related to life”.29
In relation to experiencing life, just as experiencing other phenomena, there are
as much visibility as signs of directness and visibility of experienced life. Therefore
there are sensual, spiritual, emotional, rational, social and other kinds of obviousness.
Theorists explain those obviousness group of empirical obviousness or asetorical and
in group of priori or domineering obviousnesses. In both groups, stating obviousness
rules out doubts, e.g. famous sentence by Cartesian Cogito ergo sum. Contemporary
epistemology considers as obvious sentences, which you have only to understand to
get the conviction of its authenticity or falsity. In biojurisprudence, obviousness has
the broadest application for ontology and epi­stemology, however, surely its axiology
and methodology would never achieve so broad range of conformity in popularistic
societies. Axiology of biojurisprudence is a constituent element of biojurisprudence
subject, probably causing the most serious and the most difficult to unambiguous resolving of disputes related to the value of law. Biojurisprudence, which head for eliminating those arguments, based on comprehend by everyone principle of obviousness
in life, mostly in human’s life it can notice primary value, the highest and basic.
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 12.
Ibidem, p. 13.
28
29
101
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
Life, as a primary value of law – justice, rightness, order and other, important in
law’s norms. Life, as the highest value, is the value in itself, conditioning creation, existence and realization all the other values.
Finally, life is the basic value and because it results as the whole world of human,
animals and nature.
Because of those unquestionable reasons, life deserves a normative protection
which is ensured by all normative systems, mainly by law, religion and morality.
Boundaries of biojurisprudence axiology are put between affirmative extremity of
cult of life and destructive extremity of death cult. The cult of life was extolled by whole
thoughts tendencies, like especially Epicureanism either hedonism.
Whereas the cult of death is present in explanations of sacrificing lives for deities,
nation, family or desperate rejecting its low quality. The cult of life induces to treat it
like special gift, right, duty while cult of death denotes to the values higher than life of
individual. So “man lives not only by fore of his body, energy of his spirit but mainly
by the way of his devotion to values.”30 Values, nolens volens, are present in whole
human’s life there-fore it is impossible to escape from axiological issues. They are present in law thought and in whole law, what is perceived and underlined by axi­ology of
biojurisprudence.
Indeed, human’s life is the value in itself but it is exposed to valuation by various
conceptions of its quality.31
Indicators – which give axiology of biojurisprudence the features of realistic measurements: material status which is reflected by grass domestic product (GDP) in conversion to one person in American dollars; health with expected length of life; estimation of political stability and security; family life valuated by the rate of divorces per
1000 inhabitants; life of community is described by the rate of frequency in church and
member-ship in trade union; climate and geography in distinguishing between hot
and cold climate; security of employment measured by interest rate of unemployment;
political freedom scaled from 1 to 7 between complete freedom and its lack; equality of
gender, calculated by proportion of com­plete earnings of man and women.
“Axiology of biojurisprudence regards the quality of life as very important feature of its value,
which belongs to normalization range, not only legal.”32
Axiology of biojurisprudence rests on the credo of axiology of bioethics, which
consists of such duties: condition of humanity surviving and nature which determines
this survival in the world tormented by crises, is necessity broad international cooperation of global range; every man should not only care of improving his life but also
survival of equal quality of life of future generations; we need to accept the rights and
emotions of every man to show his uniqueness.
Ibidem, p. 13.
Ibidem, p. 13.
32
Ibidem, p. 14.
30
31
102
33
J. Searle, Jak wywieść „powinien” z „jest”, „Etyka” 1978, t. 16. Por. np. Metodologia pomiaru jakości życia,
pod red. W. Ostasiewicza, Wrocław 2002; E. Dolny, Metodologia budowy tablic trwania życia, [w:] Demografia
i polityka ludnościowa, tekst dostepny w Intemecie; także N. S. Jecker, A. R. Jonsen, R. A. Pearlman, Bioethics: An
Introduction to the History, Methods and Practice, Jones and Bartlett Publishers 2007.
34
Ibidem, p. 15.
35
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 19.
36
R. Tokarczyk, Triady dobra najwyższego, „Prawo i Życie” 2002, nr 2, p. 72 i n.
Biojurysprudencja
Obligations of global ethic which are favorable to aspire biojurisprudence are important factor without which it would be impossible to talk about existence or development of civilization.
When it come to comparison, its attempt, ontology of biojurisprudence searches
for the answer to the question what the life is, on the other hand-axiology of biojurisprudence, asks other question: does the life have value, if it is so, whose life; what values dose it have in its every period – birth, youth, maturity, old age and dying; does the
value of human life depend on his actions and behaviors. Both ontology and axiology,
with a great effort, are finding answers to those questions. Great obstacles are present
in trying to eliminate in ontological definitions of life, axiological beliefs of its value.
The conception, which claims that description of the existence, here life especially human life, does nor give us its values and is based on mentioned obstacies and is known
as naturalistic error.33
Biojurisprudence methodology is the part of biojurisprudence, which subjects are
scientific methods.
Among the division of methodology the main place is occupied by the division
into general and logical methodology, which is known by every fields of knowledge
and methodology of details; every science. Biojuris­prudence belongs to social science,
but it has the closest connections with other sciences, especially biological – medical.
For this need the most appropriate are methods of social science – logical, descriptive,
philological, genetic, statistical, comparative and other. Also methods related to examination of main value and main norm of biojurisprudence that is life, are growing up.34
Investigation of essence, sources and functions of biojurisprudence and biolaw
head for the defining their character in form of theses and hypotheses. Although biojurisprudence and biolaw are the most spectacular phenomena of jurisprudence, introduced to the science in the last years of 20th century.
In methodology of biojurisprudence it has to be mark that it comes from realistic
signs of life, subsequently puts them to the estimation, especially religion and moral
to create norms based on them, from the general sense of their group – principles,
institutions and branches of law – biolaw.
“The subject of describing, valuing and normalization is mainly human’s i life, to
a lesser range life of animals and nature. Almost all branches of science deal with describing different aspects of life; but its essence is still domain of biological science.
Valuing of life especially catches the attention of theology and ethics.”35 In some practical sciences such as medicine and economics, life and its descriptions intertwines and
create inseparable whole. Moral and legal normalization depend largely on that. Triad
– describing, valuing and normalizing life – grows out of discrepancy of life’s views,
which perhaps are impossible to eliminate.36
103
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
“Normative valuations of biojurisprudence, mainly are based on selected religious and moral
valuations, indicate the value of various aspects of life of human, animals and nature in categories of
sacrality and the good for purpose of creating and using biolaw. Indication of values of definite aspect
of life allows to recognize natural boundaries of its normalization”.37
104
The norm of biolaw is an expression of obligation, which is connected with the
actions consistent with a pursuance to secure and improving the quality of defined
aspect of life. The groups of legal norms create institution of biolaw – right to birth,
right to exist, right to death. Basing on them we can distinguish fields of biolaw; each
of them would regulate defined aspect of life of human, animals, nature, society and
intemational life. Logical relations between branches of law could be called biolaw
system, although the notion of system does not matter like in culture of instituted law.
Biojurisprudence takes into consideration unusual needs of 21st which are creating
and using of law. Simultaneously, watching for the point of life, as a natural and obvious prevalue – the source and aim of all the other values which ate the same time form
prenorm – general frame indicating the boundaries of other elements of law. Noticing
in life prevalue as well as prenorm releases biojurisprudence from speculated difficulties which are harassing other sterile trends of jurisprudence.
General assumptions of biojurisprudence are waiting for more detailed improvements.
Professor Tokarczyk in his newest book, which is dealing with biojurispru­dence,
claims that it is necessary to make a thorough review of hitherto concepts of legal and
juridical language. He thinks that many of those concepts, thanks to penetration of
remarkable achievements of biotechnology and biomedicine into biojurisprudence,
lost theirs basic sense. Moreover, he claims that there are inadequate to describe this
what they only apparently denotes. In searching of suitable concepts we should, as he
thinks, still pay our attention to life as a prevalue and prenorm.
Whole law, in the light of biojurisprudence, is a biolaw, so it is built in harmony
with a natural course of life and is divided into three branches, characterized by biojusgenesis, biojustherapy and biojustanathology.38
Those three, mentioned branches of law denote to three main areas of life, as –
public life, private life and personal life. It is obvious that they do not use up whole
areas of life. Law should regulate only this should be regulated by it. If only moral
regulations were sufficient, the law would be needless. Apart from areas of life, which
is regulated simultaneously or only by law, morality and religion, there are broad areas
of life, where any regulation by any means is needless.
“If every norms, especially law norms, directly or indirectly denote to fixed areas of life, it is
strongly supported to use the name ‘biolaw’ instead of ‘law’. Cause, the name ‘biolaw’ can still resemble what is its subject, presource, prevalue and prenorm”.39
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 19.
A. Mereżko, Biojurisprudencja – nowyj napriam w suczasti nauci prawa, „Juridiczeskij Żurnal” 2008, nr 1,
s. 136 i n.
39
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy..., p. 85.
37
38
Biojurysprudencja
In spite of fixed views, as Tokarczyk claims, the original sources of law, or perhaps
already biolaw, custom, agreement, precedent and constituting are not secondary to it
but necessities of normalization the lives of individuals and their coexistence in various societies. Custom is a civil law, public law or administrative law, law-penal and
varied.
According to the subject of biojurisprudence, the custom should be defined as a relation of the area of civil life, public life or administrative life and penal life and life
which links their features.
Quite conventionally, basing on these areas, we can distinguish various branches
of law, such as constitutional law, administrative law, civil law, family law, labour law,
financial law. In agreement with assumptions of biojurisprudence we should call these
areas, branches of life – constitutional, administrative, civil, family, labour, financial
ect. “The name of the branch itself should remind us that the law is only the tool used
to realization of specified aims which are separate in the area of life, but not an autonomous value.”40
Their fundamental division induces to distinguish between branch of normative
protection of life and the branch of normative improving the quality of life.
The system of biolaw, current law systems, creates together all the regulations of
biolaw, law which is related to protection of life and improving the quality of human’s
life and some species of animals. Links between each aspect of law regulations of biolaw systems – norms, rules, principles, branches – have been already defined by character of life and coexistence. They are standing out because of naturalness of processes
and signs of life, fundamentally different than character of links, imposed by current
conceptions of law.
In biolaw, the significance of the biolaw entity hierarchies are getting weaker and
weaker, in comparison to present law, because not only the value of individuals lives
is appreciated but also some animals species and defined species of plants. Reduction
of the significance of those hierarch­ies stays in harmony with a message of ecology,
liberalism and democracy.
“Aspiring to internal non-contradiction of law’s systems, fully unrealistic in the present law systems, in biolaw they started to have weaker theoretical meaning as long as the contradictions in life
will be removed, mainly in social life, regulated by biolaw. Biojurisprudence reveals also, almost grotesque, aspiration to wholeness of the law, or filling the gaps in the law. Thousand years of experiences of using law systems of instituted law, pretending to internal non-contra­diction and entireness,
indicated that it is impossible to achieve”.41
Closer to the processes of using the law, surely is the culture of common law, which
limits irrationality of the culture of instituted law in a higher degree than instituted law
culture, also in processes of creating as well as using law.
The culture of instituted law have to deal with two long, and very complicated processes – firstly creating law, subsequently using law. In the culture of common law
creation of law is at the same time, its using and the other way round, there are so many
Ibidem, p. 86.
Ibidem.
40
41
105
law, what really was created during life, what cannot be said about, very often remote
from the culture of instituted law life.
In spite of the magnitude, thick and stream of new law, it was impossible to state
its fullness, sufficiency or entireness. Precedential law of the cul­ture of common law
stands out because of virtue of permanence whereas the law of instituted law culture
never keeps up with faster processes of life, faster even than the fastest amendment of
law.
Interpretation of law, which as we know is unnecessarily complicated in the practice of using law, is making simpler and brighter because of biojurisprudence.
Mateusz Godawa, Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law
“This sense is seen by every prudent man, therefore it is almost useless to know about speculated
legal thinking and complicated interpretations of law, more useful to barren considerations of critics
than to practicing law. It is mak­ing brighter, because described in the present trends of jurisprudence, especially legal positivism, linguo-logical legal reasoning and interpretation of law, are making
it rather obscure than showing what they want to explain. If only for a while we would shake of the
impression of apparent charm connected with the legal reasoning and legal interpretations, we would
easily see their verbalism, artificiality and their isolation from realities of life.”42
To conclude, biojurisprudence allows us to see better the variety of aspects of biolaw, than now so called variety of levels, or its integrative conceptions. Variety of aspects of biolaw, indicate in natural and obvious way, areas and contexts of life.
Because, life comes into existence and it is used despite of law. However, variety of
levels and integrative conceptions of examination the law have abstract character, as
well as law of culture of instituted law, they are in isolation from realities of concrete
signs of life, which are regulated by law or waiting for such regulations.
The influence of nature and culture is unquestionable in the way of examination
the subject of biojurisprudence, biolaw. Taking into comparative consideration, in case
of biolaw, religious, moral and legal contents of various cultures, biojurisprudence derives from legal comparatistic and contributes to its development.
“Comparatistic of world’s cultures indicates great domination of cultural conditionings over genetic conditionings, both about human’s and animal’s life protection and not killing them. When the
protection of life states instinctive and human’s rational will of survival of almost every animated
being, their murdering is conditioned by culture. Wars, genocide, terrorism, murders cause concern
for survival of animated beings, using its all power to undermine the value of life as a prevalue.”43
For the survival of kind, stated by biojurisprudence rule of obviousness allows to
sacrifice life of defined, belonging to its individuals. Although, m nature survival instinct is one of the greatest and most dominant and forming the kind, its individuals,
human as well as animals, are always using instinct of their own survival. A survival of
kind as a whole is governed by other laws.
Ibidem, p. 87.
Ibidem, p. 88.
42
106
43
Jan Filip
Uniwersytet Masaryka w Brnie, Słowacja
Pierwodruk: recenzja R. Tokarczyk, Biojurisprudence. Foundation of
Law dor the twenty-First Century, Lublin 2008; J. Filip, Biojurispruden­
ce – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy? (recenzní
článek), w: „Časopis pro právní vědu a praxi” 2009, Roč. 17, č. 2,
s. 71–76
Biojurysprudencja
Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo
jen nový směr právní vědy?
Dějiny právní vědy před námi vstupují jako řada pokusů o nová řešení a nové přístupy, ať již z hlediska toho, čím by právo mělo být, co by mělo regulovat nebo jakým
způsobem by mělo být poznáváno. Není to po­prvé, kdy je pociťována nedostatečnost
jeho východi­sek, předmětu, pojmového aparátu a metodologického instrumentária.
Podněty k přeměnám přicházely v histo­rii z různých stran. V 90. letech minulého století se v té­to souvislosti na podkladě bioetiky, která se rozvinula zhruba o 20 let dříve,
začaly rýsovat pokusy o stanovení závazných pravidel (zejména oblast léčení a práv
paci­entů) a brzy na tomto základě vznikly výukové před­měty. Netrvalo dlouho a objevil se pokus vybudovat na tomto základě nejen nový obor práva, nýbrž dokonce
nový směr právní teorie.1 U jeho zrodu stál významný polský právní teoretik, axiolog a filosof Roman Tokarczyk, odborník na americké právo (studia u L. Fullera na
Harvardu)2, právní filozofii, komparatistiku3 a v po­sledních letech právě na biojurisprudenci. Po řadě dal­ších pokusů v loňském roce vyšla další z jeho pionýr­ských a
k zamyšlení provokujících prací. Autor se jí pokouší vymezit nové oblasti právní vědy
a především nové přístupy k právu. K tomu zase nedochází tak často, a proto je třeba
této nové práci věnovat speciální pozornost, protože bez ohledu na to, zda se prosadí
názory v ní pertraktované, bude v každém případě vý­znamná nejen pro tradiční oblasti jako je zdravotnické či medicínské právo, regulaci výzkumné činnosti atd., nýbrž
i pro pochopení rozvoje tak klíčové oblasti jako jsou základní lidská práva, svoboda,
důstojnost, autono­mie člověka.
Jak plyne již z názvu práce, jedná se pokus formulovat nová východiska, ze kterých
by právní věda odpověděla na výzvy 21. století, kdy podle autora přestává platit řada
tradičních právních pojmů. Autor dokonce naznačuje potřebu opustit samotný pojem
* Prof. JUUr. Jan Filip, CSc., katedra ústavního práva a politologie. Právnická fakulta Masarykovy univerzity,
Brno.
1
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Nowy Nurt Biojurysprudencji, Wyd. UMCS, Lublin 1997.
2
Viz jeho Prawa wierne naturze: krytyka doktryny Lona Luvois Fullera, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin
1980, dále Prawo amerikańskie, 10. vyd., Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2009.
3
Viz R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza. 9. vyd., Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008.
107
Jan Filip, Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy?
108
práva a nahradit ho pojmem biopráva (biolaw), což umožní, aby mohl být sledován
v kontextu nových oborů jako je bioetika, biomedicína, biotechnologie, biopsychologie. Stejně tak je třeba znovu promyslet a do nového systému zařadit pojmy jako je
právní norma nebo právní ustanovení (norm and provision), které rovněž dostávají
v jeho pojetí nový význam (s. 106). Jedná se tak podle mého soudu o pokus o ra­dikální
odvrat od dogmatických přístupů k právu a o je­ho propojení s živými organismy všeho
druhu v podobě koncepce nejen nového právního oboru, nýbrž o nový pohled na právo, který by měl nově definovat jeho východiska z hlediska předmětu, epistemiologie,
me­todologie, axiologie. Autor zřejmě dospěl k názoru, že vývoj v uvedených „bio” oblastech již pokročil tak da­leko, že je možné shrnout dosavadní výsledky a formu­lovat
pevné základy nového oboru. Nejde jistě o pokus ani první, ani poslední4, je to však
pokus seriozní a je třeba mu věnovat patřičnou pozornost i u nás v České republice (na
stránkách našeho časopisu)5, tak jako je tomu u prací R. Tokarczyka obvyklé v celém
světě.
Tokarzcyk ve své poslední práci shrnuje výsledky svých dlouholetých výzkumů
a výuky vědního oboru, kjehož zakladatelům se počítá.6 V této rozsahem ve srovnání
s jeho jinými pracemi7 sice relativně stručné studii činí pokus vytvořit systém právní
vědy, která bu­de vycházet nikoli z bezplodných dogmat (jeho tvrze­ní), nýbrž z toho
nejreálnějšího, čím je právě život, existence živých bytostí (lidí, zvířat, živé přírody).
Ta­ková koncepce může vyvolat nejrůznější ohlasy8 od na­prosté skepse přes korektní kritiku až po naprostý nekri­tický obdiv. Protože však autor formuluje celou řadu
závěrů výslovně pro ,,21. století“, je třeba blíže tento směr sledovat. Hned na počátku
musím znovu připome­nout (viz výše), že nyní vyšlá práce je určitým shrnutím studií
předchozích, bez kterých by nemohla vzniknout. Prezentuje se v ní kostra oboru, zatím co jeho konkrétní obsah najdeme v pracích předchozích.9
Název biojurisprudence, do češtiny obtížně přeloži­telný, je označení pro budovaný
nový vědní obor na po­mezí více disciplín (viz níže)10, který se z pohledu prá­va zabývá
přirozeným rytmem každé formy života. Z toho se vyvozují její tři základní části:
4
Konečně spolu s mými spolužáky jsem měl možnost poslou­chat v prvním ročníku (1969–1970) znovuotevřené právnické fakulty v Brně přednášky nezapomenutelného prof. V. Kube­še, který se pokoušel rovněž
o nový přístup na základě kritic­ké ontologie Nicolaie Hartmanna s jeho pohledem na výstav­bu světa (anorganická, organická – duševní a duchovni skuteč­nost ěi vrstva bytí), ve které hraje zvláštní roli právo ve vzta­hu k člověku, která je právě oním středobodem vývoje (Krone děs Kosmos, Sinngeber der Welt). Mezitím vyšel i překlad
Nové cesty ontologie. Bratislava: Pravda 1976. V Tokarczykově koncepci je východiskem život nejen člověka, což
je za­se reakcí na různé „eko“ směry ve vědě a politice.
5
Česká republika je v práci zmíněna nepřímo pouze v před­mluvě z pera amerického profesora W. J. Wagnera jako pří­klad ničení lesů znečištěným ovzduším.
6
Výuka biojurisprudence jako samostatného výukového před­mětu začala právě v Lublinu.
7
Zejména Prawa narodzin, życia i śmierci, 8. vyd., Zakamycze 2006 (9. vyd. se připravuje v tomto roce);
Etyka prawnicza, 3. vyd., Warszawa 2007; Historia filozofii prawa, 3. vyd., Kraków 2000; Współczesne kultury
prawne, 7. vyd., Warszawa 2008; Filozofia prawa, 10. vyd., Lublin 2005 a další.
8
Počty vydání prací autora a reakce v celém odborném světě dokazuji, že se jedná o pokus, který se opírá
se reálné pod­klady.
9
Především práce Prawa narodzin, życia i śmierci, 8. vyd., Za­kamycze 2006 je plná praktických problémů
a příkladů jejich řešení. Zde je již rovněž obsažen přehled tezi a hypotéz no­vého vědního oboru (s. 19n.), v recenzované práce je však do­plněn a rozšířen (s. 36–39).
10
O novosti svědci i to, že nejnovější a nejobsáhlejší (1100 stran) polská učebnice ji ještě nezahrnula do
svých výčtu teo­rií a směrů (srov. J. Oniszczuk, Filozofia i teoria prawa, C. H. Beck, Warszawa 2008).
11
Autor zde prezentuje kompartivní pohled nejen jako pouhý zdroj faktů a poznatků, nýbrž jako součást
biojurisprudence (s. 109).
Biojurysprudencja
– biojusgeneze (první část života od početí po naro­zení),
– biojusterapie (nejobsáhlejší část zahrnující ochranu života a zlepšení jeho kvality
od narození po smrt) a konečně
– biojustanatologie (problémy umírání člověka a zá­nik jiných druhů živých bytostí).
Tím je vymezen základní přístup k předmětu, který dále autor demonstruje na jeho
prvcích, kterými jsou jako u každého vědního oboru ontologie, epistemiologie, axiologie a metodologie biojurisprudence. Přede­vším ontologická část nás přesvědčuje, že se
nejedná pouze o život z hlediska tělesnosti, nýbrž z hlediska všech jeho forem (buněčný, organismální a sociální), což má význam zejména u člověka (duchovní, psychic­ké,
emoční, rozumové, sociální stránky) ve smyslu Hegelova chápání života jako všezahrnující totality (all-embracing totality, allumfassende Totalität v originál­ních textech
Hegela). Důraz je kladen na odlišení pojmů „lidské bytosti“ a „osoby“, těla (které nyní
vystupuje též jako fenomén obchodu a kultury) a ducha z pohledu různých kultur
a náboženství (smrtelnost, reinkarna­ce).11 V případě člověka je zdůrazněn sociální
život a jeho oblasti (náboženský, morální, politický, hospo­dářský, profesní, osvětový,
kulturní atd.). Totéž se týká i smrti, její definice a druhů (včetně smrti biologické,
mozkové, sociologické).
Samotný předmět ještě nepředstavuje až tak zásadní odlišnost od tradičního pohledu právní vědy na její předmět. Pokud bychom ovšem chtěli vyjít z toho, že jde o nový
pohled na právo, došlo by nepochybně k jeho zúžení. Odlišnosti vystupují v případě
epistemiologie biojurisprudence, která vychází t toho. že život je právě pranormou
a prahodnotou všeho co existuje (prevalue, prenorm). Na rozdíl od přirozeného práva,
které staví často na spekulaci, biojurisprudence své poznání podle autora opírá o vědecké objevy (s. 23). Poznávací kategorií je zde proto pojem ontologické omezenosti
života (finitude) oproti teologické myšlence života věčného. V této souvislosti autor
rozebírá přístupy různých kultur, náboženství a vědních-oborů a dospívá k zásadním
závěrům ohledně nového směru poznávám v právu. Biojurisprudence se podle něj
může opírat o jedinou výchozí ontologickou zásadu prvotnosti života jako prahodnoty a pranormy, kdežto východisko své epistemiologie dosud nenašla. To nemůže nalézt ani v bioetice jako daleko rozvinutějším oboru, který zde hledá východiska např.
pro rozhodování různých etických a medicínských rad a komisí. Připomeňme proto
význam této otázky právě pro oblast práva, neboť na rozdíl od bioetiky (ale i jiných
oborů jako např. politologie) právní praxe musí hledat nejen možná řešení, ale musí
prakticky rozhodnout. Stačí připome­nout nedávné rozhodnutí (tuším ve Velké Británii) o tom, kterému z počatých dvojčat má být ukončen život, aby druhé mělo šanci na
narození a přežití. Zde proto rozvoj medicíny a biotechnologií staví před právo úkol
řešit problémy, nikoli jen spory, a to vše závazně regulovat.
V tomto směru lze dát autorovi za pravdu v tom, že tradiční právní pojmy v takových případech zklamou a je třeba hledat nová východiska. To ale podle mne ne­
znamená zavržení původních, nýbrž pouze doplnění ar­zenálu práva o nový přístup.
Pro právo to představuje nejen problém hledání řešení, nýbrž dokonce i hledání procedury, jak k nějakému vyhovujícímu řešení v tako­vé radě, etické komisi nebo dokonce
109
Jan Filip, Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy?
110
v soudním řízení dojít (a zda vůbec).12 Zatím se tak lze opřít o tzv. four principles
approach13, který je založen na respektování čtyř zásad – autonomie člověka14, nečinění zla (nonmaleficence)15, činění dobra (beneficence)16 a spravedlnos­ti (fairness).17
Zejména poslední princip není třeba z hlediska téměř bojů o reformu našeho zdravotnictví snad ani rozvádět. Již to ukazuje, že nejspornější oblastí biojurisprudence
bude její axiologie, jejíž hranice jsou logicky vymezeny dvěma krajnostmi – kultem
života a kultem smrti. Život je sice pro biojurisprudenci prahodnotou, nicméně jej lze
hodnotit na základě stupnice jeho jakosti.18 Není pominuta ani problematika Kantova
kategorického imperativu, i když Tokarczyk s ohledem na jeho přílišnou obecnost v
něm neshledává velký prakticky normativní význam. Co se týče práva na život, je zmíněna i otázka hodnota života zvířat a rostlin opět v komparativním pohledu s kritikou
antropocen­trismu ve srovnání s biocentrismem A. Schweitzera. Zde se autor dotýká
otázky právní subjektivity a mož­ností konstruováni práv zvířat. Zdůrazňuje rozdíl tvrdé (deep) a měkké ekologie (shallow ecology), když ta po­slední pouze chrání přírodu z
důvodu ochrany životních podmínek člověka.
V tomto kontextu vzniká rovněž otázka, co nového by mohla přinést metodologie
takto budovaného nové­ho oboru. Zcela nepochybně, a autor si je toho vědom, to bude
vazba na metody bioetiky, biotechnologie abiomedicíny.19 Zde autor formuluje celkem osm tezí a hypotéz20, které umožňují bližší pochopeni celkové koncepce biojurisprudence. Z nich plyne, že podle auto­ra do vzniku biojurisprudence byl rozvoj právní
vědy určován jen přirozenými procesy života člověka a příro­dy, kdežto nyní je její
předmět určován umělými zásahy biotechnologii, bioetiky a biomediciny. Tyto zásahy
12
Ani to není pro právo nový problém. Stačí poukázat na po­jem tzv. political question v podobě závěrů soudů, že určité otázky nejsou soudně judikovatelné a vymykají se soudní kognici (politické, ekonomické, umělecké,
vědecké, lékařské). Z ústavního práva pak možno připomenout problém přípust­ného a nepřípustného předmětu
referenda nebo tzv. riziko­vých rozhodnutí. Z mnohých prací na toto téma např. U. di Fabio, Risikoentscheidungen
im Rechtsstaat, Mohr Sibeck, Tübingen 1994 nebo úvahy R. Alexyho (Verfassungsrecht und einfaches Recht –
Verfassungsgerichtsbarkeit und Fachgerichtsbarkeit. Vereinigung der Deutschen Staatsrechtslehrer: Veroffentlichungen der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtsiehrer; Bd. 61 Berlin; New York: de Gruyter 2002, s. 15n.)
o strukturálních a epistemiologických prosto­rech (Spielräume) pro rozhodování. První jsou dány nejedno­
značnosti přikážu a zákazů, druhé problémy poznáni.
13
Podrobně lze odkázat právě na autory tohoto přístupu – viz T. L. Beauchamp, J. F. Childress, Principles of
Biomedical Ethics, 5. vyd., Oxford 2001, s. 57–271. Autor se však ke kritériím v této praxi blíže nevy­jadřuje. Poukazuje pouze na shodnost druhého a třetí principu rozhodování, i když s tímto názorem lze souhlasit jen částeč­ně,
jak plyne z právě citované práce (s. 114).
14
Zahrnuje otázky jako způsobilost rozhodnout, dobrovolnost (předběžné podmínky), objasněni, doporučeni, porozumění (prvky informační), rozhodnuti a jeho schválení (prvky sou­hlasu), problematiku náhradního
souhlasu (surrogate decision) atd.
15
Je výrazem staré maximy primum non nocere zahrnuje řadu požadavků jako nepůsobit škodu, předcházet
jí, odstraňovat ji a činit dobro, což konkrétně zahrnuje problémy jako dobro­volného a povinného léčení, neléčení,
euthanasie, usmrcováni apod.
16
Jako tradiční problém etiky (souběžný je pojem benvolence) zahrnuje otázky patemalismu (k tomu tradiční řešení u J. S. Milla v díle O svobodě), zvažování dobra a prospěchu (problém utilitarismu) atd.
17
Zahrnuje takové prvky jako jsou férová šance, právo na při­měřenou (decent) minimální péči. pravidla
přidělování léčeb­ných prostředků, stanoveni priorit při léčeni pacientů, nedo­statková péče atd.
18
Zde zatím autor nabízí klasifikaci podle takových kritérii jako hrubý domácí produkt, délka života, politická stabilita, bezpečnost, počet rozvodů, účast na občanském životě, klima, zeměpisná poloha, zaměstnanost,
politická svoboda, rovnost pohlaví atd.
19
Nedovedu si představit, jak by se s tímto přístupem vyrov­nali klasikové normativní teorie.
20
V předchozí práci Prawa narodzin, życia i śmierci, 8. vyd., Zakamycze 2006, s. 19 jich uvádí sedm.
21
To považuji za jeden z klíčových závěrů a připomínám si zde diskuse např. nad problematikou budoucího
§ 167 nového trestního zákona (nedovolené nakládáni s lidským embryem a lidským genomem) či nad zákonem
c. 227/2006 Sb., o výz­kumu na lidských embryonálních kmenových „buňkách a sou­visejících činnostech v souvislosti s Úmluvou na ochranu lids­kých práv a důstojnosti lidské bytosti v souvislosti s aplikací biologie a medicíny:
Úmluva o lidských právech a biomedicíně (é. 96/2001 Sb.m.s.).
22
Příkladem může být Barcelonská deklarace z roku 1998, zpracovaná kodaňským Centrem etiky a práva, založená na zásadách autonomie, důstojnosti, integrity a zranitelnosti, kte­rá je považována za jedinečný příklad filosofické a politické dohody expertů z oblasti bioetiky a biopráva. Podrobně viz rozbor v práci P. Kemp,
J. D. Rendtorff, The Barcelona Declaration. Towards an Integrated Approach to Basic Ethical Principles, „Synthesis
Philosophica“ 2008, roč. 46, č. 2, s. 239–251 (dostupné na www.hrcak.sree.hr/file/ 58331).
Biojurysprudencja
jsou přitom stále větší, což vede k poklesu významu tradičních metod a růstu významu
biojurisprudence a biopráva. Tyto zásahy jsou hodnoceny různě, takže hodnocení je
důležitou složkou nového oboru. To má vést k tomu, že ne vše, co je technicky možné, je axiologicky akceptovatelné a normativně přípustné. To má podle autora klíčový
význam z hlediska konstrukce nových přístupů k tvorbě (bio)práva a jeho aplikace
(s. 38).21 To vede též k tomu. že se od původně spe­kulativních přístupů přechází ke
zcela praktické orien­taci biojurisprudence. Protože však ještě nedokážeme dohlédnout
všechny důsledky vývoje, může v budouc­nosti dojít k zásadní reorientaci právní vědy.
Pevných východiskem musí být pojetí života jako prahodnoty a pranormy. Z těchto
tezí a hypotéz je potom učiněn pokus vybudovat systém biopráva s odvětvím, která
regulují určitý aspekt života člověka, zvířat a přírody (s. 39). Východiskem by měly
být instituty (autor hovoří o institucích?) práva narození, života a smrti, ovšem samotná odvětví se od současných odvětví nijak ve skutečnosti neliší (ústavní, správní, finanční atd.). Jediný rozdíl jev tom, že autor nehovoří o odvětvích práva, nýbrž
o odvětvích života (s. 107 – branches of life). Z hlediska kategorie života je též možno
vyřešit spor o to, zde lze hodnoty poznat (kognitivismus) či nikoli. To vede k postupu,
kdy docházíme k hodnocení, na jeho základě ke stanovení povinností, poté na vyšším
stupni ke stanovení zásad a konečně k normativním teoriím (rozuměj v podobě např.
přirozeného práva, utilitarismu, deontologie Kanta apod.). Zde je zejména zajímavé,
jak autor srovnává americký přístup, který je skeptický vůči hledání obecných řešení22,
s přístupem evropským, který se o to naopak snaží. Podle Tokarczyka je přitom významné, že zatímco přístupy v bioetice se liší a navzájem soupeří, v biojurisprudenci
je tomu naopak. To je ovšem pochopitelné, protože na rozdíl od teologů, etiků či politologů se právníci nakonec vždy na nějakém řešení musejí shodnout a věc ve prospěch
určitého výsledku rozhodnout. Proto nelze souhlasit s autorem, že je to v důsledku
toho. že biojurisprudence uznává život za prahodnotu a pranormu (s. 45). Plyne ze
samotné povahy a funkce práva, jehož aplikace musí přinést rozhodnutí. Jestliže přitom najde jednotné východisko, tím lépe. Konečně S. Symotiuk v předmlu­vě uznává,
že právo má své autonomní požadavky (dura lex sed lex) a že bez toho by převládl
kulturní re­lativismus a situacionalismus (s. 5). Na to autor navazu­je ve svých úvahách
o roli bioetických rad a výborů, jejichž posláním je najít základní východiska a shodu
v řešení složitých životních situací a současně hledat směrnice pro zákonodárce. Zde
autor spatřuje (s. 55) zajímavou spojnici, když tvrdí, že přirozené právo je nezávislé na
státní tvorbě práva, kdežto bioprávo je ovlivněno nejen státní tvorbou, ale právě také
doporu­čeními oněch bioetických rad.
111
Jan Filip, Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy?
112
Druhá část práce (s. 47–65) je věnována dalšímu problému zmíněné deklarace nezávislosti, tj. vymezení se biojurisprudence vůči jiných právním směrům sou­časnosti
jako jsou především přirozené právo, právní pozitivismus a právní realismus. Kromě
toho autor uvá­dí ještě další směry jako jsou hermeneutika, analytická filosofie práva, teorie právní regulace, procesní teorie spravedlnosti a ekonomická analýza práva.
Východis­kem je zde opět hledisko ontologie, epistemiologie, axiologie a metodologie.
Kromě komparace těchto smě­rů je zajímavá např. kritika koncepce Kelsenovy vyspekulované Grundnorm (s. 55) jako transcedentálně-logické podmínky tvorby, platnosti
a aplikace práva oproti pranormě biojurisprudence, která je imanentní a zřejmá pro
každého rozumného člověka. Zatímco pro přirozené právo je typický dualismus práva přirozeného a stanoveného, biojurisprudence právo sjednocuje. Ontologicky vzato
mají společný předmět, ale zatímco přirozené právo život chrání jako by zvnějšku,
biojurisprudence jej chrání a zlepšuje zevnitř. Tato část zaujme nepo­chybně každého,
neboť demonstruje autorovu tolikrát osvědčenou erudici v této oblasti. Naproti tomu
část tře­tí (s. 67–81) nazvaná Právo a moudrost je spíše přeh­ledem různých koncepcí moudrosti a filosofických, mo­rálních a náboženských přístupů k ní. Sama o sobě
představuje jen jakýsi úvod do problematiky toho, co musí bioprávo řešit a co zatím
přesahuje možnosti naše­ho poznání. Není přitom pochyb, že klasifikace na mou­drost
osobní, která určuje život jedince a moudrost so­ciální, která určuje skupinový život,
má význam, stejně jako zásady rozvahy, diskrece, opatrnosti, solidnosti, solidarity.
V této části popravdě bez vazeb na předmět biopráva hodně problémů spíše uniká.
Z práce též neplyne, zda se jedná o nutnou část biojurisprudence d v jakém poměru k
ní úvahy o moudrosti jsou.23 Více zaujme až část budovaná na autorově právnické etice, kde zkoumá jurisprudenci jako právnickou modrost a její předpoklady na pozadí
statutu právnické profese.
K vlastní problematice předmětu a metod se autor vrací opět v části čtvrté (s. 83–
104), ve které rozebírá velice zajímavě vazby biojurisprudence s jejími (těžko říci zda)
pomocnými vědami, což jsou všechny vědní obory, které začínají předponou „bio“.
Sleduje jejich předmět, vznik, strukturu a vztah k biojurisprudenci. Hlavní pozornost
přitom věnuje zejména bioetice, což je pochopitelné, neboť pro právo jako celek slouží
etika (pokud nejde o směr založený na axiologickém eticko-právním nihilismu)jako
podnět pro rozvoj a hodnocení, ať již jde o etický redukcionismus – vazby jsou, ale být
nemusí, normativismus — vazby jsou a jsou žádoucí nebo esencialismus – právo bez
morálky není možné (s. 56). Na rozdíl od právního pozitivismu, který se řadí mezi
první tři přístupy, biojurisprudence spolu s přiro­zeným právem stojí tedy na stanovisko esencialismu. Pro ni má pro bioetika zásadní význam, neboť jí jaksi předpracovává
takové otázky jako utilitarismus, určení hodnoty života, kontroly techniky, lékařství,
forem uvažováni o životě, hledáni hranic mezi fakty a hodno­tami. Stejně tak z ní bere
biojurisprudence přirozené prameny, zatímco náboženství má své prameny v ně­čem
nadpřirozeném. Zaujme též rozbor vztahu bioetiky a biopráva24, kde autor zdůrazňu23
Zde jen připomínám, že v posledních letech zavedl nás Ústavní soud při hodnoceni obecně závazných
vyhlášek obcí test čtyř kroků, jehož poslední složkou je test rozumnosti.
24
Zde autor uvádí názor amerického badatele M. Caprona, podle kterého lze tento vztah znázornit tak, že
bioetika je vlak s nákladem objevů biologie, techniky a lékařství, kdežto bio­právo je inženýrem kontrolujícím
lokomotivu tohoto vlaku, který se pohybuje po kolejích určených etikou a nábožens­tvím.
25
Jen opět poznamenávám, že by si ovšem zasloužila náleži­tou pozornost judikatura Evropského soudu pro
lidská práva k či. 8 Úmluvy o ochraně lidských práv a základních svobod, kterou se dohání problémy s bezprostřední aplikovatelností Úmluvy o biomedicíně (č. 96/2001 Sb.m.s.).
26
To ovšem znamená nutnost důkladné analýzy soudní judi­katury a rozlišování mezi politikou, právem
a etickými otázkami.jak to činí např. práce J. L. Dolgin, L. L. Shepherd, Bioethics and the law, New York: Aspen
Publishers, 2005 (v tomto roce vychází již 2. vydání rozšířené z<94 na 960 stran).
27
Zde jen připominám nedávno vyšlou vynikající práci J. Kerstena, Das Klonen von Menschen: eine verfassungs-, europa- und volkerrechtliche Kritik, Tübingen : Mohr Sibeck 2004, kde je podrobně rozebírána problematika biotechnologii včetně regulace v komunitámím právu a Chartě základních práv EU.
28
Zde se jedná o soubor pravidel pod zkratkou GMT (Good Microbiological Techniques) – viz např. v materiálech WHO Laboratory biosafety manuál, 3. vyd. Geneva 2004 na adrese http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241546506_partl V.pdf.
29
Jen modul EU v rámci ASPI vykazuje více než sto pra­menů.
30
Tak označuje tuto práci v předmluvě S. Symotiuk.
Biojurysprudencja
je přednosti common law pro tuto oblast, zejména pro oblast regulace zdra­votnictví
(medicínské právo).25 Zdůrazňuje zejména tu jeho přednost, že jeho aplikace je současně jeho tvorbou (s. 108), zatímco v kontinentálním systému jde o dva zdlouhavé
procesy.26 Jiným takovým oborem je bio­technologie, s nesmírně dlouhou historií od
fermentace, kvašení, hnití atd. přes molekulární biologii od konce 19. stolení k objevu struktury DNA, genetickému inže­nýrství, klonování, geneticky modifikovaným
organis­mům atd.27 To vede k potřebě právní regulace jak na úrovni státní, tak zejména
mezinárodní28 nebo Evropské unie.29 Obdobně je pojednána problematika biomedicíny a základních právních instrumentů v této oblasti. Kromě toho autor rovněž poukazuje na takové obory ja­ko bioantropologie, biopsychologie, biomechanika, biostatistika nebo z jiné stránky tzv. bioterorismus.
Jaký bude další vývoj biojurisprudence? Závěrečná část obsahuje výhledy biojurisprudence do budoucnosti, kde se autor pokouší naznačit základní směry vývoje
z hlediska její struktury, pramenů, bioprávních vztahů a struktury z hlediska odvětví
(tzv. odvětví života). Popravdě ale nějaký rozdíl oproti klasickému právu zde není vidět (myslím tím strukturu systému odvětví biopráva), to se ale netýká např. názoru
o bezdůvodném (unjustifiably) zúžení okruhu subjektů práva na fyzické a právnické
osoby a úvahy o postavem alespoň někte­rých zvířat v této souvislosti (s. 107). Pochopitelně vytrženo z kontextu by takové tvrzení mohlo vzbudit odpor, v kontextu souboru
poznatků, které nám práce R. Tokarczyka prezentují, to již vede k promýšlení no­vých
konceptů. Teprve pokus o komplexní zpracování problematiky biopráva z pohledu
biojurisprudence může přinést další odpovědi na množství otázek, které se při četbě
této studie nabízejí. V čem tedy má tento nový pohled na právo spočívat a jedná se
skutečně o de­klaraci nezávislosti nového oboru?30 Stačí k tomu nové výzvy současnosti z oblasti genetiky, sexuologie, tech­niky a biotechnologii, psychologie, medicíny?
Ztratily již skutečně tradiční pojmy práva, subjektivních práv, právního vztahu a jeho
prvků, právních odvětví (mají být nahrazena specifickými oblastmi života) svůj výz­
nam a je třeba budovat nový systém právní vědy, tedy biojurisprudence s předmětem
života a prameny biopráva místo dosavadního práva? Co vše je spjato s pojmem života,
když jeho práce o právu rození, života a smrti pomíjí množství tradičních právních témat? Jak bude vypadat např. ústavní právo nebo správní právo (tedy odvětví ústavního
života nebo správního života) v no­vém systému? Nedostane se nový směr do stejných
113
Jan Filip, Biojurisprudence – nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy?
pro­blémů jako jeho opak, tedy normativní teorie, která se naopak snažila právní teorii
očistit od života? Bude bio-právo národním právem nebo právem mezinárodním?31
To jsou otázky, na které bude třeba dát důkladnou odpověď. Zatím se jedná o pokus
reagovat na civilizač­ní pokrok v uvedených oblastech. Pochopitelně pokus formulovat
nový přístup v takové oblasti vede k závě­rům. které mohou vyvolávat pochybnosti
(jsem skeptic­ký v ohledu zcela nového pojetí práva). Nepochybně biojurisprudence
nevyřeší všechny problémy tvorby, interpretace a aplikace práva, když jsem přesvědčen, že bioprávo nebude nikdy pokrývat celou oblast právní regulace.32 Zejména je stěží přijatelný názor, že sjedno­cení východisek biopráva v pranormě a výchozí hodno­tě
či prahodnotě života povede k odstranění dosud podle Tokarczyka chimérické snahy
dosáhnout úplnos­ti, jednoty a vnitřní nerozpornosti práva (s. 108). Ko­nečně i prameny, ze kterých lze čerpat, ukazují, že se jedná zejména o filosofické, lékařské, přírodovědecké [...]
31
Problémy bioetiky, biomedicíny atd. ukazují, že bez sjedno­cováni legislativy jednotlivých států by mohlo
být dosti bez­mocné na celé řadě úseků. To dokazuji již ranější práce z této oblasti jako např. sborník A legal
framework for bioethics (C. M. Mazzoni, editor). Hague: Martinus Nijhoff Publishers 1998 nebo týž editor Ethics
and law in biological research. Hague: Martinus Nijhoff Publishers 2002. V tomto směru lze očekávat především
aktivní politiku ze strany Evropské unie. Jako příklad viz EU Policy on Biotechnology. 2. vyd.. Luxembourg 2006
(dostupné na ec.europa.eu/environment/ biotechnology/pdť’eu_policy_biotechnology.pdf), dále Life sciences and
biotechnology – A stratégy for Europe. COM (2002) 27 (dostupné na ec.europa.eu/biotechnology/pdl7 com200227_en.pdf) a k tomu Sdělení Komise o střednědo­bém přezkumu strategie pro biologické vědy a biotechnologii (dostupné na ec.europa.eu/biotechnology/docs/com_2007_ 175_cs.pdf), které ukazuji ještě širší dosah problému.
32
V práci je bioprávo chápáno jako systém všech úprav, které se týkají ochrany života a zlepšení kvality
života člověka a některých druhů zvířat a kde vazby norem, ustanovení, zá­sad a odvětví jsou dány charakterem
života a soužiti (s. 107).
Mariusz Weiss
Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu
Recencja książki R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008,
ss. 109 w: „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”
2009, nr 3, s. 223–226
Bardzo szybki rozwój nauk biologicznych w ostatnim półwieczu, a także podążający za nim postęp biotechnologii przyniosły ze sobą zupełnie nowe wyzwania dla
światowej społeczności. Wiążą się one z możliwościami postępowania, jakie ludzkość
zyskała dzięki nowym technologiom. Możliwości te rodzą jednocześnie dylematy moralne, z którymi wcześniej nie mieliśmy do czynienia. Na łamach czasopism i gazet
coraz częściej spotykamy specjalistyczną terminologię: „komórki macierzyste”, „zapłodnienie pozaustrojowe”, ,,badania prenatalne”, „stan wegetatywny”, co świadczy
o tym, że nowe kwestie etyczne wywołują szeroką dyskusję społeczną. Systematyczne
badania nad istotą nowych dylematów moralnych podjęła, powstała na początku lat
70., wyspecjalizowana dyscyplina etyki – bioetyka. Jest jasne, że nowe możliwości postępowania wymagają nowych regulacji prawnych (o czym świadczy głośny ostatnio
przypadek Eluany Inglaro). Pojawili się też badacze, którzy uważają, że w obecnej sytuacji potrzebne jest nie tylko nowe prawo, lecz również nowa dyscyplina prawnicza.
Do tych ostatnich należy profesor prawa z Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Roman Tokarczyk. Badacz ten od 1997 r. w szeregu publikacji
proponuje (i promuje) powstanie nowej dyscypliny (szkoły?, koncepcji?) zwanej biojurysprudencją. Najnowszą z tych publikacji jest książka Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku. Praca ta zawiera wstęp autorstwa Stefana Symotiuka oraz
cztery rozdziały, które określać mają przedmiot nowej dyscypliny (Zarys przedmiotu
biojurysprudencji), jej powiązania z innymi koncepcjami teoretyczno-prawnymi (Jurysprudencja a życie), związki, jakie zachodzą między biojurysprudencją a rozmaicie
pojmowaną mądrością (Prawo a mądrość) oraz relacje biojurysprudencji z innymi
dyscyplinami naukowymi, w szczególności z bioetyką, biotechnologią i biomedycyną
(Powiązania biojurysprudencji). Całość wieńczy zakończenie zatytułowane Pro futura.
Jak widać, książka ma za zadanie dać pewien zarys projektowanej dyscypliny, jednakże czytelnik (prawnik, filozof, teoretyk prawa) niewiele się z niej dowie o samej biojurysprudencji. Praca R. Tokarczyka jest bowiem zbiorem luźnych rozważań na temat
życia jako takiego, bądź ogólnych charakterystyk dyscyplin, którymi biojurysprudencja się inspiruje (resp. z którymi polemizuje). Jeśli coś na temat biojurysprudencji po
lekturze książki można powiedzieć, to jedynie dzięki tym ostatnim charakterystykom.
Biojurysprudencja
Biojurysprudencja w konfrontacji z ignorancją
115
Mariusz Weiss, Biojurysprudencja w konfrontacji z ignorancją
116
Zacznijmy od pytania najważniejszego: co to jest biojurysprudencja? Dotychczas
posługiwałem się terminem „dyscyplina”, ponieważ tak zostaje określona biojurysprudencja we Wstępie. Wydawało się też jasne, że chodzi tu o dyscyplinę prawoznawstwa. Znając zatem rodzaj, czytelnik poszukuje różnicy gatunkowej definiowanego
terminu. Tymczasem lektura książki wskazuje, że to tylko jeden z możliwych genus
poszukiwanej definicji. Rozdział I, który ma za zadanie opisać nam przedmiot, którym zajmuje się biojurysprudencja, wskazuje nam „elementy” tego przedmiotu, na
który składają się: nazwa, ontologia, epistemologia, aksjologia i metodologia.1 Dotychczas byłem przekonany, że przez „przedmiot” danej dyscypliny należy rozumieć „to,
co dana dyscyplina bada”, np. biologia bada zjawisko życia, historia zaś ludzkie dzieje. Być może więc biojurysprudencja to nazwa jakiejś koncepcji teoretycznoprawnej
,,równoległej” do pozytywizmu prawniczego czy koncepcji prawa natury? Tak można
by sądzić, zwłaszcza że sam Autor uznaje, iż klasyczne koncepcje pojmowania prawa (takie jak wyżej wymienione) posiadają swoją ontologię, epistemologię itd. Tak
więc do ontologii prawa natury należałoby twierdzenie, że istnieje prawo natury „jako
fakt racjonalno-psychiczny, wysnuwany ze znajomości natury człowieka, społeczeństwa, świata, bóstwa” (s. 47), a ontologia pozytywizmu prawniczego ,,skłania się ku
substancjalnemu rozumieniu prawa, ale empirycznego, indukcyjnego, realistycznego,
naturalistycznego’’ (s. 50). Te mgliste formuły pozwalają jednak zrozumieć owe swoiste ontologie jako te fragmenty koncepcji, które służą odpowiedzi na pytanie o istotę prawa. Tymczasem ontologia biojurysprudencji poszukuje odpowiedzi na pytanie
o istotę życia oraz rozpatruje rozmaite jego aspekty. Może więc mamy tu do czynienia
z sui generis koncepcją filozoficzną, która ma uzasadniać takie, a nie inne rozwiązania
prawne dotyczące wpływu biotechnologii na życie człowieka? Za tą ostatnią interpretacją przemawiałoby twierdzenie R. Tokarczyka, iż biojurysprudencja uznaje życie za
,,prewartość i prenormę wszystkiego, co istnieje, szczególnie prawa” (s. 19; Dziwić jednak może, że Autor uznaje to twierdzenie za wchodzące w zakres epistemologii, a nie
aksjologii biojurysprudencji). Byłaby więc biojurysprudencja systemem filozoficznym
analogicznym do – toutes proportíons gardées – tomizmu, który z systemu wywodzi
sposób rozumienia prawa, a także konkretne postulaty dotyczące jego treści? Czytelnik jednak traci zupełnie rozeznanie tej kwestii, gdy dowiaduje się, że biojurysprudencję można podzielić na biojusgenezę (zajmującą się okresem życia od poczęcia do narodzin), biojusterapię (zajmującą się problematyką ochrony życia i podnoszenia jego
jakości – zarówno ludzi, jak i zwierząt oraz roślin) oraz biojustanatologię (zajmującą
się śmiercią człowieka oraz innych istot ożywionych). Owe działy biojurysprudencji
zajmować się mają „normatywnym wymiarem” odpowiednich okresów życia, nie jesteśmy jednak w stanie domyślić się, czy mowa tu o badaniu obowiązujących regulacji
1
Tradycyjne i najogólniejsze znaczenie wskazanych terminów jest następujące: 1) ontologia to ogólna filozoficzna teoria bytu (tego, co istnieje), 2) epistemologia to filozoficzna teoria poznania (jego warunków i prawomocności), 3) aksjologia to filozoficzna teoria wartości, 4) metodologia to nauka o metodach lub rezultatach
poznania naukowego. Szerzej zob. K. Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii. Teoria poznania. Metafizyka,
Wydawnictwo Antyk – Fundacja Aletheia, Warszawa 2003; A. Anzenbacher, Wprowadzenie do filozofii, przeł.
J. Zychowicz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003; J. J. Jadacki, Człowiek i jego świat. Propedeutyka filozofii, Wydawnictwo Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej „Academica”, Warszawa 2007; A. B. Stępień, Elementy filozofii,
Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1986.
Biojurysprudencja
tych sfer, proponowaniu odpowiednich regulacji (tym zajmuje się bioetyka), czy też
może o obu sferach jednocześnie.
To semantyczne zamieszanie wokół terminu ,,biojurysprudencja” zostaje pogłębione przez wprowadzenie innego terminu: „bioprawo”. Podobnie bowiem, jak w przypadku biojursyprudencji, trudno odgadnąć jego znaczenie. Lektura książki R. Tokarczyka nasuwa co najmniej trzy możliwości:
1) bioprawo to obowiązujące prawo pozytywne dotyczące kwestii, związanych
z rozwojem biotechnologii i medycyny i podejmowanych przez bioetykę (zob. np. s. 9);
2) bioprawo to obowiazujące prawo pozytywne dotyczące kwestii zwiazanych
z rozwojem biotechnologii i medycyny i podejmowanych przez bioetyke, ale również
rozmaite normy dotyczące tych dziedzin zawarte w tradycjach moralnych i religijnych
(s. 49);
3) bioprawo to po prostu „całe prawo”, prawo bowiem wiąże się z „życiem” (s. 101).
Oprócz nieudanych prób skonkretyzowania istoty i przedmiotu biojurysprudencji,
praca zawiera jedynie luźne refleksje na temat mądrości ludzkiej, bez jakiegokolwiek
związku z przedmiotem pracy oraz opis dziedzin zbliżonych do biojurysprudencji (jak
np. bioetyka), których związki z nią są jednak zaznaczone wyłącznie deklaratywnie.
Obok tego mamy jeszcze charakterystykę głównych koncepcji pojmowania prawa
wraz z ,,krytyką” ich twierdzeń dokonywaną z perspektywy biojurysprudencji. Tak
np. przewagą biojurysprudencji nad koncepcją prawa natury ma być to, że ta pierwsza
odwołuje się do znacznie jaśniejszej kategorii „życia” wbrew niejasnej kategorii „prawa
natury”.
Jak widać, język książki jest niejasny. Dotyczy to nie tylko partii dotyczących zagadnień definicyjnych, ale również innych kwestii. Oto, gdy R. Tokarczyk uznaje za
jedną z zasad metodologicznych biojurysprudencji „zasadę oczywistości”, opartą na
„bezpośredniości i naoczności”, pisze np.:
W odniesieniu do poznawania życia, podobnie jak poznawania innych fenomenów, istnieje tyle
oczywistości, ile przejawów bezpośredniości i naoczności poznawanego życia. Istnieje zatem oczywistość zmysłowa, duchowa, emocjonalna, racjonalna, społeczna i inne. [...] Przechodząc do powiązań oczywistości z prawdą, nietrudno zauważyć, że są one uwarunkowane poziomem wrażliwości,
zdolności, inteligencji, wykształcenia, socjalizacji. Oczywistość ma wówczas charakter oczywistości
podmiotowej – umysłowej albo emocjonalnej, w odróżnieniu od oczywistości przedmiotowej – niezależnej od jej niedostrzegania przez poznający podmiot (s. 25).
Czytelnik zachodzi w głowę, co to wszystko znaczy (jak np. możliwa jest „oczywistość” bez podmiotu poznającego lub co to jest „oczywistość duchowa”?) i jaki to ma
związek z biojurysprudencją (co do której także nie wiemy jeszcze, czym jest).
Czytelnika zaznajomionego nieco z problematyką filozoficzną razić muszą stwierdzenia zdające się świadczyć o niezrozumieniu przez Autora określonych zagadnień.
R. Tokarczyk wygłasza np. następujące twierdzenie:
Do spornych problemów ontologii należy problem istnienia desygnatów pojęć ogólnych, tutaj
jednak nieistotny, ponieważ ogólne pojęcie „życie” ma niezliczone liczby desygnatów (s. 12).
117
Każdy, kto choć co nieco zna istotę i historię sporu o uniwersalia, wie, że istnienie wielu desygnatów danego terminu ogólnego nie jest rozwiązaniem, lecz punktem
wyjścia tego problemu.2 Podobnie rzecz się ma, gdy Autor Biojurysprudencji „obala”
zasadę Hume’a3 (niesłusznie zresztą określając ją jako błąd naturalistyczny) kwestionującą związek logiczny między wyrażeniami opisowymi a wyrażeniami ocennymi
i normatywnymi, pisząc:
W zakresie myślowym biojurysprudencji zanika poważna trudność nauk normatywnych [...]
zwana błędem naturalistycznm polegającym na wyprowadzaniu wypowiedzi powinnościowych
z wypowiedzi opisowych – „powinien” z „jest”. Za błąd naturalistyczny uznaje się utożsamienie wartości ocenianego przedmiotu z opisanymi jego cechami empirycznymi [już w tym określeniu mamy
więc dwa rozumienia błędu naturalistycznego – przyp. M.W.]. Skoro według biojurysprudencji
empiryczne życie człowieka, jako warunek życia duchowego i życia społecznego, jest prewartością,
ponieważ wynikają z niego wszystkie inne wartości, na zasadzie oczywistości, to nie ma potrzeby
szerszego rozważania, ani dowodzenia tego. Życie człowieka łączy w jedność sferę bytu i sferę powinności (s. 38).
Nie można doprawdy dziwić się tej filozoficzno-analitycznej dezynwolturze
­ okarczyka, skoro posuwa się on również do takiego twierdzenia (tym razem z zakreT
su teorii prawa):
Mariusz Weiss, Biojurysprudencja w konfrontacji z ignorancją
[...] opisywane w nurtach obecnej jurysprudencji, szczególnie w pozytywizmie prawniczym, językowo-logiczne rozumowania prawnicze i wykładnie prawa bardziej zaciemniają, niż wyjaśniają to,
co usiłują wyjaśnić. Jeśli chociaż na chwilę otrząśniemy się z wrażenia pozornej uczoności wywodów
o rozumowaniach prawniczych i wykładni prawa, bez trudu zauważymy ich werbalizm, pretensjonalizm i oderwanie od realiów życia. Biojurysprudencja bezpretensjonalnie odwołuje się do zasady
oczywistości wszędzie tam, gdzie może ona mieć zastosowanie (s. 104).
118
Można oczywiście (i należy) być krytycznym wobec obecnych tendencji w prawie i prawoznawstwie, które objawiają się w coraz_większej hermetyczności języka
prawnego i prawniczego oraz argumentacji prawniczych, co skutkuje coraz większym
niezrozumieniem procesu stosowania prawa przez tzw. przeciętnego obywatela. Jest to
niebezpieczne zwłaszcza w tych sytuacjach, w których w percepcji społecznej w trakcie stosowania prawa gubi się istota sprawiedliwości. Jednakże głównym winnym tego
stanu rzeczy nie wydają się pozytywiści z ich metodami, lecz postępujące skomplikowanie stosunków społecznych, które znajduje swój refleks w systemach prawnych.
Natomiast kłopot z powyższą krytyką R. Tokarczyka jest taki, że większość sformułowanych w niej zarzutów można by odnieść do niej samej. Wprost rzuca się w oczy jej
werbalizm i brak jakichkolwiek uzasadnień dla głoszonych tez. Sama ,,zasada oczywistości” jest zupełnie nieoczywista.
Wreszcie, last but not least, wiele do życzenía pozostawia przygotowanie redakcyjne książki. Brak wskazań źródłowych licznych zawartych w pracy cytatów. Wiele przypisów jest niepełnych (np. brak wyróżnionych stron), brak również oznaczeń
(z nielicznymi wyjątkami) źródeł internetowych.
2
Zob. A. Lacey, Słownik filozoficzny, przel. R. Maruszewski, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznaň 1999,
s. 307–310.
3
D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, t. II, przeł. Cz. Znamierowski, PWN, Warszawa 1963, s. 258–259.
Biojurysprudencja
Książka Romana Tokarczyka, choć ambitna w zamierzeniach, rewolucyjna dla prawoznawstwa się nie okaże. Odrzucając język tradycyjnych koncepcji teoretycznoprawnych nie proponuje zwartej nowej koncepcji, lecz luźny zbiór spekulacji i niejasnych
twierdzeń, których związek z rozwojem cywilizacyjnym człowieka i problematyką,
którą rodzi on dla nauk prawnych, pozostaje w sferze czystych deklaracji.
Biojurysprudencja odpowiedzią
na próżnię prawną
Edyta Sadowska
Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Fragment pracy magisterskiej pt. Biojurysprudencja jako
nowy nurt w systemie prawnym, napisanej pod kierunkiem
prof. Andrzeja Jaeschke, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Wydział Humanistyczny, Instytut Politologii, kierunek:
Politologia, Kraków 2011, s. 52–84
120
Życie ludzkie jest podstawowym przedmiotem ochrony prawnej zarówno w Polsce, jak i w innych krajach. Wiek XXI przyniósł ze sobą szybki rozwój nauk medycznych, biologii i fizyki, implikując przez to możliwość coraz to szerszego ingerowania
w życie ludzkie – tak od strony ilościowej, jak i jakościowej. Ingerencje te zaznaczały
się w każdej fazie życia ludzkiego począwszy od jego poczęcia, kończąc na dyskusji
o śmierci. Odpowiedzią na wciąż powstające problemy i zagrożenia z nabierającym
coraz bardziej realnych kształtów mitem Frankensteina1 stała się bioetyka, która podjęła się próby uregulowania podnoszonych kwestii w ramy imperatywów moralnych.
Przeprowadzenie refleksji na płaszczyźnie filozoficzno-moralnej dało podstawy do
utworzenia szeregu norm moralnych. Ożywienie na gruncie filozoficzno-moralnym
dało podstawę do reakcji prawodawców na niewystarczające normy etyczne, skutkując pojawieniem się aktów prawnych objętych sankcjami, w coraz dokładniejszy sposób regulujących kwestie ingerencji w życie ludzkie. Konieczność utworzenia choćby
minimalnej regulacji prawnej, która objęłaby w sferze przedmiotowej ochronę życia
ludzkiego, stanowi priorytet współczesnej polityki, będąc jedyną możliwą i skuteczną
ochroną przed niebezpieczeństwami, jakie niesie za sobą rozwój nauk medycznych.
Profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Roman Tokarczyk2
pod wpływem rozważań etyczno-prawnych utworzył zupełnie nową dziedzinę w prawie – biojurysprudencję. Interdyscyplinarny charakter nowej idei implikuje wzrost
zainteresowania formułowaną ideą nie tylko przez twórców prawa, ale także przez
duchownych, filozofów, etyków, lekarzy, naukowców czy nawet polityków. Biojurysprudencja zatem łączy się z innymi dyscyplinami naukowymi, jak również staje się
przydatna dla przedstawicieli wielu gałęzi nauki, nabierając tym samym interdyscy1
O. Nawrot, Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale?, „Diametros”, nr 22, grudzień
2009, on-line: http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/pdf/diam22nawrotząiadloen.PDF, [09.04.2011].
2
Roman Tokarczyk – urodzony w 1942 r., z wykształcenia prawnik i filozof. W jego zakresie badawczym
znajdują się: etyka, filozofia, historia doktryn politycznych i prawnych, filozofia prawa. Jest twórcą terminu „biojurysprudencja”. określającego nową gałąź w prawie, której przedmiotem jest określenie zagrożeń życia człowieka
od poczęcia do jego śmierci.
Biojurysprudencja jest jednym z najnowszych nurtów jurysprudencji, powstałych pod wpływem
wykorzystywania odkryć biologicznych przy pomocy techniki, przez medycynę, w celu sztucznej
ingerencji w naturalne procesy życia, szczególnie życia człowieka.3
Biojurysprudencja określana jako myśl prawnicza i wynikająca z niej praktyka staje
się – jak wspomina jej twórca – jednym z najbardziej spektakularnych fenomenów
współczesnej jurysprudencji. Popularność terminu i sensu znaczeniowego biojurysprudencji wypełnia lukę, której dotychczasowe nurty myśli normatywnej nie mogły
wypełnić. Biojurysprudencja staje się odpowiedzią na potrzebę utworzenia nowych
norm prawnych, które w swej warstwie przedmiotowej określać będą granice rozwoju
nauk medycznych i ingerencji w życie człowieka. Jako świeże spojrzenie stwarza nowe
zarysy norm, korzystając z już istniejących systemów etycznych i moralnych, tworzy
nową skalę wartości, której nie są obce najnowsze odkrycia medycyny, czy też biotechnologii. Chroniąc życie ludzkie jako wartość najwyższą i priorytetową, przy dotychczasowym rozwoju jurysprudencji związanym z naturalnymi procesami życiowymi,
przy rozwoju sztucznej ingerencji w życie ludzkie, dotychczasowe normy prawne stają się nieużytecznymi, czy mówiąc łagodniej niewystarczającymi. Jednocześnie przy
wciąż rozwijających się naukach medycznych i coraz szerszych procesach związanych
z ingerencją człowieka w życie ludzkie, pozbawiając go niejako cech życia naturalnego,
wzrasta znaczenie bioprawa, bioetyki i biojurysprudencji, powstałych na gruncie szerokich rozważań o naturze filozoficzno-religijno-moralnej.4
Początków biojurysprudencji jako nowego nurtu na istniejącej bazie jurysprudencji, dopatrywać można się w 1995 roku. Do najczęściej spotykanych określeń
biojurysprudencji zaliczyć można: „nowy kierunek w jurysprudencji”5, „nowa gałąź
prawodawstwa”6, „ nowy dział nauki w prawie”7, „specjalny nurt rozważań”8, „nowa
dyscyplina badawcza”.9 Naukowcy określają ją jako nurt, dyscyplinę, nową gałąź.
W zależności od tego, w jaki sposób podejdziemy do problemu, dla prawników biojurysprudencja staje się w myśli prawniczej nowym nurtem, nowym modelem teoretycznym. Dla nauczycieli akademickich staje się nową dyscypliną naukową, która
– jak zauważa prof. Roman Tokarczyk – w ośrodkach akademickich na terenie kraju
3
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, wyd. 9. rozszerzone, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa
2009.
4
Ibidem, s. 20.
5
Opinie zebrane na temat książki prof. R. Tokarczyka on-line: www.rtokarcz.nazwa.pl/opinia23.htm.
[09.04.2011].
6
K. Kukuryk, [w:] Opinie zebrane na temat książki prof. R. Tokarczyka on-line: www.rtokarcz.nazwa.pl/
opinia23.htm. [09.04.2011].
7
W. Bołoz, [w:] Opinie zebrane na temat książki prof. R. Tokarczyka on-line: www.rtokarcz.nazwa.pl/opinia23.htm. [09.04.2011].
8
J. Zajadło, Prawo kontra człowiek, [w:] Fascynujące ścieżki filozofii prawa, Warszawa 2008, s. 132.
9
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2008, s. 407.
Biojurysprudencja
plinarnego charakteru. Na szczególną uwagę zwracają jej filiacje z medycyną i etyką.
W swoim dziele pt. Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku prof. Roman
Tokarczyk formułuje podstawy dla nowej dziedziny prawa. Biojurysprudencję autor
definiuje w najpełniejszy sposób:
121
przeżywa ogromny wzrost zainteresowania. Dla większości laików natomiast staje się
po prostu nową koncepcją odpowiadającą na wyzwania współczesności.
Ponadto biojurysprudencja jako nowy nurt wciąż się rozwija i poszerza o nowe
desygnaty. Rozproszone w szerokim znaczeniu jurysprudencji poglądy i normy prawne pod szyldem biojurysprudencji mają zostać jeszcze raz zebrane, uporządkowane
i wzbogacone o normy związane z rozwojem nauk medycznych. Biojurysprudencja
ma za zadanie zrealizowanie potrzeb zmiany dotychczasowego stanu rzeczy związanego z ochroną życia i wytyczenia nowych kierunków w rozwoju bioprawa, o korzeniach biojurysprudencji. Rozwijająca się nauka niesie za sobą możliwość wystąpienia
ryzyka. W celu jego zniwelowania konieczne staje się określenie norm prawnych, aby
normy moralne związane z etyką lekarską, czy też etyką naukową mogły być w sposób
ścisły chronione normami prawnymi uwzględniającymi odpowiednie sankcje za ich
naruszenia.10
1. BIOJURYSPRUDENCJA – NOWY NURT
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Jak tłumaczy Roman Tokarczyk w swoim dziele: Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku – termin biojurysprudencja powstał poprzez połączenie dwóch łacińskich zwrotów – bio – oznaczającego życie i iurisprudentia – oznaczające wiedzę
prawniczą i mądrość. Sama nazwa wskazuje na połączenie biologii i życia ludzkiego,
które staje się przedmiotem ochrony nowego nurtu w prawie. Biojurysprudencja staje
się zatem odpowiedzią na postęp naukowy, mając na celu coraz to szerszą ochronę
życia jako prewartości i prenormy. Biojurysprudencja zwraca uwagę na potrzebę należytej ochrony życia ludzkiego, jako na dominującą ideę prawoznawstwa.11 Jak słusznie
zauważa Aleksander Mereżko:
122
Biojurypsrudencja istotnie zmieniła główną perspektywę nauk prawniczych, stawiając na pierwszym miejscu nie normę prawną, jak to czyni pozytywizm, nawet nie istotę człowieka jak to proponuje iusnaturalizm, ale życie jako najwyższą wartość społeczną.12
Biojurysprudencja staje się zatem nową autonomiczną dyscypliną badawczą, wyodrębnioną z szeroko pojętego prawoznawstwa.13 Autor sam zaznacza, że podstawowym celem biojurysprudencji jest wytworzenie podłoża do praktyki tworzenia prawa i jego stosowania.14 Jak zatem wskazuje R. Tokarczyk – biojurysprudencja określa
życie w sposób dotąd nie znany i nie praktykowany, nie w ujęciu określonej filozofii, choć wspomagając się na niej, ale jako wartości absolutnej i definiującej się samej
w sobie. Oczywiste jest, że najlepsze rozumienie zasad biojurysprudencji wynikałoby
z połączenia w jedno tego, co z natury ludzkiej moralne i naturalne, z tym, co stanowią przepisy prawa. Normy wynikające z teorii prawnonaturalnych, a związanych
Ibidem, s. 410.
Ibidem.
12
Ibidem.
13
P. Łabieniec, Recenzja, [w:] R. Tokarczyk, Biojurysprudencja..., s. 109.
14
Ibidem, s. 101.
10
11
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja..., s. 101.
15
Biojurysprudencja
z wpływem prawa naturalnego na kształt prawa stanowionego, najpełniej realizują się
w społeczeństwie, odbijając jakby naturę i wolę ludu. Nie bez przyczyny obserwuje się
ogromny wpływ idei prawnonaturalnych na kształt prawa stanowionego. Normy prawa naturalnego, choć pozbawione sankcji prawnych stają się niezwykle istotne w dyskursie społecznym, i – jak zaznacza szereg uczonych – mają ogromny wpływ na kształt
przepisów prawa stanowionego.
Biojurysprudencja w wolnym tłumaczeniu oznacza zatem mądrość prawniczą,
dotyczącą życia w przedmiocie zarówno jego ochrony, jak i poprawy jakości. Jako,
że jurysprudencja za podstawowy cel stawiała sobie ochronę życia samego w sobie,
biojurysprudencja dodaje do tej teorii możliwość sztucznej ingerencji człowieka w naturalne procesy życiowe i ma na uwadze ciągły rozwój nauk medycznych i postęp
technologiczny. Co istotne, dotyka przez to wielu dyskusyjnych w dzisiejszych czasach
problemów związanych ze sztuczną ingerencją w życie ludzkie. Dotychczasowe ramy
określające przedmiot zainteresowania jurysprudencji w świetle rozwoju medycyny
i biotechnologii stały się niewystarczające. Braki występujące w dotychczasowej jurysprudencji, a w szczególności jej fragmentaryczność, w pełni uzasadnia, konieczność
określenia nowych ram prawnych. Uwagę zwraca fakt, iż pomimo tak nowego podejś­
cia, z którego wyłoniła się biojurysprudencja, jako nurt posiada odrębną i wyraźnie zarysowaną ontologię, epistemologię i metodologię – zatem czynniki niezbędne w procesie tworzenia bioprawa.15
Autor w jednej ze swoich publikacji przedstawia logiczny i dobrze uargumentowany tok myślowy, którego prześledzenie staje się niezmiernie istotne w celu zrozumienia problemu związanego z powstaniem nowego nurtu w myśli prawniczej jakim jest
biojurysprudencja. Autor jako pierwszą tezę stawia stwierdzenie, że podstawowym
sensem dotychczasowych rozważań tradycyjnej jurysprudencji było życie ludzkie i życie przyrody. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że dotychczasowe życie i trwanie
w czasie przyrody było wyznaczane przez naturalne procesy życiowe, związane z narodzinami, dojrzewaniem, starzeniem się i śmiercią. W drugiej tezie autor zaznacza fakt
rozwoju nauk medycznych i postęp techniki, co implikuje sztuczną ingerencję w życie ludzkie. Skutki, jakie wywołuje sztuczna ingerencja w naturalne procesy życiowe,
tworzą ramy określane przedmiotem zainteresowania biojurysprudencji, a co za tym
idzie tworzą pewne ramy konieczne przy tworzeniu bioprawa. Coraz szybszy rozwój
nauk medycznych i postęp technologiczny będzie spychał tradycyjną jurysprudencję w tył, stawiając za nią normy wynikające ze współczesnej biojurysprudencji. Taki
rozwój rzeczy powoduje redefinicje podstawowych wartości chronionych dotąd przez
etykę, filozofię, czy też religię. W ujęciu komparystycznym oceny wynikające z osądów
moralnych, etycznych czy też religijnych, stanowią istotny wskaźnik przy tworzeniu
ram bioprawa. Rozwój nauk może doprowadzić w efekcie końcowym do konieczności
całkowitej reorientacji przedmiotu i podstaw dotychczasowej jurysprudencji.
123
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
2. METODOLOGIA, ONTOLOGIA I EPISTEMOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI
Ogólne zasady biojurysprudencji, jak zaznacza Roman Tokarczyk opierają się na
kilku znaczących kwestiach. W szczególności na zasadach holizmu, wielokulturaliz­
mu, integracjonizmu, unifikacjonizmu, uniwersalizmu i globalizmu.16
Podstawą holizmu jest traktowanie rzeczy, wartości itd. jako całości. W przeciwieństwie do redukcjonizmu idea ta nie dzieli na składniki. Dlatego, co istotne w ujęciu holistycznym, pozwala na postrzeganie pewnych zjawisk całościowo, bez dzielenia
i fragmentaryzowania, co budzi problemy niewidoczne w ujęciach redukcjonistycznych. Jak tłumaczy Roman Tokarczyk opisując holistyczną wizję życia, winno ono być
rozpoznawane w całości, a nie w jej elementarnych składnikach. Medycyna holistyczna także traktuje człowieka jako całość, w którym – choć chory jest jeden organ – choruje on cały.
Kolejną ważną zasadą konieczną do zrozumienia zasad metodologii w biojurysprudencji jest zasada wielokulturalizmu. Zasada ta polega na równym traktowaniu
wszelkich systemów normatywnych istniejących na świecie. Twórcy teorii zaznaczają,
że na gruncie epistemologicznym wszystkie kultury prawne są porównywalne, dyskusyjna staje się ich fraza aksjologiczna związana z rdzeniem kulturowym i religijnym twórców danego prawa. Prawo do życia we wszystkich kulturach prawnych jest
stawiane na tym samym pierwszym miejscu. Sporne stają się dopiero aksjologiczne
podstawy takiego stanu rzeczy, związane z określeniem wartości życia i jego źródła.
Trzecia zasadą, którą wymienia profesor Roman Tokarczyk, jest zasada integracjonizmu. Opiera się ona na połączeniu powstałych zasad, opisów, norm w jedną całość
tworząc przez to spójną ideę. Oznacza to, że niemożliwe staje się interpretowanie zasad biojurysprudencji jako idei samej w sobie. Koniczne jest – zgodnie z zasadą integracjonizmu – rozważanie wpływu, jaki na daną ideę wywołują inne nurty. Nie bez
przyczyny w ramach biojurysprudencji znaleźć można idee związane z prawem naturalnym, etyką, bioetyką, bioprawem, które połączone tworzą jedną wspólną całość.
Nie należy zapominać o zasadach unifikacjonizmu i uniwersalizmu, które niejako
na pierwszy rzut oka pozostają w sprzeczności z zasadą integracjonizmu. Biojurysprudencja, jak tłumaczy Roman Tokarczyk, jest „jedynym nurtem jurysprudencji, który
uwzględnia zasadę uniwersalizmu we wszystkich jej zasięgach: podmiotowym, przedmiotowym, czasowym i terytorialnym”.17 Życie ludzkie jako wartość podstawowa biojurysprudencji jest jednocześnie wartością podstawową, stając się głównym punktem
odniesienia wszystkiego innego na świecie. Bez zagwarantowania ochrony życia ludzkiego niemożliwe staje się zagwarantowanie wszelkich pozostałych norm. Wszelkie
prawa przysługujące człowiekowi wobec wartości, jaką jest życie, stają się wartościami
służebnymi.
Ontologia, zwana inaczej metafizyką, zajmuje się opisywaniem rzeczywistości taką,
jaka jest. Mówiąc o ontologii biojurysprudencji skupić należy się na życiu ludzkim
obejmującym każdą fazę życia. Podstawową zasadą staje się zasada ochrony życia
ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci. Normatywny zakres regulacji obejmuje
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja..., s. 411.
Ibidem, s. 414.
16
124
17
Biojurysprudencja
w szczegółowy sposób każdy etap życia człowieka. W biojurysprudencji wyróżnia się
następujące etapy: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię. Trójpodział ten wynikając z realiów życia człowieka, na stałe przyjął się w opisywaniu biojurysprudencji.
Taki podział nie kwestionuje holistycznego pojmowania życia, a jedynie ułatwia jego
rozumienie zarówno na gruncie nauk prawniczych, jak i medycyny.
Epistemologia, zwana inaczej teorią poznania bądź gnoseologią, opisuje relacje
pomiędzy poznaniem a rzeczywistością. W biojurysprudencji jedną z podstawowych
zasad opisywania rzeczywistości jest właśnie zasada komparatywizmu. Otwartość na
różne kultury prawne opierające się na różnych podstawach aksjologicznych (religia,
systemy moralne, tradycja) gwarantuje szerokie rozumienie problemów i znalezienie
uniwersalnego rozwiązania, co staje się jednym z podstawowych założeń biojurysprudencji. Biojurysprudencja jako nauka o charakterze interdyscyplinarnym czerpie
i rozwija się na gruncie wielu dziedzin nauki. Zasada transdyscyplinarności pozwala
na korzystanie z zasług, jakie do tej pory wytworzone zostały na gruncie innych nauk,
w przypadku biojurysprudencji w szczególności: jurysprudencji, bioetyki, fizyki, biotechnologii, medycyny i rozwijającej się biomedycyny. Takie podejście do tworzenia
biojurysprudencji gwarantuje szerokie spojrzenie i wykluczy rutynowość.
Zarówno w warstwie ontologicznej, jak i aksjologicznej, najbliższe zasadom biojurysprudencji są zasady prawa naturalnego. Moralność i etyka, zarówno w ich odmianach religijnych, jak i świeckich, stanowią nieodłączny czynnik kształtujący normy
biojurysprudencji. Bioetyka staje się niejako wzorem dla biojurysprudencji, a jej podstawy i wartościowanie biorą się właśnie z etyki i głęboko zakorzenionej w człowieku
moralności związanej z prawem naturalnym. Biojurysprudencja ma za zadanie wytworzenie norm prawnych, opierających się na normach moralnych, których sankcja w rzeczywistości jest łagodniejsza i nie zapisana w żadnych regulacjach prawnych,
a jedynie wynikająca z tradycji.
3. BIOJURYSPRUDENCJA A FAZY ŻYCIA CZŁOWIEKA
Życie człowieka jest wyznaczane przez pewne naturalne etapy, na które składają się
narodziny, dojrzewanie i starość kończąca się śmiercią. Każdy z tych etapów niesie za
sobą odmienne problemy natury etycznej i moralnej. Roman Tokarczyk wyodrębnił
trzy odmienne działy w których rozważany jest przedmiot biojurysprudencji a mianowicie: biojusgeneze, biojusterapię i biojustanatologię.18
3.1. Biojusgeneza – spór o początek
Biojusgeneza jako jedna z części biojurysprudencji gromadzi wokół siebie wszelkie
akty normatywne, których przedmiotem jest ochrona życia poczętego. Biojusgeneza
nastręcza sporo trudności związanych z określeniem początku życia ludzkiego, próbując doprowadzić do kompromisu wartości różnych kultur i religii. Dyskusja nad
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja...
18
125
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
126
właściwym statusem embrionu i płodu ludzkiego ogniskuje w sobie cały szereg sporów
o wartości fundamentalne społeczeństwa. Systemy prawne obowiązujące do tej pory
opierały się na fikcyjnej, powstałej jeszcze w czasach rzymskich wizji nasciturusa. Podstawową rzymską zasadą było: Nasciturus pro iam natur bagetur quotiens de commodis
eius agitur – co oznacza, że dziecko poczęte traktowane jest przez prawo jako dziecko
narodzone. Jednakże problematyczne staje się uznanie wartości równej dla człowieka
już narodzonego, a embrionu, który pod względem swej racjonalności i stopnia świadomości równy jest innym gatunkom ożywionym, niekoniecznie ludzkim. Dochodzi
zatem do procesu stopniowalności wartości życia ludzkiego. Problematyczne staje się
zrównanie potencjalności bytu i bytu samego w sobie. Podstawowe problemy dotyczące tej fazy życia człowieka związane są z wciąż rozwijającą się inżynierią genetyczną
i eugeniką19, pozwalającymi na modyfikacje w kodzie genetycznym. Inżynieria genetyczna staje się niebezpieczna w procesie ewolucyjnym, gdyż w znacznej mierze może
zakłócić jego naturalny stan. Ponadto zagadnienia obejmują także prawo płodu do
życia, zagadnienia związane z kwestią zapłodnienia in vitro i embrionami nadliczbowymi, a także z problemem macierzyństwa zastępczego.20 Badania prenatalne, choć
doprowadziły do polepszenia diagnostyki, doprowadziły do fali aborcji selektywnej, ze
względu na wadliwy materiał genetyczny rozwijających się płodów.
Prawo obejmujące swym zakresem przedmiotowym czas rozwoju prenatalnego
dziecka winno w szczególności odwoływać się do prawa człowieka do wolności, bezpośrednio powiązanego z prawem do życia.21 Prawo do wolności oznacza w pierwszej
kolejności prawo dziecka nienarodzonego do poczęcia in modo humano. Problematyczne staje się zatem poczęcie metodą in vitro, jako pozbawione czynnika aktu małżeńskiego22 i zastępującego go procesem technologicznym.23
Biojusgeneza zespala wszelkie regulacje prawne odnoszące się do praktyk związanych z zagrożeniami życia płodu ludzkiego. W oparciu o idee religijne, moralne,
etyczne, filozoficzne i naukowe stara się wypracować podstawy prawa, które będzie
prawem sprawiedliwym. Pomimo usilnych starań, osiągnięcie neutralności światopoglądowej24 przy tworzeniu prawa jest niezmiernie trudne w tak niedookreślonych
kwestiach, jak prawo do życia nienarodzonego.25
Aborcja, a zatem świadome i celowe przerwanie życia, w świetle rozważań biojusgenezy, stanowi naruszenie podstawowego prawa, jakim jest prawo do życia. Aborcja
19
W dzisiejszym świecie coraz częściej mówi się o powstaniu nowej eugeniki zwanej kryptogalatonizmem,
polegającej na realizowaniu teoretycznych założeń eugeniki, dzięki inżynierii genetycznej.
20
T. Biesaga (red.), Bioetyka polska, Kraków 2004, s. 112–117.
21
Jan Paweł II o prawie do wolności: „Są to dobra nierozdzielne: naruszenie jednego z nich prowadzi do
naruszenia także drugiego”, EV 96.
22
Rozwój techniki doprowadził do możliwości poczęcia dziecka przy wykorzystaniu sztucznego zapłodnienia post mortem, co oznacza, iż dochodzi do niego po śmierci jednego z rodziców. Takie praktyki pozbawiają dziecka w sposób świadomy wychowywania się w pełnej rodzinie. Osierocenie dzieci w fazie embrionalnej
jest efektem produkcji embrionów nadliczbowych, które poddawane są procesom kriokonserwacji. Niektórzy
dopuszczają się użycia określenia globalnego osierocenia embrionów w sposób bardziej lub mniej świadomy.
Ł. Szymański, In vitro, Wyd. Petrus 2008, s. 127.
23
Ibidem, s. 125.
24
Cyt. za Roman Tokarczyk: neutralność taka nie jest osiągalna, ponieważ, obok niemożliwości uwolnienia
się od założeń aksjologicznych, sama idea neutralności światopoglądowej jest już określonym światopoglądem.
25
R. Tokarczyk, Prawo do..., s. 206.
Biojurysprudencja
staje się zaprzeczeniem prawa do integralności fizycznej, genetycznej i prawa do rozwoju. W myśl zasady prawa do rozwoju niedopuszczalna staje się kriokonserwacja
polegająca na zamrożeniu nadliczbowych embrionów wytworzonych wskutek hiper­
owulacji w przygotowaniu do procesu sztucznego zapłodnienia. Zawieszenie embrionów w czasie bezpośrednio godzi w ich prawo do rozwoju.26
Biojusgeneza opierając się na prawie do integralności fizycznej staje w obronie embrionów ludzkich. Prawo to oznacza prawo do integralności genetycznej. W przypadku dopuszczenia do terapii w okresie preimplementacyjnym i prenatalnym łamane
zostaje prawo człowieka do integralności i zachowania tożsamości genetycznej.27
Problemem staje się rozwiązanie kwestii związanych z tworzeniem w celach naukowych i w celach medycyny naprawczej chimer i hybryd.28 Biojusgeneza nadała
prawu nowy rytm, wynosząc prawo do narodzin na pierwszy plan. Rozproszone do
tej pory normy prawne regulujące status dziecka poczętego zostały zebrane w jednym
prawie stanowiącym o prawie każdego dziecka poczętego do życia. Dzięki założeniom
wynikającym z biojusgenezy instytucja prawa do narodzin umożliwi uporządkowanie
dotąd rozproszonych norm prawnych w jednolitą normatywną całość.
3.2. Biojusterapia – right of living
Biojusterapia obejmuje swoim prawodawstwem okres od narodzin człowieka do
jego śmierci. Dział ten opiera się przede wszystkim na założeniach związanych z pojęciem right of living, oznaczającym jakość życia. Biojusterapia wiąże się w bezpośredni sposób z działalnością naukową. Każdy postęp nauk medycznych w bezpośredni
sposób wiąże się z koniecznością empirycznego potwierdzenia pewnych założeń teoretycznych.29 Do podstawowych problemów będących przedmiotem zapisów aktów
normatywnych biojusterapii zalicza się: problem transplantacji niektórych komórek
i związany z tym bezpośrednio problem wykorzystywania w terapii wykształconych już
komórek macierzystych. Wykorzystywanie komórek w celach leczniczych (najczęściej
chodzi o terapie związane z chorobami genetycznymi) implikuje poważne dyskusje
na gruncie etycznym i moralnym.30 Wszelakie rozważania związane z biojusterapią
oscylują wokół dwóch podstawowych problemów, a mianowicie: integralności człowieka i tożsamości istoty ludzkiej. Symbolicznie pokusić można się do porównania
tegoż problemu z symboliką „okrętu Tezeusza”.31 W literaturze mówi się o powstaniu
nowego gatunku człowieka określanego jako homo artificialis – co oznacza technobionata, superrobota. Problemy związane z seksualnością człowieka (w głównej mierze
Ł. Szymański, In vitro..., s. 118.
M. Grzymkowska, Standardy bioetyczne w prawie europejskim, Warszawa 2009, s. 175.
28
Chimera – organizm wyposażony w ludzko-zwierzęce tkanki i organy. Hybryda – osobnik powstały ze
skrzyżowania dwóch genetycznie różnych osobników.
29
A. Wnukiewicz-Kozłowska, Eksperyment medyczny na organizmie ludzkim w prawie międzynarodowym
i europejskim, Warszawa 2004, s. 228.
30
A. Muszala (red.), Encyklopedia bioetyki. Personalizm chrześcijański, Głos Kościoła, Radom 2005, s. 244–248.
31
Okręt Tezeusza – oznacza problem ontologiczny, ilustrowany sytuacją: do brzegu dopływa okręt, po miesiącu odpada jedna deseczka, potem kolejna i kolejne odpadające deski są wymieniane na nowe. W ten sposób
wymieniamy wszystkie elementy statku. Czy okręt odpływając od brzegu nadal będzie tym samym okrętem?
26
27
127
transseksualizm), ze zdrowiem psychicznym. Problemy będące przedmiotem biojusterapii wiążą się także z polityką populacyjną, a zwłaszcza z problemami przymusowej
kastracji i sterylizacji, jako ingerencji w naturalne dążenia ludzkie.
Przedmiotem biojusterapii staje się także praktyka lekarska objawiająca się w leczeniu chorych. Szczególnie niepokojące staje się przeciwieństwo sztuki dobrego leczenia
lege artis, a mianowicie medical malpractice, związane bezpośrednio z eksperymentowaniem podczas leczenia pacjentów. Konieczne jest ustanowienie przez odpowiednie organa posiadające moc prawodawczą norm regulujących postępowanie lekarzy
i ewentualne dopuszczanie ryzyka w innowacyjnych metodach leczenia.
Roman Tokarczyk zwraca uwagę na istnienie prawa do życia określanego w ramach bioprawa, a zawierającego regulacje odpowiadające na problemy związane ze
sztuczną ingerencją w naturalne procesy życiowe.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
3.3. Biojustanatologia – prawo do śmierci?
128
Biojustanatologia zajmuje się tym etapem życia, który w bezpośredni sposób związany jest z umieraniem człowieka. Dotychczas systemy prawne w swoim słowniku
rozróżniały jedno pojęcie śmierci – śmierć biologiczną, oparte na koncepcji medycyny, związanej z zatrzymaniem akcji serca. Biojustanatologia doszukuje się innych
wymiarów śmierci, takich jak: śmierć kliniczna, mózgowa, socjologiczna, próbując
określić ramy w postępowaniu. Dział ten reguluje problemy związane z eutanazją.
Problem regulacji prawnych w przypadku eutanazji wiąże się także z trudnościami
w nazewnictwie.32 Reguluje też problemy związane z samobójstwem, karą śmierci,
zabijaniem podczas wojny. Ważnym problemem w sporze jest także określenie granic sztucznego podtrzymywania życia, jako ingerencji medycznej w przedłużanie życia, także w stanach terminalnych33 i dyskusja nad tym, czy nie lepiej dopuścić do
ortonazji, czyli zaprzestania sztucznej ingerencji w życie ludzkie. Istotny staje się spór
pomiędzy prawem do życia a prawem do śmierci, wspieranym argumentami right of
living kreującymi prawo do śmierci. Obrońcy powołują się na legislacyjne prawo do
samostanowienia, prawo do prywatności i wolności.
Reasumując, przedmiotem biojurysprudencji jest szersze postrzeganie wszelkich
aspektów życia ludzkiego i określenie norm prawnych, mających na celu dokładniejszą
regulację prawną sytuacji problematycznych i nie do końca zdefiniowanych. Debata
32
Eutanazja dobrowolna oznacza zadanie śmierci człowiekowi cierpiącemu na skutek współczucia i na jego
wyraźne żądanie; eutanazja niedobrowolna oznacza, że pacjent nie wyraża jasnej prośby o eutanazję, a zatem jest
nieświadomy skutków, do jakich prowadzą czynności stosowane przez lekarza; kryptanazja – zabicie człowieka
po stwierdzeniu, że jego życie nie jest już wartościowe; eutanazja czynna polega na podaniu środków, które
w bezpośredni sposób doprowadzą pacjenta do śmierci; eutanazja bierna polega na zaprzestaniu metod mogących podtrzymać w sposób sztuczny życie ludzkie; sadacja terminalna polega na podawaniu w fazie terminalnej
dużych dawek leków przeciwbólowych i powstrzymaniu się od odżywiania i nawadniania pacjenta; dystanazja
– określa sztuczne podtrzymywanie akcji serca i krążenia; terapia uporczywa – stosowanie środków leczniczych
u chorego nie mającego szans na przeżycie; ortotanazja oznacza zaprzestanie sztucznego podtrzymywania w momencie, gdy są przesłanki, że organizm nie jest już sam zdolny do podtrzymywania życia.
33
W. Kwiatkowski, Medycyna i śmierć, [w:] M. Gałuszka, K. Szewczyk (red.), Narodziny i śmierć. Bioetyka
kulturowa wobec stanów granicznych życia ludzkiego, Warszawa 2002, s. 206.
4. BIOPRAWO JAKO SKUTEK BIOJURYSPRUDENCJI
Biojurysprudencja
nad moralnością i etycznym wymiarem podnoszonych kwestii winna stać się przyczynkiem do powstania ram prawnych gwarantujących prawidłowe i właściwe wykorzystanie rozwoju biotechnologii (nauk medycznych).34 W szczególności chodzi o złe
praktyki lekarskie określane jako medical malpractice, nie mające zbyt wiele wspólnego ze sztuką leczenia. Biojurysprudencja ma na celu utworzenie nowego systemu
prawnego wrażliwego na poglądy etyczne, kwestie moralne i religijne, uznającego
wartości fundamentalne (takie jak godność człowieka, jego tożsamość i integralność).
Utworzona w ten sposób przestrzeń prawna winna regulować kwestie postępu w nau­
kach medycznych i ich wpływu na życie ludzkie. Biojurysprudencja ma za zadanie wytworzenie pewnej drogi dla kształtu bioprawa, zawierającego „normatywne określanie
granic ryzyka”.35
W wyniku rozwoju biojurysprudencji na gruncie prawotwórstwa dochodzi do
utworzenia nowych regulacji prawnych, odpowiadających wyzwaniom współczesnej
medycyny. Biojurysprudencja ukazuje lukę w systemie prawnym, która musi zostać
wypełniona przez odpowiednie normy prawa stanowionego poparte odpowiednimi
sankcjami prawnymi. Powstałe bioprawo ma za zadanie utworzyć szereg regulacji
prawnych dążących do ustanowienia granic legalizacji odkryć medycyny, biotechnologii itd. Bioprawo ma na celu odnalezienie legalnych metod dopuszczających sztuczną ingerencje w życie ludzkie. Przy tworzeniu norm bioprawa konieczne staje się
utworzenie na nowo odpowiedniego języka prawniczego kompatybilnego z językiem,
którym posługują się naukowcy. Może to doprowadzić do rozbicia się norm prawa
ochraniającego życie ludzkie na wiele odmiennych gałęzi prawa, tworząc przy tym
chociażby: prawo narodzin.
Roman Tokarczyk w swojej pracy Biojuryprudencja. Kontury bioprawa zwraca
uwagę na istnienie trzech dylematów niezwykle istotnych przy tworzeniu bioprawa.
Przede wszystkim sygnalizuje problemy niedojrzałe do interwencji prawotwórczej,
kolejno mówi o dojrzałości, ale oponując za utworzeniem norm ogólnych i po trzecie
– o istnieniu dylematów dojrzałych do bardziej szczegółowych regulacji prawnych.
Zatem po zasięgnięciu opinii na podstawie szerokiej debaty społecznej na tematy
mające być poddane regulacji prawnej należy ocenić czy dotychczasowa wiedza daje
prawo do tworzenia regulacji szczegółowych. Jeżeli posiadana wiedza nie jest wiedzą
całkowitą, bądź jest niepewna, tworzenie szczegółowych regulacji może przysporzyć
więcej problemów niż ich ewentualny brak.
Doskonałymi przykładami bioprawa są akty międzynarodowe starające się regulować kwestie związane z rozwojem nauk. Dla przykładu należy podać akty prawa stanowionego europejskiego, takie jak: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności
Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny, zwana także Konwencją o Pra34
T. Twardowski, A. Michalska, Dylematy współczesnej biotechnologii z perspektywy biotechnologa i prawnika, Toruń 2000, s. 9.
35
Szerzej w: R. Tokarczyk, Biojurysprudencja...
129
wach Człowieka i Biomedycynie z 1997 roku. Czy też akty prawa o charakterze ogólnoświatowym, np. Rezolucja Praw Człowieka a Bioetyka, uchwalona w 1993 roku przez
Komisję Praw Człowieka ONZ i Powszechna Deklaracja w sprawie Genomu Ludzkiego
i Praw Człowieka, przyjęta przez UNESCO w 1997 roku.
5. AKSJOLOGICZNE RAMY PRZY TWORZENIU BIOPRAWA
Biojurysprudencja ma za zadanie – opierając się na kryteriach aksjologicznych
– tworzyć bioprawo, które będzie ochraniać życie ludzkie przed sztuczną ingerencją
w jego rytm. Formułowanie postulatów koniecznych do utworzenia w odpowiednim
procesie legislacyjnym norm prawa pozytywnego, opiera się zatem na wartościach
wytworzonych wcześniej. Biojurysprudencja korzystając z zasad wytworzonych przez
bioetykę36, tworzy normy prawne określane bioprawem. Pytanie dla współczesnych
etyków i normotwórców brzmi: jaką etykę i jakie moralne kryteria należy przyjąć dla
oceny moralnej wszelkich aspektów biomedycyny. A zatem jaka etyka ma stać na usługach bioetyki.37
Biojurysprudencja swoje aksjologiczne podstawy czerpie zarówno z etyki, jak
i z moralności, zarówno w świeckim, jak i religijnym wydaniu. Zaznacza się trwałe
powiązanie norm moralnych z normami prawa stanowionego. Konieczność utworzenia ram normatywnych wynika z potrzeby istnienia sankcji prawnych. Jak słusznie
zauważa R. Tokarczyk:
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Ze względu na mniejszą skuteczność sankcji moralnych, niż sankcji prawnych, biojurysprudencja wyrosła z przekonania o konieczności wymuszania niektórych norm moralnych chroniących życie za pomocą norm prawnych.38
130
Biojurysprudencja czerpie swoje podstawy zarówno z religii, jak i systemów moralnych wytworzonych w świeckich społeczeństwach. Podstawą systemów religijnych będzie świętość życia ludzkiego, systemów świeckich zaś konieczność zwrócenia uwagi
na jakość życia ludzkiego. Moralność religijna bierze swe źródło z samego Boga, natomiast moralność świecka opiera się na wartościach wykształconych w społeczeństwie.
Biojurysprudencja nie wartościuje religii, ale zwraca uwagę na szczególne miejsce, jakie w religiach zajmuje człowiek i świętość jego życia. Nie zwracając uwagi na
różnice w treściach religijnych poszczególnych systemów wierzeń, zaznacza obecność
bożego pierwiastka w duszach ludzkich i święte połączenie duszy i ciała.
Nie bez znaczenia pozostaje także filozoficzna myśl prawa natury, konstruująca
uniwersalne normy, w których życie jest wartością absolutną.
36
Po raz pierwszy nazwy bioetyka użył Van Rensselaer Potter w artykule z roku 1970 pt. Bioethics: The
Science of Survival (Bioetyka: nauka o przeżyciu). Autor zauważył, że bioetyka powinna być przede wszystkim
nauką interdyscyplinarna tworzącą most pomiędzy wszystkimi współcześnie rozwijającymi się dziedzinami naukowymi, ponadto winna patrzeć w przyszłość i będzie stanowiła o przyszłości pokoleń przyszłych, a także stanie
się nauką o charakterze globalnym.
37
ABC Bioetyki, on-line: http://mateusz.pl/ksiazki/ajk-abcb/aik-abcb-03.htm. [09.04.2011]
38
R. Tokarczyk, Prawo do..., s. 28.
Biojurysprudencja
Na kształt biojurysprudencji wpływają istotnie wartości, będące podstawą bioetyki, która – będąc nauką o charakterze interdyscyplinarnym – korzysta z metodologii
wielu nauk. Utworzenie adekwatnego do bieżącego stopnia rozwoju nauk systemu
prawa pozytywnego pozwoli ominąć problemy wynikające z niedomówień prawnych,
występujących w dzisiejszym prawie.39
Doktryna amerykańskich etyków odnosząca się w bezpośredni sposób do zagadnień i dylematów, jakie niesie za sobą bioetyka, opiera się na tezie, że myślenie bioetyczne winno się koncentrować wokół czterech podstawowych i głównych zasad,
a mianowicie: autonomii, czynienia dobra, zakazu szkodzenia i sprawiedliwości.40 Jak
zauważa T. Biesaga, akty prawa etycznego powinny opierać się na tradycji i kulturze
wykształconych na gruncie świata europejskiego. Kultura europejska, mająca swoje
korzenie w chrześcijańskiej religii i posiadająca wielowiekową tradycję i doświadczenie, staje się doskonałym podłożem, na gruncie którego można tworzyć ramy aksjologiczne bioprawa.41
Ochrona życia ludzkiego, zgodnie z prawnonaturalnym porządkiem myśli, staje się
prenormą i prewartością, stanowiąc podstawę do tworzenia jakichkolwiek norm prawa stanowionego. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że wszystkie ważniejsze systemy
normatywne uznają życie za wartość podstawową. Niezależnie na jakich poglądach
oprze się rozważania, życie ludzkie przez wzgląd na swoje cechy szczególne takie jak:
stworzenie na obraz i podobieństwo Boga, rozumność, uczciwość, godność, osobowość czy człowieczeństwo, traktowane jest w sposób najważniejszy42, dlatego cytując
Romana Tokarczyka:
Życie, jako wartość absolutna albo dobro absolutne, uzasadniane bywa zarówno argumentami
religijnymi, jak i świeckimi.43
Życie wciąż jest poddawane ocenianiu, opisywaniu, wartościowaniu i normowaniu.44 Każda z wyżej wymienionych czynności jest pojęciem na tyle szerokim, że przechodzącym w badania o charakterze interdyscyplinarnym. Jak tłumaczy R. Tokarczyk:
Opisy życia są podstawą jego wartościowania, a to z kolei jego normowania moralnego i prawnego.
Podanie jednolitych aksjologicznie podstaw koniecznych w procesie tworzenia
bioprawa w pluralistycznych społeczeństwach państw demokratycznych staje się praktycznie niemożliwe, problemy stwarza też określenie jednoznacznego katalogu i hierarchii wartości, o czym świadczy niekończący się dyskurs społeczny. Konieczne staje
się jednak zaakceptowanie jednego systemu założeń aksjologicznych, wynikających
Ibidem.
A. Krajewska, Pojęcie godności w prawie europejskim i porządkach krajowych w kontekście rozwoju biomedycyny, „Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego”, vol. IV,
AD MMVI, s. 134.
41
T. Biesaga, Europejska Konwencja..., s. 25.
42
R. Tokarczyk, Prawo do..., s. 84.
43
Ibidem, s. 85.
44
Ibidem, s. 81.
39
40
131
z przyjętych koncepcji filozoficznych i religijnych, co doprowadzi do wykształcenia
systemu normatywnego tożsamego zarówno dla prawa krajowego, jak i międzynarodowego.45
5.1. Godność człowieka jako cecha wartościująca życie ludzkie.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Wartością podstawową w kręgu cywilizacji europejskiej jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka. Na tejże wartości opiera się cały aksjologiczny system prawa
moralnego.46 Rdzeniem wszelkich rozważań na gruncie dyskursu bioetyki jest kwestia
godności człowieka, jego autonomii i prywatności.47 Współcześni prawodawcy szukając fundamentów dla szeroko pojętej aksjologii prawnej odwołują się do dwóch pojęć;
tradycja anglosaska odwołuje się do świętości życia (sancity of live), natomiast tradycja
europejska do godności ludzkiej (dignitas Humana, human dignity).48 Godność ludzka staje się wartością, do której w ostatecznej instancji odwołują się wszystkie akty prawa stanowionego.49 Również biojurysprudencja wyraża poszanowanie dla godności
życia każdego człowieka.
Godność ludzka w swojej historii sięga aż czasów starożytnych, kiedy to stoicy sformułowali podstawową do dziś tezę homo homini res sacra. Chrześcijaństwo do starożytnej idei godności dołożyło teorię człowieka jako imago Dei i partnera zdolnego do
dialogu ze Stwórcą – capax Dei. Fakt stworzenia człowieka na obraz i podobieństwo
Boga implikuje jego godność na poziomie duchowym.50 Pierwszy list do Koryntian
tłumaczy godność ciała ludzkiego:
132
Bóg zaś i Pana wskrzesił, i nas również swą mocą wskrzesi z martwych. Czyż nie wiecie, że ciała
nasze są członkami Chrystusa? [...] Za wielką bowiem ceną zostaliście nabyci. Chwalcie więc Boga
w waszym ciele!51
Ciało ludzkie tym różni się od ciała czysto biologicznego, podobnego ciałom zwierzęcym, że jest zdolne do wyrażania przez gest siebie – swego ducha w tym ciele. Ponadto godność ciała ludzkiego w bezpośredni sposób wiąże się z wiarą w zmartwychwstanie ciała po śmierci. Teoretyk średniowiecza mówi o człowieku jako o istocie
najdoskonalszej spośród wszystkich istot żywych – homo est perfectissimus in entibus.
Wielki teoretyk prawa naturalnego twierdzi, że tylko człowiek jest zdolny dzięki swej
naturze do poznania dobra i zła. Immanuel Kant zsekularyzował dotychczasowe poglądy o zabarwieniu ontologicznym, kładąc nacisk na ideę rozumu i autonomii istot
M. Safjan, Prawo i medycyna: ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny, Warszawa 1998,
45
s. 10.
46
A. Zoll, Kultura i prawo, [w:] Uniwersyteckie wykłady na koniec starego i początek nowego tysiąclecia, red.
E. Kamińska, Warszawa 2004, s. 48.
47
A. Breczko, Moralny i prawny niepokój wokół biotechnologii. Spór o granice badań naukowych w sferze
medycyny..., s. 2.
48
M. Sadowski, Godność człowieka – aksjologiczna podstawa państwa i prawa, on-line: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/21952/002.pdft09.04.2011], s. 1.
49
M. Środa, Idea godności w kulturze i etyce, Warszawa, 1993, s. 6.
50
ABC Bioetyki...
51
1 Kor 6, 14–15a.20.
Biojurysprudencja
rozumnych. Zeświecczoną ideę zaczęto wprowadzać do aktów normatywnych. Społeczno-polityczne, a w szczególności prawne zastosowanie tego terminu pozwoliło na
jego wyjście poza granice filozofii. Godność ludzka we współczesnym prawodawstwie
stanowi podstawę wszelkich aktów prawnych.52 Szczególnie wydarzenia związane
z II wojną światową skłoniły prawodawców do stałej inkorporacji pojęcia godności do
prawa pozytywnego.
Pojęcie godności jest pojęciem ambiwalentnym, nie dającym się określić kilkoma
aspektami znaczeniowymi. Odwołanie się w aktach prawnych do pojęcia godności
skłania do otworzenia się na wartości pozaprawne i odwołania się do transcendentalnych wizji człowieczeństwa.53 Niemożliwe zatem wydaje się określenie przesłanek
stanowiących naruszenie godności. Dlatego też prawodawcy określili elementy, które
determinują zakwalifikowanie danej aktywności jako działania przeciwko godności
ludzkiej (tortury, dyskryminacja – a zatem wszelkie postępowania, w których człowiek
staje się zinstrumentalizowanym przedmiotem).
Idea godności stała się przez szereg lat główną determinantą w procesie tworzenia
prawa. Choć niezdefiniowana do tej pory w żadnym akcie normatywnym, stała się
fundamentem podstawowych praw człowieka. Jest wartością uniwersalną, naczelną,
stała się prawem niezbywalnym, przynależnym każdej osobie, wartością aksjologicznie pierwotną. Stała się metafizyką państwa i prawa, umiejscowiona została bowiem
zarówno ponad państwem, jak i prawem pozytywnym.
5.2. Jakość życia i polityka populacyjna
Prawo chroniąc życie broni go nie tylko przed atakiem na samo jego istnienie, ale
ochrania także podstawowe wartości, jakie życie ludzkie winno spełniać. Współczesna
medycyna w swoim założeniu podstawowym ma dążyć do poprawy jakości życia ludzkiego. Biojurysprudencja ma zatem stać na straży tej jakości rozumianej jako jakość ze
względu na sens medyczny, socjalny i etyczny.
Pod pojęciem „sens medyczny jakości życia” określa się potrzebę istnienia odpowiedniej opieki zdrowotnej, która w razie choroby ułatwi człowiekowi życie. Przy
opisywaniu życia, medycyna wprowadza stan gorszego jakościowo życia związany
bezpośrednio z chorobą, która przeszkadza jednostce w funkcjonowaniu i spełnianiu
swych podstawowych funkcji życiowych. Sens socjalny jakości życia obejmuje możliwość dostępu do medycyny prewencyjnej, zapobiegającej chorobom, co w dalszym
ciągu ma doprowadzić do znacznego polepszenia jakości życia i jego ewentualnego
przedłużenia.
Idea jakości życia staje w pewnym dysonansie z ideą świętości życia wymuszającej
życie mimo wszystko. Jest ona ponadto niezwykle dyskusyjna, jeśli weźmiemy pod
52
Konstytucje: Kanady, Irlandii, Włoch, Szwecji, Portugalii, Grecji, Niemiec, Polski, Stanów Zjednoczonych. Godność ludzka jest też podstawowym pojęciem zawartym w Deklaracji Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych, Współczesnej Konwencji o Prawach Człowieka i Biomedycynie.
53
Transcendentne wizje człowieczeństwa zawierają się w kulturze europejskiej w szczególności w myśli judeochrześcijańskiej, ale odwołują się także do filozoficznych koncepcji rozumu, społecznych teorii indywidualiz­
mu i komunitaryzmu. A. Krajewska, Pojęcie godności..., s. 123.
133
uwagę osoby urodzone z wadami genetycznymi. Ponadto, na ideę jakości życia nierzadko powołują się zwolennicy eutanazji, jak to miało miejsce w przypadku Diane
Pretty.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
5.3. Potencjalność istoty ludzkiej i kryteria człowieczeństwa w okresie prenatalnym
i preimplementacyjnym
134
Współczesna medycyna sięga swą ingerencją w coraz wcześniejsze etapy życia
ludzkiego. Lekarze i naukowcy wraz z przedstawicielami filozofów, bioetyków, teologów i polityków biorą ciągły udział w dyskursie otaczającym problem początku
człowieczeństwa jako fazy rozwoju. Z uwagi na wielopłaszczyznowość dyskusji nad
początkiem człowieczeństwa, począwszy od najwcześniejszych stadiów rozwoju ontogenetycznego54, należy rozważyć wiele definicji i wiele racji wytworzonych na tak interdyscyplinarnym polu. Konieczność określenia teorii, u podstaw których leży filozofia i etyka, wynikają z potrzeby podpory moralnej pod powstające prawo stanowione.
Rozwijająca się biotechnologia, genetyka i medycyna zwracają uwagę na konieczność
szukania norm etycznych, dających podstawę do oceny działań i regulacji prawnych
obejmujących decyzje podejmowane względem embrionów i płodów ludzkich.55
Teorie zakazujące aborcji i sztucznej ingerencji w fazę płodową życia ludzkiego
powołują się przede wszystkim na ideę potencjalności osoby ludzkiej. Argumentacja
owa opiera się na dwóch założeniach. Po pierwsze, życie ludzkie w fazie płodowej jest
potencjalną osobą ludzką, z czego bezpośrednio wynika teza druga, mówiąca o pozbawianiu życia potencjalnej istoty ludzkiej jako uczynkowi moralnie złemu. Zasada potencjalności uznawana jest przez większość systemów moralnych za najpełniej
oddającą sposób postrzegania życia płodu. Ogólna zasada określająca podstawę tej
argumentacji jest następująca: „Zapłodniona komórka jajowa dysponuje już pełną potencjalnością, aby rozwinąć się w ludzką egzystencję, której ludzkie życie zaczyna się
wraz z tym stadium”.56 Pojęcie potencjalności życia ludzkiego opiera się na założeniu
istnienia ściśle określonej drogi rozwoju kształtującej człowieka. Cytując K. V. Vilksa: „wszystkie brakujące im [zarodkom, płodom] warunki bycia osobą ludzką będą
w przyszłości spełnione, nawet jeśli nie są spełniane w tym momencie”.57
Kolejną podstawą, na której opierać się mogą ewentualne nowe normy prawa stanowionego, jest ustanowienie pewnych kryteriów człowieczeństwa. Opis człowieka
i istota człowieczeństwa występuje zarówno na płaszczyźnie biologicznej, jak również
etycznej i filozoficznej, nierzadko sięgając do płaszczyzny religijnej. W określeniu
54
Rozwój ontygenetyczny – inaczej zwany rozwojem osobniczym, zajmuje się najwcześniejszymi etapami
rozwoju organizmu.
55
J. Sak, P. Kiciński, Bioetyczne aspekty ochrony życia człowieka w okresie prenatalnym, [w] D. Probucka
(red.). Etyka wobec sytuacji granicznych, OW Impuls, Kraków 2007, s. 176.
56
K. Smoderek, Potencjalna osoba – potencjalne istnienie. Argument potencjalności w określeniu statusu
osobowego płodu, on-line: http://www.cecib.uksw.edu.pl/czytelnia/baza-artykuszytelnia-on-line-81/62-bazaartykus-2009roku/405-potencjalna-osoba-potencjalne-istnienie-arg-potencjalnoci-w-okreleniu-statusu-osobowego-podu, [09.04.2011]
57
Cyt. za: E. Klimowicz, Problem statusu moralnego ludzkich form prenatalnych, [w:] T. Szkołut (red.) Aksjologiczne dylematy epoki współczesnej, Lublin 1999.
T. Biesaga, Status embrionu..., s. 257.
Już Arystoteles w swoich rozważaniach O duszy twierdził, że człowiek złożony jest z duszy i ciała, co jest
istotą jego człowieczeństwa.
60
Ł. Szymański, In vitro..., s. 64.
61
H. Dobiosh, Sztuczne zapłodnienie, Opole 1991, s. 14.
62
J.-M. Varaut, Możliwe, lecz zakazane. O powinnościach prawa, Warszawa 1996, s. 51.
63
R. Spaemann, Osoby. O różnicy między czymś a kimś, Warszawa 2001, s. 40.
64
„Nie ma osób potencjalnych. Osoby mają zdolności i potencje. Mogą się rozwijać, ale coś nie może stać
się kimś. Osoba jest substancją, ponieważ jest sposobem, w jaki człowiek jest. Nie zaczyna istnieć później niż
człowiek i nie przestaje istnieć wcześniej. [...] Bycie osobą nie jest wynikiem rozwoju, lecz zawsze jest charakterystyczną strukturą określonego rozwoju. Ponieważ osoby nie są zanurzone w swe każdorazowe stany, swój rozwój
mogą rozumieć jako rozwój, a siebie samych jako ponadczasową jedność”. Cyt. za: R. Spaemann, Osoby..., s. 302.
Biojurysprudencja
człowieczeństwa podstawowym pytaniem staje się pytanie o czas, od którego mówi się
o człowieku jako istocie ludzkiej. W tradycji etyki dominują dwie szkoły, które kolejno upatrują człowieczeństwa od początku istnienia lub wiążą istotę człowieczeństwa
z wystąpieniem określonych okoliczności.
Pierwsze kryterium, opowiadające się za uznaniem istoty człowieczeństwa od początku, jest związane z kryterium zapłodnienia – jest to kryterium genetyczne, związane z powstaniem genotypu jako unikatowego kodu przypisanego człowiekowi. Do
podstawowych wartości, na jakich opiera się prawo do życia, należy prawo do ciągłości
szlaku rozwojowego, opierające się na idei potencjalności, jak również fakt pochodzenia od rodziców należących do gatunku homo sapiens, co warunkuje bycie człowiekiem przez wzgląd chociażby na pochodzenie.58
Istota człowieczeństwa wiąże się w bezpośredni sposób z momentem zwanym animacją embrionu. Animacja embrionu polega na obdarzeniu embrionu duszą rozumną.59 Podobnie jak w dyskursie nad początkiem istoty ludzkiej, także i na płaszczyźnie
dyskusji związanych z animacją dochodzi do sporów. Z jednej strony filozofia stara się
udowodnić fakt istnienia animacji równoczesnej z momentem zapłodnienia, z drugiej
strony stoją jednak zwolennicy teorii optującej za animacją opóźnioną, zwaną inaczej sukcesywną. Zwolennicy animacji równoczesnej tłumaczą: „Różne etapy rozwoju
prenatalnego i postnatalnego nie zmieniają statusu ontycznego, antropologicznego
i etycznego istoty ludzkiej, jaki posiada ona od początku”.60 Podobnego zdania jest
również E. Blechschmidt: „Płód nie rozwija się by stać się człowiekiem, lecz jest nim
od samego początku”.61 Genetycy niepodważalnie stają za argumentacją, iż coś co zrodzone jest z człowieka jest człowiekiem, w myśl formuły: Quod generator ab homine
homo est. Cytując A. Paszewskiego: „z biologicznego punktu widzenia embrion ludzki
jest po prostu młodym człowiekiem, ponieważ biologia nie dostarcza żadnych obiektywnych kryteriów, pozwalających na wyróżnienie w rozwoju człowieka jego przedludzkiej i ludzkiej fazy”.62
Stojąc w opozycji do teorii animacji i uznania istoty ludzkiej w fazie późniejszej,
zwolennicy animacji bezpośredniej twierdzą, że utożsamiając bycie człowiekiem
z określoną cechą, pozbawia się sensu teorię definicji osoby, która nie jest związana
w żaden sposób ze stanem jakościowym.63 Opozycjoniści negują możliwość występowania procesu związanego ze stawaniem się, opowiadając się za teorią, że człowiekiem
się po prostu jest, a nie staje się.64 Pełnej odpowiedzi udziela Erich Blechschmidt, który w jasny sposób wskazuje, że każdy człowiek bez względu na jego cechy jakościowe,
58
59
135
przystosowanie społeczne itd. jest człowiekiem od momentu poczęcia, aż do naturalnej śmierci.65 Nie sposób zatem oddzielić „bycie człowiekiem” od „bycia osobą”.
Analizując teorie filozoficzne można wyodrębnić trzy zasady filozoficzne pomagające – zarówno na płaszczyźnie antycznej jak i antropologicznej – w określaniu pozycji
embrionu ludzkiego:
• zasadą św. Tomasza z Akwinu, zwolennika animacji sukcesywnej wyrażonej
w stwierdzeniu: agere sequitur esse (nasze działania są przejawem naszego istnienia).
Takie podejście oznacza, że to nie działania człowieka konstytuują jego istnienie, ale są
wtórnikiem do istnienia, co oznacza, że wraz z rozwojem powstają i są efektem istnienia, bez którego nie mógłby się rozwijać;
• zasadą G. Berkleya: esse est principere aut percipi – być to spostrzegać;
• zasadą Kartezjańską wyrażoną w słowach: cogito ergo sum – myślę więc jestem.
Zasady Berkleya i Kartezjusza opierają się na wskazaniu pewnych zachowań, które
konstytuują człowieka. Myślenie staje się zatem momentem, od którego człowieczeństwo się rozpoczyna. Koncepcje te podlegają jednak częstej krytyce podpartej stwierdzeniem, iż zarówno res extensa, jak i res cogitans są wynikiem bycia człowiekiem,
a nie jego determinantą.66
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
5.4. Tradycja filozoficzna
136
Filozofia opisując życie człowieka opiera się na założeniach o jednolitości wartości,
jaką jest życie ludzkie. Życie ludzkie stanowi wartość podstawową, w której mieszczą
się wszystkie pozostałe gatunki ożywione. Filozofia życia opiera się na głównych systemach: witalizmie, biologizmie i organicyzmie. Witalizm określa podstawowe różnice, jakie zachodzą pomiędzy światem ożywionym a nieożywionym. Ożywiony świat
przyrody, w którym podstawowe i najwyższe miejsce w hierarchii zajmuje człowiek
przepełniony jest materią ożywioną zwaną przez filozofów siłą życiową. „Owa swoista, niematerialna, nieuchwytna empirycznie zasada życiowa nadaje nowy kierunek
i celowość wszystkim procesom biologicznym”.67 Organicyzm jest myślą opierającą się
na zasadzie rozwoju części składowych organizmu tworząc w ten sposób rozwój organizmu jako całości. Teorie związane z organicyzmem są szczególnie istotne przy
rozpatrywaniu kwestii związanych z eutanazją i obumieraniem poszczególnych komórek organizmu człowieka, co nie oznacza jego śmierci całkowitej. Biologizm natomiast
jest teorią, w której za aksjologiczną podstawę uznaje się prymat życia ludzkiego nad
pozostałymi wartościami. Życie ludzkie jest zarówno dobrem w znaczeniu indywidualnym, jak i społecznym.
Podstawą w kwestiach rozważań filozoficznych odnoszących się do życia jest istota
życia. Objawia się ona zgodnie z myślą filozoficzną poprzez: rozum, wolę, emocje.
65
„Człowiek nie staje się człowiekiem, lecz jest człowiekiem, nie rozwija się na człowieka, lecz jako człowiek.
Do istoty człowieka, do jego personalności nie można niczego dodać. Nie istnieje żadna połowiczna personalność
ani indywidualność, którą można by wyrazić w procentach”. Cyt. za: E. Blechschmidt, [w:] J. Piegsa, Człowiek –
istota moralna, Opole 2000, s. 130.
66
T. Biesaga, Status embrionu..., s. 259.
67
R. Tokarczyk, Prawo do życia..., s. 58.
A. J. Katolo, Moralny obowiązek pomocy dziecku nienarodzonemu, Lublin 2006, s. 64–97.
Z. Szawarski, Problem statusu moralnego ludzkich form prenatalnych, [w:] T. Szkołut, Aksjologiczne dylematy epoki współczesnej. Studia etyczne i estetyczne, Lublin 1994.
70
„Zebrałem zasób danych naukowych, które przekonały mnie, że życie ludzkie zaczyna się od poczęcia,
od zapłodnienia i od tego momentu poczęta osoba jest istotą ludzką. Nie ma żadnego miejsca w macicy, w którym mogłoby dojść do zmiany czegoś, co nie jest osobą w osobę. Nie ma żadnej nagłej zmiany w czasie rozwoju
wewnątrzmacicznego i dlatego życie jest nieprzerwanym ciągiem od swojego początku aż do końca”. Warto zaznaczyć, że T. Noonan był początkowo gorącym zwolennikiem zabiegów aborcyjnych, w swoim życiu wykonał
75 000 aborcji, po czym przewartościowując swoje teorie stał się jednym z przodujących obrońców życia. Cyt. za
T. Noonan, [w:] J. Sak, P. Kiciński, Bioetyczne aspekty..., s. 180.
Biojurysprudencja
Wszystkie te cechy w połączeniu ze sobą stanowią o istocie życia ludzkiego. Rozum
ludzki stanowiący o oderwaniu człowieka z gatunku ssaków i uplasowaniu go na pozycji homo sapiens, stanowi podstawę człowieczeństwa, jako cecha przynależna wyłącznie gatunkowi ludzkiemu. Cytując Pascala powiedzieć można o człowieku: „jest tylko
trzciną najwątlejszą w przyrodzie, ale trzciną myślącą”. Rozum ludzki, będący cechą
gatunkową, pozwala człowiekowi na określanie tego co jest dla niego dobre i tego co
jest złe. Ta umiejętność stwarza człowiekowi możliwość decydowania o planie swojego
życia. Człowiek obdarzony rozumem i zdolny do artykułowania swej woli, obdarzony jest również emocjami i możliwością współodczuwania, cechami przynależnymi
jedynie człowiekowi. Triada składająca się z możliwości rozumowania, decydowania
(woli) i odczuwania tworzy pełnię życia człowieka. Filozofia, opowiadając się za statusem człowieka, a zwłaszcza jego początku i statusu embrionu opiera się na tych trzech
podstawowych zasadach.
Rozważania o początku życia ludzkiego należy rozpocząć od myśli filozoficznej
wykształconej w starożytności, powołując się na myśl Arystotelesa. Twierdził on, że
człowiek podlega animacji pomiędzy 40. a 80. dniem po zapłodnieniu. Zwolennikiem
animacji sukcesywnej był także św. Tomasz z Akwinu. Twierdził on, że „gdy nadejdzie odpowiedni moment virtus creativa Boga wlewa w ciało embrionu duszę duchową”.68 Przeciwnikiem myśli chrześcijańskiej, opierającej się na animacji sukcesywnej,
jest Tertulian, który uważał, że zarówno dusza i ciało ludzkie powstają w tym samym
momencie i od tej pory stanowią nierozłączną całość, aż do śmierci. Jedna z bardziej
skrajnych teorii głosiła, że animacja następuje dopiero w 7 roku życia.
Według św. Tomasza z Akwinu – agere sequitur esse, co oznacza, że człowiek istnieje nie dzięki aktom spostrzeżenia, myślenia, ale są one wtórne do istnienia ludzkiego,
stają się jego efektem, aktualizacją natury ludzkiej. Berkleyowska esse est percipere aut
percipi i Kartezjańskie cogito ergo sum, zaznaczają istnienie pewnych aktów stanowiących o człowieczeństwie.
Do podstawowych teorii leżących u podstaw filozofii i antropologii filozoficznej
należy założenie, że wszystko co z człowieka jest człowiekiem. Przynależność do gatunku homo sapiens jest cechą uznawaną za moralnie istotną.69 U takiej podstawy
opiera swoją naukę Kościół katolicki, tłumacząc że każdy byt wyposażony w ludzki
kod genetyczny jest człowiekiem.70
Niezaprzeczalny staje się także związek bioetyki i szeroko rozumianej biojurysprudencji z metafizyką. Oczywiste jest, że problem określenia zygoty związany z nadaniem mu początku człowieczeństwa jest problemem czysto ontologicznym i metafi68
69
137
zycznym.71 Z. Szawarski twierdzi, że podstawowym celem zgłębiania tajemnic bioetyki
staje się nabycie umiejętności poznawania i oceniania moralnego aspektu decyzji klinicznych (np. lekarza), przy jednoczesnym zrozumieniu i wydedukowaniu ich implikacji.72 Przy takim sposobie postępowania konieczne jest opowiedzenie się bądź za
monizmem, u podstaw którego leży założenie, że istnieje tylko jedna właściwa teoria
moralna, bądź za pluralizmem moralnym opowiadającym się za istnieniem konfliktu
wartości.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
5.4.1. Znaczenie teorii prawnonaturalnych w interpretacji prawa do życia
138
Znaczenie teorii prawa natury dla całego nurtu jakim jest biojurysprudencja – jak
zaznacza R. Tokarczyk – jest „nad wyraz doniosłe”.73 Prawo naturalne pozostaje w szerokim zainteresowaniu filozofów i teoretyków prawa. Lex naturalis – stanowią określone normy, obowiązujące całe społeczeństwo bez wyjątku, bez względu na fakt uznania
ich przez odpowiedni organ legislacyjny. Teorie związane z prawem naturalnym zakładają, że każdy człowiek ma w sobie intuicyjne poczucie prawa – prawo naturalne,
zgodnie z założeniem I. Kanta, jest niejako w nim. Odkrywanie norm prawa naturalnego pozostaje dążeniem do odkrycia norm wyższego rzędu, stojących ponad prawem
stanowionym przez człowieka, będącym podstawową legitymizacją prawa pozytywnego. Podstawowym uprawnieniem naturalnym jest prawo do życia, stanowiące jądro
przedmiotu biojurysprudencji.
Źródła prawa naturalnego zależne są od teorii, w ramach której tworzona jest definicja. Teorie ontologiczne źródło prawa naturalnego dostrzegać będą w Bogu i w lex
aetema, będącym prawem absolutnym, transcendentalnym. Odchodząc od klerykalnego rozumienia prawa naturalnego teoretycy umiejscawiają źródło tegoż prawa w rozumie ludzkim. Teorie gnoseologiczne określają rozum ludzki jako centralny ośrodek
poznania. Jako że wykraczamy poza absolut i niezmienność boską, teorie gnoseologiczne dopuszczają zmienność prawa naturalnego, mówiąc o prawie naturalnym
o zmiennej treści. Taka interpretacja prawa naturalnego i jego podstawowych norm
pozwala na umiejscowienie niektórych współczesnych konfliktów prawa.
O potrzebę istnienia prawa naturalnego upomniały się zwłaszcza pokolenia, które
przeżyły lata wojny. Tragedie i bestialstwo tamtych lat skłoniły ludzkość do szukania
pewnych uniwersalnych wartości. Procesy w Norymberdze, jak słusznie zauważa Filip
Bednarski, stały się hasłem powrotu prawników ku prawu naturalnemu.
Prawo do życia jest podstawowym uprawnieniem wynikającym z prawa naturalnego. Wynika ono bezpośrednio z godności każdej istoty ludzkiej. Jak słusznie zauważa
Roman Tokarczyk, ochrona życia ludzkiego wynika z samej istoty koncepcji prawa naturalnego.74 Zgodnie z teoriami gnoseologicznymi zakładającymi dynamizm, uprawnień naturalnych nie ogranicza się jedynie do Mojżeszowego „nie zabijaj”, lecz wraz
Z. Szawarski, Bioetyka a metafizyka, „Diametros” (grudzień) 2004, nr 2, s. 212–221.
Ibidem, s. 212–221.
73
R. Tokarczyk, Prawa narodzin..., s. 30.
74
Idem, Biojurysprudencja..., s. 31.
71
72
Znaczenie myśli prawa natury dla całej jurysprudencji, szczególnie zaś dla biojurysprudencji
jest nad wyraz doniosłe. Koncepcje prawa natury, wychodząc z różnych przesłanek filozoficznych,
konstruują uniwersalne normy prawa natury, odnoszone do prawa stanowionego w charakterze jego
ocen i postulatów. Ochrona życia wynika z samej istoty koncepcji prawa natury, pozostając również
istotą biojurysprudencji. O ile jednak koncepcje prawa natury poprzestają na ogólnych ocenach i
postulatach ochrony życia, biojurysprudencja nadaje im konkretności, umożliwiającej tworzenie i
stosowanie norm bioprawa.75
5.5. Tradycja religijna
Pomimo wysokiego poziomu rozwoju społeczeństwa zarówno pod względem
technicznym, jak i moralnym (polegającym na pewnego rodzaju samoświadomości),
najistotniejszym kryteriami i „wachlarzem moralnym” są wartości, których rdzeń bierze się z religii. Jeżeli weźmiemy pod uwagę trzy najważniejsze religie monoteistyczne współczesnego świata (judaizm, chrześcijaństwo i islam) zauważymy, że w każdej
z nich życie ludzkie jako wartość zajmuje miejsce priorytetowe i fundamentalne. Często człowiek w religiach jest przedstawiany jako obraz Boga na ziemi, co dodaje mu
wydźwięk sakralny i nakazuje chronić życie ludzkie. Pomimo iż dla wszystkich trzech
religii monoteistycznych jądro wartości moralnych jest tożsame, istnieją pewne różnice w pojmowaniu procesów zachodzących w życiu człowieka.
Podstawy w wyjaśnianiu miejsca, jakie zajmuje życie człowieka w określonym „wachlarzu wartości” wyznacza teologia, wspomagana aksjomatami o wiecznym życiu
człowieka, jak również o szczególnym procesie jego tworzenia. Organizacja Kościoła
poprzez swoje dogmaty, kult, wierzenia sprowadza życie ludzkie do roli sakralnego
przedmiotu. Teologia jako nauka wyrażająca świadomość religijną człowieka przyjmuje za aksjomat dualizm składający się na rozdzielenie ciała od duszy i nadaniu człowiekowi ponadzwierzęcego wymiaru.
Biojurysprudencja
z rozwojem techniki sięgając do kwestii związanych z eutanazją, aborcją, badaniami
prenatalnymi, eugeniką, inżynierią genetyczną.
5.5.1. Tradycja chrześcijańska
Na gruncie tradycji chrześcijańskiej, wypływającej z religii judaistycznej, opiera się
w praktyce cały kształt zapisów normatywnych w prawie europejskim, w którym nurt
ów odcisnął szczególne piętno.76 Treści zawarte zarówno w Starym Testamencie (z
którego wartości czerpie judaizm), jak i w Nowym Testamencie, tworzą jednolitą całość pojmowania i określania wartości życia. Chrześcijańskie korzenie stanowią rdzeń
dla porządków prawa stanowionego w poszczególnych państwach. Skąd w chrześcijaństwie bierze się tak wielkie poczucie godności ludzkiej i wartości, jaką stanowi ży Ibidem.
Z uwagi na ograniczony format niniejszej pracy, wybrano wyłącznie tradycję chrześcijańską, jako najbardziej reprezentatywną w społeczeństwie polskim.
75
76
139
cie ludzkie? Odpowiedź na powyższe pytanie odnaleźć można w starotestamentowym
opisie stworzenia świata i człowieka.
Podstawy w twierdzeniu o świętości i szczególnej wartości życia ludzkiego zawarte
zastały już w starotestamentowych opisach stworzenia człowieka – gdzie wprost powiedziane jest, że jest on imago Dei – co oznacza „obrazem Boga”, stworzonym na Jego
obraz i podobieństwo. Księga Rodzaju w szczegółowy sposób opisuje proces stworzenia świata. W ciągu siedmiu dni Bóg–Stworzyciel w akcie stworzenia buduje świat.
W ostatnim dniu skupia swoją uwagę na człowieku. Tworząc człowieka stwarza go
na własny obraz i podobieństwo. Te słowa w istotny sposób wpływają na rozumienie
wartości życia człowieka jako wartości imago Dei – obrazu Bożego. Wkładając w człowieka pierwiastek Boga Stwórcy, a zatem tchnienie świętości, autor podnosi wagę wartości człowieka do wartości priorytetowej. Nowotestamentowe opisy życia ludzkiego
podnoszą jego wartość do rangi najwyższego szczęścia i najbardziej cennego dobra.
Człowiek stworzony na obraz i podobieństwo Boga jest zdolny do kontaktu ze swoim
Stwórcą, karmiąc się jego pokarmem dla duszy.
Do najważniejszych współcześnie postulatów zalicza się ogłoszoną w 1995 roku
encyklikę Jana Pawła II Evangelium Vitae „o wartości i nienaruszalności życia ludzkiego”. Encyklika w całości opowiada się za życiem i za ochroną życia od poczęcia aż
do naturalnej śmierci. Tekst zwraca uwagę na potrzebę wytworzenia pewnej kultury
ochrony życia w dzisiejszym społeczeństwie.
We wprowadzeniu autorzy zwracają uwagę na pojawienie się nowych zagrożeń
dla życia ludzkiego, skierowanych przede wszystkim przeciw istotom najbardziej bezbronnym.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Jesteśmy dziś świadkami deptania fundamentalnego prawa do życia wielkiej rzeszy słabych i bezbronnych istot ludzkich, jakimi są zwłaszcza dzieci jeszcze nie narodzone.77
Autorzy poddają krytyce prawodawstwo wielu państw, zaznaczając że prawo nierzadko nie karze, a nawet przyzwala na tego rodzaju zachowania. Medycyna w słowach
encykliki nie spełnia już roli służebnej wobec życia ludzkiego, ale staje się „narzędziem
czynów wymierzonych przeciw człowiekowi”.78
Współczesny Katechizm Kościoła katolickiego domaga się ochrony życia ludzkiego jako najwyższej wartości, domagając się poszanowania przez wzgląd na świętość
życia ludzkiego, jako daru boskiego.79 Zaznacza, że życie ludzkie jest wyrazem najwyższego, bezcennego i nienaruszalnego dobra. Przez wzgląd na godność ludzką nie
może być traktowane jako środek do osiągnięcia innych celów. Kościół katolicki staje
w najbardziej konsekwentny sposób za ochroną życia ludzkiego w najpełniejszym tego
słowa znaczeniu.
Jan Paweł II, Encyklika „Evangelium Vitae”, Wprowadzenie.
Ibidem.
79
R. Tokarczyk, Prawa narodzin..., s. 43.
77
78
140
Argumentacja przedstawiona dotychczas odwołuje się do określonych systemów
wartości utworzonych czy to na kanwie wierzeń religijnych, czy też na gruncie nauk
filozoficznych. Rodzi się zatem pytanie, w jaki sposób problemy bioetyczne przedstawić społeczeństwu laickiemu, skupionemu w pluralistycznym światopoglądowo
społeczeństwie. Zakładając, że niezmienne i jednolite jądro aksjologiczne stanowiące
podstawę do tworzenia analogii prawnych nie istnieje, etycy opierają się na dwóch
możliwościach. Etyka laicka winna opierać się zatem na bazie empiryczno-racjonalnej, nie wspierając się w żadnym aspekcie na transcendentnym wymiarze życia.
Z jednej strony mamy do czynienia z propozycją pragmatyczną. Propozycja ta zakładając, że nie jest możliwe wytworzenie jednomyślnej pozycji etycznej, proponuje na
drodze konsensusu i dyskusji podjąć starania w kierunku utworzenia umowy wspólnej
moralności.80 Zatem o tym czy cos jest moralnie słuszne, czy nie, decyduje wynik
głosowania.81 Przeciwnicy tego typu rozwiązania opierają się przede wszystkim na
możliwości pertraktacji zasad etyki. Taki sposób rozwiązywania sporów moralnych
staje się polityką. Ponadto do takich debat dochodzi dopiero na płaszczyźnie norm
prawa stanowionego, a zatem nie ma możliwości zapobiegania działaniom.
Druga metoda opiera się na propozycji humanistycznej. Propozycja ta próbuje
oprzeć się na fundamentalnych wartościach ukorzenionych w procesie cywilizacyjnym. Autorzy tej koncepcji odwołują się do grecko-rzymsko-judeo-chrześcijańskiej
wizji człowieka – stanowiącego od zarania dziejów sacrum. Zawarte głęboko w naturze
ludzkiej pojęcie świętości istoty ludzkiej,stało się priorytetem w tworzeniu nowego
ładu moralnego po wydarzeniach II wojny światowej. Optuje się zatem, aby pojęcie
godności zapisać jako pojecie uniwersalne.
Poza tym w logicznej argumentacji, tworzonej nader często w społeczeństwach
laickich, autorzy upatrują podstawę do twierdzenia o fundamentalnej wartości życia ludzkiego jako źródła istnienia innych praw z niego wypływających. Etyka laicka
opiera się na koncepcjach: socjobiologizmu, nonkognitywizmu, utylitaryzmu i kontraktualizmu. Teorie związane z socjobiologizmem opierają się na idei dynamiki etyki
i wartościowania. Wartości, wedle tej koncepcji, są związane w ścisły sposób z danym
okresem historycznym i tylko w nim są rozpatrywane, gdyż kolejny okres może przynieść ewolucję, powodując zmiany w hierarchii wartości. Nonkognitywizm opiera się
na alienacji jednostki ludzkiej ze społeczeństwa, wyłączenie z teorii wartościowania
prawdy i skupienie się na subiektywnym osądzie moralnym. Utylitaryzm, nazywany
inaczej eudajmonizmem społecznym, opiera się na przesłaniu „Jak najwięcej szczęścia
dla jak największej ilości osób”. Ważne jest, co przynosi korzyści grupie, a nie to, co jest
indywidualną korzyścią jednostki. Kontraktualizm natomiast opiera się na zgodzie
społecznej, na pewnego rodzaju kompromisie pomiędzy jednostką a społeczeństwem
w procesie wartościowania i tworzenia ocen moralnych.
80
G. Hołub, Jak rozwiązać problemy bioetyczne na forum społeczeństwa laickiego i pluralistycznego?; on-line:
http://www.grzegorzholub.com/pdf/JakRozwiazywacPBFSLP.pdf, [09.04.2011]
81
Przeciwnicy tego poglądu opierają się na przywoływaniu doświadczeń Trzeciej Rzeszy i zbrodni, jakie za
sobą przy niosła. Tam wola większości nie była moralna.
Biojurysprudencja
5.6. Społeczeństwo laickie
141
Społeczeństwo laickie nie określa życia jako wartości samej w sobie. W zależności od koncepcji, życie ludzkie jest różnie pojmowane i w różny sposób wartościowane. I tak dla socjobiologów wartość życia ludzkiego jest zależna od ogólnego stadium
ewolucji danego społeczeństwa, jak i od idei, jakie dane społeczeństwo wyznaje. Dla
wyznawców koncepcji nonkognitywizmu wartość życia ludzkiego zależy od gotowoś­ci
podejmowania decyzji przez jednostkę. Utylitaryści dopatrują się wartości w życiu od
możliwości poprawy bytu całego społeczeństwa. Zatem, reasumując, społeczeństwo
laickie nie przyznaje życiu wartości samej w sobie, wynikającej z samego faktu bytu,
ale uzależnia je od cech takich jak: witalność i ewolucja gatunku, rozwoju pewnych
określonych funkcji życiowych, zdolności do percepcji, rozumowania. Niestety tego
rodzaju podejście związane z określeniem pewnych konkretnych kryteriów w jakich
przynależność do gatunku ludzkiego jest określana, implikuje dyskryminację tych
istot ludzkich, które ze względu na swoją ułomność nie spełniają wszystkich określonych warunków człowieczeństwa. Najlepszym przykładem selekcjonowania ludzi ze
względu na określone cechy biologiczne stały się wydarzenia II wojny światowej:
Hitler zarządził zabicie setek tysięcy ludzi, których zaszeregował do kategorii życia niepełnosprawnego. Jego kryteriami była przydatność dla życia gospodarczego i politycznego oraz wyhodowanie takiej rasy, jaka – jego zdaniem – nadawała się do jego celów.82
Brak moralnych granic może spowodować rozwój eugeniki prowadząc w bezpośredni sposób do inżynierii społecznej.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
WNIOSKI
Z analizy powyższych głównych idei filozoficznych i podstawowych nurtów religijnych, na kanwie których opierają się wszelkie współczesne systemy moralne, wynika
kilka ogólnych założeń tożsamych dla każdej z nich.
Podstawą dla wszystkich systemów moralnych, stanowiącą ich kręgosłup, jest
uznanie życia ludzkiego za wartość nadrzędną, podstawową i priorytetową. Wartość
życia jest określana na tym samym poziomie niezależnie od tego, czy wynika z tradycji filozoficznej biorącej pod uwagę tradycje prawa natury w szczególności w nurcie
ontologicznym, czy też tradycje religijne wynikające głównie z trzech religii monoteistycznych. Oparcie się na boskości człowieka wynikające ze stworzenia go na wzór
i podobieństwo do Boga–Stwórcy, a także przyznanie mu niepowtarzalnej wartości
wśród innych gatunków zwierząt doprowadziło do wytworzenia systemu moralnego,
etycznego, a w efekcie końcowym normatywnego wyłącznie dla człowieka.
Systemy moralne stanowią swego rodzaju moralny kręgosłup tworząc ramy dla powstającego prawa stanowionego. Cytując Marię Szyszkowską:
Praktyka społeczna odchodzi od norm prawa pozytywnego, lub kiedy jest wprawdzie z nimi
zgodna, lecz same normy są sprzeczne z ludzkim poczuciem słuszności.83
B. Haring, W służbie człowieka, Warszawa 1975, s. 103.
M. Szyszkowska, Teorie prawa natury w XXI wieku w Polsce, Warszawa 1982.
82
142
83
Proces w Norymberdze przeciw niektórym zbrodniarzom wojennym stal się dla wielu filozofów
i prawników hasłem powrotu ku prawu naturalnemu.84
Kręgosłup moralny w prawie stanowionym odgrywa niezwykłą rolę. Wyższość
prawa naturalnego i moralności wykształconej przez społeczeństwa stanowi w hierarchii aksjologicznej wartość wyższą ponad prawo pozytywne.
Pozytywistyczna ideologia w czystej postaci postuluje przestrzeganie prawa pozytywnego jako
wartości niezależnie od jego treści, co wiąże się z bezwzględnym nakazem przestrzegania prawa
przez wszystkich adresatów. [...] Ideologia prawa natury jest ideologią krytyczną wobec prawa obowiązującego, formułuje kryteria jego oceny i przyznaje mu wartość pod warunkiem zgodności jego
treści z regułami sprawiedliwymi prawa natury czy też z jego wartościami.85
Biojurysprudencja
Szczególnego znaczenia nabrał powrót do filozofii i wartości religijnych po zakończeniu II wojny światowej, opieczętowanej tragedią holokaustu. Konieczność odwołania się do jakichś wartości wyższych doprowadziła do narodzenia się po raz kolejny
prawa naturalnego przeżywającego w owym okresie swoiste odrodzenie, a także do
systemów moralnych wyprowadzonych na kanwie religii.
Zacytuję też kolejną wypowiedź M. Szyszkowskiej, będącej zwolenniczką teorii
prawno-naturalnych:
Prawo natury będąc ideałem o niezmiennej formie jest zarazem dyrektywą meta-prawną. Wskazuje pod jakimi warunkami prawa pozytywne są słuszne i sprawiedliwe.86
Współczesny rozwój nauk, a zwłaszcza medycyny, doprowadzający do odkryć
opisanych we wcześniejszych rozdziałach, zmusił ustawodawców do pochylenia się
nad filozofią prawa, ponownego odkrycia jego źródeł i ustanowienia najważniejszych
warstw przedmiotowych i podmiotowych.
ZAKOŃCZENIE.
Trafnie postawione pytania wracają jak bumerang, domagając się ciągłego dookreś­
lania. Do tej grupy należy pytanie „kim jest człowiek?”.
5 lipca 1996 r. świat obiegła wiadomość o sklonowaniu owieczki Dolly. Początkowo nikt nie zdawał sobie sprawy, jakie skutki może przynieść tak daleko posunięta
ingerencja człowieka w naturę. Współczesny świat opierający się na coraz szybszym
rozwoju naukowym niesie za sobą cały szereg niebezpieczeństw i pułapek, które mogą
w znaczący sposób zmienić dotychczasową cywilizację człowieka. Potrzeba rozwoju
doprowadza często do braku poszanowania podstawowych wartości i zatracenia się
w pędzie postępu.
F. Bednarski, Dynamiczny charakter prawa naturalnego w ujęciu św. Tomasza z Akwinu, Rzym 1972.
K. Opałek, J. Wróblewski, Prawo. Metodologia, filozofia, teoria prawa, Warszawa 1991, s. 92.
86
M. Szyszkowska, Teorie prawa..., s. 55.
84
85
143
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną
Niniejsza praca stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy współczesne prawo pozytywne, jako gwarant bezpieczeństwa zarówno jednostki jak i całego społeczeństwa,
spełnia we współczesnej rzeczywistości swoją rolę.
Analiza problemu ukazuje szereg problemów związanych z „bezradnością dotychczasowych nurtów myśli normatywnej wobec problemów dotyczących ochrony i jakości życia”.87 Konieczne staje się wytworzenie nowego języka, skali wartości, które
umożliwią rzeczowy dyskurs społeczny, nie opierający się na słowach–wytrychach.
Współczesna debata tocząca się zarówno na płaszczyźnie społeczeństwa, jak również
wśród naukowców, etyków, filozofów, osób duchownych i polityków jest przepełniona
masą niezdefiniowanych słów. Takie nasycenie językowe doprowadza do zamaskowania faktycznych problemów i kwestii, których owe słowa dotykają. Problemy, jakie niesie za sobą rozwój medycyny, a w szczególności: zapłodnienie pozaustrojowe
(in vitro i in vivo), eugenika, inżynieria genetyczna, eutanazja, produkcja embrionów
nadliczbowych, kriokonserwacja, eutanazja, tworzenie hybryd i chimer, badania na
komórkach macierzystych itd. stanowią poważne wyzwanie dla współczesnych prawodawców.
Pierwszą odpowiedź na pytania coraz częściej pojawiające się w dyskursie społecznym próbowała podać bioetyka. Szukając wartości uniwersalnych, opierając się
na rozważaniach filozoficzno-religijnych próbowano utworzyć podstawową hierarchię
wartości, w których życie ludzkie winno stanowić normę priorytetową. Niestety, wciąż
rozwijająca się nauka nie zwracała uwagi na etyczne kwestie, biorąc pod uwagę jedynie
kwestie postępu. Koniczne stało się zatem przeanalizowanie norm prawa stanowionego w celu określenia wszelkich niedopowiedzeń i ich wyartykułowania. Analiza aktów
prawnych zmusiła prawników do pochylenia się nad wartością jaką jest życie ludzkie
i rozpatrzeniu jej na płaszczyźnie rozwoju nauki. Konieczne stało się określenie nowych norm prawnych, gdyż dotychczasowe w aspekcie postępu stały się archaiczne.
Niezwykle istotną rolę w kształtowaniu nowego podejścia do prawa odegrał prof.
Roman Tokarczyk, twórca nurtu określanego biojurysprudencją. Niniejsza praca stanowi próbę ukazania znaczenia nowego nurtu w prawodawstwie zapoczątkowanego
przez prof. Romana Tokarczyka. Dzieląc życie ludzkie na biojusgenezę, biojusterapię
i biojustanatologię autor próbuje określić ramy, w jakich normy współczesnego prawa
winny się znaleźć. Zwracając uwagę na poważne zagrożenie, jakie niesie za sobą pustka
prawna w tak ważnych kwestiach jak życie ludzkie, postuluje za koniecznością zredefiniowania wartości i utworzenia nowego prawa. Koncepcje biojurysprudencji opisuje
w publikacjach książkowych: Prawa narodzin, życia i śmierci. Etyczne problemy współczesności, jak również Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku. Jak twierdzą
analitycy, dzieło R. Tokarczyka jest dziełem spójnym, dojrzałym do wykształtowania
nowego nurtu w prawodawstwie.88
Rozmach i problematyka pracy Romana Tokarczyka wywołują lawinę myśli i pytań. Dowodzi to niewątpliwie faktu, iż autor dotknął spraw niezwykle istotnych – czym
jest prawo, ochronie jakich wartości powinno służyć, w jaki sposób je poznajemy – to
R. Tokarczyk, Prawo..., s. 17.
O. Nawrot, Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale?, „Diametros” (grudzień) 2009,
nr 22.
87
88
144
Biojurysprudencja
klasyczne, chociaż może we współczesnej rzeczywistości, nieco zapomniane już pytania. Biojurysprudencją, cechującą się humanizmem, racjonalnością oraz otwartoś­
cią, stanowiącą reakcję na potrzeby i kryzys prawoznawstwa XXI wieku, udziela na te
pytania odpowiedzi. Odrzucając bowiem bezkompromisowo balast jałowych sporów
toczących się w ramach teorii prawa, dotyczących coraz bardziej wysublimowanych
i abstrakcyjnych kwestii, sprowadza prawo do roli, którą w istocie zawsze pełniło –
ochrony najwyższej wartości – życia. Czy ostatecznie jednak okaże się domem wzniesionym na piasku, czy na skale?... Czas pokaże.
Biojurysprudencja w ujęciu syntetycznym
Edyta Sadowska
Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie
Źródło tekstu: http://www.polis.edu.pl/index.php?option=com
_content&view=article&id=197:biojurysprudencja&catid=
45:polska&Itemid=70
W latach 90. ubiegłego wieku funkcjonował pewien stereotyp, głoszący że jeśli
politycy wywołują kwestię aborcji, to na pewno tylko po to, by odwrócić uwagę od
ważnych tematów lub podgrzać atmosferę na scenie politycznej. Obecnie wracają kwestie, które podgrzewają temperaturę na scenie, ale są ponadto ważnym problemem
etycznym, filozoficznym, społecznym i oczywiście politycznym. Polis włącza się w ten
dyskurs.
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja w ujęciu syntetycznym
BIOJURYSPRUDENCJA
146
Amerykański futurolog Francis Fukuyama w 2004 roku wydając książkę Koniec
człowieka zwrócił uwagę na konsekwencje, jakie niesie za sobą rewolucja biotechnologiczna. W swojej wizji tłumaczy: pojęcie wspólnego człowieczeństwa zatraca swój
sens, ponieważ zmieszamy geny ludzkie z genami tak wielu gatunków, iż nie będziemy
już dokładnie wiedzieć, czym jest człowiek.1
Na gruncie polskiego prawoznawstwa w połowie lat 90. XX wieku, pojawił się nowy
nurt w teorii prawa, określany mianem biojurysprudencji. Roman Tokarczyk w swoich
pracach naukowych, określając potrzebę nowego spojrzenia na rozwijający się świat
zdominowany postępem technologicznym, stworzył podwaliny nowej gałęzi prawa
stanowionego – bioprawa. Zwracając uwagę na problemy, jakie niesie za sobą rewolucja biotechnologiczna, która w swoich eugenicznych skrajnościach doprowadzić może
do urzeczywistnienia „mitu Frankensteina”2, czy tragedii, jakie niósł za sobą faszyzm
bądź nazizm, wyraził potrzebę odwrócenia się od tradycyjnego rozumienia prawa i
określenia nowych jego ram.
Roman Tokarczyk tworząc nowy nurt w teorii prawa założył całkowite oderwanie
się od dotychczasowej jurysprudencji. Dodając przedimek bios (biojurysprudencja),
nałożył ciężar na podstawowy aksjomat, stanowiący przesłanie biojurysprudencji, mówiący o życiu ludzkim jako prenormie i prewartości. Dzięki przeprowadzonej reflek1
F. Fukuyama, Koniec człowieka: konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, przekł. B. Pietrzyk, Kraków
2004, s. 286.
2
O. Nawrot, Biojurysprudencja – dom zbudowany na piasku czy na skale?, „Diametros” (grudzień) 2009,
nr 22, s. 175.
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2010, s. 20.
Na przykład osoby chore lub ułomne psychiczne pozbawione możliwości życia społecznego.
5
A. Wnukiewicz-Kozłowska, Eksperyment medyczny na organizmie ludzkim w prawie międzynarodowym
i europejskim, ABC Dom Wydawniczy, Warszawa 2004, s. 228.
Biojurysprudencja
sji na gruncie filozoficzno-moralnym wyodrębnione zostały podstawowe imperatywy
etyczne, mające na celu wytworzenie regulacji chroniących w swej warstwie przedmiotowej życie ludzkie.3 Bioetyka przedstawiając pogłębioną analizę problemu, zaoferowała biojurysprudencji stabilne podłoże pod wytworzenie nowych norm prawnych,
a podejście holistyczne uwolniło regulacje prawne od dotychczasowej fragmentaryczności i archaiczności myślenia. Biojurysprudencja staje się odpowiedzią na potrzebę
utworzenia nowych regulacji prawnych, które w swej warstwie przedmiotowej okreś­
lać będą granice rozwoju nauk medycznych i ingerencji w życie człowieka.
Podstawowym celem stało się uporządkowanie rozproszonych norm prawa stanowionego i poszerzenie ich o nowe desygnaty, w celu wytworzenia regulacji odpowiadających wyzwaniom współczesnego świata. Częste występowanie luk prawnych, skutkujące odwoływaniem się do Trybunałów w pełni uzasadniło konieczność ponownego
pochylenia się nad istniejącymi systemami prawnymi.
W celu lepszego poznania i zrozumienia problemów biojurysprudencji autor dokonał podziału ze względu na naturalne etapy życia ludzkiego wyróżniając: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię.
Do podstawowych dylematów pozostających w zainteresowaniu biojusgenezy zalicza się: określenie statusu prawnego embrionu ludzkiego, ogniskujące w sobie cały
szereg problemów natury moralnej, religijnej i etycznej nurtujące współczesne społeczeństwa. Do tej pory język prawniczy używając fikcji prawnej – nasciturusa określającego człowieka urodzonego, pozbawiał prawodawców instrumentarium niezbędnego
dla pełnej ochrony gatunku ludzkiego, także w okresie rozwoju płodowego. W szerszej perspektywie problemy zawarte w ramach biojusgenezy dotyczą statusu prawnego
sztucznego wspomagania prokreacji: metody in vitro i in vivo, a w szczególności związanej z nią produkcji embrionów nadliczbowych, ich przechowywania i ewentualnego
wykorzystania. W ramach biojusgenezy mieści się usankcjonowanie prawne aborcji
przy określeniu ewentualnego modelu wskazań i związana z nim polityka populacyjna. Podstawowymi założeniami, na jakich opiera się biojusgeneza, jest teoria związana
z potencjalnością embrionu ludzkiego, zakładająca że każdy embrion ma wytyczony
genetycznie szlak rozwoju, którego nie należy przerywać. Ponadto zgodnie z kryterium genealogicznym, embrion ludzki pochodząc od rodziców gatunku homo sapiens
od pierwszych chwil istnienia pozostaje gatunkowo tożsamy, przez co wymaga należnej mu z racji gatunku ochrony.
Biojusterapia obejmuje zagadnienia związane z zasadą right of living, określającą
jakość życia ludzkiego. Problematyczne staje się podnoszenie wartości jakości życia,
z uwagi na konsekwencje, które mogą doprowadzić do wykluczenia społecznego osób
niespełniających określonych kryteriów.4 Biojusterapia wiąże się z prowadzoną przez
lekarzy działalnością naukową, w której wielokrotnie niezbędne staje się empiryczne
sprawdzenie wydedukowanych teorii.5 Dotychczasowe lege artis przechodząc w medical malpractice, oznacza sztukę złego leczenia, mającą na celu osiągnięcie jedynie
3
4
147
Edyta Sadowska, Biojurysprudencja w ujęciu syntetycznym
148
korzyści naukowych, nie zważając na dobro pacjenta. Problematyczna staje się szeroko
pojęta transplantologia i związane z nią pojęcie homo artificialis, oraz problem „okrętu Tezeusza”.6 Problemy pozostające w ramach rozważań biojusterapii, ogniskują dwa
pojęcia: integralności bytu ludzkiego i tożsamości człowieka jako gatunku, na nich
opierając swe aksjologiczne dogmaty.
Biojustanatologia koncentruje się na problematyce związanej w bezpośredni sposób ze śmiercią i stanami terminalnymi. Podstawowymi problemami rozważanymi na
tej płaszczyźnie, są kwestie związane z dopuszczalnością eutanazji, określeniem praw
dotyczących uporczywej reanimacji, czy dopuszczalności kary śmierci. Trudności
w określeniu momentu śmierci, która niosłaby za sobą odpowiednie skutki prawne,
wynikają z nadmiaru definicji7 i braku jednoznacznego podejścia do sporu pomiędzy
prawem do życia a prawem do prywatności i prawem do samostanowienia. W dyskursie społecznym podnoszone jest prawo do godnej śmierci, mające dopuszczać przerywanie cierpień ludzkich.
Zagrożenie budzi także wciąż rozwijająca się genetyka i związana z nią eugenika. Terapia genetyczna, modyfikowanie kodów DNA, polepszanie gatunku ludzkiego
związane z rozwojem inżynierii genetycznej i eugeniką, nieuchronnie prowadzą do
selektywnej aborcji, zmusza współczesnych prawodawców, do określenia ram dla tak
prężnie rozwijającej się dyscypliny naukowej. Założenia krytyki wyselekcjonowanego
społeczeństwa eugenicznego opierają się na podstawach rasistowskich, które w dłuższej i urzeczywistnianej realizacji podstawowych idei mogą doprowadzić do budzenia
nienawiści jak miało to miejsce w nazistowskich Niemczech, gdzie higiena rasowa stanowiła podstawowy cel prowadzonej polityki populacyjnej.
Biojurysprudencja opisywana przez Romana Tokarczyka w Prawie do życia, narodzin i śmierci, a także w dziele Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku
jest wizją nowego systemu prawnego opierającego się na prymacie prawa do życia,
rozumianego jako wartość naczelna, wokół której pozostałe wartości pełnią rolę służebną.8 Biojurysprudencja w swej perspektywistycznej wizji skupia poglądy etyków,
filozofów, teologów czy nawet teoretyków prawa, stając się nauką o charakterze interdyscyplinarnym. Cytując:
6
Okręt Tezeusza – oznacza problem ontologiczny, ilustrowany sytuacją: do brzegu dopływa okręt, po miesiącu odpada jedna deseczka, potem kolejna i kolejna jest wymieniana na nową. W ten sposób wymieniamy
wszystkie elementy statku na nowe. Czy okręt odpływając od brzegu nadal będzie tym samym okrętem?
7
Definicje: eutanazja dobrowolna – oznacza zadanie śmierci człowiekowi cierpiącemu na skutek współczucia i na jego wyraźne żądanie, eutanazja niedobrowolna – oznacza, że pacjent nie wyraża jasnej prośby o eutanazję, a zatem jest nieświadomy skutków, do jakich prowadzą czynności stosowane przez lekarza, kryptanazja
– zabicie człowieka po stwierdzeniu, że jego życie nie jest już wartościowe, eutanazja czynna – polega na podaniu
środków, które w bezpośredni sposób doprowadzą pacjenta do śmierci, eutanazja bierna – polega na zaprzestaniu metod, mogących podtrzymać w sposób sztuczny życie ludzkie, sadacja terminalna – polega na podawaniu
w fazie terminalnej dużych dawek leków przeciwbólowych i powstrzymaniu się od odżywiania i nawadniania
pacjenta, dystanazja – określa sztuczne podtrzymywanie akcji serca i krążenia, terapia uporczywa – stosowanie
środków leczniczych u chorego nie mającego szans na przeżycie, ortotanazja – oznacza zaprzestanie sztucznego
podtrzymywania w momencie gdy są przesłanki, że organizm nie jest już sam zdolny podtrzymywać życia.
8
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008,
s. 19.
O. Nawrot, J. Zajadło, Biojurysprudencja..., s. 175.
9
Biojurysprudencja
Biojurysprudencja, cechująca się humanizmem, racjonalnością oraz otwartością, stanowiąca
reakcję na potrzeby i kryzys prawoznawstwa XXI wieku, udziela na te pytania odpowiedzi. Odrzucając bowiem bezkompromisowo balast jałowych sporów toczących się w ramach teorii prawa, dotyczących coraz bardziej wysublimowanych i abstrakcyjnych kwestii, sprowadza prawo do roli, którą
w istocie zawsze pełniło – ochrony najwyższej wartości – życia.9.
Polityka dla szczęścia społeczeństwa
Brunon Bartz
Brunon Bartz, Polityka dla szczęścia społeczeństwa
Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu w Gdyni
150
Ewenementem badawczym wśród ekonomistów oraz dyskursu częściej politologów,
aniżeli polityków stała się ostatnich latach w USA i Zachodniej Europie tematyka drogi do szczęścia członków społeczeństwa danego kraju. Chronologicznie rzecz ujmując,
pierwszym na świecie krajem, który wpisał do dokumentu założycielskiego prawo dążenia do szczęścia były Stany Zjednoczone Ameryki (USA). O umieszczeniu klauzuli
o prawie do szczęścia w Deklaracji Niepodległości (z 4 lipca 1776 r.) zdecydował późniejszy prezydent Thomas Jefferson. Posłużył się on jednakże słowami swojego rodaka Georga Masona, który wcześniej wprowadził podobny zapis do deklaracji prawnej
stanu Virginia. Zobowiązanie do szczęścia zdobyło tak duże uznanie, że do roku 1900
większość (3/4) stanów przetransponowała je do swoich konstytucji. Powinniśmy jednak zdawać sobie sprawę, że w tych czasach treść pojęcia „szczęście” miała zgoła inny
zakres niż dzisiaj. Transformacje znaczenia tego pojęcia zmieniały się mniej więcej
w rytmie stuletnim, w zależności od tła historyczno-społecznego. W pierwszym wieku istnienia republiki USA było ono synonimem „szczęścia publicznego”. Rozumiano
je jako prawo obywateli do partycypacji w kształtowaniu sprzyjającej rozwojowi rzeczywistości, czyli do politycznego uczestnictwa i publicznych debat. Założyciele USA
przenieśli po prostu znaczenie zbliżonego słowa „szczęśliwość” z antyku. Wówczas był
to obiektywny stan, który można było osiągnąć przez cnotliwe działanie, zorientowane
dla dobra wspólnoty (w myśl przysłowia, że „najprawdziwsze i najpiękniejsze szczęście
polega na odczuwaniu radości ze szczęścia innych”). Uważano wtedy, iż luksus, dostatek i chciwość szkodzi nie tylko dobru ogólnemu, ale także indywiduom (jak twierdził
Seneka: „za duże szczęście niszczy ludzi”). Nieskromny i rozpasany człowiek nie był
godny szczęścia, choćby dlatego, że sam nie potrafił się opanować lub powstrzymać
przed niepotrzebną żądzą. Wraz z rozkwitem kapitalizmu w 2. połowie XIX w. wykładnia prawa dążenia do szczęścia uzyskała inny sens. Prawo obywatela do skupienia
swojej aktywności na prywatnych interesach i zawieraniu zyskownych umów stało się
ważniejsze, aniżeli cnotliwe działanie dla dobra ogólnego, nie mówiąc już o politycznym zaangażowaniu. Od tego czasu popierane były i podziwiane kariery od przysłowiowego pucybuta do milionera (czyli hołdowanie starożytnej zasadzie, którą wyraził
casus, iż „każdy jest swego szczęścia kowalem”) I chociaż pojawiały się w mediach
ironiczne i krytyczne interpretacje tego trendu, autoryzowane przez niektórych myś­
licieli i intelektualistów – w rodzaju, że jest to bezsensowne polowanie na bogactwo
i zbytek – przeważająca liczba Amerykanów (od końca wojny domowej w 1865 r. do
roku 1960 r.) tak właśnie pojęcie szczęścia rozumiała i praktykowała. Kiedy nadeszła
era społecznej gospodarki rynkowej, uznano podpowiedź ekonomii politycznej, że to
10
L. Hinchman, The pursuit of happiness, „Neue Gesellschaft, Frankfurter Hefte” 2010, nr 11, s. 40.
Biojurysprudencja
państwo powinno się starać o szczęście swoich obywateli. Toteż wspierano obywateli
amerykańskich (i wielu innych krajów rozwiniętych) w uczciwym kumulowaniu majątku i zalecano łączenie interesu prywatnego z dobrem publicznym. Wkrótce po tym,
kiedy kręgi neutralnych naukowców zauważyły, że rynkowo-neoliberalny mechanizm
nie przyczynia się do rozwiązywania nabrzmiałych problemów społecznych, szczęś­
cie stało się na powrót przedmiotem badawczym. To dociekliwi naukowcy uznali, że
państwo powinno o tym pomyśleć, czy jego polityka czyni ludzi szczęśliwszymi, czy
tylko bogatszymi. Według ostatniej amerykańskiej wersji, pojęcie szczęścia powinno
odzwierciedlać i oznaczać sens życia, a nie dobrobyt. Odtąd politycy społeczni utworzyli nową subdyscyplinę – badanie szczęścia (happiness studies). Pierwsze badania10
tego zjawiska ustaliły m.in., że:
ŠŠ wzrost gospodarczy USA w ostatnich 60 latach (1950–2010) nie przyniósł żadnego wymiernego postępu w subiektywnym poczuciu szczęścia;
ŠŠ o ile w danym społeczeństwie przekroczony zostanie pułap dochodu krajowego
w granicach 15 000 – 20 000 $ na głowę mieszkańca, dalszy wzrost Produktu
Krajowego Brutto (dalej określanego PKB) nie przynosi prawie żadnego przyrostu szczęścia;
ŠŠ USA i inne bogate kraje powinny pomagać tylko takim społeczeństwom, gdzie
nie przekroczono jeszcze granicy 15 000 $. W społeczeństwach postindustrialnych państwa powinny maksymalizować ofertę takich dóbr, które powodują
wzrost zadowolenia obywateli. Do takich należą m.in.: osobiste i socjalne bezpieczeństwo (więcej bólu powoduje utrata 100 $, aniżeli szczęścia przynosi wygrana 110 $), gwarancja stabilności rodziny i wspólnoty, lepsze zdrowie, rozbudowa partycypacyjnej demokracji jak również zaufanie do rządu. Brak zaufania
do państwa koreluje z przyrostem liczby nieszczęśliwych ludzi, uczestnictwo
obywateli w publicznych pytaniach wspiera poczucie szczęścia.
Żyjemy jednak w integrującej się intensywnie Europie i podejście do podjętego
tematu jest, jak w wielu innych kwestiach, narodowo zróżnicowane. Jak rozumieją
szczęście w niektórych krajach europejskich niech świadczą obiegowe powiedzenia:
„szczęśliwym jest ten, kto zapomni, czego nie można zmienić” (z Austrii), „nie ma
żadnego szczęśliwego życia, są jedynie szczęśliwe dni” (z Portugalii), „szczęście nie
pomaga tym, którzy sobie sami nie pomagają” i „nikt nie jest tak szczęśliwy, by mu
niczego nie brakowało” (z Niemiec), „rzadko się wie co to jest szczęście, ale najczęściej
się wie co uszczęśliwia” i „szczęście składa się z pięknego konta bankowego, dobrej kucharki i bezproblemowego trawienia” (z Francji). Europejczykom na pewno przydałyby się interesujące interpretacje szczęścia z wielkiego świata: „szczęście nawiedza dom,
gdzie panuje miły nastrój” (z Japonii), „kto wymaga wiele od siebie, ten zazna wiele
szczęścia” i „żaden zły człowiek nie jest szczęśliwym” (z Chin) oraz „kto ma strach
przed nieszczęściem, nigdy nie zdobędzie szczęścia” (z Rosji). Empiryczne doniesienia
stwierdzają jednoznacznie, że typowe w Europie (i nie tylko) dążenie do ustawicznego
wzrostu PKB jako najistotniejszego miernika ekonomicznego i społecznego postępu
jest chybione i zawodne oraz prowadzi do zjawisk negatywnych, wręcz uniemożliwiających odczuwanie szczęścia lub choćby codziennego zadowolenia.
151
Brunon Bartz, Polityka dla szczęścia społeczeństwa
Dowodów na takie rozumowanie jest co nie miara. Kluczem do szczęścia jest
wolność pojedynczego człowieka. Nie każdego jednak na nią stać i nie każdy potrafi
z niej skorzystać. Do pełnej wolności potrzeba określonych warunków, które nie są
dla wszystkich dostępne. Najszczęśliwszymi w Europie są mieszkańcy takich krajów
jak Dania, Szwecja i Austria. Są oni zasobni, wykształceni, zdrowi i tylko wyjątkowo
bezrobotni. Niemcy – według ekspertyzy Deutsche Bank11 – nie są niestety szczęśliwi,
lecz coraz bardziej niezadowoleni. Politycy, ich zdaniem, zajmują się zanadto zbędnymi sprawami, podczas gdy szczęście koreluje dodatnio z zaufaniem do współmieszkańców, dobrze funkcjonującą demokracją, wolnością gospodarczą, efektywnością
państwa, ogólnie dostępną przez całe życie, niezawodną oświatą, mniejszą korupcją
i dostępem do kapitału. Gdyby politycy zajęli się tymi sferami, zadowolenie Niemców
nie wypadłoby poniżej średniej w Europie. Wysokości dochodów respondenci tej ekspertyzy wcale nie wymienili, za to domagali się redukcji bezrobocia, jako ważniejszej
od wysokich wynagrodzeń. W tej sytuacji, chyba tylko niepoprawni krytycy mogą pytać, dlaczego dzisiaj 10 razy więcej ludzi Zachodu choruje na depresję, aniżeli w roku
1945, kiedy panował na świecie największy głód. Szacuje się, że aktualnie w USA na
ciężką depresję choruje od 35 do 40 mln ludzi.
Według brytyjskiego ekonomisty, badacza szczęścia Layarda12 (doradcy Labour
Party), który wierzy, że znalazł normatywną ideę dla lewicowego ruchu reform (o czym
pisze w swej publikacji The New Happiness), mimo wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w ostatnich 50. latach, mieszkańcy Europy nie stali się szczęśliwsi. Ekonomiś­ci
tłumaczą to zjawiskiem nasycenia towarami, Layard natomiast przeobrażeniami w kategorii moralności. Do przyczyn tego stanu zalicza on eksplozywny indywidualizm,
rozpadające się rodziny, egocentryczne myślenie o sukcesie, pęd do samorealizacji,
zanikające więzi społeczne, rosnącą konsumpcję alkoholu i narkotyków, utratę zaufania oraz wysokie wskaźniki rozwodów i samotności. Jako przedsięwzięcia służące
wyjściu z opresji proponuje upowszechnienie potrzeby zrozumienia, że dawanie jest
lepsze aniżeli branie, że bardziej budujące jest działanie dla wspólnoty, niż tylko dla
siebie, że powinno się znowu odczuwać i stosować przekonujące zasady, gdyż żyjemy
przecież w moralnej próżni, a właściwie w społeczeństwie, które nie dysponuje żadną
„jasną filozofią”, ani jakąkolwiek wspólną podstawą przydatną publicznej i prywatnej
moralności. Stąd wywodzi się niebezpieczeństwo, że nasze życie opanowane zostanie
przez zarazę nieujarzmionego egoizmu, gdyż pozbawione jakichkolwiek moralnych
reguł. Tenże egoizm, moralny relatywizm, presja umownego myślenia czy pejoratywne
oddziaływanie telewizji i innych komunikacyjnych środków przenikających naszą codzienność jest nam wszystkim znane, ale czujemy się wobec nich bezradni. W podtytule książki Layarda zawarte jest pytanie: czego możemy się nauczyć z badań zjawiska
szczęścia? Riposta autora jest zaskakująca:
„[...] tajemnicą szczęścia jest [...], aby nigdy nie orientować się na ludzi, którzy są efektywniejsi
od nas. Szczęśliwszym, aniżeli tzw. maksymalizator (chcący permanentnie więcej i szybciej) będzie
zawsze ten, który jest skromniejszy i potrafi być zadowolonym z tego co wystarcza”.
11
152
12
K. Priester, Mr Babbit und Realität, „Neue Gesellschaft, Frankfurter Hefte” 2010, nr 11, s. 25.
Ibidem, s. 26.
RÓWNOŚĆ SPOŁECZNA ALTERNATYWĄ DLA WZROSTU GOSPODARCZEGO
Biojurysprudencja
Z taką postawą wiąże się wymiar spirytualny, ponieważ szczęście można indywidualnie wytrenować (o czym w następnym przyczynku). Ekspansywny indywidualizm
jest wprawdzie zły, a bezwzględna samorealizacja początkiem wszystkich napięć i obciążeń, ale w ostateczności człowiek jest „kowalem swego szczęścia” i może niezależnie
od władzy faktycznych uwarunkowań, zostać szczęśliwym, jeżeli podejmie tylko pilny
i poważny trening. W końcowej fazie dochodzenia do szczęścia Layard zaleca powrót
do znanych już metod: wyboru adekwatnej do osobowości religii, jej solidne praktykowanie oraz ćwiczenie wiary w Boga, stosowanie mistycznych tradycji, kognitywnej
terapii zachowania lub zwrócenie się do pozytywnej psychologii. Rozpatrując wartość
sugerowanych recept, autor nie wyjaśnia, czy uznał je za „jasną filozofię”, nowy pakiet
opium dla ludu, czy może identyfikuje się z najnowszymi na Zachodzie ideologicznymi grami partyjnymi.
Istnieją też inne drogi prowadzące do szczęścia. Ludzie w Szwecji na przykład ufają sobie o wiele bardziej, aniżeli ludzie w Portugalii. Więzienia w Polsce i w Wielkiej
Brytanii są przepełnione, podczas gdy w Austrii, Francji i Niemczech pustoszeją, gdyż
liczba więźniów maleje. W ostatnich latach w USA żyje znacznie więcej ludzi z nadwagą niż w Japonii. Im większa różnica między biedniejszymi i bogatszymi warstwami
ludności, tym większe są problemy społeczne. Czy myślimy o kryminalizacji, przemocy, nadużywaniu narkotyków (dopalaczy), ciążach w wieku dziecięcym, złym stanie
zdrowia, nadwadze, podupadaniu oświaty, czy o długości życia, wszędzie okazuje się
że „nierówne” pod względem dochodów społeczeństwa, rejestrują gorsze parametry
społeczne (patrz wykres). Znaczy to, że pomnażanie samego materialnego dobrobytu
nie sprawia poczucie szczęścia, lecz kształtuje je dopiero wyrównujący podział dóbr
społecznych, obejmujący całą ludność danego państwa.
Na koniec ubiegłego roku brytyjscy badacze społeczni (Richard Wilkinson i Kate
Pickett) opublikowali książkę pt. Równość jest szczęściem, w której prezentują porównania i opinie o ponad 200 międzynarodowych i narodowych badaniach w dziedzinie
polityki społecznej. W ten sposób dostarczyli oni empirycznej podstawy do obalenia panującej do dzisiaj teorii, a właściwie obowiązującego powszechnie przekonania,
chyba jeszcze większości naukowców, iż wzrost gospodarczy generuje dobrobyt i tym
samym zadowolenie społeczeństwa. Tymczasem wskaźniki zadowolenia i opieki społecznej przestały się poprawiać jedynie poprzez przyrost PKB. W czasie gdy społeczeństwa dobrobytu na całym świecie stawały się statystycznie coraz bogatsze, równolegle
przybierały stany strachu i depresji ludności. Analogicznie wzrastała liczba i zakres
problemów społecznych. To obecna generacja stała się pierwszą, która musi znaleźć
rozwiązanie dla dylematu, jak można na trwałe podwyższać poziom życia.
Do tej pory zadowolenie społeczeństwa rosło z reguły równomiernie ze wzrostem
gospodarczym. Im bogatszym jest jednak przeciętnie dany kraj, tym mniej dodatkowy
wzrost gospodarczy wpływa na uszczęśliwianie ludzi. W czasie badań 23. najbogatszych krajów świata Wilkinson13 doszedł do ustalenia swoistego paradoksu, że długość
13
F. P. Meyer, Alternative zum Wachstum, „Neue Gesellschaft, Frankfurter Hefte” 2010, nr 11, s. 29.
153
Brunon Bartz, Polityka dla szczęścia społeczeństwa
Źródło: R. Wilkinson, K. Pickett, The Spirit Level (2009), opr. B. Bartz
154
życia w krajach o najwyższych przeciętnych dochodach nie była wcale najwyższa, lecz
tam, gdzie bieda i bogactwo leżały obok siebie najbliżej. Podobny fenomen zauważyli
badacze przy takich problemach społecznych jak stopień kryminalności, stopa bezrobocia, liczba niechcianych ciąż lub osób z nadwagą. Oznacza to, że wzrost gospodarczy nie jest już więcej żadnym pozytywnym antidotum i czynnikiem eliminującym
lub redukującym problemy danego społeczeństwa, lecz w miarę równomierny podział
wypracowanych ogólnie dochodów. Standaryzowaną konkluzją badaczy szczęścia
jest dlatego następująca prawidłowość: od momentu, kiedy podstawowe potrzeby
człowieka są zabezpieczone, rosnące dochody i oszczędności nie wpływają auto­
matycznie nadal na przyrost zadowolenia. Dochody stanowią jedynie jeden z siedmiu czynników korelujących dodatnio z zadowoleniem. Do pozostałych należą: stosunki rodzinne, satysfakcjonująca praca, sprzyjające środowisko społeczne, zdrowie,
osobista wolność i praktykowanie religii. Znany ekonomista z Norymbergi Ruckriegel
twierdzi, że materialna majętność ma tylko krótki wpływ na nasze zadowolenie. Nasze
oczekiwania i roszczenia dopasowują się bardzo szybko do możliwości uzyskiwania
wyższych dochodów, ale niekoniecznie muszą się przyczyniać do podwyższania poziomu poczucia szczęścia. Dlatego też klasyczna teoria ekonomiczna ma problemy z wyjaśnieniem paradoksu, dlaczego trzykrotny wzrost przeciętnego dochodu na 1 mieszkańca USA (w latach 1950–2010) nie spowodował proporcjonalnego wzros­tu liczby
szczęśliwych Amerykanów. Przez ten cały okres czasu, czyli 60 lat, liczba ich utrzymywała się na tym samym, 30% poziomie (jest to tzw. paradoks Easterlina, odkryty
przez ekonomistę Richarda Easterlina). Można stąd wyciągnąć wniosek, że ważniejsze niż pieniądze są sprzyjające konkretnej osobowości warunki społeczne i zdrowie.
Odwrócenie się po prostu od społeczeństwa dobrobytu nie wydaje się być sposobem na rozwiązanie dylematu narastania materialnego zróżnicowania społecznego.
Biojurysprudencja
Nie tylko zresztą dążenie do dostosowania się, ale także do porównywania jest cechą
naszej natury. Ludzie są zadowoleni wtedy, kiedy mogą osiągnąć więcej niż inni. Od
tego motywu wyzwalają się tylko nieliczni i to też nie w zupełności. Pytanie, które stawiają nam badający poczucie szczęścia nie brzmi, czy chcemy więcej, lecz czego chcemy więcej? Jest to pytanie na czasie, gdybyśmy uwzględnili większość ludności Europy,
ale nie dotyczy ono rzecz jasna ludności biednej, bezrobotnej i chorej (dla której obydwa pytania są nadal aktualne). Odpowiedzi można poszukiwać m.in. w długodystansowych decyzjach życiowych, różnorodnych opcjach konsumenckich i oszczędnościowych, ofertach edukacji i świata pracy, tudzież w sferze kulturowej i społecznej. Nigdy
bowiem nie było tak wiele alternatyw i przestrzeni do wyboru. Modeli zadowolonego
społeczeństwa jest tyle ile państw, partii, systemów politycznych. Trudno byłoby jednakże wybrać i przenieść receptę jednego kraju do naszego kraju. W tym przypadku
liczba alternatyw staje się nagle bardzo ograniczona. Wyobraźmy sobie, że jakaś siła
polityczna chciałaby przykładowo zmienić kulturę konsumpcji (np. ograniczyć podróże zagraniczne na rzecz krajowych, limitować spożycie mięsa dla ograniczenia emisji
dwutlenku węgla i poprawy klimatu, regulować liczbę rejestracji samochodów w celu
zmniejszenia liczby śmiertelnych wypadków itp.) lub wprowadzić takie stosunki wewnętrzne, które przynoszą zadowolenie w innych krajach. Powstałby prawdopodobnie
strach przed utratą tego co zostało już osiągnięte: czym innym jest bowiem czegoś
nie proponować, czego ludność dotychczas nie znała i nie miała, a czym innym jest
coś odbierać lub ograniczać, do czego się przyzwyczaiła. Drogi do upowszechnienia
zadowolenia w społeczeństwie są dlatego odmienne i specyficzne dla każdego kraju.
Przykładem ze wszech miar pozytywnym jest Dania, jako nasz niedaleki sąsiad
i członek UE. Od 1899 r. funkcjonuje tam system porozumienia miedzy związkami zawodowymi (do których należy 80% pracobiorców) i pracodawcami, służący do ekskluzywnej regulacji rynku pracy. W następstwie tego, zamiast prawa pracy, w rozstrzyganiu sporów pracowniczych działa umowa między taryfowymi partnerami. Cała Dania
jest ekstremalnym przypadkiem modelu jednoczącego gospodarkę rynkową z silnym
państwem, opartym na najwyższych podatkach (w tym od luksusu) w Europie. Duński
system jest efektywny przede wszystkim dzięki temu, że społeczeństwo charakteryzuje się wysokim poziomem wykształcenia i całożyciowej edukacji (co koreluje z długotrwałą aktywnością zawodową, nawet w wieku emerytalnym) oraz konsensusem
w elementarnych poglądach ekonomicznych. Nie bez znaczenia jest również ustawa
imigracyjna, która reguluje surowo to, iż do Danii mogą przybywać tylko obcokrajowcy korzystni dla gospodarki. Jeżeli mały „duński raj” izoluje się pod tym względem
od świata zewnętrznego, to świadczy to o tym, że sukcesu powszechnego zadowolenia
nie da się tak łatwo naśladować, tym bardziej, że system ten wspierany jest przez wiele
głęboko zakorzenionych tradycji.
Aliści, chociaż dominuje jeszcze w Europie zasada, że każdy kraj najpierw myśli
o swoim szczęściu, istnieją też kraje, które wydatniej niż inne stymulują i sprzyjają
pożądanemu zadowoleniu. Po pierwsze, donoszą badacze przedmiotu, zajmują się
one kształtowaniem szczęścia społeczeństwa na co dzień. Próbują bardziej, aniżeli
inne, mierzyć warunki i trwałość codziennego życia swoich obywateli oraz włączać
ich do publicznych decyzji organów administracyjnych. Można przyjąć, że tą metodą
155
Brunon Bartz, Polityka dla szczęścia społeczeństwa
156
udowadniają większą odwagę w kreowaniu pożądanej rzeczywistości. Jest to zbieżne
z drugą prawidłowością, mianowicie: zadowolenie wzrasta, kiedy państwa stwarzają
pojedynczym osobom więcej przestrzeni, by mogli swoje zadowolenie pomnażać. Pozwalają na szybkie przeobrażenia realności i nie cementują żadnych stanów posiadania. Równocześnie przychodzą w sukurs wyobrażeniom o lojalności i odpowiedzialności w spełnianiu zawartych umów i modernizują systemy zabezpieczenia socjalnego
w synchronizacji z ekonomicznymi prawami o potrzebie wzrostu wydajności i jakości.
Po 15 latach systematycznych badań fenomenu szczęścia i jego uwarunkowań,
można i należy zapytać, dlaczego ten temat jest teraz tak intensywnie analizowany.
Otóż generalnym powodem, z którym do tej pory nie liczył się cały świat zachodni,
jest nowo odkryty paradygmat, że nasz niepodzielny dotychczas cel – jakim było i jest
jeszcze zgromadzenie możliwie największego zabezpieczenia materialnego – nie ma
prawie żadnego wpływu na poczucie szczęścia lub zadowolenia, i to ani indywidualnego, ani ogólnospołecznego. Udowodnili to empirycznie angielscy badacze i opisali
w swoim dziele (The Spirit Level). Długość życia ludzkiego i odczucie szczęścia członków społeczeństwa nie rosną równolegle ze wzrostem majątku narodowego. Stwierdzenie to padło po raz pierwszy w ludzkiej historii.14 Wzrost gospodarczy odgrywa
jeszcze pewną rolę w krajach rozwijających się, ale w krajach wysoko rozwiniętych
wszystko wskazuje na to, że osiągnięto już szczytowy pułap rozwoju dochodu, po którym korzyści społeczne z jego dalszego kumulowania pomniejszają się.
Jeżeli zatem wzrost gospodarczy nie stanowi gwarancji dla poprawy zdrowia, dłuższego życia, czy redukcji bezrobocia i odczuwania szczęścia przez wzrastająca liczbę ludności – to co czynić? Na takie pytanie autorzy ww. publikacji dają klarowną
odpowiedź. W krajach wysoko rozwiniętych decydującym czynnikiem dla poprawy
wskaźników polepszenia zdrowia i innych parametrów rozwoju społecznego jest podwyższenie stopnia równości materialnej ludności lub wyrażając tę zależność inaczej,
pomniejszenie dystansu między bogatymi i biednymi. Trzeba w tym miejscu dodać,
iż trwa jeszcze wśród ekspertów permanentna debata o tym, jak znacząca jest to korelacja między większym poczuciem szczęścia a stopniem równości. Nie ma natomiast
wątpliwości, że według faktów i obserwowanych danych (w odróżnieniu od subiektywnego odczuwania szczęścia) nierówne materialnie społeczeństwa zmagają się ze
znacznie dotkliwszymi problemami natury zdrowotnej i społecznej, aniżeli społeczeństwa o równiejszym statusie finansowym. Stąd też społeczeństwa o skrajnie zróżnicowanej strukturze dochodów płacą nie tylko ponadprzeciętnym udziałem ludzkiej nędzy w formie braku szans rozwoju i zdegradowanego życia, ale także pogarszającymi
się wskaźnikami innych negatywnych zjawisk społecznych.
Angielscy autorzy, niezadowoleni niepochlebną pozycją Wielkiej Brytanii, zaproponowali metodę na jej zmianę do wzorcowej rangi Danii lub Japonii. Obliczyli, że
ich ojczyzna mogłaby zdobyć tę rangę, gdyby zmniejszyła nierówność dochodów społeczeństwa angielskiego o połowę. Reforma ta przyniosłaby dodatkowo następujące
zalety: liczba morderstw zostałaby przepołowiona, liczba osób psychicznie chorych
uległaby redukcji o 2/3, przeciętna nadwaga zmalałaby o połowę, kary więzienne ogra14
R. Wilkinson, K. Pickett, The Spirit Level: Why Equality is Better for Everyone, [w:] B. Kerry, Glück, Wohlergehen und Gleichheit, „Neue Gesellschaft, Frankfurter Hefte” (London) 2010, nr 11, s. 35.
Biojurysprudencja
niczono by o 4/5, a poziom ogólnego zaufania wzrósłby o 45%. Tego rodzaju zmiany
przynoszą zazwyczaj znaczące polepszenie w systemie służby zdrowia, a te z kolei implikują i pobudzają dobre samopoczucie społeczne (państwo dba o nasze zdrowie).
Ponadto zmiany takie są w warunkach demokracji europejskiej realistyczne i osiągalne, a nie utopijne. Dlaczego się ich nie wprowadza? Brakuje chyba powszechnej
woli członków organów politycznych i państwowych. Nie podejmuje się problematyki społecznego zadowolenia i nie ustala mierników jego polepszania i pogarszania,
prawdopodobnie z obawy przed ryzykiem, kompromitacją i utratą zdobytej funkcji.
Tymczasem zasięg możliwych udoskonaleń jest ogromny. Korzyści wynikające z większej równości dotyczą niemal wszystkich, nawet tych zajmujących najwyższe szczeble
materialne i społeczne. Nie można ich kojarzyć tylko z warstwami najbiedniejszymi.
Prawie każdy może kumulować profity z równiejszego społeczeństwa. Bogaci dochodzą prędzej czy później do wniosku, że dzielenie się z ubogimi lub mniej zasobnymi przynosi radość i zadowolenie, gdyż ratuje ich przed niegodnym życiem i pomaga
przetrwać lub nawet się normalnie rozwijać. Zresztą wszelcy bogaci mogą oczekiwać
uznania i podziękowania wyłącznie od biedniejszych. Te fakty i obserwacje nie wykraczają przecież poza cele i przedmioty partii politycznych (ruchów społecznych, czy
innych zorganizowanych grup). Tematykę tą nie byłoby trudno sformułować w postaci strategii i uzyskać w parlamentach wymaganą większość. W naszych dokumentach
państwowych i partyjnych nie używa się niemal i nie precyzuje tak ważnych dla ludzi
haseł jakimi są szczęście i zadowolenie człowieka, co było przecież głównym celem
humanizmu europejskiego (na który notorycznie powołujemy się przy określaniu
korzeni integracji europejskiej). Naturalnie, podstawy dla efektów większej równoś­
ci szczególnie w sferze zdrowia i ciągle pomnażających się problemów społecznych
są niezwykle złożone i nie można ich powierzyć polityczno-partyjnym generalistom
(którzy znają się na wszystkim i pasują do każdego ministerialnego fotela) lub zorganizowanym dyletantom, lecz specjalistom z dorobkiem naukowym i doświadczeniem
zawodowym w określonej dziedzinie. Wyjaśnienia kompleksowych problemów społecznych należy poszukiwać w obszarze psychospołecznym, asocjującym z napięciami
i niebezpieczeństwami, powstającymi w procesie konkurencyjnego funkcjonowania
dzisiejszych społeczeństw. Panujące nierówności zaostrzają jeszcze te napięcia. W takich społeczeństwach ludzie czują, że na wszystkich szczeblach hierarchii, od dołu do
góry, muszą się bardziej wysilać, aby zachować ich status społeczny. W środowisku,
gdzie dominuje presja rywalizacji łatwiej o wytworzenie przewagi lub uległości, ale
także o wywołanie poczucia rażącej krzywdy i niesprawiedliwości. Przy dyskryminacji, resentymentach i stygmatyzacji może dojść do frustracji, przemocy lub oszustwa.
Badania medyczne udowodniły, że obciążenie spowodowane chronicznym stresem są
szkodliwe dla zdrowia i jakości stosunków społecznych, zwłaszcza w rodzinie i środowisku pracy.
Z tych rozważań można wysnuć konkluzję, że najlepszym środkiem na zredukowanie lub usunięcie napięć i obciążeń naszego życia w nierównym społeczeństwie
jest uczynić to społeczeństwo równiejszym. Jeżeli tego stanu nie osiągniemy i co gorsza, nawet nie będziemy do niego dążyć, odwrotna alternatywa będzie nas, zarówno
w ludzkim jak i finansowym wymiarze bardzo drogo kosztować. Trzeba będzie więcej
szpitali, więcej policji, więcej sądów i więzień, więcej centrów dla alkoholików, narko-
157
Brunon Bartz, Polityka dla szczęścia społeczeństwa
manów, psychicznie chorych, niepełnosprawnych i społecznie niezrównoważonych.
Wszystkie te placówki będą oczywiście miały do dyspozycji odpowiednie budynki,
wyposażenie i personel. Równocześnie, w polskich warunkach wzrastać będzie liczba
nieaktywnych zawodowo oraz wcześniejszych emerytów i rencistów, których trzeba
będzie odpowiednio zaopatrzyć i obsłużyć. Koszty systemów zabezpieczenia socjalnego będą w takiej sytuacji przyrastały w szybszym tempie, niż wzrost PKB. Jeśli ten
ostatni, jak wykazały przytoczone badania, nie ma przełożenia ani na przedłużanie
życia, ani na zwiększenie poczucia szczęścia, szczycenie się pozycją zielonej wyspy
w okresowym przyroście PKB jest merytorycznie nieuzasadnione. Do szczęścia lub
skromniej zadowolenia społecznego, prowadzą współcześnie zupełnie inne drogi.
Anetta Breczko
Uniwersytet w Białymstoku
BIOJUSTANATOLOGIA – WPROWADZENIE
W ramach refleksji bioetycznej wyłaniać się zaczęły z czasem dwa jej typy: bioetyka
zorientowana na życie (bioetyka życia) i bioetyka zorientowana na śmierć (bioetyka
śmierci).1
U podstawy bioetyki śmierci leży tanatologia, dziedzina wiedzy naukowej, która za
główny przedmiot swoich badań obrała wielowymiarowe zjawisko umierania oraz różnorodne aspekty śmierci (od greckiego słowa thanatos – śmierć). Postęp w medycynie,
farmakologii i reanimacji rozmył tradycyjną granicę pomiędzy trwaniem życia, a jego
zanikiem. Refleksja nad umieraniem i śmiercią stała się nieodłącznym elementem bioetyki, przenikając także do rozważań szeroko pojmowanego prawoznawstwa i rzutując
na rozwiązania prawne. Okazały się one szczególnie istotne w obliczu „próżni aksjologicznej” w odniesieniu do problemów związanych z kresem ludzkiego istnienia. Pustka
taka cechuje czasy nowożytne. Wcześniej, prawo ludzkie było subsydiarne wobec prawa boskiego, czy prawa natury. Dzięki normom religijnym i obyczajowym, za sprawą
rytuałów towarzyszących śmierci, proces transgresji (przejścia „na drugą stronę”) był
zapewne łatwiejszy do zaakceptowania, zwłaszcza, że towarzyszyła mu wiara w Boga
oraz nieśmiertelną duszę. Uzasadnienia sakralne dotyczące np. pochówku zmarłych
okazywały się wystarczające. Pod wpływem ducha Oświecenia i wiary w potęgę rozumu ludzkiego podjęto próby racjonalizowania nawet tych zjawisk, które przekraczały
granice ludzkiego poznania. Dotyczy to także procesu umierania i ­śmierci.
Specyfika transdyscyplinarnych powiązań problematyki filozoficzno-prawnej
z kwestiami medycznymi uwidoczniła potrzebę budowania odpowiedniej aparatury
pojęciowej, także w dyskursie prawniczym. W Polsce szczególną rolę – w poszukiwaniu nowych dystynkcji pojęciowych, adekwatnych do nazwania problemów bioetyki
życia i śmierci – odegrał wybitny filozof prawa – profesor Roman Tokarczyk, twórca terminu biojurysprudencja, celnie wskazującego na związki biologii (bios – życie)
z wiedzą prawniczą (iurisprudentia). Uwzględniając naturalny rytm wszelkiego życia,
szczególnie zaś życia człowieka, Roman Tokarczyk wyodrębnił trzy działy biojurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię.2
1
2
J. Stelmach, B. Brożek, M. Soniewicka, W. Załuski, Paradoksy bioetyki prawniczej, Warszawa 2010, s. 39.
R. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI w., Lublin 2008, s. 9–12.
Biojurysprudencja
Wybrane problemy biojustanatologii –
spór o zakres autonomii woli człowieka
w dysponowaniu ciałem po śmierci
159
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
160
Z perspektywy tematu tego opracowania szczególne znaczenie ma oczywiście
ostatni ze wspomnianych działów. Zgodnie z definicją stworzoną przez Romana Tokarczyka „Biojustanatologia, jako słowo złożone z bio – życie i tanatologia – nauka
o umieraniu, interesuje się normowaniem końca życia człowieka – jego śmierci”.3
Obok wielu innych istotnych problemów (takich jak np.: kara śmierci, eutanazja,
upor­czywa terapia, samobójstwo), rozpatrywanych przez Tokarczyka wieloaspektowo
– z perspektywy religii, filozofii, nauki, obyczajów, czy wreszcie prawa4 – do obszaru
refleksji biojustanatologii przynależą także kwestie związane z granicami autonomii
woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci.
Warto przytoczyć tu słowa profesora, który podkreśla, że w odniesieniu do wszelkich zagadnień biojurysprudencji życie ludzkie stanowi wartość pierwotną
[…] i przez to wyjątkową, będącą źródłem, prenormą, sensem i w pełnym zakresie celem wszystkich innych wartości. Jako taka prewartość i prenorma, życie nie może być stawiane na równi z innymi wartościami, które są wobec niego wtórne i najczęściej służą mu tylko jako środki.5
W kontekście rozważań czynionych na gruncie biojustanatologii pojawia się fundamentalne pytanie: w jaki sposób pogodzić autonomię woli człowieka odnośnie do
dysponowania ciałem po śmierci z godnością, przynależną z samej racji bycia człowiekiem; godnością, która trwa, wykraczając poza śmierć.6 Czy, i w jakim zakresie
możliwe jest w ogóle uszanowanie woli wyrażonej za życia, dotyczącej sposobu postępowania z naszymi zwłokami, tak, by nie doszło do profanacji sacrum?
KULTURA GRZEBALNA JAKO PODSTAWA PRAWNEJ TRADYCJI
POSZANOWANIA ZWŁOK LUDZKICH
Ze sposobem traktowania zmarłych wiąże się wiele dylematów natury religijnej,
filozoficznej, medycznej i prawnej. Uwidaczniają się one szczególnie mocno w zglobalizowanym świecie. Są implikacją możliwości biotechnologicznych i różnic kulturowych.
Człowiek – jako jedyna z istot żyjących – jest zdolny do refleksji na temat włas­
nej śmierci. Lęk przed przemijalnością i umieraniem stanowi jeden z najsilniejszych,
pierwotnych lęków metafizycznych i towarzyszy mu od zawsze. Zgodnie z tradycyjną
kulturą, szacunek dla zwłok stał się nakazem moralnym, stanowiącym jeden z wyznaczników człowieczeństwa. Przybrał postać kultu pamięci po osobie zmarłej.
Antropolodzy od dawna uważali cmentarze i samo zjawisko kultury grzebalnej za
symbol początku gatunku homo sapiens. Człowiek jako jedyny w przyrodzie, wyróżnia
się obyczajem grzebania zmarłych, niespotykanym u innych żywych istot. Potwierdzają to groby i całe nekropolie sprzed kilkunastu tysięcy lat. Zaznaczyć przy tym trzeba, że w zależności od uwarunkowań kulturowych pochówek przybierał różne formy.
Ibidem.
Idem, Prawa narodzin, życia i śmierci. Podstawy biojurysprudencji, Warszawa 2010, s. 313–402; idem,
Śmierć jako fenomen prawny, „Annales UMCS”, sectio G, vol. 47, 2000.
5
Idem, Biojurysprudencja…, s. 28.
6
A. Toynbee, Człowiek wobec śmierci, Warszawa 1973, s. 64.
3
4
Biojurysprudencja
Najstarszą i najpowszechniejszą z nich było rzeczywiście grzebanie ciała zmarłego
w ziemi (w pozycji leżącej, siedzącej, zgiętej, a nawet embrionalnej), ale spotykano też
przypadki spopielania zwłok (kremacji) lub spuszczania ciała do wody.
Prawo do pochówku od zawsze miało dwa wymiary: wewnętrzny i zewnętrzny.
W wymiarze wewnętrznym stanowiło (i stanowi) prawo samej osoby zmarłej do bycia pochowanym zgodnie ze swoimi wymogami etycznymi i religijnymi. Wymiar zewnętrzny ujawnia się w kontekście zmarłego z otoczeniem i oznacza prawo najbliższych do godnego i właściwego pochowania osoby zmarłej.
O doniosłości pochówku jako nakazu w kulturze greckiej, nakazu wyższego niż
prawo państwa, wspominał już Sofokles w Antygonie. Nowy wymiar temu nakazowi nadała kultura chrześcijańska poprzez dogmat o zmartwychwstaniu Jezusa – zapowiedź zmartwychwstania ciał w dniu Sądu Ostatecznego. Kwestię tę rozważał św.
Augustyn, sugerując w dziele O państwie Bożym, że ciała ludzkie zmartwychwstaną,
niezależnie od wieku zmarłego, „w dojrzałej młodości” i zostaną uwolnione od ran,
blizn i ułomności sprawionych przez życie. Ciało ludzkie, jako byt niższy wobec duszy,
stanowi – w tym ujęciu – nieodzowny składnik osoby ludzkiej. W czasach późnego
średniowiecza chrześcijaństwo nabrało wprawdzie pogardy dla ciała, traktując je niekiedy jako „worek nieczystości” krępujący duszę, jednak nawet najpodlejsza powłoka
cielesna była traktowana jako projekcja ludzkiej osobowości. Barok nadał zwłokom
ludzkim, czaszkom i kościotrupom znaczenie ostrzegawczego memento, ale nie odłączył ich od istoty człowieczeństwa. Można skonstatować, że cała nasza dotychczasowa tradycja oparta była na dowartościowaniu cielesności, a więc także i zwłok, jako
atrybutu osoby ludzkiej. Tradycja ta burzy się przeciw traktowaniu ciała człowieka
po śmierci jako półproduktu czy surowca, nadającego się do dalszego wykorzystania.
Tradycji poszanowania zwłok ludzkich związanej z obowiązkiem pochówku, towarzyszyła od zawsze fascynacja, skutkująca próbami innego niż pochówek ich
„zagospodarowania” (np. dla celów religijnych, artystycznych bądź naukowych). Doskonalona w starożytnym Egipcie sztuka mumifikacji zwłok była przecież swoistym
naukowo-artys­tycznym eksperymentem dokonywanym pod wpływem religijnych wierzeń (wierzono, że dłuższe i pełniejsze życie pozagrobowe staje się możliwe, gdy ciało
ludzkie po śmierci przetrwa jak najdłużej w stanie niezmienionym). W ciągu następnych
kilkunastu stuleci w Europie zwłoki ludzkie lub choćby ich części służyły (najczęściej wbrew obowiązującemu prawu) artystom w trakcie studiów nad anatomią ludzką,
a w szczególności nad układem fizjonomicznym oraz budową mięśni i kości. Interesowali się nimi również adepci sztuki lekarskiej.7 Z kulturą chrześcijańską, od samego jej
początku, współ­egzystuje obyczaj wykorzystywania części ciał świętych jako relikwii.
W podejściu do zwłok ludzkich od zawsze zauważalne były wielkie emocje:
[...] zwłoki otacza chmura sprzecznych uczuć, przenikających się nawzajem i modyfikujących.
Uczuciu żalu (zwłoki bliskiej osoby to coś drogiego) przeciwstawia się uczucie lęku (wszelkie zwłoki
to coś niesamowitego), a uczuciu wstrętu (zwłoki są zawsze odpychające, a potem przez rozkład odrażające), uczucie czci (zwłoki ludzkie to coś świętego).8
O. Kańczugowski, Pozyskiwanie zwłok ludzkich dla celów naukowych, „Prawo i Medycyna” 2006, nr 4.
B. Wolniewicz, Filozofia i wartości. Rozprawy i wypowiedzi: z fragmentami pism Tadeusza Kotarbińskiego,
Warszawa 1993, s. 254–255.
7
8
161
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
162
Emocje te towarzyszą nam także współcześnie. Pietyzm i szacunek miesza się
z profanacją.
Można jednak zauważyć ewolucję w ocenie moralnej i prawnej traktowania zwłok
na przestrzeni dziejów. Przez wieki kontrowersje wywoływała np. praktyka ekshumacji, sekcji zwłok czy transplantacji, które poczytywano za naruszenie prawa do sprawowania kultu po zmarłym czy wręcz bezczeszczenie zwłok. Dziś, na płaszczyźnie
międzynarodowych standardów prawnych i pozaprawnych (moralnych, religijnych)
osiągnięto konsens, uznając że w pewnych sytuacjach są to działania moralnie i prawnie dozwolone, a czasem wręcz wskazane i oczekiwane.
Dyskusja na temat ewentualnej profanacji wiąże się z postępem technologicznym
i oscyluje wokół nowych możliwości postępowania ze zwłokami ludzkimi, takich jak
np. kremacja, rezomacja, plastynacja, krionika, nekrobiżuteria etc. Powstaje pytanie,
czy wykorzystanie tego typu technologii, aczkolwiek uzasadnione względami ekonomicznymi czy ekologią, a także wolą osoby zmarłej wyrażoną za życia, nie są przypadkiem przejawem profanacji zwłok? Czy tam, gdzie różnica między światem żywych
i umarłych zostaje zatarta, gdzie zmarłych się już nie grzebie, a np. kremuje, rezomuje lub poddaje krionizacji, nie kończą się dzieje kultury homo sapiens, zaś następuje
wkroczenie ludzkości na jakąś niebezpieczną drogę?
Postawa profanacji wiąże się z medykalizacją współczesnego świata i obecna jest
zwłaszcza w nowoczesnych szpitalach. Tam najbardziej wyraziste staje się zinstytucjonalizowanie śmierci. Ciała ludzkie poddawane są pewnym zrutynizowanym procedurom. Bywają traktowane rzeczowo, obojętnie czy wręcz niehumanitarnie.
Coraz powszechniejsza jest dziś teza, że zauważalne tendencje komercjalizacji
śmierci oraz zsekularyzowany stosunek do niej mogą skutkować depersonalizacją,
„odosobowieniem człowieka” i traktowaniem ciała ludzkiego po śmierci jako eksponatu, rzeczy czy wręcz towaru.
Wydaje się, iż istota sporu o sposób traktowania zwłok ludzkich tkwi współcześnie
w starciu kultury tradycyjnej z kulturą „płynnego”, ponowoczesnego świata. Wartości tradycyjne są nieprzystawalne do pluralistycznej, globalnej rzeczywistości, opartej
na indywidualizmie, autonomii, pluralizmie i racjonalizmie. Współczesna filozofia
optymistycznego pragmatyzmu pozbawiona jest „przedłużenia transcendentalnego”.
Głównym wyzwaniem staje się użyteczność, utylitarystyczny rachunek, wiara w sukces i potencjalne korzyści, dostępne każdej jednostce, pod warunkiem, że będzie dostatecznie dynamiczna, silnie zmotywowana, zdrowa i sprawna. Taka jednostka powinna mieć zagwarantowaną przez prawo autonomię, tak np. w sferze prokreacji, jak
i sferze związanej z kresem człowieczeństwa. Człowiek ponowoczesny ma sam decydować nie tylko o tym jak żyć, ale także o tym, jak umrzeć. Użyteczność, racjonalność,
ekonomika, ekologia, przeważają nad obszarem moralnym i filozoficznym. Zwolennicy optymistycznego pragmatyzmu podkreślają, że nie da się dziś wyznaczyć granic
między czymś, co ma wartość i co jej wcale nie ma. Ich zdaniem, trudno przywiązywać
zbytnią wagę do sposobu, w jaki traktowane są ciała zmarłych w sytuacji, gdy tak wiele
do życzenia pozostawia traktowanie ciał żywych.
Nowe podejście do zwłok ludzkich jest zatem konsekwencją pojawienia się nowych
systemów wartości, opozycyjnych względem systemów tradycyjnych. Zauważalne są
PRAWO POLSKIE ORAZ SPOSÓB TRAKTOWANIA ZWŁOK W KONTEKŚCIE
STANDARDÓW MIĘDZYNARODOWYCH I UNIJNYCH
Standardy prawne muszą zapewniać ciału zmarłego ochronę i należyte traktowanie, stać na straży praw rodziny zmarłego oraz gwarantować jej m.in. prawo do pietyz­
mu i zachowania dobrego imienia osoby, która odeszła. Regulacja prawna w tym zakresie jest niezbędna chociażby z perspektywy zagwarantowania integralności osoby
zmarłej, a także poszanowania jej godności.
Artykuł 21 Konwencji Bioetycznej stanowi, że ciało ludzkie i jego części nie mogą
same w sobie stanowić źródła zysku. Brzmienie tego artykułu nie wyklucza, aby pod
pojęciem części ciała ludzkiego rozumieć także zwłoki ludzkie. Nie wydaje się, aby
zwłoki ludzkie miały być inaczej traktowane niż części ciała ludzkiego lub ciało ludzkie, skoro uznaje się je za czysto fizyczną pozostałość osoby.9
O znaczeniu rodzinnego wymiaru prawa do pochówku świadczy jedno z orzeczeń
ETPCz. Trybunał interpretując art. 8 EKPC stwierdził, że gwarancje poszanowania
praw rodziny wiążą się także z poszanowaniem praw zmarłych.10 Ich prawa do bycia
pochowanym są skorelowane z prawami rodziny dotyczącymi możliwości domagania
się gwarancji dla pośmiertnej godności i spokoju.11
Z punktu widzenia prawa polskiego chowanie osób zmarłych jest uregulowane
przez ustawę o cmentarzach i chowaniu zmarłych.12 Sąd Najwyższy w wielu swoich
orzeczeniach uznał, że prawo najbliższych do pochowania zmarłego stanowi dobro
osobiste, chronione przepisami prawa.13
W prawie polskim obok pojęcia „zwłok ludzkich”, które odnosi się do ciała człowieka po śmierci, funkcjonuje także termin „szczątki”, odnoszony np. do popiołów
otrzymanych w wyniku kremacji, czy po prostu odłączonych części człowieka. Prawo
polskie przyznaje zwłokom odrębny od rzeczy status i ochronę. Zwłoki ludzkie nie
mogą stanowić niczyjej własności i nie mogą być przedmiotem swobodnego obrotu.
W świetle prawa polskiego od 2006 r. za zwłoki uważa się także ciała dzieci martwo
urodzonych bez względu na okres trwania ciąży. Powyższe zmiany są niewątpliwie
przejawem „humanizacji” postępowania w stosunku do płodów ludzkich i umożliwiają osobom uprawnionym ich pochowanie.
Polskie prawo przewiduje szczególne rodzaje pochówku np.: pochówek zwłok osób
wojskowych, osób, które zmarły w czasie epidemii, odbywania kary pozbawienia wolności, w trakcie konfliktów zbrojnych etc. Nie odnosi się jednak aprobująco do pochówku na terenie własnej nieruchomości, rozsypywania prochów zmarłych w tzw.
„ogrodach pamięci”, plastynacji, rezomacji, krionizacji, nekrobiżuterii itp. Zauważalne
9
L. Bosek, Problem komercjalizacji ciała ludzkiego w świetle Konwencji o Biomedycynie, „Diametros. Internetowy Serwis Filozoficzny”, http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/index.php?l=1&p=lit3&m=103&ii=200
10
Pannullo i Forte przeciwko Francji, skarga nr 37794/97, wyrok z dnia 30 października 2001 r.
11
A. Wedeł-Domaradzka, Śmierć a prawa człowieka, Toruń 2010, s. 196.
12
Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. (tekst jednolity Dz.U. z 2000 r., nr 23, poz. 295).
13
Wyrok SN z dnia 31 marca 1980 r., II RC 88/80.
Biojurysprudencja
też różnice intelektualne czy obyczajowe. Dotyczą one w szczególności stosunku do
życia, śmierci i ciała ludzkiego.
163
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
164
są też wyraźne luki prawne odnośnie do postępowania z relikwiami, pomimo funkcjonującej od dawna praktyki przekazywania ich parafiom. Analiza polskiego ustawodawstwa wskazuje na konieczność stworzenia kompleksowego prawa funeralnego,
zgodnego z duchem czasów. Należałoby się zatem zastanowić nad sposobami przystosowania starej, bo mającej ponad 50 lat, regulacji prawnej dotyczącej pochówku zmarłych do wymogów współczesności, tak by możliwe stało się realizowanie autonomii
jednostek odnośnie do postmortalnej sfery.
Wydaje się, iż różnorodność mentalna oraz kulturowa dzisiejszych czasów powinna nakładać na państwa obowiązek ciągłego dostosowywania norm moralnych i prawnych do rzeczywistości, także wtedy, gdy chodzi o kwestie związane ze stosunkiem do
zmarłych. Konieczne jest stałe wzbogacanie regulacji z uwzględnieniem nowych prądów światopoglądowych. Unormowania prawne z zakresu praw człowieka, określające
ostatnie chwile jednostki, jej prawa oraz prawa najbliższych powinny przybierać wyraz
uniwersalny. Nikt przecież nie może być w dzisiejszych czasach pewien, w jakich warunkach kulturowych i w jakim kraju przyjdzie mu umrzeć.
W projektowanych regulacjach funeralnych należy przede wszystkim uwzględnić
wolę osoby zmarłej wyrażoną za życia, co do sposobu postępowania z jej ciałem po
śmierci. Nieodzowne zatem staje się uregulowanie prawne instytucji „testamentu życia”. To właśnie w takim formalnym oświadczeniu woli jednostka miałaby możliwość
pozostawienia stosownych dyspozycji, czy chce po śmierci zostać pochowana tradycyjnie, czy też w jakiś inny sposób (np. poprzez kremację).
DYSKUSJA NA TEMAT KREMACJI ZWŁOK W PRAWOZNAWSTWIE POLSKIM
Kremacja zwłok ludzkich od wieków była znana różnym kulturom. Staje się ona
coraz popularniejszym sposobem pochówku we współczesnym świecie. Za kremacją
przemawia szereg racjonalnych argumentów ekonomicznych i ekologicznych. Wystarczy wspomnieć, że spalenie ciała w piecu kremacyjnym trwa około półtorej godziny,
a proces jego mineralizacji (tj. integracji ze środowiskiem naturalnym) nawet 20 lat.
Prochy pozostałe po kremacji są całkowicie neutralne, nie powodują sanitarnego ani
epidemiologicznego zagrożenia. Ponadto kremacja jest szybsza i tańsza niż tradycyjny
pochówek. Taka metoda obchodzenia się ze zwłokami bardziej odpowiada realiom
współczesnego świata, w którym ludzie są mobilni i żyją na ogół w dużych miastach.
Za kremacją zwłok przemawiają też względy psychologiczne. Ludziom często towarzyszy lęk przed pogrzebaniem żywcem albo organicznym rozkładem zwłok.
Na świecie na kremację z każdym rokiem decyduje się coraz więcej osób. W Czechach np. kremowanych jest około 80% zwłok. W Polsce zauważyć można jednak silną
presję Kościoła, by za normalną, ordynaryjną formę pogrzebu uznawać pochówek.
„Chrześcijańska inhumacja” przeciwstawiana jest – nie do końca słusznie – „pogańskiemu ciałopaleniu”. Jak wykazują historycy, argument o pogańskim ciałopaleniu
i chrześcijańskim chowaniu ciał jest historycznie wątpliwy.14 Niewątpliwie pod wpływem Kościoła kremowanych zostaje tylko kilka procent zwłok.
14
Wiele społeczności przedchrześcijańskich chowało część swoich zmarłych spalonych, a innych składały
do grobu w całości. W Biblii nie ma jasnego zakazu ciałopalenia. W Starym Testamencie znajdziemy co najwyżej
REZOMACJA – DOSŁOWNY PRZEJAW „PŁYNNEJ NOWOCZESNOŚCI”?
Rezomacja (resomation) określana jest też mianem „zielonej kremacji”, albo „kremacji bez ognia”. Stanowi nową metodę obchodzenia się ze zmarłymi. Polega na tym,
że naturalny proces rozpadu ciała zostaje maksymalnie przyspieszony. Ciało zmarłego umieszcza się w tzw. rezonatorze wypełnionym roztworem wody i wodorotlenku
potasu pod wysokim ciśnieniem. Po trzech godzinach z urządzenia wypływa ciecz
bogata w minerały. Implanty, a więc wypełnienia zębowe, korony, rozruszniki serca,
oraz inne pozostałości, miażdży się na proch i przekazuje rodzinie. Szczątki zmarłego
zamienione w ciecz można wykorzystać jako np. płynny nawóz, zwłaszcza że ta metoda całkowicie niszczy wszelki ślad tożsamości, włącznie z DNA. Jak dotąd rezomację
zalegalizowało kilka stanów amerykańskich. W Szwajcarii toczy się już dyskusja czy
nie wykorzystać niebawem rezomacji jako głównej metody pochówku. Przemawiają
za tym względy ekonomiczne i argumenty ekologów.15 Zasadne staje się pytanie, jak
do techniki rezomacji ma się tradycyjna monistyczna koncepcja człowieka? Co dzieje
się z duszą ludzką w wyniku zastosowania tej metody? Upłynnia się? Można zaryzykować tezę, że chrześcijańska tradycja z jej monistycznym ujmowaniem człowieka jako
substancjalnej jedności duszy i ciała nigdy nie da się pogodzić z takim traktowaniem
zwłok ludzkich. Niewątpliwie lepszym uzasadnieniem możliwości zastosowania rezomacji w praktyce jest popularna na świecie kartezjańska, dualistyczna koncepcja
człowieka, której także w krajach o dominującej religii chrześcijańskiej nie można odrzucać.
Biojurysprudencja
Pomimo rozlicznych tabu i niechęci wokół kremacji, krematoria w Polsce funkcjonują już od 1993 r. Jest ich obecnie trzynaście, a siedem znajduje się w budowie. Pierwsze krematorium powstało w Poznaniu. Polskie prawo dopuszcza kremację, ale wskazuje na szereg związanych z nią ograniczeń. W świetle regulacji prawnych urnę można
pochować wyłącznie w tradycyjnym grobie ziemnym lub murowanym, albo w grobie
urnowym przeznaczonym do pochówku urn (kolumbarium). Nie wolno rozsypywać
prochów ani przechowywać urn w domu. Wskazane ograniczenia mogą budzić wątpliwości z punktu widzenia konstytucyjnie zagwarantowanych swobód obywatelskich
i wiążą się nieraz z brakiem możliwości wypełnienia ostatniej woli zmarłego.
PLASTYNACJA
Technika plastynacji wiąże się z nowoczesną technologią konserwowania zwłok.
Powstała za sprawą Gunthera von Hagensa, patomorfologa, kierującego Instytutem
Plastynacji w Heidelbergu. Procesy gnilne wstrzymuje się poprzez wstrzyknięcie do
przedstawienie palenia zwłok jako kary bądź przejawu barbarzyństwa. W prawodawstwie średniowiecznym kremacji zwłok zabrania jedynie ustanowiony przez Karola Wielkiego ok. 785 r. zbiór praw dla podbijanej właśnie
Saksonii. Dopiero papież Leon XIII (1878–1903) ustanowił kanon nr 1203, w którym stwierdza się, że ciała wierzących muszą zostać pogrzebane, a ciałopalenie jest zakazane. Włączono go do kodeksu kanonicznego skodyfikowanego w 1917 r. przez Benedykta XV, ale Paweł VI usunął go, dając katolikom możliwość wyboru.
15
D. Ugrešić, Spojrzenie z roweru. Czy nasza dusza pod silnym naciskiem pary zostanie katapultowana do
nieba niczym miniaturowa rakieta, czy po prostu wyparuje?, „Gazeta Wyborcza”, 7–8 stycznia 2012, s. 17.
165
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
166
ciała formaliny przez tętnice. Następnie usuwa się skórę i tłuszcz umieszczając zwłoki
w rozpuszczalniku (np. acetonie). Potem ciało przenosi się do komory próżniowej.
W warunkach próżni aceton zostaje wyssany, a preparat impregnuje się kauczukiem
silikonowym. Nadaje się mu żądaną pozę, np. koszykarza, narciarza, szachisty etc.
W końcowym efekcie utwardza się ją, w następstwie czego preparat staje się wiecznie
trwały, suchy i bezwonny. Cały proces zajmuje około 1500 godzin.
W 2009 r. w Polsce ożyła dyskusja nad moralno-prawnymi aspektami, dotyczącymi
wykorzystywania zwłok ludzkich dla celów artystycznych i naukowych. Bodziec do
tej dyskusji dała wystawa Bodies... The Exhibition, która została zorganizowana w jednym z centrów handlowych w Warszawie. Organizatorem ekspozycji była działająca
w Atlancie spółka Premier Exhibitions INC, która zasłynęła wystawianiem przedmiotów wydobytych z wraku Titanica. Wystawę Bodies..., opracował profesor anatomii
uniwersytetu w Michigan, Roy Clover, a eksponaty preparowane metodą silikonową,
pochodzą z jednego z chińskich uniwersytetów medycznych, któremu osoby zmarłe
zapisały swoje zwłoki.
Prezentowane w Warszawie zwłoki po raz pierwszy amerykańska spółka pokazała
na Florydzie w 2005 r. Do tej pory wystawa gościła m.in. w Nowym Jorku, Waszyngtonie, Londynie i Pradze. Mimo ogromnej popularności (obejrzało ją ponad 11 mln
ludzi) budziła kontrowersje. Bywało, że władze lokalne nie dopuszczały do jej otwarcia, tak jak w niemieckiej Bawarii. W Nowym Jorku przeciwko twórcom wszczęto
śledztwo, a władze Kalifornii i Waszyngtonu, choć zezwoliły na pokazywanie zwłok,
rozpoczęły prace nad zmianą prawa, które zabraniałoby tego typu ekspozycji.
W Polsce wystawa spotkała się z ogromnym medialnym odzewem. Pragmatycznie
nastawieni lekarze i studenci medycyny byli nią na ogół zachwyceni, argumentując, że
spreparowane zwłoki ludzkie spełniają absolutnie fenomenalną rolę edukacyjną i są
nieporównywalne do preparatów sztucznych, z którymi adepci medycyny mają do
czynienia na co dzień w procesie nauczania.
Bardziej powściągliwi w swoich opiniach okazali się teologowie, bioetycy i prawnicy. Szczególnie istotne stały się publiczne wypowiedzi autorytetów prawa. M. Safjan,
J. Stępień i A. Zoll w swoim oświadczeniu określili wystawę jako wyjątkowo brutalny
zamach na godność ludzi, którzy pod pozorem działań artystycznych zostali sprowadzeni do roli przedmiotów. Podkreśli, że w naszej cywilizacji zwłoki człowieka są
nienaruszalne, zaś wypreparowane ciała nie powinny być eksponatem, uznając tym
samym wystawę za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.
KRIONIKA
Krionika jest szczególnym rodzajem kresu z wyboru. Polega na tym, że człowiek
bliski śmierci wydaje dyspozycję, aby jego ciało na kilka chwil przed zgonem zostało stopniowo zamrożone i zachowane do czasu, kiedy medycyna znajdzie skuteczne
środki na przywrócenie go do życia i zdrowia.16 Poprzez zabiegi krioniczne życie nie
zostaje definitywnie przerwane, a jedynie zawieszone. Zabiegi te służą przezwycięże16
M. Adamkiewicz, Oblicza śmierci. Propedeutyka tanatologii, Toruń 2004, s. 339.
Biojurysprudencja
niu gnicia tkanki niegdyś ożywionej. Widoczne i spodziewane postępy w medycynie
skłaniają do przekonania, że niedopuszczenie do zniszczenia tkanek organizmu wskutek zamrożenia pozwoli w przyszłości na przywracanie do życia dawno zmarłych ludzi
(tzw. krionizacja).17 Koncepcja krioniczna znajduje swoje odzwierciedlenie w praktyce, w działalności firm krionicznych, które oferują możliwości przechowywania
ciała ludzkiego w zamrożeniu. Pierwsza usługa „zawieszenia” ciała została dokonana
w 1967 r. Chodziło o 75-letniego profesora psychologii – Jamesa Bedforda, chorego
na raka.
Procedurę „zawieszania w czasie” ludzkich ciał określa się fachowo jako PCI (Permafrost Cryponic Interment), co oznacza: „zmarzlina krionicznego pogrzebania”. Można więc zasadnie traktować ją jako swoistą formę pochówku. W przypadku niepowodzenia projektu, ciała zamrożonych ludzi należy uznać za pochowane, a tym samym
pośmiertnie uczczone i należycie uhonorowane, podobnie jak ma to miejsce w zwykłej
procedurze funeralnej.18 Zaznaczyć trzeba, iż pochówki takie są bardzo drogie. Kosztują około 10 tys. dolarów. Problem krionicznego pogrzebania dotyczy na razie tylko
państw o najbardziej zaawansowanych technologiach, a w związku z tym z perspektywy polskiej może być traktowany na razie wyłącznie hipotetycznie.
NEKROBIŻUTERIA
Na targach funeralnych, na których swoje oferty prezentują przedsiębiorcy pogrzebowi i wytwórcy akcesoriów pogrzebowych, uwagę przyciąga biżuteria, której
elementem są prochy zmarłego. Po kremacji odsypuje się odrobinę prochów z urny
i umieszcza w takiej biżuterii. Dzięki temu można jakąś część najbliższej osoby mieć
zawsze przy sobie: w pierścionku, medalionie czy broszce. I chociaż wolę posiadania
przez kogoś części ukochanej osoby zmarłej można uzasadnić chrześcijańską zasadą
miłości bliźniego, to jednak komercyjny charakter tego typu praktyk trudno jest na
razie pogodzić z tradycyjną kulturą odnośnie do traktowania zwłok zmarłych.
POCHÓWKI NA DNIE OCEANU
Na światowym rynku funeralnym można odnotować działalność firmy Eternal
­Reefs (Wieczne Rafy), która oferuje usługę pochówku w oceanie, kiedy to odpowiednio przygotowana betonowa, dziurawa kula (przemieszana z prochami człowieka),
ląduje na jego dnie, stając się częścią rafy koralowej. Cena usługi jest wysoka – około
7 tys. dolarów; przy czym im większa jest średnica kuli, tym większe stają się koszty
pochówku. Ceremonia pożegnalna wiąże się z tym, że najpierw cała rodzina zmarłego
uczestniczy w mieszaniu betonu ze skremowanymi zwłokami, a potem wypływa na
„ostatni rejs”, kiedy to kulę wrzuca się do morza. Krewni dostają certyfikat z precyzyjną szerokością i długością geograficzną. Ta kontrowersyjna usługa funeralna łączy
w sobie komercyjną działalność nowego rodzaju firmy rynkowej, którą można określić
jako usługi betoniarsko-pogrzebowo-rejsowe.
17
18
Ibidem, s. 341.
Ibidem, s. 344.
167
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
RELIKWIE
168
Kult relikwii (łac. reliquiae – resztki, szczątki) znany jest od IV w., gdy pielgrzymowano do grobów męczenników. Miasta, które nie miały „własnych” męczenników
zaczęły importować relikwie. Do VII w. obowiązywała zasada niepodzielności relikwii.
Wyprawy krzyżowe przyczyniły się do powstania rynku handlu relikwiami. W średniowieczu kult przybierał nieraz przerażające formy. Z ciała wybijano zęby i ucinano palce. W materiałach źródłowych można spotkać opisy makabrycznych scen: „Na
przygotowane do pochówku ciało Elżbiety z Turyngii (zm. 1231) rzucili się nabożni,
rwąc i ucinając jako relikwie jej szaty, paznokcie, a nawet palec i sutki”.19
Okazuje się, że ludzkie fragmenty mogą być z powodzeniem wykorzystywane jako
narzędzie ewangelizujące także we współczesnym świecie. Kult relikwii rozwija się
żywiołowo i oddolnie. Zaznaczyć trzeba, że katechizm Kościoła katolickiego prawie
o kulcie tym nie wspomina. Nie ma też ustaleń, co do sposobów kontrolowania relikwii przez Episkopat.
Popyt na relikwie dobrze tłumaczy rynkowa teoria religii autorstwa amerykańskich
socjologów: R. Starka, W. Bainbridge’a, R. Linke’ego i ekonomisty L. Iannaccone’a.
Opiera się ona na zastosowaniu praw ekonomii do interpretacji religii i religijności.
W jej myśl kościoły i instytucje religijne traktowane są jak firmy, duchowni jak menedżerowie, wyznawcy jak klienci, a sama religia jak towar, na który oddziałują popyt
i podaż. Potencjał reklamowo-marketingowy oraz oferta sprzedażowa dotycząca dóbr
duchowych decyduje o pozycjonowaniu danej marki (Kościoła) na rynku religijnym.
Z tej perspektywy świat staje się globalnym hipermarketem idei, emocji i różnego rodzaju produktów sakralnych. Oferta siłą rzeczy musi być dostosowana do współczes­
nego rynku, jednak jej elementem stają się też – w dalszym ciągu – relikwie.20 Najbardziej pożądane przez parafie są relikwie I stopnia, czyli np. krew, włosy, kości i inne
części ciała świętego. Relikwie II stopnia to przedmioty, które należały do świętego,
w tym np. ubrania.
LUDZKIE ZWŁOKI JAKO OBIEKT BADAWCZY
Badania na zwłokach ludzkich odgrywały i odgrywają znaczącą rolę, przyczyniając
się do rozwoju nauki. W związku z rozważaniami o celowości wykorzystywania ich
jako przedmiotu eksperymentu naukowego pojawia się pytanie: czy traktować je po
prostu jako materiał biologiczny, czy też w jakiś inny, szczególny sposób?
W obszarze medycyny zwłoki ludzkie wykorzystuje się głównie w przypadku oględzin i sekcji. Martwe ciała ludzkie wykorzystywane są także w ramach diagnostyki
śmierci mózgowej oraz w terapii transplantacyjnej (ex mortuo). Służą one również dla
celów edukacyjnych. Używa się ich w kształceniu przyszłych lekarzy w zakresie anatomii i patologii. Zabiegi ćwiczeniowe polegają m.in. na operacjach treningowych z wykorzystaniem chirurgii laserowej czy intubowaniu niedawno zmarłych.
19
J. Kracik, Relikwie, cyt za: K. Wiśniewska, Relikwie, czyli jak zdobyć papieża, „Gazeta Wyborcza”, 10–
11 grudnia 2011.
20
Z. Stachowski, Religia w stylu pop, „Przegląd”, 25 kwietnia 2011, s. 9–10.
Biojurysprudencja
Poza ścisłą medycyną na zwłokach przeprowadza się badania biomechaniczne (np.
tzw. crash testy), stosowane w celu poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego. Zwłoki
wykorzystuje się także w kryminalistyce np. przy badaniach broni palnej (dla ustalenia
trajektorii lotu pocisku). W związku z higieniczną kontrolą zakładów pogrzebowych
przeprowadza się epidemiologiczne badania zwłok.
Niewątpliwie fundamentalna – w podejściu do zwłok ludzkich jako materiału badawczego – jest zasada humanizmu. Generalną, prawną normę ingerencji w ludzkie
zwłoki określa w Polsce ustawa transplantacyjna: „Komórki, tkanki, narządy mogą być
pobierane ze zwłok ludzkich w celach diagnostycznych, leczniczych, naukowych i dydaktycznych”.21 Ponadto ważne są wypracowane na gruncie etyk zawodowych standardy moralne.
Moralna dopuszczalność badań naukowych z wykorzystaniem zwłok w większości
państw demokratycznych wiąże się ze zgodą przedśmiertną osoby, która ma być im
poddana. Zgoda ta stanowi pierwszy i konieczny warunek etycznej akceptowalności
takich działań, tym samym donacja przedśmiertna staje się standardem. W Polsce,
która wykazuje poważne opóźnienie w tym zakresie, zasadniczym sposobem ustawowo wspieranego pozyskiwania ciał zmarłych pozostaje przekazywanie przez ośrodki
medyczne zwłok osób samotnych i bezimiennych. Dopiero w 2008 r. jako alternatywę
dopuszczono donację zwłok.
W demokratycznych porządkach upowszechniły się określone standardy etyczne.
Jednym z nich jest traktowanie niemożności uzyskania wyników w inny sposób, jako
warunku sine qua non badań i eksperymentów na zwłokach. Ponadto kształtuje się
praktyka, by badania i eksperymenty były przeprowadzane w taki sposób, aby unikać
niepotrzebnego okaleczania ciał. W przypadku biomechaniki eksperci etyczni wskazują na zasadność zakazu powodowania widocznych zmian wyglądu zewnętrznego.
Działań, które wiązałyby się z totalnym zniekształceniem, oszpeceniem oraz zdruzgotaniem zwłok nie można zaakceptować. Z ingerencją medyczną w zwłoki ludzkie
wiąże się także postulat przywrócenia im poprawnego wyglądu. Przy badaniach i eksperymentach na zwłokach konieczne jest zachowanie zasad przyzwoitości, porządku
i ciszy, oraz – w określonych sytuacjach – dyskrecji i anonimowości osoby dawcy.22
Polska rzeczywistość, o czym przekonujemy się najczęściej z doniesień medialnych,
bardzo istotnie odbiega od tych standardów.
PROBLEM „DZIECI POGROBOWCÓW”
Współczesna medycyna oferuje możliwości sztucznej prokreacji człowieka w wyniku zastosowania inseminacji nasienia oraz metod zapłodnienia in vitro. Wraz z tym
pojawia się szereg problemów związanych z możliwością wykorzystania materiału
genetycznego osoby zmarłej do sztucznego zapłodnienia. W Polsce brakuje regulacji
prawnych w tym zakresie. Na gruncie rozważań doktrynalnych przyjmuje się najczęś21
Art. 4 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek
i narządów (tekst jednolity Dz.U. z 2005 r., nr 169, poz. 1411).
22
P. Morciniec, Ludzkie zwłoki jako obiekt badawczy: dowolność działań czy normowanie?, „Diametros” (marzec) 2009, nr 19, s. 78–92.
169
Anetta Breczko, Wybrane problemy biojustanatologii – spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci
170
ciej, że inseminacja post mortem jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego
i lekarz powinien odmówić dokonania zapłodnienia nasieniem zmarłego dawcy.23
Z regulacji międzynarodowych wynika, że każdy, kto jest zagrożony bezpłodnością
lub innym niebezpieczeństwem mogącym zmniejszyć jego zdolności prokreacyjne
ma prawo oddać do przechowania swoje komórki rozrodcze, w celu ich późniejszego, osobistego wykorzystania. W większości państw przyjmuje się, że jeśli dana osoba
umrze, jej komórek rozrodczych nie powinno się wykorzystywać dla celów sztucznej
prokreacji. Tym niemniej, w niektórych państwach (np. Wielkiej Brytanii i niektórych
stanach amerykańskich) praktyka taka jest zgodnie z prawem realizowana, a jej podstawą staje się pisemna zgoda dawcy komórek wyrażona przed śmiercią.
Wykorzystanie nasienia osoby zmarłej rodzi wiele pytań. Podstawowe brzmi: czy
człowiek tworząc nowe życie z de facto zmarłego już ciała, nie przekracza pewnej granicy wymaganej przez szacunek dla rodzącego się życia?
POSTULATYWNA WIZJA POŚMIERTNEGO WYMIARU PRAW CZŁOWIEKA
Postmoralne ujęcie praw człowieka stanowi w prawie istotne novum, wyłaniając się
dopiero z obszaru praw człowieka, w szczególności zaś z gwarancji, jakie na bazie tego
systemu tworzą prawo do życia, prawo do godności, prawo do prywatności oraz prawo
do posiadania własnych przekonań, wierzeń i wyznawania religii.24
Wydaje się, że tworzące się także w Polsce prawo funeralne powinno mieć charakter uniwersalny i uwzględniać nie tylko tradycyjne, chrześcijańskie podejścia do
sposobów traktowania zwłok ludzkich, oparte na monistycznej koncepcji człowieka, ale także nowe trendy wypracowane przez współczesną filozofię pragmatyczną.
Różnorodność sposobów traktowania zwłok ludzkich na świecie - przy zastosowaniu
współczesnych technologii – wskazuje na uwzględnianie autonomii jednostki w zakresie sposobu decydowania o tym, co stanie się z jej ciałem po śmierci. I chociaż możemy
nie akceptować pewnych komercyjnych form pochówku, odzwierciedlających „ducha
czasów”, to jednak wolność człowieka w tej sferze musi odnaleźć swoje odzwierciedlenie i gwarancje w prawie. W pluralistycznym, zglobalizowanym, mobilnym świecie,
jedna religia, nawet dominująca w danym państwie, nie powinna stawać się podstawą
dla regulacji prawnych związanych z pochówkiem.
23
24
M. Nesterowicz, Prawo medyczne, Toruń 1996, s. 99.
A. Wedeł-Domaradzka, Śmierć a prawa człowieka..., s. 14.
(Wybrane zagadnienia z zakresu bioetyki, bioprawa
i biobezpieczeństwa)
Mariusz Ciszek
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
WSTĘP
Biojurysprudencja
Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie
rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
Bioetyka prokreacji to obecnie najbardziej popularny dział bioetyki. Dynamiczny
rozwój nauk biomedycznych coraz częściej ingeruje również i w tę dziedzinę ludzkiego
życia. Ten stan rzeczy rodzi wiele kontrowersji natury etycznej. Tłumaczy to fenomen zainteresowania etyków tego typu problematyką. Zagadnieniami tymi zajmują
się zresztą nie tylko etycy. Należy tu wymienić także prawników, lekarzy, teologów
i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych. Bioetyka jest albowiem nauką multi­
dyscyplinarną. Jako przykład takiego uprawiania bioetyki należy przywołać osobę
Profesora Romana A. Tokarczyka.1 Wspomniany uczony umiejętnie łączy dorobek
prawa z filozofią i etyką w ramach własnej dyscypliny – biojurysprudencji, powiązanej
z bioprawem.2 Obecnie związki bioetyki z prawem są coraz bardziej ścisłe. Wynika to
z wagi problemów bioetycznych. Muszą być one ujęte nie tylko w normy o charakterze
moralnym, ale i prawnym. Tylko takie podejście może zagwarantować ludzkości odpowiedni poziom bezpieczeństwa.
Oprócz tradycyjnych problemów etycznych związanych w jakiejś mierze z etyką
ludzkiej prokreacji (jak aborcja, czy niektóre problemy etyki seksualnej) – dochodzą
nowe. Dotyczą one zwłaszcza ingerencji w same podstawy procesu przekazywania
i rozwoju ludzkiego życia. Można tu na przykład wymienić zapłodnienie pozaustrojowe (IVF).3 Pozostawione po zabiegu zapłodnienia in vitro nadliczbowe embriony
znacznie skomplikowały ocenę moralną tego typu zabiegów, niż miało to miejsce
w przypadku sztucznego unasiennienia. Najwięcej jednak kontrowersji etyczno-prawnych budzą powszechnie techniki z pogranicza eugeniki, inżynierii genetycznej
i medycyny (jak chociażby klonowanie). Stanowią one efekt technicznych możliwości,
jakie daje rozwój biomedycyny molekularnej i komórkowej. Wiele z nich ocenianych
jest jako szczególnie niebezpieczne dla zdrowia, życia i godności człowieka.
1
Por. M. Ciszek, Tokarczyk Roman Andrzej (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red.
M. Ciszka, Warszawa 2008, s. 266.
2
Zob. R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci: podstawy biojurysprudencji, Kraków 2002.
3
Zapłodnienie pozaustrojowe oceniane jest jako moralnie niegodziwe głównie z perspektywy etyki
neotomis­tycznej. Etycy niezależni i utylitaryści na ogół nie podzielają takiej opinii w stosunku do tej metody (jak
i innych odmian) sztucznej prokreacji.
171
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
172
W niniejszym opracowaniu skoncentrowano się na wybranych, najnowszych prob­
lemach bioetycznych z dziedziny ludzkiej prokreacji. Przedstawiono:
ŠŠ eugenikę negatywną i pozytywną wspartą na osiągnięciach inżynierii genetycznej;
ŠŠ przewidywany rozwój sztucznej prokreacji (eugeniki) wspartej na możliwoś­
ciach biologii molekularnej i komórkowej;
ŠŠ klonowanie reprodukcyjne człowieka.
Bioetykę w niniejszym opracowaniu pojmuje się zatem w aspekcie zawężonym
tylko do kwestii z zakresu biomedycyny.4 Oceny wyżej wymienionych problemów
dokonano z pozycji dwóch najbardziej popularnych obecnie nurtów bioetycznych –
utylitaryzmu (zwłaszcza w ujęciu Petera Singera) i nawiązującego do neotomizmu –
chrześcijańskiego personalizmu. Odniesiono się również do niektórych ocen formułowanych przez tzw. etyków niezależnych.
W niniejszej pracy ma się również świadomość, że nie tylko bioetyka, ale także
prawo (bioprawo) powinno chronić obywateli przed zagrożeniami w aspekcie dynamicznego rozwoju biomedycyny.5 Tylko wtedy będzie można zagwarantować obywatelom odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Stan wolny od zagrożeń w obszarze
biomedycyny będzie nazywany (specjalnie utworzonym na potrzeby pracy) terminem
– „biobezpieczeństwo”.
1. BIOETYKA A BIOPRAWO I BIOBEZPIECZEŃSTWO
Nie zagłębiając się w szczegóły z zakresu genezy bioetyki i jej różnych definicji, należy orzec, iż jest ona wyspecjalizowaną częścią etyki szczegółowej, formułującą oceny
i normy moralne wobec sztucznych (biomedycznych) ingerencji w (biologiczne) życie
ludzkie6. Dosłowne tłumaczenie terminu „bioetyka”7 (gr. bios = życie + gr. ethos =
obyczaj, zwyczaj) oznacza „etykę życia” ujmowaną (w niniejszym opracowaniu) jako
etykę medyczną, zwłaszcza zaś jako etykę biomedyczną.8
4
Termin „bioetyka” rozumiany w aspekcie węższym to etyka medyczna tudzież etyka biomedyczna (tzw.
bioetyka czerwona). Natomiast w ujęciu szerszym zakres semantyczny tego pojęcia oprócz problemów moralnych medycyny, obejmuje również zagadnienia z zakresu etyki ochrony środowiska naturalnego (tzw. bioetyka
zielona).
5
Większość treści zawartych w niniejszym opracowaniu stanowi skróconą wersję niektórych problemów
przedstawionych w następującej monografii: M. Ciszek, Bezpieczeństwo i prawa człowieka w dziedzinie etycznych
problemów ludzkiej prokreacji: studium bioetyczno-prawne, Toruń 2011. Do niniejszego tekstu wprowadzono jednak nowe treści związane z terminami: „bioetyka”, „biojurysprudencja” i „biobezpieczeństwo”. Uzupełniono także
refleksje związane z analizą: klasycznej etyki utylitarystycznej i jej nowej wersji reprezentowanej przez Petera
Singera.
6
Por. T. Brzeziński, Bioetyka (hasło), [w:] Słownik..., s. 31. Użyta tutaj definicja bioetyki ma charakter węższy odniesiony tylko do etyki medycznej mającej na uwadze dobro człowieka (pacjenta). Szeroka definicja bioetyki uwzględniająca nie tylko aspekt medyczny, ale i kwestie z zakresu ochrony środowiska przyrodniczego
brzmiałaby nieco inaczej. W takim ujęciu bioetyka to wyspecjalizowana część etyki szczegółowej, formułująca
oceny i normy moralne wobec sztucznych ingerencji w naturalne (biologiczne) procesy życia (por. R. A. Tokarczyk, Bioprawo (hasło), [w:] Słownik..., s. 34.).
7
Termin „bioetyka” sformułował i wprowadził do języka naukowego w 1970 r. Van Rensselaer Potter
(1911–2001) – amerykański biochemik i onkolog pracujący w University of Visconsin w Madison (USA).
8
Obecnie w literaturze coraz częściej mówi się o etyce biomedycznej, niż medycznej. W ten sposób pragnie
się podkreślić, iż etyka biomedyczna oprócz tradycyjnych problemów moralnych z zakresu medycyny obejmuje
również te wynikające z rozwoju biologii i biotechnologii i ich fuzji z naukami medycznymi (por. M. Grzymkowska, Standardy bioetyczne w prawie europejskim, Warszawa 2009, s. 15–37). Jednak nie brakuje też autorów
utożsamiających oba pojęcia – „etyka medyczna” i „etyka biomedyczna”, ewentualnie traktujących je jako terminy
bliskoznaczne (por. J. Jaroń, Bioetyka: wybrane zagadnienia, Warszawa 1999; W. Słomski, Bioetyka: zagadnienia
wybrane, Warszawa 2007, s. 35). Takie ujęcie jest także poprawne. Medycyna albowiem jest nierozerwalnie związana z biologią i innymi naukami pokrewnymi.
9
J. Jaroń, op. cit., s. 9.
10
M. Grzymkowska, op. cit., s. 11.
11
R. A. Tokarczyk, Bioprawo..., s. 34.
12
R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja (hasło), [w:] Słownik..., s. 32.
Biojurysprudencja
Przedmiot bioetyki ujmowanej w aspekcie stricte medycznym podejmuje m.in.
problematykę: ochrony ludzkiego zdrowia biopsychicznego, inżynierii genetycznej
(tudzież biotechnologii), poradnictwa i terapii genetycznej, eksperymentów medycznych, tanatologii (nauki zajmującej się ludzką śmiercią), eugeniki, transplantologii,
aborcji, kary śmierci, eutanazji, problemów ludzi starych i niepełnosprawnych, sztucznych metod prokreacji, klonowania itp. Można stwierdzić, iż bioetyka zajmuje się różnymi przejawami ludzkiego życia, począwszy od samego początku, poprzez jego osobnicze trwanie, aż po śmierć. Naturalnie rozwój nauki powoduje, iż przedmiot bioetyki
cały czas powiększa swój zakres badań9. Obecnie największej wagi nabierają moralne
problemy medycyny w kontekście rozwoju i zastosowań biologii człowieka, czyli biomedycyny.
Z perspektywy nauk medycznych i przyrodniczych – „biomedycynę” można
zdefiniować jako młodą, wielodyscyplinarną dziedzinę naukowo-praktyczną łączącą wiedzę i metody z zakresu medycyny, biologii molekularnej i komórkowej, i jej
zastosowaniami wobec człowieka. Obecnie doszło do fuzji pomiędzy biomedycyną
a biotechnologią korzystającą z technik inżynierii genetycznej. Należy jednak zastrzec,
iż „biotechnologia” jest pojęciem znacznie szerszym. Dotyczy ono wszelkich manipulacji genetycznych na żywych organizmach (nie tylko ludzkich), w celu uzyskania
określonych korzyści10.
Nietrudno zauważyć, iż problemy bioetyczne to nie tylko domena etyki. Doniosłość tej problematyki, która dotyczy przecież takich fundamentalnych wartości, jak
zdrowie i życie człowieka, z konieczności musi być unormowana również w aspekcie
prawnym. W taki sposób powstało bioprawo. Zdaniem Romana A. Tokarczyka termin
ten „określa granice swojego przedmiotu zakresami ochrony prawnej życia człowieka
i życia przyrody, zagrożonego sztuczną ingerencją nauki, techniki i medycyny w naturalne procesy życia. Już obecnie istnieje zadanie ujęcia w sposób całościowy, jednolity
i spójny wszystkich norm prawnych dotyczących ochrony życia, wynikającej ze sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, rozproszonych w wielu różnych gałęziach
prawa krajowego i prawa międzynarodowego”.11 Pomóc tu może stworzona przez profesora Tokarczyka subdyscyplina prawna – biojurysprudencja. Przypomnijmy, iż jej
przedmiot badań obejmuje te aspekty biotechnologii, biotechniki i biomedycyny, które „dotycząc życia człowieka i życia przyrody, wymagają regulacji przy pomocy prawa
– bioprawa, opartej na porównawczej znajomości norm religijnych i norm moralnych
różnych kultur świata, w celu ich ochrony przed ryzykownymi eksperymentami i niepewnymi, nieprzewidywalnymi jeszcze skutkami”.12
173
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
174
Na podstawie powyższych ustaleń należy przyjąć, iż normy bioetyczno-prawne
chronią również bezpieczeństwo człowieka (dobro człowieka) przed zagrożeniami
wynikającymi z rozwoju biomedycyny. Ów pożądany stan braku zagrożeń ze strony
dynamicznie rozwijającej się biomedycyny oraz innych dziedzin nauki i techniki można byłoby określić nazwą „biobezpieczeństwo”. Warto doprecyzować ten termin.
Zdaniem autora niniejszego opracowania „biobezpieczeństwo” to pojęcie oznaczające brak zagrożeń wynikających ze sztucznych ingerencji w naturalne (biologiczne)
procesy życia, a także poczucie takiego stanu13. Tak pojmowane biobezpieczeństwo
stanowi nie tylko potrzebę ludzką (tudzież organizmów żywych14), ale i całych grup
społecznych, społeczeństwa, narodu, a także państwa, czy organizacji międzynarodowych. Stanowi zatem jeden z ważnych mierników ich przetrwania i rozwoju.15 Biobezpieczeństwo dotyczy albowiem dwóch podstawowych wymiarów. Daje gwarancje nienaruszalnego przetrwania danego podmiotu (np. osobnika, społeczeństwa, państwa)
oraz stanowi swobody jego rozwoju.16 Brak zaspokojenia tej potrzeby wyrządza szkodę
określonemu podmiotowi destabilizując jego tożsamość i funkcjonowanie.17 Zapewnienie odpowiedniego poziomu biobezpieczeństwa stanowi przedmiot zainteresowania bioprawa i polityki państwa. Natomiast ocena kwestii etycznych związanych z tym
zagadnieniem jest domeną bioetyki (w przypadku zagrożeń ze strony biomedycyny)
tudzież etyki środowiskowej (w kontekście zagrożeń dla ochrony środowiska przyrodniczego).
Wielu prawników i etyków jest zdania, iż obecnie szczególnej wagi nabrały zagrożenia dotyczące ingerencji biotechniki w obszar ludzkiej prokreacji. Natomiast medycy i biotechnolodzy zwracają uwagę, iż rozwój badań w tej dziedzinie może przynieść
też bardzo dużo korzyści, z których nie należy zbyt pochopnie rezygnować.
2. BIOETYKA PROKREACJI – NADZIEJE I ZAGROŻENIA DLA LUDZKIEGO
BEZPIECZEŃSTWA (BIOBEZPIECZEŃSTWA)
W opinii znawcy przedmiotu profesora Tadeusza Brzezińskiego, główne zagadnienia ludzkiej prokreacji w ujęciu bioetyki dotyczą następujących problemów:
ŠŠ przemian obyczajowych w odniesieniu do życia seksualnego;
ŠŠ zapobiegania ciąży (antykoncepcji);
ŠŠ sterylizacji;
ŠŠ losów dziecka niechcianego;
ŠŠ aborcji;
Por. idem, Bioprawo..., s. 34.
Być może nie wszystkie organizmy żywe (tak jak przedstawiciele gatunku homo sapiens) są w stanie odczuwać tego typu potrzebę (np. ze względu na niski stopień rozwoju ich świadomości). Nie ulega jednak wątpliwości,
iż główne zagrożenia dla przetrwania ludzkiego gatunku dotyczą również innych organizmów zamieszkujących
biosferę.
15
Por. J. Kunikowski, Bezpieczeństwo (hasło), [w:] idem, Słownik podstawowych terminów wiedzy i edukacji
do bezpieczeństwa, Siedlce 2005, s. 12.
16
Por. J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 18–20.
17
Por. R. Zięba, Bezpieczeństwo a terroryzm – aspekty teoretyczne, [w:] Terroryzm globalne wyzwanie, pod
red. K. Kowalczyka i W. Wróblewskiego, Toruń 2006, s. 29.
13
14
18
19
T. Brzeziński, Etyka lekarska, Warszawa 2002, s. 145-177.
W. Tulibacki, Bioetyka – przegląd problemów, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo” 1995, nr 1, s. 157.
Biojurysprudencja
ŠŠ sztucznej inseminacji;
ŠŠ zapłodnienia pozaustrojowego;
ŠŠ instytucji matki zastępczej;
ŠŠ diagnostyki prenatalnej;
ŠŠ odchylenia od normy współżycia seksualnego (np. homoseksualizm).18
Problematyka ludzkiej prokreacji, zdaniem profesora Witolda Tulibackiego, to
największy obecnie tematyczny obszar bioetyki.19 Taki stan rzeczy nie powinien nikogo dziwić. Zagadnienia związane z tą dziedziną działań od dawna podejmowane
były w ramach refleksji etycznej. Za przykład można podać dla wielu filozofów fundamentalny problem etyki, jakim jest aborcja. Przekracza on ramy zarezerwowane tylko
dla etyki życia seksualnego. Różne zagadnienia dotyczące etyki seksualnej znane były
już przed powstaniem bioetyki. Obecnie oprócz tradycyjnych problemów związanych
mniej lub bardziej z etyką ludzkiej prokreacji – dochodzą nowe. Ich ciężar gatunkowy jest bardzo duży. Można zaryzykować stwierdzenie, iż stanowią one najbardziej
doniosły dział współczesnej bioetyki. Wynika to z faktu, iż dotyczą one sztucznych
ingerencji w sam fundament procesu przekazywania i rozwoju życia. Za taki problem
można uznać zapłodnienie pozaustrojowe (IVF). W porównaniu do „tradycyjnych”
metod zapłodnienia medycznie wspomaganego (sztucznego unasiennienia), wprowadziło ono nowe dylematy etyczne. Dotyczą one nadliczbowych embrionów pozostałych po zabiegu zapłodnienia in vitro. W opinii etyków konserwatywnych rozwój
zapłodnienia pozaustrojowego umożliwił rozwój badań związanych z klonowaniem
człowieka. Najwięcej zastrzeżeń etyczno-prawnych budzą właśnie metody sztucznej
prokreacji wspartej na osiągnięciach współczesnej medycyny i biotechnologii. Są one
efektem rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej. Być może okażą się one
w przyszłości nową formą eugeniki.
Wymienionej powyżej problemy rodzą nie tylko dylematy moralne. Wiele z nich
może okazać się bardzo groźnych dla zdrowia i życia człowieka. Dlatego też pojawia się
coraz więcej inicjatyw mających na celu ustanowienie pewnych standardów prawnych
w tej dziedzinie. Po to by chronić ludzkie dobro. Medycy zwracają uwagę, iż rozwój
badań w tym obszarze jest nie do zatrzymania. Może albowiem przynieść bardzo dużo
pożytku.
W przypadku człowieka spodziewane korzyści z zastosowań biotechnologii dotyczą terapii wielu chorób. Rozwój biotechniki może na przykład pomóc w leczeniu niepłodności. W literaturze medycznej zwraca się uwagę, iż klonowanie embrionów ludzkich pozwoliłoby wytworzyć odpowiednie i identyczne pod względem genetycznym
tkanki, prowadząc do rewolucji w dziedzinie transplantologii. Natomiast manipulacje
genetyczne w obrębie komórki pozwoliłyby w przyszłości na rozwój terapii genowej.
Biotechnologia może zatem przyczynić się do wyeliminowania wielu biozagrożeń, takich jak wspomniane schorzenia.
Podsumowując, rozwój biomedycyny w obszarze ludzkiej prokreacji jest zjawis­
kiem bardzo skomplikowanym. Oprócz medycznej oceny rozwoju tego typu terapii
i technologii, istnieje jednak inny rodzaj oceny – oceny moralnej. Ocena etyczna po-
175
szczególnych problemów i norm z dziedziny bioetyki prokreacji nie jest jednak jednolita. W dużej mierze zależy ona od zaaprobowanego kierunku etycznego.
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
3. PODSTAWOWE NURTY UZASADNIANIA NORM BIOETYCZNYCH
W opinii ks. profesora Wojciecha Bołoza uzasadnianie norm moralnych w bioetyce jest zadaniem pierwszoplanowym. Trzeba albowiem uzasadnić racje, które przemawiają na korzyść przestrzegania konkretnych reguł postępowania. Niewątpliwie
w bioetyce nadrzędną wartością i normą powinno być życie i zdrowie człowieka. W
polskiej literaturze przedmiotu nawiązuje się zwłaszcza do trzech sposobów uzasadniania norm bioetycznych:
ŠŠ autorytetu Boga (etyki religijne);
ŠŠ godności człowieka (personalizm);
ŠŠ utylitaryzmu etycznego.20
Z pośród wyżej wymienionych sposobów uzasadniania norm bioetycznych, na
uwagę zasługuje zwłaszcza personalizm i utylitaryzm. Do nich najchętniej odwołują
się obecnie filozofowie. Autorytet Boga nie jest albowiem nurtem należącym etyki filozoficznej, lecz do teologii moralnej i doktryny religijnej. Wskazania etyki religijnej są pomocne w bioetyce, ale mają wartość przede wszystkim dla osób wierzących. Mogą się
one okazać nie do przyjęcia z perspektywy odmiennych tradycji, czy światopoglądów.
3.1. Uzasadnienie personalistyczne
Personalizm nie jest jednolitym kierunkiem filozoficznym. W zasadzie można mówić o wielu stanowiskach składających się na ten rozległy nurt. W niniejszym opracowaniu odwołano się do głównych założeń personalizmu nawiązującego do tradycji
arystotelesowsko-tomistycznej (neotomistycznej).
Etyka personalistyczna podkreśla, iż każdy człowiek jest osobą (łac. persona),
której przysługuje specyficzna własność – godność. Godność jest, więc w tym nurcie
etycznym uznana za wartość autoteliczną (nadrzędną). Z tego powodu powinniśmy
dążyć do pełnego urzeczywistnienia ludzkiej godności i przyczyniać się do jej uznawania i zachowywania w drugim człowieku. Ten nasz akt afirmacji godności osobowej
utożsamiany jest w personalizmie z miłością, która stanowić powinna główną intencję
naszych działań.21
Personaliści są zdania, iż osoba jest podmiotem, posiadającym własną tożsamość
i wartość niezależną od relacji do kogoś innego, lecz tylko ze względu na siebie. Osoba
stanowi również indywiduum niepowtarzalne. Jest ona również bytem rozumnym,
albowiem jej istota jest duchowa. „Rozumność” w takim ujęciu oznacza wszystkie
wyższe zdolności właściwe człowiekowi, jak: inteligencja, zdolność do miłości, uczuć,
rozróżniania dobra od zła, religijność itp. To wszystko powoduje, iż osobę należy
20
176
21
W. Bołoz, Życie w ludzkich rękach: podstawowe zagadnienia bioetyczne, Warszawa 1997, s.34-49.
K. Szewczyk, Etyka i deontologia lekarska, Kraków 1994, s. 230.
R. L. Lucas, Bioetyka dla każdego, przekład A. Wojnowski, Częstochowa 2005, s. 19–22.
A. Szostek, Pogadanki z etyki, Częstochowa 1998, s. 94.
24
R. L. Lucas, op. cit., s. 17–18.
25
T. Biesaga, Antropologiczny status embrionu ludzkiego, [w:] Podstawy i zastosowania bioetyki, pod red.
T. Biesagi, Kraków 2001, s. 109–110.
26
Por. R. L. Lucas, op. cit., s. 20–22.
27
J. Hartman, Bioetyka dla lekarzy, Warszawa 2009, s. 144.
Biojurysprudencja
uznać za byt najdoskonalszy ze wszystkich istniejących. Dlatego należy ją szanować
i zabiegać o jej dobro.22
Sedno etyki personalistycznej można wyartykułować w zdaniu: człowieka należy
traktować jako dobro samo w sobie, nigdy instrumentalnie. Dobro człowieka stanowi,
więc normę moralną w tym kierunku etycznym. Wyraża się ono w stwierdzeniu, iż
tylko takie czyny posiadają moralną wartość, które stanowią akt afirmacji osoby dla
niej samej.23 Powodzenie człowieka powinno, zatem stanowić cel ludzkich działań,
a nie środek doń prowadzący.
Te główne zasady etyki personalistycznej wyrastają z klasycznej, arystotelesowsko-tomistycznej koncepcji człowieka, zakładającej, że materialne ciało (organizm biologiczny) i niematerialna (duchowa) rozumna dusza konstytuują osobę ludzką, która
stanowi monolit (substancję). Te dwa elementy nie mogą istnieć oddzielnie, ponieważ
składają się na istotę żyjącego człowieka, który jest specyficznym i indywidualnym
bytem psychofizycznym (integrującym w jedność sferę fizyczną, psychiczną oraz duchową).24
Przedstawiciele bioetyki personalistycznej uważają, iż analizując byt ludzki należy
przyjąć, iż jego przejawy są wtórne w stosunku do jego istnienia i jego natury. Podobnie opisując życie ludzkie, nie mówimy o życiu biologicznym czy psychicznym, lecz
o istnieniu całego człowieka.25 Dokonując etycznej oceny zabiegów na człowieku należy wziąć pod uwagę tę prawidłowość, iż godność przysługuje każdemu z osobna bez
względu na jego kondycję psychofizyczną.
Z tego powodu należy uznać wartość ludzkiego życia od samego początku, tj. od
zapłodnienia, ponieważ już zarodek posiada ludzką naturę, z której w przyszłości rozwiną się istniejące już osobowe właściwości, takie jak świadomość, inteligencja itp.
Właściwości charakterystyczne dla osoby nie muszą przejawiać się w postaci zaktualizowanej, wystarczy, że istnieją jako zasadnicze zdolności zakodowane w naturze każdego z nas. Osobowość, bowiem nie jest tożsama z osobą, która należy do porządku
ontycznego, lecz wyraża tylko jej właściwości. Dlatego za osoby należy uznać nie tylko
w pełni dojrzałych i prawidłowo rozwiniętych ludzi, ale również tych upośledzonych,
czy nienarodzonych (embriony, płody). Podobnie wartość życia ludzi starych i zniedołężniałych nie zmniejsza się, pomimo, iż z wiekiem tracą sprawność intelektualną
i fizyczną, człowiek, bowiem na różnych etapach rozwoju swojego życia zachowuję tę
samą, specyficzną tylko dla siebie tożsamość.26
Obecnie do tak pojmowanego personalizmu odwołują się zwolennicy filozofii klasycznej. Jednak jak zauważył profesor Jan Hartman wystarczy jednak nie podzielać
przekonań metafizycznych tradycji arystotelesowsko-tomistycznej i wtedy pewność,
co do określonych ocen na gruncie bioetyki, ustępuje poczuciu niepewności.27 Istnieje
też zarzut natury metodologicznej wobec tego kierunku etycznego. Zwrócił na to uwa22
23
177
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
gę profesor Kazimierz Szewczyk. Etyka personalistyczna wymagając od człowieka, aby
dążył do tego, co już posiada jako swoją naturalną własność, przestaje być systemem
etycznym. Przekształca się albowiem w antropologię filozoficzną, a więc teorię o istocie i własnościach człowieka.28
Przedstawiciele personalizmu muszą też uważać, aby nie popełnić błędu zbyt daleko idącego optymizmu w ocenie ludzkiej natury. Nie należy, bowiem zapominać
o negatywnych stronach człowieka, które niechlubnie zapisały się w historii ludzkiego
rodzaju. Realizm wymaga, aby wziąć pod uwagę również te gorsze skłonności, jakie
tkwią w ludzkiej naturze.29
Bioetykę personalistyczną należy uznać za kierunek opozycyjny względem utylitaryzmu. W przeciwieństwie do personalizmu, ten kierunek etyczny nie ma charakteru
metafizycznego. Poniżej przybliżono jego podstawowe założenia.
178
3.2. Uzasadnienie utylitarystyczne
Jedną z bardziej popularnych teorii etycznych, do której nawiązują zwłaszcza etycy
zagraniczni jest utylitaryzm (ang. utilitarianism, łac. utilitas – korzyść, pożytek, wygoda). Najwybitniejszymi przedstawicielami tej teorii etycznej byli brytyjscy filozofowie:
Jeremy Bentham (1748–1832) i John Stuart Mill (1806–1873).30
Utylitaryzm w swej klasycznej wersji, można sprowadzić do naczelnej zasady uży­
teczności (łac. uti – używać, utilis – użyteczny). Reguła ta stanowi kryterium moralnej oceny czynów. W koncepcji J. S. Milla tylko takie ludzkie działania można uznać
za słuszne, które są użyteczne w powiększeniu sumy szczęścia (przyjemności) jak
największej liczby osób, w przypadku gdyby nie było to możliwe, należy za moralnie
słuszne uznać takie działania, które prowadzą do zmniejszenia cierpienia (przykrości)
ogółu (wyboru mniejszego zła)31. Zgodnie zasadą użyteczności wartość moralna czynu nie tkwi w nim samym, ani w intencjach towarzyszących ludzkiemu działaniu, lecz
jedynie w jego przewidywanych skutkach dla społeczeństwa. W takim ujęciu dobro
i zło mają charakter względny, ponieważ są one uzależnione od konkretnej sytuacji,
w której np. kłamstwo może przyczynić się do ludzkiego szczęścia, zaś usunięcie ciąży
czy eutanazja mogą okazać się przysłowiowym mniejszym złem dla zaangażowanych
stron (np. dla członków rodziny). Dla etycznego absolutysty zabójstwo zawsze będzie
moralnym złem, dla utylitarysty zaś w przypadku, gdyby czyn taki mógł pomnożyć
sumę szczęścia jak największej liczby ludzi – czymś dobrym. Takie założenie implikuje
Milla do przyjęcia tzw. zasady normy negatywnej, według, której ponosimy odpowiedzialność moralną również za to czego nie czynimy, w przypadku, gdyby nasze
zaniechanie mogło przynieść negatywny skutek.32
K. Szewczyk, Etyka..., s. 230–231.
Por. W. Bołoz, op. cit., s. 45–46.
30
W tej części opracowania, w której referuje się podstawowe założenia utylitaryzmu, autor nawiązuje do
poglądów J. S. Milla.
31
Zob. J. S. Mill, O zasadzie użyteczności, przekład F. Mierzejewski, [w:] J. S. Mill, O wolności. O zasadzie
użyteczności, przekład A. Kurlandzka, F. Mierzejewski, Warszawa 2003, s. 185.
32
K. Szewczyk, Etyka..., s. 246–247; K. Szewczyk, Dobro, zło i medycyna: filozoficzne podstawy bioetyki kulturowej, Warszawa–Łódź 2001, s. 157.
28
29
Zob. J. S. Mill, O zasadzie..., s. 185.
J. Bentham natomiast zasadę użyteczności pojmował egoistycznie uznając za moralnie dobre te ludzkie
działania, które przynoszę szczęście jednostce, w przeciwieństwie do tych – zasługujących na potępienie – które
przyczyniają się do jej nieszczęścia. Natomiast J. S. Mill zmodyfikował tę regułę nadając jej wymiar społeczny
(J. Galarowicz, Na ścieżkach prawdy: wprowadzenie do filozofii, Kraków 1992, s. 606).
35
Z. Wendland, Zarys historii filozofii: od szkoły jońskiej do Poppera, Warszawa 1999, s. 136.
36
T. L. Beauchamp, J. F. Childress, Zasady etyki medycznej, przekład W. Jacórzyński, Warszawa 1996, s. 65.
37
R. Gillon, Etyka lekarska: problemy filozoficzne, przekład A. Alichniewicz i A. Szczęsna, Warszawa 1997,
s. 33–34.
Biojurysprudencja
Analizując utylitaryzm etyczny należy mieć na uwadze fakt, iż zarówno Bentham
jak i Mill byli przedstawicielami tzw. utylitaryzmu hedonistycznego (gr. hedone –
przyjemność, rozkosz). Uważali, bowiem, iż doświadczenie wskazuje, że ludzie dążą
do osiągnięcia szczęścia polegającego na doznawaniu przyjemności i unikaniu cierpienia. W utylitaryzmie zresztą brakuje rozróżnienia między dobrem, szczęściem, przyjemnością czy złem i cierpieniem, gdyż terminy te traktuje się jako synonimy. Jak to
wyraził Mill „szczęściem nazywa ta nauka [tj. utylitaryzm] przyjemność i niebytność
cierpienia; przez nieszczęście rozumie cierpienie i niebytność przyjemności”.33 Warto
jednak nadmienić, iż J. S. Mill przyjemność pojmował hierarchicznie. Najniżej oceniał
przyjemności biologiczne. Przyjemności o charakterze psychicznym cenił wyżej. Natomiast za przyjemność najwyższą uznawał szczęście powszechne.
Rzutuje to również na rozumienie zasady użyteczności, która dla zwolenników
utylitaryzmu (nawiązujących do koncepcji J. S. Milla) posiada wymiar społeczny, a nie
indywidualny.34 Nie mają oni na uwadze dobra jednostki, lecz największą ilość szczęścia (przyjemności) dla największej liczby istot. Należy podejmować tylko te czyny,
których konsekwencje w danej sytuacji są użyteczne w pomnażaniu sumy szczęścia
większości ludzi, przy zachowaniu założenia, iż szczęście jest możliwe do osiągnięcia
każdemu człowiekowi z osobna.35 Utylitaryzm rezygnuje więc z absolutnego ustalenia
moralnej słuszności i prawdziwości naszych czynów, lecz w sytuacji, która rodzi moralne wątpliwości, stara się znaleźć takie rozwiązanie, które zainteresowanym stronom
może przysporzyć jak najwięcej pożytku (lub zmniejszyć moralne „szkody”).
Nie brakuje etyków, którzy podkreślają pozytywne aspekty utylitaryzmu w bioetyce. W ich opinii dużą zaletą utylitaryzmu jest fakt, iż odwołuje się w programach
polityki społecznej do zasady użyteczności. Postulaty obiektywnego ustalania ludzkich
interesów i bezstronnego wyboru takich rozwiązań, które będą pomnażały dobre konsekwencje dla wszystkich zainteresowanych stron są wiarygodną podstawą dla skutecznej i sprawiedliwej polityki społecznej. W wielu sytuacjach prowadzi to bowiem
do powiększania społecznego dobra. Z tego powodu nie można ignorować do końca
teorii, które biorą pod uwagę konsekwencje naszych działań.36
Z drugiej strony utylitaryzm ma bardzo wiele słabych punktów w swojej teorii, co
w opinii wielu etyków dyskredytuje ów nurt. Warto wymienić najważniejsze kwestie
problematyczne. Podstawowe założenia utylitaryzmu, są nieostre, jak bowiem należy rozumieć stwierdzenie: „największa ilość przyjemności (szczęścia) dla największej liczby istot”. Czy należy dążyć do powiększania całkowitego szczęścia, jej średniej, a może jeszcze czegoś innego? W jaki sposób można dokonać pomiaru szczęścia
ewentualnie cierpienia?37
33
34
179
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
180
Profesor Alasdair MacIntyre zwrócił uwagę, iż co do sposobu określenia największego szczęścia dla jak największej liczby ludzi istnieją nie tylko trudności natury teoretycznej, ale i praktycznej. Jest to spowodowane tym, iż „pojęcie największego szczęścia największej liczby ludzi stosować można w sposób moralnie uprawniony tylko
w społeczeństwie, w którym obowiązują także nieutylitarystyczne normy przyzwoitego postępowania. Pojęcie szczęścia publicznego ma oczywiste prawomocne zastosowanie w społeczeństwie, w którym panuje zgoda co do tego, że szczęście publiczne
składa się z większej liczby lepszych szpitali i szkół; jakie jednak zastosowanie może
ono mieć w społeczeństwie, w którym szczęście publiczne polega na masowym mordowaniu Żydów? Jeżeli w społeczeństwie dwunastu ludzi dziesięciu to sadyści, którzy
czerpią wielką przyjemność z poddawania torturom dwóch pozostałych, to czy zasada
użyteczności zaleca, aby tych dwóch poddać torturom? Nic nie jest bardziej odległe
od myśli Benthama i Milla. Ale ukazuje to jeszcze dobitniej, że nie są oni konsekwentnymi utylitarystami i że odwołują się implicite do innych norm, którymi posługują się
w niejawny sposób, aby zdefiniować największe szczęście”.38
Obecnie najbardziej popularną wersją utylitaryzmu etycznego rozpatrywanego
w aspekcie bioetycznym jest teoria zaproponowana przez Petera Singera.
Australijski profesor filozofii Peter Singer jest utylitarystą, swoje poglądy wyłożył
w dziele Etyka praktyczna.39 Wartością autoteliczną w jego systemie jest reguła rów­
nego traktowania (egalitaryzmu) wszystkich istot żywych zdolnych do odczuwania
oraz posiadających świadomość.40 Uważa przy tym, iż naturalna troska o własną korzyść musi zostać rozszerzona na interesy innych. Takie podejście prowadzi go w konsekwencji do sytuacji, w której wyżej stawia interesy ludzi niż zwierząt, a następnie
interesy odczuwających zwierząt41 wyżej od interesów głęboko upośledzonych płodów, noworodków lub ludzi trwale pozbawionych świadomości. Odrzuca, więc nieprzekraczalną granicę między ludźmi i zwierzętami. W ten sposób uzasadnia również
wyżej prawa ludzi zdolnych do samoświadomości, tj. osób, od istot, które tej cechy
są pozbawione.42 Oprócz świadomości Singer wymienia również inne ważne cechy
konstytuujące osobę, takie jak: autonomia, zdolność do myślenia i nawiązywania kontaktów fizycznych oraz interpersonalnych, świadomą wolę trwania życia i zdolność
cieszenia się przeżyciami.
Wychodząc z takich założeń, ten kontrowersyjny etyk stwierdza, że nie każde życie
jest święte, gdyż w jego koncepcji nie stanowi ono wartości obiektywnej. Uważa, iż
wartość ludzkiego życia jest kategorią instrumentalną i można je rozpatrywać jedynie
z punktu widzenia jego jakości. Wyrażając to inaczej życie stanowi wartość tylko ze
względu na istoty czujące i posiadające świadomość. Ponieważ takich cech nie posiadają ludzie w stanach terminalnych czy embriony, dlatego też przerwanie ich życia
38
A. MacIntyre, Krótka historia etyki: filozofia moralności od czasów Homera do XX wieku, przekład
A. Chmielewski, Warszawa 2000, s. 299–300.
39
Zob. P. Singer, Practical Ethics, Cambridge University Press 1990.
40
P. Aszyk, Konflikty moralne a etyka, Kraków 1998, s. 28–30.
41
Por. P. Singer, Zwierzęta i ludzie jako istoty równe sobie, „Etyka”, t. 18, Warszawa 1980, s. 49–61; idem,
Wyzwolenie zwierząt, przekład A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004.
42
A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Posłowie, [w:] P. Singer, O życiu i śmierci: upadek etyki tradycyjnej, przekład
A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 1997, s. 265–275.
P. Singer, O życiu..., s. 208.
Por. M. Ciszek, Petera Singera relatywistyczna koncepcja bioetyki jako krytyka etyki tradycyjnej, „Filozofia
Nauki” 2003, nr 3–4 (43–44), s. 116.
45
Nie każde życie jest święte (wywiad z P. Singerem), „Forum”, 3 XII 2001, nr 50, s. 9–10.
Biojurysprudencja
nie jest czymś niemoralnym, no chyba, że stanowi ono wartość np. dla najbliższych
członków rodziny.43
Podsumowując poglądy Petera Singera, należy stwierdzić, iż nie uznaje on wszystkich istot ludzkich (ludzi) za osoby. Jest to stanowisko odmienne od personalizmu
etycznego, który przyjmował, iż każdy człowiek (istota ludzka) bez wyjątku jest osobą.
W stanowisku P. Singera płód czy człowiek w stanie terminalnym nie jest osobą – choć
jest istotą ludzką (człowiekiem). Nie posiada albowiem ważnych cech, które – w jego
opinii – konstytuują osobę. Co za tym następuje, istota taka nie ma również interesów,
które mogłyby kształtować jakość jej życia. Interesy albowiem może mieć jedynie osoba. W przypadku, gdy ciężarna kobieta chce usunąć ciążę, to może to uczynić. Jej czyn
nie jest niemoralny. Płód albowiem jako byt nieosobowy nie ma interesów. Życie jego
pozbawione jest jakości. Powinien być zatem brany pod uwagę jedynie interes matki
(czyli jej decyzja o poddaniu się aborcji, która ma wpływ na jakość jej życia). Matka
albowiem w przeciwieństwie do płodu jest osobą. W takim ujęciu w ogóle nie ma
kolizji sprzecznych interesów. Singer uważa bowiem, iż płód interesów po prostu nie
ma, pozostaje jedynie interes matki. Podobnie należy postępować w sytuacji chorych
w stanach terminalnych. Pacjent na trwale pozbawiony świadomości nie ma interesów
ani jakości życia. Na tej podstawie można odłączyć go od aparatury podtrzymującej
życie, w przypadku, gdyby mogła z tego skorzystać jakaś osoba lub społeczeństwo (np.
w ten sposób można byłoby zaoszczędzić środki finansowe, z których następnie skorzystałoby społeczeństwo – złożone z osób). Na podobnej zasadzie rozpatrywane są
sytuacje konfliktów interesów pomiędzy ludźmi, oraz pomiędzy nimi a zwierzętami.
I tak interes dorosłej osoby przeważa nad interesem człowieka upośledzonego umys­
łowo, noworodka czy zwierzęcia. Ale już interes zwierzęcia (należącego na przykład
do naczelnych) powinien przeważać nad interesem upośledzonego umysłowego człowieka czy noworodka (lub gorzej rozwiniętego zwierzęcia). Dzieje się tak ze względu
na wyższy stopień rozwoju jego świadomości (co przekłada się też na wyższą jakość
życia). Stanowi to moralne kryterium dla Singera.
Trzeba przyznać, iż P. Singer w swoich książkach podejmuje się odpowiedzi na bardzo ważne pytania. Niewątpliwie stanowią one wyzwania dla współczesnych bioetyków. Jednak przesadne akcentowanie świadomości, jako czynnika moralnie wartoś­
ciującego, doprowadza australijskiego filozofa w wielu miejscach jego teorii, wręcz do
szokujących konsekwencji, bo przecież nawet dzieci zaraz po urodzeniu nie posiadają
w pełni cech dorosłych ludzi.44 W jego opinii narodziny co prawda mają już moralne
znaczenie, iż od tej chwili niechciane dziecko może zostać oddane do adopcji, lecz
mimo wszystko „nie można jednoznacznie powiedzieć: zabicie takiego dziecka jest
taką samą zbrodnią, jak morderstwo dojrzałego, w pełni świadomego człowieka”.45
Kategoria jakości życia jest także kwestą problematyczną. Czyja albowiem jakość życia
jest wyższa, zdrowego dziecka mającego nieodpowiedzialnych rodziców uzależnionych od alkoholu, czy dziecka chorego z zespołem Downa, ale posiadającego kocha43
44
181
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
jących go rodziców, dbających o jego potrzeby? Ponadto, Singer często nie zauważa,
iż „jakość życia” tudzież odpowiedni stopień rozwoju świadomości (inteligencji) jest
kategorią medyczną a nie moralną. W ten sposób popełnia błąd naturalistyczny, utożsamiając fakty z dziedziny medycyny i biologii z wartością moralną.
Reasumując, utylitaryzm rozpatrywany w płaszczyźnie bioetycznej wywołuje duże
emocje. Przedstawiciele personalizmu uważają, iż literalne trzymanie się zasad takiej
etyki spowodowałoby niekorzystne konsekwencje dla społeczeństwa, a to na dobrą
sprawę zdaje się podważać istotę założeń utylitaryzmu, które mają przecież na celu
doprowadzić do skutków powiększających społeczne dobro. Ten spór między zwolennikami personalizmu etycznego, a utylitaryzmu jest widoczny we współczesnej
literaturze bioetycznej, zwłaszcza tej publikowanej w Polsce. Dotyczy on także zawiłości w ocenie poszczególnych problemów składających się na obszar bioetyki prokreacji.
Również tych, które związane są z rozwojem biomedycyny molekularnej i komórkowej.
4. EUGENIKA W DOBIE INŻYNIERII GENETYCZNEJ
Obecnie coraz więcej obaw budzi wizja fuzji sztucznych technik zapłodnienia,
z dynamicznie rozwijającą się inżynierią genetyczną (biotechnologią). Może ono
doprowadzić w przyszłości do eugenicznego „projektowania” dzieci na zamówienie,
a nawet do klonowania.
Warto przypomnieć, iż „eugenika” (gr. eugeneia – dobre, szlachetne urodzenie) to
system poglądów mających na celu doskonalenie ludzkiego gatunku pod względem
umysłowym i fizycznym. Współcześnie „ulepszanie” ludzkiej natury nabrało nowego
wymiaru dzięki technikom manipulacji genetycznych, które pozwalają na niespotykane – jak dotąd – zmiany. Za „ojca” eugeniki uznaje się twórcę tego terminu – angielskiego przyrodnika, antropologa i lekarza Francisa Galtona.46
Wiek XX należy uznać za ważny okres, w kształtowaniu idei eugenicznych na masową skalę. W latach 1905–1930 amerykańscy eugenicy pod przewodnictwem Charlesa B. Davenporta zrzeszeni w światowym centrum ruchu eugenicznego pod nazwą
Eugenics Record Office, opracowali program mający na celu polepszenie cech dziedzicznych u Amerykanów. Ich postulaty dały początek dwóm subkategoriom eugeniki, którą tradycyjnie dzieli się na: pozytywną i negatywną.47
Eugenika pozytywna polega na dążeniu do rozwoju pożądanych cech ludzkiej populacji poprzez dobór (kojarzenie) wartościowych par rodzicielskich o korzystnym
uposażeniu genetycznym. Współcześnie pod tym terminem rozumie się działania
zmierzające do wyposażenia jednostki w nowe geny ewentualnie udoskonalenie dotychczasowych, za pomocą technik inżynierii genetycznej (ta dziedzina nauki i techniki jest dopiero w początkowej fazie rozwoju). Manipulacje te mogą być przeprowadzone na komórkach somatycznych (dojrzałego organizmu) lub płciowych (linii
zarodkowej), w tym drugim przypadku zmiany będą dziedziczone i mogą przyczynić
się do zmian w całej populacji.
46
182
47
J. Jaroń, op. cit., s. 112–113; S. W. Ptaszek, Eugenika (hasło), [w:] Słownik..., s. 95.
J. Jaroń, op. cit., s. 112.
48
Ibidem, s. 112–113; B. Chyrowicz, Eugenika (hasło), [w:] Encyklopedia bioetyki – Personalizm chrześcijański – Głos Kościoła, pod red. A. Muszali, Radom 2005, s. 148.
49
J. Jaroń, op. cit., s. 113.
50
Ibidem, s. 113–114.
51
Terapia genowa od strony technicznej najczęściej polega na „wprowadzeniu prawidłowej sekwencji DNA
do komórki w celu zmodyfikowania sposobu funkcjonowania specyficznych komórek pacjenta” (T. Brzeziński,
Terapia genowa (hasło), [w:] Słownik..., s. 265.).
52
Poradnictwo genetyczne nie budzi poważniejszych zastrzeżeń etycznych. Małżonkowie, co do których
stwierdzi się realną możliwość przekazania letalnych genów, mają moralne prawo do rezygnacji z poczęcia dziecka. Naturalnie decyzji takiej nie można na nich wymusić, biorąc pod uwagę, iż istnieje różny stopień prawdopodobieństwa wystąpienia schorzenia u ich potomstwa (B. Chyrowicz, Eugenika, op. cit., s. 151).
Biojurysprudencja
Eugenika negatywna – prowadzi do wyeliminowania z populacji - za pomocą
przymusowej sterylizacji tudzież zakazu zawierania małżeństw - tzw. dziedzicznych
degeneratów, do których zaliczano ludzi upośledzonych fizycznie lub psychicznie, epileptyków, kryminalistów, nałogowych alkoholików, prostytutki, bezdomnych (włóczęgów) i żebraków z upodobania. Obecnie pod tym pojęciem rozumie się najczęściej
terapię genetyczną (jest ona wciąż na etapie prób), a więc proces prowadzący do naprawienia wadliwie działających genów pacjenta (terapia komórek somatycznych) lub
na całkowitym wyeliminowaniu genów chorobotwórczych u przyszłego potomstwa
(a w efekcie prawdopodobnie z całej populacji) za pomocą terapii komórek płciowych
(ewentualnie na komórkach embrionu we wczesnej fazie rozwoju).48
Warto zaznaczyć, iż postulaty amerykańskich eugeników utorowały drogę do rozpowszechnienia fałszywych idei rasistowskich głoszących hasła wyższości rasy białej
nad pozostałymi oraz wyższości rasy nordyckiej nad innymi przedstawicielami białej
rasy. Tego typu idee zostały następnie przeniesione na grunt hitlerowskich Niemiec,
gdzie w imię ich realizacji doprowadzono do zagłady i sterylizacji wielu mniej „wartoś­
ciowych” obywateli.49
Tę tradycyjną eugenikę z perspektywy czasu uznano za praktyki wyjątkowo niegodziwe i sprzeczne z ludzką godnością – na co już na samym początku zwrócili uwagę
papieże: Pius XI i Pius XII. Etyczny sprzeciw budzi traktowanie ludzi w kategoriach
obiektu hodowlanego, nie wspominając już o samej negatywnej ocenie metod sterylizacji osób obciążonych genetycznie. Także poglądy F. Galtona uznano za nieobiektywne, gdyż uczony ten nie doceniał wpływu czynników środowiskowych (społecznych
i kulturowych) opowiadając się za biologicznym determinizmem.50
Współcześnie jednak wielu naukowców z uznaniem odnosi się do tzw. nowej eugeniki wspartej na osiągnięciach inżynierii genetycznej. Mają oni na myśli współczesną wersję eugeniki negatywnej, która polega na naprawieniu defektu genetycznego
będącego przyczyną (lub jedną z przyczyn) schorzenia za pomocą terapii genowej.51
Może się ona także odbyć na drodze profilaktycznej za pośrednictwem poradnictwa
genetycznego dla przyszłych rodziców, pozwalając im uniknąć poczęcia dziecka ze
schorzeniami genetycznymi.52
Terapia genowa może być przeprowadzona na komórkach somatycznych oraz
płciowych (linii zarodkowej). O ile, ten pierwszy rodzaj manipulacji genetycznych
nie budzi poważniejszych zastrzeżeń natury moralnej (za wyjątkiem ryzyka, które
towarzyszy każdej terapii) – to w przypadku terapii genowej komórek rozrodczych
istnieje obawa, że ewentualne, negatywne skutki takiej terapii mogą zostać przekazane
183
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
184
następnym pokoleniom. Pomimo tych zastrzeżeń trudno odmówić słuszności działaniom, które mogłyby na trwałe wyeliminować z populacji choroby genetyczne, które
stały się przyczyną cierpienia wielu ludzi.
Etycy katoliccy uznają terapię genową komórek somatycznych bez większych zastrzeżeń, natomiast w przypadku terapii komórek zarodkowych można spotkać się
z rozbieżnymi opiniami, co nie powinno dziwić, gdyż ocena tego typu technik zależy
od uwzględnienia wielu różnych czynników (np. zbyt wysokie ryzyko interwencji, naruszenie praw pacjenta i przyszłych pokoleń, użycie kontrowersyjnych środków, takich
jak technika in vitro itp.). W. Bołoz – powołując się na naukę Jana Pawła II – uważa, że
wbrew obiegowym opiniom, iż Kościół potępia terapię genową komórek rozrodczych
– za to, iż rzutuje ona na przyszłe pokolenia – to w istocie jej ocena jest pozytywna,
nie można bowiem embrionom, które są istotami ludzkimi we wczesnej fazie istnienia
odmówić leczenia, które pozwoli im w przyszłości cieszyć się pełnią życia. Z zastrzeżeniem jednak, że spełnione będą pewne warunki: proces leczenia nie może naruszyć integralności osobowej oraz ludzkiego zdrowia, niedopuszczalne jest również niszczenie
embrionów ludzkich i korzystania z niemoralnych technik „sztucznego” zapłodnienia;
należy też rozważyć uboczne skutki tej metody leczenia dla przyszłych pokoleń.53 Należy jednak stwierdzić, iż w opublikowanej niedawno Instrukcji Kongregacji Nauki
Wiary Diginitas personae, dotyczącej niektórych problemów bioetycznych (2008), potępiono terapię genową komórek zarodkowych, w przeciwieństwie do terapii komórek
somatycznych, stwierdzając, iż „ryzyko z każdą manipulacją genetyczną jest wysokie
i jak dotąd trudne do kontrolowania, przy obecnym stanie badań działanie powodu­
jące przechodzenie na potomstwo potencjalnych szkód, nie jest moralnie dopusz­
czalne. Rozważając hipotezę stosowania terapii genowej na embrionach, należy dodać,
iż technikę tę można stosować jedynie w kontekście zapłodnienia in vitro, co pociąga
za sobą wszelkie związane z tym obiekcje natury etycznej”54 (DA 26).
Odrębnej oceny domagają się techniki eugeniki pozytywnej wsparte na inżynierii
genetycznej (mogą one również ingerować w komórki somatyczne, jak i płciowe), które ukierunkowane są na podniesienie jakości poszczególnych ludzkich cech, np. pamięci, inteligencji, wzrostu, przedłużania ludzkiego życia, skrócenia czasu potrzebnego na sen, zwiększenia fizycznej tężyzny, eliminowania agresji itp. Należy je odróżnić
od terapii genowej, nie mają one, bowiem na celu leczenia, chociaż przez niektórych
medyków traktowane są na zasadzie genetycznych wzmocnień realizowanych w strukturze komórek somatycznych (np. w formie „genetycznych” szczepionek). Być może
można byłoby takie ingerencje potraktować szerzej jako coś analogicznego do terapii,
gdyż podnoszą one jakość życia człowieka. Profesor Barbara Chyrowicz zwraca jednak
uwagę na wątpliwości natury moralnej w poprawianiu niektórych ludzkich właściwości – przykładowo „Jeśli wyjątkowo niski wzrost związany jest z chorobą, wtedy
somatyczne wzmacnianie uznamy za usprawiedliwione, jeśli jednak chorobą nie jest,
na jakiej podstawie mielibyśmy prawo sądzić, że lepiej jest dla kogoś, żeby był raczej
wysoki niż niski?”.55
W. Bołoz, op. cit., s.64-65.
Instrukcja Dignitas personae dotycząca niektórych problemów bioetycznych, Watykan 2008, par. 26.
55
B. Chyrowicz, Spór o poprawianie ludzkiej natury, [w:] Etyka i technika w poszukiwaniu ludzkiej doskonałoś­
ci, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 2004, s. 58–59.
53
54
56
Por. J. Kopania, Czy człowiek ma prawo wyznaczać kierunki ewolucji?, „Biotechnologia.pl”, http://biotechnologia.pl/info/biotechnologia/30_bioetyka/4102_czy_czlowiek_ma_prawo_wyznaczac_kierunki_ewolucji_.
html, (28.07.2005).
57
Por. M. Wichrowski, Etyka lekarska, „Etyka”, 1994, nr 27.
58
B. Chyrowicz, Eugenika, op. cit., s. 151.
59
Por. Z. Szawarski, Mądrość i sztuka leczenia, Gdańsk 2005, s. 241.
Biojurysprudencja
W przypadku, gdyby takie zabiegi przeprowadzić na komórkach linii zarodkowej,
to w przyszłości cechy te (np. wyższa inteligencja, lepsza sprawność fizyczna itp.) byłyby dziedziczone i mogłyby zmienić ludzki genom. Pojawia się tutaj pytanie czy możemy narzucać przyszłym pokoleniom naszą wizję człowieka?56. Dodatkowo w takiej
sytuacji ludzkość przekroczyłaby prawa ewolucji, i nie wiadomo, jakie skutki działania
te miałyby dla przyszłości naszego gatunku (inni uczeni uważają, że nie ma tu zagrożeń dla populacji homo sapiens, ponieważ nadal działałby mechanizm doboru naturalnego natomiast geny sztucznie wprowadzone do genomu podlegałyby dalszym mutacjom57). Istnieje również możliwość, że techniki „uszlachetniania” ludzkich genów
mogłyby zostać zarezerwowane tylko dla potomstwa pewnej wąskiej, uprzywilejowanej grupy społecznej, co mogłoby doprowadzić do nowej formy rasizmu – rasizmu
genetycznego.
Personaliści i tomiści na ogół uważają, iż rodzaj wszelkich ingerencji eugenicznych
(a więc jej podział na odmianę negatywną: terapeutyczną i pozytywną: nieterapeutyczną) nie może być jedynym kryterium ich oceny etycznej. „Znacznie ważniejsze
jest odniesienie danej ingerencji do rzeczywistego dobra człowieka, którego dana ingerencja dotyczy, konkretnie do wartości ludzkiego życia”58 – zauważa przedstawicielka
polskiej, personalistycznej myśli bioetycznej B. Chyrowicz.
Podsumowując, podnoszone wątpliwości uzasadniają potrzebę skorzystania z za­
sady większego bezpieczeństwa i akceptacji dla założenia, że w sytuacji poważnych
i uzasadnionych wątpliwości, co do ewentualnych korzyści, jakie eugenika pozytywna
mogłaby ludzkości przynieść, nawet za cenę błędu należy wprowadzić prawny zakaz
takich genetycznych manipulacji na człowieku.
Ta powyżej ukazana ocena eugeniki pozytywnej, jak i negatywnej inspirowana personalizmem chrześcijańskim, wydaje się być dostatecznie i racjonalnie uzasadniona.
Należy stwierdzić, iż z punktu widzenia etyki niezależnej i utylitaryzmu można spotkać się z różnymi ocenami. Etycy liberalni i wielu medyków widzi wielkie nadzieje,
jakie niesie rozwój biotechnologii w tej dziedzinie, zaś etycy umiarkowani zdają się
w dużej mierze podzielać powyższe uwagi katolickich etyków, postulując, iż dla bezpieczeństwa ludzkiego gatunku należy „przyhamować” postęp w tym obszarze.59 Należy też stwierdzić, iż utylitaryzm etyczny zawodzi w ocenie manipulacji genetycznych
na człowieku, gdyż są one do tego stopnia nieprzewidywalne, że trudno nawet w dużym przybliżeniu ustalić konsekwencje takich działań. Przedstawiciele utylitaryzmu
na gruncie bioetyki, tacy jak P. Singer są raczej ogólnie pozytywnie ustosunkowani do
rozwoju inżynierii genetycznej w aspekcie ludzkiej prokreacji, choć na pewno nie do
wszystkich jej aspektów.
Ostatnio można też spotkać się z zastrzeżeniami (wysuwanymi z pozycji różnych
orientacji etycznych), iż terapia genowa na linii komórek rozrodczych (płciowych)
może w przyszłości otworzyć drogę dla wielu groźnych dla człowieka praktyk (tzw.
185
argument „równi pochyłej”) poprzez ciągłe przesuwanie granicy od terapii (eugeniki
negatywnej) do eugeniki pozytywnej, coraz głębiej ingerującej i modyfikującej ludzki
genom, zmierzając w kierunku sklonowania człowieka. Tego typu interpretacje mają
charakter futurologiczny, choć w opinii wielu filozofów, nie należy bagatelizować takich ocen. Problem ten stanowi zresztą wielkie wyzwanie nie tylko dla etyki, ale i prawa, na co zwrócił uwagę Marek Safjan:
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
„W chwili dokonywania pierwszych zabiegów zapłodnienia pozaustrojowego nikt nie przewidywał jeszcze dylematów związanych z rozdzieleniem rodzicielstwa genetycznego i biologicznego czy
transferem embrionalnym i nie formułował prawa podmiotowego, aby urodzić się jako w pełni zdrowa i funkcjonalna jednostka. Z chwilą pierwszych udanych eksperymentów z wykorzystaniem terapii genetycznej nikt nie zakładał konieczności rozwiązywania dylematów cloningu istoty ludzkiej.
[...] Milczenie prawa – co jest także swoistą reakcją – nie jest, jak się wydaje, najlepszym pomysłem
na poradzenie sobie z tymi problemami”.60
186
5. SZTUCZNA PROKREACJA W KONTEKŚCIE ROZWOJU
BIOLOGII MOLEKULARNEJ I KOMÓRKOWEJ
O ile biotechnologia roślin czy zwierząt nie budzi poważniejszych kontrowersji
etycznych, to jednak fakt sklonowania w 1996 roku owcy o imieniu Dolly zaszokował
wielu ludzi na całym świecie, ponieważ zwrócił uwagę, iż w przyszłości prawdopodobnie dojdzie do prób klonowania także przedstawicieli naszego gatunku. Pomimo
iż nic nie wskazuje na fakt, iż taka sztuczna forma prokreacji mogłaby się przyjąć w
przyszłości na wielką skalę (ze względu na olbrzymie koszty i niską wydajność takich
technik), to jednak warto poświęcić odrobinę miejsca ocenie etycznej klonowania ludzi oraz „ulepszania” ludzkiej natury przy pomocy technik inżynierii genetycznej na
komórkach linii płciowej.
Wielu etyków o personalistyczno-tomistycznej proweniencji wyznaje opinię, iż
próby ingerencji biotechnologii w ludzkie życie, to efekt rozwoju technik zapłodnienia
pozaustrojowego (in vitro), który umożliwił naukowcom opracowanie jeszcze bardzie
stechnicyzowanych form zapłodnienia. W ich opinii w przyszłości bioetycy będą się
musieli zmierzyć z trudnymi do przewidzenia konsekwencjami zapłodnienia pozaustrojowego, które w fuzji z biotechnologią mogą otworzyć drogę np. do świadomego „projektowania” przez rodziców własnego dziecka, i to nie tylko jego płci (co już
jest realne61), ale także, koloru włosów, oczu czy innych pożądanych cech fizycznych,
60
M. Safjan, Rozwój nauk biomedycznych a granice ochrony prawnej, [w:] Współczesne problemy bioetyki
w obszarze regulacji prawnych. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Nauki i Edukacji Narodowej pod patronatem Marszałek Senatu prof. dr hab. Alicji Grześkowiak 3 kwietnia 2001, Warszawa 2001, s. 39.
61
Zmiana płci za pośrednictwem technik manipulacji genetycznych jest jeszcze niemożliwa, aczkolwiek tego
typu działania są już przeprowadzane za pomocą technik pośrednich polegających na selekcji plemników (X i Y)
w ultrawirówce, albo na ich diagnozowaniu przy użyciu metod diagnostyki prenatalnej. W tym kontekście bardzo ciekawa jest uwaga B. Chyrowicz. Uczona zwróciła uwagę, iż „Cele preselekcji płci nie zawsze są typowo
eugeniczne. W przypadku chorób sprzężonych z chromosomem X (np. hemofilii) rozważa się możliwość selekcji
plemników w celu doprowadzenia do poczęcia raczej dziewczynek niż chłopców. Gamety nie stanowią jeszcze
odrębnych ludzkich istot, nie mamy tu zatem do czynienia z manipulowaniem człowiekiem. Ocena preselekcji
płci w celu zapobieżenia chorobie genetycznej dzieci będzie zatem zależała od tego, czy można przeprowadzić
tego rodzaju preselekcję bez rezygnacji z naturalnego poczęcia, a jeśli nie, czy metody wspomaganej reprodukcji
można w takiej sytuacji usprawiedliwić” (B. Chyrowicz, Bioetyka i ryzyko: argument „równi pochyłej” w dyskusji
wokół osiągnięć współczesnej genetyki, Lublin 2000, s. 146–147).
62
Por. F. Fukuyama, Koniec człowieka: konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, przekład B. Pietrzyk, Kraków 2004, s. 109–117.
63
B. Chyrowicz, Bioetyka..., s. 153.
64
J. Habermas, Przyszłość natury ludzkiej: czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?, przekład M. Łukasiewicz,
Warszawa 2003, s. 30.
65
Ibidem, s. 20–21, 27, 29.
66
Ibidem, s. 71.
Biojurysprudencja
a także psychicznych poprzez manipulacje genetyczne na komórkach rozrodczych dla
celów eugenicznych.62
Zdaniem wspomnianych etyków techniki zapłodnienia in vitro prowadzą również
do klonowania ludzkich zarodków, które „miałoby ułatwić poczęcie dziecka parom,
które nie są w stanie dostarczyć wystarczającej ilości gamet (dzięki klonowaniu można
by zwiększyć ilość implantowanych zarodków oraz uniknąć ponownego pobierania
komórek jajowych)”.63
Na podstawie poczynionych wcześniej uwag należy stwierdzić, iż wykorzystanie
inżynierii genetycznej do wybrania płci czy innych ważnych cech fizycznych dziecka,
należy uznać za niemoralne, ponieważ nie mają one na celu terapii, lecz realizację
subiektywnych upodobań rodziców. Należy podkreślić, iż sprzeciw wobec takich manipulacji zgłaszają nie tylko etycy i teolodzy katoliccy, ale nawet niezależni filozofowie,
nie związani ze społeczną nauką Kościoła, którzy sprzeciwiają się ingerencjom biotechnologów w ludzką naturę.
Warto przywołać celne, krytyczne uwagi niemieckiego myśliciela profesora Jürgena Habermasa, który uznał, iż stosowanie technik preimplantacyjnych prowadzi do
naruszenia tożsamości gatunkowej, zawartej w ludzkiej naturze, i dlatego należy je
zdecydowanie potępić. Nie można albowiem pozwolić, aby rodzice według mody czy
własnej subiektywnej decyzji projektowali odpowiedni model dziecka. Mamy tu do
czynienia z daleko idącym urzeczowieniem człowieka i ograniczeniem przysługującej
mu wolności, podważając „zasadniczo symetryczne relacje między wolnymi i równymi osobami”.64 Egzystencja dziecka byłaby zatem zdeterminowana genetyczną manipulacją rodziców, poważnie ograniczającą jego własną odpowiedzialność za własne losy i dokonane życiowe wybory, naruszając ludzką godność.65 „Podobna zresztą
jest sytuacja klona: modelujące spojrzenie na osobę i biografię przesuniętego w czasie
»bliźniaka« pozbawia go własnej, otwartej przyszłości”.66
Autor ten z obawą patrzy w „biopolityczną przyszłość” przed jaką postawi nas liberalna eugenika wykorzystująca najnowsze osiągnięcia biotechnologii. Przeciwstawia
się także etyce utylitarystycznej odwołującej się do ekonomicznie pojmowanej kalkulacji zysków i strat, która nie bierze pod uwagę ludzkiej godności, której nie sposób oszacować. Zwraca uwagę na niebezpieczeństwa, jakie zrodził postęp w dziedzinie zapłodnienia in vitro czy diagnostyki preimplantacyjnej, wspartych dodatkowo
na biotechnologii, która prowadzi do prokreacji selektywnej. Podkreśla przy tym, iż
teoretyczna granica między zapobieganiem przyjściu dziecka na świat a ulepszaniem
ludzkich genów, zaczyna się zacierać. Zwraca także uwagę, iż terapia genowa na ko-
187
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
188
mórkach somatycznych pojmowana dotychczas jako dobrodziejstwo może doprowadzić w przyszłości do zgubnych manipulacji na komórkach płciowych. „Wówczas
teoretyczny problem odgraniczenia profilaktyki i eugeniki stanie się przedmiotem
politycznego ustawodawstwa. Jeśli dodatkowo wziąć pod uwagę, że medyczni outsiderzy już dziś pracują nad reprodukcyjnym klonowaniem człowieka, to stajemy wobec
perspektywy, że gatunek ludzki wkrótce weźmie w swoje ręce sprawę własnej ewolucji”.67 Tej wątpliwości nie należy bagatelizować. Inni autorzy również sądzą, iż być
może wraz z upowszechnieniem się technik inżynierii genetycznej, pojawi się techniczna możliwość i zarazem niebezpieczeństwo, zaludnienia społeczeństwa nowymi,
genetycznie „ulepszonymi” pod kątem pewnych pożądanych cech, grupami ludzi.68
Wspomniany humanista zdaje sobie sprawę, iż współcześnie nikt nie zrezygnuje
z technik inżynierii genetycznej w sferze medycznej, postuluje więc, aby ustawodawstwo państwowe ograniczyło tego typu ingerencje, do tej części natury ludzkiej, która odpowiada za naszą duchowość i moralność, gwarantując tym samym zachowanie
ludzkiej podmiotowości. Należy więc zagwarantować każdemu człowiekowi prawo do
nienaruszonego, genetycznego dziedzictwa69. Jak podkreśla, „W demokratycznym,
pluralistycznym społeczeństwie, które każdemu obywatelowi przyznaje jednakowe
prawo do autonomicznego układania sobie życia, eugenika ulepszająca nie może być
prawowicie »znormalizowana«, ponieważ nie da się a priori oddzielić decyzji selekcjonującej pożądane dyspozycje od decyzji przesądzającej o określonych życiowych
planach”.70
W podjętym kontekście powraca również obawa przed klonowaniem człowieka,
na którą zwrócił uwagę ten wybitny niemiecki myśliciel, jak i inni uczeni. Na polskim
gruncie – w aspekcie oceny etycznej zapłodnienia pozaustrojowego – uczynił to m.in.
znany lekarz i bioetyk Tadeusz Brzeziński zadając następujące pytanie: „Czy w świetle
możliwości wykorzystania jądra komórki somatycznej współmałżonka w celu powstania zygoty da się utrzymać zakaz klonowania istoty ludzkiej?”.71
6. OCENA MORALNA KLONOWANIA REPRODUKCYJNEGO CZŁOWIEKA
W niniejszym opracowaniu odniesiono się tylko do oceny etycznej klonowania
reprodukcyjnego. Pominięto natomiast zagadnienie klonowania terapeutycznego, ponieważ nie dotyczy ono wprost zagadnienia ludzkiej prokreacji.
Ibidem, s. 27–28.
T. Ślipko, Granice życia: dylematy współczesnej bioetyki, Kraków 1994, s. 131; A. Latawiec, Wpływ inżynierii
genetycznej na bezpieczeństwo człowieka, [w:] Polityka – Ekologia – Kultura: społeczne przesłanki i przejawy kryzysu ekologicznego, pod red. A. Papuzińskiego, Bydgoszcz 2000, s. 73.
69
J. Habermas, op. cit., s. 34.
70
Ibidem, s. 74; por. S. Konstańczak, Liberalizm badań naukowych jako zagrożenia dla ludzkiej duchowości.
Analiza poglądów Jürgena Habermasa i Francisa Fukuyamy, [w:] Bezpieczeństwo człowieka a proces transformacji
systemowej, pod red. J. Dębowskiego, E. Jarmocha, A.W. Świderskiego, Siedlce 2006, s. 47.
71
T. Brzeziński, Etyka..., s. 173.
67
68
„Klon” w języku greckim znaczy tyle, co gałązka. W perspektywie nauk biologicznych przyjmuje się, iż jest to jeden lub więcej osobników, które pod względem genetycznym są tożsame z innym osobnikiem. Proces klonowania zachodzi także w naturze, np. rozmnażanie wegetatywne u roślin, drzew itp. – wykorzystywany jest również
przez ogrodników dla celów przemysłowych, występuje w sposób naturalny u ludzi,
w sytuacji podziału komórki jajowej, w wyniku, której powstają np. bliźnięta monozygotyczne. Naturalnie dezaprobatę moralną budzą techniki sztucznego klonowania
człowieka.
Za datę znamienną i historyczną należy uznać rok 1996, w którym w Roslin Institute, pod kierownictwem Iana Wilmuta, z materiału genetycznego pochodzącego
z dorosłego osobnika (w tym wypadku samicy), sklonowano słynną już owcę Dolly. Jej narodziny zostały poprzedzone udanym eksperymentem sklonowania dwóch
jagniąt Megan i Morag otrzymanych z 9-dniowego zarodka. Opinia publiczna zdała
sobie sprawę, iż analogiczne metody, za pomocą których można klonować ssaki, mogłyby zostać zastosowane do reprodukcji człowieka. Tę metodę wykorzystano także
w 1998 r. otrzymując klony wołu i świni. W tym samym roku naukowcy z uniwersytetu w Honolulu pod przewodnictwem R. Yanagimachi skopiowali myszy. Prace nad
klonowaniem cały czas trwają, zaś media donoszą o nowych udanych próbach genetycznego powielania zwierząt.72
W opinii polskich naukowców – Jacka A. Modlińskiego i Jolanty Karasiewicz proces klonowania składa się z czterech etapów, na poziomie, których wykorzystywane są
odpowiednie procedury:
ŠŠ Usuwania wrzeciona II podziału mejotycznego z owulowanego oocytu. Zabieg
ten określa się mianem wyjądrzenia lub enukleacji oocytów (komórek-biorców).
ŠŠ Uzyskiwania dawców jąder komórkowych, które będą wprowadzane do enukleowanych oocytów (komórek-biorców).
ŠŠ Wprowadzania jąder komórkowych do enukleowanych oocytów.
ŠŠ Aktywacji zrekonstruowanych oocytów, komórek-biorców jąder.73
Nie zagłębiając się w techniczne szczegóły, powyższy proces w przypadku sklonowania owieczki Dolly, przebiegał według następującego scenariusza74:
ŠŠ pobrano materiał genetyczny w postaci (jądra) komórki z nabłonka gruczołu
mlecznego od owcy nr 1 oraz wykorzystano komórkę jajową z owcy nr 2, z której usunięto jednak jej własne jądro. W proces ten zaangażowano jeszcze trzecią
owcę, która donosiła ciążę;
ŠŠ po to, aby doszło do połączenia tych dwóch komórek w nowy twór umieszczono je na moment w silnym polu elektrycznym, które doprowadziło do przepro-
T. Kraj, Klonowanie (hasło), [w:] Encyklopedia..., s. 233–234; J. Jaroń, Bioetyka..., s. 150–153.
J. A. Modliński, J. Karasiewicz, Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość, [w:] Klonowanie człowieka: fantazje – zagrożenia – nadzieje, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 1999, s. 55.
74
J. Jaroń, Bioetyka..., s. 152.
Biojurysprudencja
6.1. Ogólna charakterystyka klonowania
72
73
189
gramowania jądra komórki uzyskanej z owcy nr 1, dzięki czemu było ono w stanie samodzielnie pokierować dalszym rozwojem organizmu przyszłej Dolly;
ŠŠ zespoloną w ten sposób komórkę wszczepiono do macicy owcy nr 3, która donosiła ciążę.
Klonowanie roślin i zwierząt naturalnie nie budzi większych zastrzeżeń etycznych.
Inaczej jednak wygląda sytuacja w przypadku klonowania człowieka.
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
6.2. Etyczne kontrowersje wokół oceny klonowania człowieka
190
Głównym zarzutem krytycznym wobec klonowania jest okoliczność, iż w przypadku, gdyby było ono możliwe, to odbieramy takiej sklonowanej osobie niepowtarzalność, skazując ją na życie w cieniu swego genetycznego pierwowzoru, którego jest
zaledwie kopią. Klonowanie narusza ludzką godność, ponieważ powoduje, iż „stworzony” na tej aseksualnej drodze w laboratorium człowiek staje się pewnego rodzaju
produktem – artefaktem, mającym na celu zaspokoić czyjeś gusta.
Zarzut ten starają się oddalić zwolennicy ewentualnego klonowania ludzi, zwracając uwagę na zasygnalizowaną już wcześniej prawidłowość, iż nie ma możliwości
identycznego skopiowania osoby. Dla powstałego na tej drodze dziecka – argumentują
zwolennicy klonowania – najważniejsze powinno być to, że będzie miało ono możliwość korzystania z własnego rozumu i wolnej woli, będzie więc w pełni autonomiczną
jednostką bez względu na okoliczność, że jej wygląd czy biologiczne właściwości organizmu zostały powielone. Jak stwierdza Farrokh B. Sekaleshfar:
„Trzeba jednak pamiętać, że nikt nie potrafiłby przewidzieć wyglądu jakiegokolwiek człowieka
stworzonego dzięki technikom klonowania. A gdyby nawet było to możliwe, w jaki sposób przeszkadzałoby to autonomii, a nawet – Kantowskiej autonomii klonu? Czy autonomia płodu jest zakłócona,
jeśli rodzice dziecka mają ciemne włosy? Albo jeśli rodzice mają po dwa metry wzrostu? Albo jeśli
rodzice cierpieli na choroby układu oddechowego?”.75
Ponadto, wspomniany autor zacytował następującą wypowiedź B. Benatara (wykładowcy z Wydziału Filozofii University of Cape Town w RPA):
„Jeśli klonowanie niszczy godność ludzką, to rozmnażanie płciowe też jest obrazą dla godności
[...] Jeśli zwykłe rozmnażanie nie zawsze oznacza traktowanie dzieci jako środków do osiągnięcia
celu, to i klonowanie nie musi tego oznaczać”.76
Te dwie wypowiedzi – zwolenników klonowania – są jednak łatwe do podważenia.
Prawdą jest, iż geny rodziców wpływają na biologiczną naturę człowieka, lecz mamy
tu do czynienia z olbrzymią różnicą. Trzeba bowiem rozgraniczyć wpływ rodzicielskich genów na biologiczną konstytucję dziecka – która jednak zawsze będzie czymś
indywidualnym i oryginalnym – od genetycznego determinizmu, jaki otrzymujemy
75
Zob. F. B. Sekaleshfar, Etyka klonowania. Czy klonowanie ludzi powinno być prawnie zakazane? Czy
tworzenie genetycznych kopii człowieka jest sprzeczne z zasadami etyki?, przekład G. Nalepa, [w:] http://www.
biologia.pl/artykuly/etyka_klonowania.phtml, (01.12.2005), s. 4.
76
Cyt. za: ibidem.
Biojurysprudencja
w przypadku sklonowanego dziecka. W ten sposób naruszamy jego indywidualność
rezygnując „z zupełnie nowego potencjału genetycznych możliwości, jaki mógłby pojawić się w wyniku seksualnego poczęcia dziecka”.77
Należy także podkreślić, iż problem identyczności klonu – na który powołują się
zwolennicy, jak i przeciwnicy dopuszczenia klonowania – choć ważny nie jest jednak
jedynym i najważniejszym argumentem w ocenie etycznej klonowania. Aby w pełni
ocenić ten proceder należałoby się odwołać do znacznie głębszych ustaleń z zakresu
antropologii filozoficznej, co też czynią przedstawiciele nurtu personalistycznego na
gruncie bioetyki.
Barbara Chyrowicz, jak i inni przedstawiciele nurtu tomistyczno-personalistycznego, podkreślają, iż praktyka klonowania prowadzi do drastycznego naruszenia indywidualności każdej sklonowanej osoby, która będzie musiała dźwigać brzemię bycia
czyjąś kopią. Taka świadomość może negatywnie wpłynąć na rozwój dziecka i kształtowanie się jego indywidualności. Prawidłowość taka nie zachodzi w przypadku bliźniąt
jednojajowych, ponieważ nie miały one swojego pierwowzoru, zaś ich powielenie nie
było niczyim celem. Nawet w sytuacji, gdyby sklonowany człowiek nigdy nie dowiedział
się o tym fakcie ze swojej biografii, pozostanie na zawsze w pewnej mierze pozbawiony
z możliwości bycia kimś niepowtarzalnym i wyjątkowym – naturalnie w granicach,
jaką dla wyjątkowości człowieka odgrywa genetyczna „natura” człowieka.78
Tę negatywną ocenę dodatkowo wzmacnia jeszcze inna okoliczność, związana ze
skazaniem sklonowanego dziecka na zaburzone relacje rodzinne, a ściślej na brak naturalnych rodziców. Klon albowiem nie jest naturalnym potomkiem któregoś ze swoich rodziców (a ściślej tego, który podarował jądro komórkowe), lecz – z biologicznego
punktu widzenia – jego bliźniaczą siostrą – ewentualnie bratem, z tą różnicą, że jedno
z nich byłoby dużo starsze od drugiego. Jak zauważono w dokumencie Papieskiej Akademii „Pro Vita” pt. Refleksje na temat klonowania (25 VI 1997):
„Kobieta może być siostrą bliźniaczką swojej matki, nie mieć biologicznego ojca i być córką
swojego dziadka. Już metoda FIVET (zapłodnienie in vitro) zaburzyła relacje rodzicielskie, ale klonowanie prowadzi do radykalnego rozerwania tego rodzaju więzów”.79
Co prawda często zdarza się, że dziecko jest sierotą, ale istnieje duża różnica pomiędzy sieroctwem spowodowanym przez niezamierzony, nieszczęśliwy splot wydarzeń,
od zamierzonego działania.80 W takim przypadku dzieci „traktowane są jak artefakty. Rodzice powołują je do życia nie przez sam fakt tego, kim są, ale jako »produkt«
własnych planów. Klonowanie jest pragnieniem uczynienia dziecka »na podobieństwo
swoje«, bez najmniejszego liczenia się z jego podmiotową autonomią”.81
Interesujące są refleksje Wojciecha Bołoza na temat etyki klonowania, z jakimi podzielił się podczas wywiadu na łamach „Życia”. Uczony podkreśla, iż „[...] nigdy nie
da się sklonować, ponieważ dostrzega bardziej twórcze sposoby utrwalenia siebie. Ale
B. Chyrowicz, Klonowanie a identyczność osoby, [w:] Klonowanie..., s. 153.
Ibidem.
79
Cyt. za: T. Kraj, op. cit., s. 240.
80
Ibidem, s.237.
81
B. Chyrowicz, Bioetyka..., s. 156.
77
78
191
samo poznanie i badanie genomu ludzkiego nie sprzeciwia się Bożym zakazom, wręcz
przeciwnie – jest ono zgodne z biblijnym poleceniem czynienia sobie Ziemi poddaną.
Jednym z wielu zagrożeń jakie niesie ze sobą klonowanie to nowy sposób sztucznej
prokreacji. Trzeba sobie uświadomić – podkreśla – że klonowanie prowadzi do eugeniki pozytywnej, czyli do realizacji zamiarów tworzenia istoty idealnej, o optymalnych
cechach, zdrowej i pięknej, pożytecznej społecznie. Dziecko to »produkt« o określonych parametrach, zaplanowany i zamówiony, podobnie jak auto ze specjalnym wyposażeniem. Aż strach pomyśleć, co będzie gdy produkt zawiedzie oczekiwania zamawiającego, »pójdzie chyba do kasacji«”82 – konkluduje W. Bołoz.
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
ZAKOŃCZENIE
Kontrowersje etyczne wokół etyki ludzkiej prokreacji nie milkną. Można uznać,
iż współcześnie etyka prokreacji to najdonioślejszy dział bioetyki. Autor niniejszego
opracowania jest zdania, iż należy wystrzegać się takich rozwiązań, które mogłyby
w przyszłości doprowadzić do instrumentalnego traktowania człowieka. Taka ocena
jest więc zbieżna z podstawowymi ustaleniami personalizmu etycznego. Klasyczny
utylitaryzm oraz ten w wydaniu P. Singera nie nadaje się do oceny wielu etycznych dylematów z zakresu manipulacji genetycznych na człowieku. Trudno albowiem oszacować, jakie będą skutki takich działań w przyszłości. Z punktu widzenia bezpieczeństwa
ludzkiego gatunku należy dążyć do uchwalenia takiego prawa, które chroniłoby ludzkość przed nadmierną ingerencją biotechnologów, w struktury genetyczne człowieka.
Tego typu wątpliwości pojawiają się również wśród etyków niezależnych. Choć ich
ocena nie jest tak konserwatywna jak u przedstawicieli personalizmu, to jednak i oni
zwracają uwagę na podobne zagrożenia. Jak zauważył profesor Zbigniew Szawarski:
„Kant ma bez wątpienia rację, gdy powiada, że człowiek powinien być zawsze traktowany jako
cel (wartość najwyższa), a nigdy jedynie jako środek. Kant nigdzie nie mówi, czy zygota jest człowiekiem, a jednak wyłącznie instrumentalne traktowanie zarodków ludzkich jako środka do zaspokojenia takich czy innych potrzeb lub pragnień jest sprawą moralnie niepokojącą”.83
W opinii wspomnianego autora dla przyszłości ludzkiego gatunku należy „przyhamować” ów wyścig techniki medycznej w dziedzinie ludzkiej prokreacji.84
BIBLIOGRAFIA
Alichniewicz A., Szczęsna A., Posłowie, [w:] P. Singer, O życiu i śmierci: upadek etyki tradycyjnej,
przekład A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 1997.
Aszyk P., Konflikty moralne a etyka, Kraków 1998.
Beauchamp T. L., Childress J. F., Zasady etyki medycznej, przekład W. Jacórzyński, Warszawa 1996.
Nie dam się sklonować... Z ks. prof. W. Bołozem rozmawia Marta Stremecka, „Życie” 2001, nr 235.
Z. Szawarski, op. cit., s. 241.
84
Ibidem.
82
83
192
Biojurysprudencja
Bezpieczeństwo człowieka a proces transformacji systemowej, pod red. J. Dębowskiego, E. Jarmocha,
A.W. Świderskiego, Siedlce 2006.
Biesaga T., Antropologiczny status embrionu ludzkiego, [w:] Podstawy i zastosowania bioetyki, pod
red. T. Biesagi, Kraków 2001.
Bołoz W., Życie w ludzkich rękach: podstawowe zagadnienia bioetyczne, Warszawa 1997.
Brzeziński T., Bioetyka (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red. M. Ciszka,
Warszawa 2008.
Brzeziński T., Etyka lekarska, Warszawa 2002.
Brzeziński T., Terapia genowa (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red.
M. Ciszka, Warszawa 2008.
Chyrowicz B., Bioetyka i ryzyko: argument „równi pochyłej” w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej
genetyki, Lublin 2000.
Chyrowicz B., Eugenika (hasło), [w:] Encyklopedia bioetyki – Personalizm chrześcijański – Głos Koś­
cioła, pod red. A. Muszali, Radom 2005.
Chyrowicz B., Klonowanie a identyczność osoby, [w:] Klonowanie człowieka: fantazje – zagrożenia –
nadzieje, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 1999.
Chyrowicz B., Spór o poprawianie ludzkiej natury, [w:] Etyka i technika w poszukiwaniu ludzkiej
doskonałości, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 2004.
Ciszek M., Bezpieczeństwo i prawa człowieka w dziedzinie etycznych problemów ludzkiej prokreacji:
studium bioetyczno-prawne, Toruń 2001.
Ciszek M., Petera Singera relatywistyczna koncepcja bioetyki jako krytyka etyki tradycyjnej, „Filozofia
Nauki” 2003, nr 3–4 (43–44).
Ciszek M., Tokarczyk Roman Andrzej (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red.
M. Ciszka, Warszawa 2008
Encyklopedia bioetyki – Personalizm chrześcijański – Głos Kościoła, pod red. A. Muszali, Radom 2005.
Etyka i technika w poszukiwaniu ludzkiej doskonałości, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 2004.
Fukuyama F., Koniec człowieka: konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, przekład B. Pietrzyk,
Kraków 2004.
Galarowicz J., Na ścieżkach prawdy: wprowadzenie do filozofii, Kraków 1992.
Gillon R., Etyka lekarska: problemy filozoficzne, przekład A. Alichniewicz i A. Szczęsna, Warszawa
1997.
Grzymkowska M., Standardy bioetyczne w prawie europejskim, Warszawa 2009.
Habermas J., Przyszłość natury ludzkiej: czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?, przekład M. Łukasiewicz, Warszawa 2003.
Hartman J., Bioetyka dla lekarzy, Warszawa 2009.
Instrukcja Dignitas personae dotycząca niektórych problemów bioetycznych, Watykan 2008.
Jaroń J., Bioetyka: wybrane zagadnienia, Warszawa 1999.
Klonowanie człowieka: fantazje – zagrożenia – nadzieje, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 1999.
Konstańczak S., Liberalizm badań naukowych jako zagrożenia dla ludzkiej duchowości. Analiza poglądów Jürgena Habermasa i Francisa Fukuyamy, [w:] Bezpieczeństwo człowieka a proces transformacji systemowej, pod red. J. Dębowskiego, E. Jarmocha, A.W. Świderskiego, Siedlce 2006.
Kopania J., Czy człowiek ma prawo wyznaczać kierunki ewolucji?, „Biotechnologia.pl”, http://biotechnologia.pl/info/biotechnologia/30_bioetyka/4102_czy_czlowiek_ma_prawo_wyznaczac_
kierunki_ewolucji_.html, (28.07.2005).
Kraj T., Klonowanie (hasło), [w:] Encyklopedia bioetyki – Personalizm chrześcijański – Głos Kościoła,
pod red. A. Muszali, Radom 2005.
Kunikowski J., Bezpieczeństwo (hasło), [w:] J. Kunikowski, Słownik podstawowych terminów wiedzy
i edukacji do bezpieczeństwa, Siedlce 2005.
Kunikowski J., Słownik podstawowych terminów wiedzy i edukacji do bezpieczeństwa, Siedlce 2005.
Latawiec A., Wpływ inżynierii genetycznej na bezpieczeństwo człowieka, [w:] Polityka – Ekologia
– Kultura: społeczne przesłanki i przejawy kryzysu ekologicznego, pod red. A. Papuzińskiego, Bydgoszcz 2000.
193
Mariusz Ciszek, Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej
194
Lucas L. R., Bioetyka dla każdego, przekład A. Wojnowski, Częstochowa 2005.
MacIntyre A., Krótka historia etyki: filozofia moralności od czasów Homera do XX wieku, przekład
A. Chmielewski, Warszawa 2000.
Mill J. S., O wolności. O zasadzie użyteczności, przekład A. Kurlandzka, F. Mierzejewski, Warszawa
2003.
Modliński J. A., Karasiewicz J., Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość, [w:] Klonowanie człowieka:
fantazje – zagrożenia – nadzieje, pod red. B. Chyrowicz, Lublin 1999.
Nie dam się sklonować... Z ks. prof. W. Bołozem rozmawia Marta Stremecka, „Życie” 2001, nr 235.
Nie każde życie jest święte (wywiad z P. Singerem), „Forum”, 3 XII 2001, nr 50.
Podstawy i zastosowania bioetyki, pod red. T. Biesagi, Kraków 2001.
Polityka – Ekologia – Kultura: społeczne przesłanki i przejawy kryzysu ekologicznego, pod red. A. Papuzińskiego, Bydgoszcz 2000.
Ptaszek S. W., Eugenika (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red. M. Ciszka,
Warszawa 2008.
Safjan M., Rozwój nauk biomedycznych a granice ochrony prawnej, [w:] Współczesne problemy bioetyki w obszarze regulacji prawnych. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Nauki i Edukacji Narodowej pod patronatem Marszałek Senatu prof. dr hab. Alicji Grześkowiak
3 kwietnia 2001, Warszawa 2001.
Sekaleshfar F. B., Etyka klonowania. Czy klonowanie ludzi powinno być prawnie zakazane? Czy
tworzenie genetycznych kopii człowieka jest sprzeczne z zasadami etyki?, przekład G. Nalepa, [w:]
http://www.biologia.pl/artykuly/etyka_klonowania.phtml, (01.12.2005).
Singer P., O życiu i śmierci: upadek etyki tradycyjnej, przekład A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 1997.
Singer P., Practical Ethics, Cambridge University Press 1990.
Singer P., Wyzwolenie zwierząt, przekład A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004.
Singer P., Zwierzęta i ludzie jako istoty równe sobie, „Etyka”, t. 18, Warszawa 1980.
Słomski W., Bioetyka: zagadnienia wybrane, Warszawa 2007.
Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red. M. Ciszka, Warszawa 2008
Stańczyk J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996.
Szawarski Z., Mądrość i sztuka leczenia, Gdańsk 2005.
Szewczyk K., Dobro, zło i medycyna: filozoficzne podstawy bioetyki kulturowej, Warszawa–Łódź
2001.
Szewczyk K., Etyka i deontologia lekarska, Kraków 1994.
Szostek A., Pogadanki z etyki, Częstochowa 1998.
Ślipko T., Granice życia: dylematy współczesnej bioetyki, Kraków 1994.
Terroryzm globalne wyzwanie, pod red. K. Kowalczyka i W. Wróblewskiego, Toruń 2006.
Tokarczyk R. A., Biojurysprudencja (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red.
M. Ciszka, Warszawa 2008.
Tokarczyk R. A., Bioprawo (hasło), [w:] Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, pod red. M. Ciszka, Warszawa 2008
Tokarczyk R., Prawa narodzin, życia i śmierci: podstawy biojurysprudencji, Kraków 2002.
Tulibacki W., Bioetyka – przegląd problemów, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo” 1995, nr 1.
Wendland Z., Zarys historii filozofii: od szkoły jońskiej do Poppera, Warszawa 1999.
Wichrowski M., Etyka lekarska, „Etyka” 1994, nr 27.
Współczesne problemy bioetyki w obszarze regulacji prawnych. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Nauki i Edukacji Narodowej pod patronatem Marszałek Senatu prof. dr hab.
Alicji Grześkowiak 3 kwietnia 2001, Warszawa 2001.
Zięba R., Bezpieczeństwo a terroryzm – aspekty teoretyczne, [w:] Terroryzm globalne wyzwanie, pod
red. K. Kowalczyka i W. Wróblewskiego, Toruń 2006.
Józef Bańka
Uniwersytet Śląski
WSTĘP
Biojurysprudencja
Poszanowanie prawa do intymności
i prywatności życia w cywilizacji technicznej
w świetle etyki prostomyślności
Autor artykułu wychodzi z założeń etyki prostomyślności, którą uprawia. Przez
prostomyślność rozumie się tutaj zmysł słusznego rozumienia życia, który nie opierając się nawet na przesłankach naukowych jest intuicyjnie niezawodny. Natomiast przez
etykę prostomyślności rozumie się system normatywny składających się ze wskazań
„ciepłych”, apelujących do uczuć i wzruszeń podmiotu. Jest to postać etyki przedaksjomatycznej, która opiera się na wartościach odczuwanych jako oczywiste ze względu na
towarzyszące im poręczenie moralne osób, które opierają swoje postępowanie na tych
wartościach. Prostomyślność moralna z tej racji, że ma ścisły związek z uznawanymi
wartościami, sama podlega ochronie. Jest ona „normą norm”, co oznacza, że nie jest
przedmiotem wyboru – tak jak wartość prosta, bezpośrednia – a więc zajęcia wobec
niej przez człowieka określonej podstawy, lecz przedmiotem obowiązywalności. Dopiero z chwilą jej osobistego przyjęcia, a więc poręczenia moralnego (norma sama
przez się nie jest jeszcze moralna), powstaje inna, tj. pochodna norma, przybierająca
postać poręczenia moralnego czyjegoś postępowania.1 Norma poręczona moralnie
staje się w ten sposób podstawą poręczenia moralnego czynu.
Ustaliliśmy w ten sposób, że system norm jest pochodny od naczelnej normy w etyce – normy prostomyślności. Stanowi ona rodzaj pierwotnego „sita aksjologicznego”,
wmontowanego w naturę ludzką, jakkolwiek zostałby rozstrzygnięty spór co do sposobu jej definiowania. „Sito aksjologiczne” byłoby tu podobne zatem do normy prosto* Józef Bańka – ukończył Wydział Filozofii KatolickiegoUniwersytetu Lubelskiego w roku 1962. Słuchał wykładów m.in. K. Wojtyły, S. Świeżawskiego, M. A. Krąpca i S. Kamińskiego. Doktoryzował się w 1965 r. na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie również uzyskał habilitację w r. 1969. Był członkiem Komitetu Nauk Filozoficznych
PAN, a od wielu lat jest prezesem Oddziału Katowickiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Tytuł profesora
nadzwyczajnego otrzymał w 1985 roku, a profesora zwyczajnego w 1993 roku. W latach 1977–1999 pełnił funkcję
dyrektora Instytutu Filozofii Uniwersytetu Śląskiego, a następnie przez dwie kadencje funkcję dziekana Wydziału
Nauk Społecznych. Jest samodzielnym, niezależnym i oryginalnym myślicielem, twórcą wszechstronnie opracowanego systemu filozoficznego, którego rdzeń wyznaczają: recentywizm (teoria czasu), eutyfronika (filozofia
cywilizacji) i etyka prostomyślności. Poglądy swoje wyłożył w ponad 400 pracach naukowych, w tym 70 samodzielnych książkach autorskich, wydanych w języku polskim i angielskim.
1
W. Brzeziński, Nowe typy norm prawnych w prawie administracyjnym, „Państwo i Prawo” 1966, z. 9.
195
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
myślności. W naszym pojęciu jest to specyficzne „sito aksjologiczne” skierowane przeciw postawie łżeczłowieka i wywodzi się z naturalistycznej interpretacji moralności.
W jej ramach sfera psychiki i relacji międzyludzkich jest traktowana jako pochodna
tego, co zmysłowe.2 W tym kontekście pierwotne „sito aksjologiczne”ustala zbiór i hierarchię wartości, których przestrzeganie decyduje o pewności, iż nasze postępowanie
jest moralne. Chodzi tu o pewność swoistą – bezpośrednią i niezależną od dyskursu.
Ze względu bowiem na sposób zdobywania pewności, winniśmy odróżnić pewność
bezpośrednią człowieka prostomyślnego od pewności pośredniej łżeczłowieka. Pewność bezpośrednia występuje wówczas, gdy uznajemy sąd za prawdziwy, nie uciekając
się do pośrednictwa innych sądów. Samo zrozumienie podmiotu i orzeczenia, tudzież
ich relacji wystarcza do uznania owego sądu za zgodny ze stanem rzeczowym, a więc
za prawdziwy. Sąd dopuszczający takie zrozumienie i wymuszający uznanie z naszej
strony nazywa się sądem „samo-przez-się-zrozumiałym”. Może to być sąd empiryczny (np. „woda jest wilgotna”) lub intelektualny (np. „całość jest większa niż część”).
W tego typu sytuacjach zdobywamy pewność samorzutnie lub na podstawie refleksji, pewność bowiem może towarzyszyć naszemu poznaniu, nie będąc następstwem
refleksji. Stanowisko to wyznaczało także linię demarkacyjną między wiedzą a pseudowiedzą, prowadząc do zakwestionowania naukowości twierdzeń metafizyki, w tym
twierdzeń religijnych.3
Co do nas, nie zgłaszamy akcesji do tego stanowiska, gdyż uważamy, że funkcjonują jako równoprawne oba typy pewności – refleksyjna i spontaniczna. Ta ostatnia na
przykład towarzyszy nam wtedy, kiedy poznajemy istnienie świata. Z właściwą dla tej
pewności prostomyślnością idziemy przez życie, wydając sądy wyrażające oceny praktyczne w sprawach prostych i niezawiłych. Pewność spontaniczna może jednak ulec
zachwianiu po namyśle, gdy bliżej i dokładniej nasze sądy potoczne rozważymy, biorąc
pod uwagę nabytą wiedzę teoretyczną o rzeczywistości. Nie wynika z tego, że pewność spontaniczna, oparta na prostomyślności naszych sądów o rzeczywistości, jest
pozbawiona wartości – zwłaszcza kiedy sama dotyczy wartości. Może ona ulec zakwestionowaniu w procesie refleksyjnym, ale tylko wówczas, gdy przedmiotem oceny są
nie wartości, lecz rzeczy. W tych bowiem sprawach, które dotyczą wartości – uznawanych i odczuwanych – pewność spontaniczna okazuje się niezawodna, stanowi cechę
istotną poręczenia moralnego. W tym wypadku – jak to ujął L. Wittgenstein – użycie
języka dla wyrażenia sądów moralnych odnosi nas do czegoś, co wychodzi poza sam
język, dotyczy bowiem „sposobu życia”.4
Sposób życia wymaga decyzji, której prostomyślność wyraża się w postaci sądu
praktycznego, iż „dobro należy czynić, a zła unikać”. Afirmacja tego oto dobra wyraża
prostomyślność człowieka jednopojawieniowego, natomiast partycypacja tego dobra
we „wspólnym dobru” wyznacza skierowanie prostomyślności jednostki na człowieka
wielopojawieniowego, na człowieka kultury. Nie „wspólne dobro” jednak, lecz „dobro osobiste” dotyczy pewności spontanicznej i jest intymnym motorem zrodzenia się
w nas poręczenia moralnego wartości.
Por. J. Herbut, Naturalizm, [w:] Leksykon filozofii klasycznej, red. J. Herbut, Lublin 1997, s. 379.
Por. S. Wszołek, Wprowadzenie do filozofii religii, Kraków 2004, s. 11.
4
Por. L. Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, przekł. B. Wolniewicz, Warszawa 2000, s. 23.
2
3
196
Aby odpowiedzieć na postawione pytanie, warto wrócić myślą do Sokratesa, dla
którego przyroda przestaje być głównym przedmiotem zainteresowań, a sprawy ludzkie, należące do sfery thymos – mimo ich wątpliwej rozstrzygalności na gruncie intelektu, tj. sfery phronesis – nabierają ważności i uzyskują podstawową kodyfikację moralną. Od czasów Sokratesa do głównych zadań filozofii moralności należy wyrażanie
przeświadczeń społeczeństwa, tak by stały się przedmiotem racjonalnych dociekań.5
Nie o przemianę człowieka jednak chodziło (ludzie są w swej naturze niezmienni), ale
o zmianę ich samowiedzy moralnej. Celem ładu moralnego nie jest przecież przydanie człowiekowi nowych jakości, lecz obrona wartości, bez których owa jakość byłaby
z całą pewnością wątpliwa, a więc obrona prywatności i intymności życia osobistego
przed inwazją łżeczłowieka. Cnota jest bowiem o tyle wartością, o ile jest poręczeniem
moralnym prawa człowieka do intymności i prywatności życia osobistego. Przegląd
literatury prawniczej świadczy o tym, że na świecie toruje sobie drogę tendencja do
poręczenia człowiekowi takiego prawa.6
Za podstawę wyróżnienia rozmaitych sfer życia osobistego przyjmuje się stopień,
w jakim jednostka ma możność odosobnienia się od społeczeństwa w zakresie życia prywatnego. Jednakże człowiek, który żyje w społeczeństwie, kontaktuje się z nim
i musi się z nim kontaktować, a nawet w pewnym sensie „informować” go o swej postawie. Kto wie, czy nie dla owego „informować” zagubiliśmy (trudno zaprzeczyć, że
zbyt pochopnie) filozofię życia (albo filozofię w życiu), przede wszystkim w imię nieokreślonej integracji i globalizacji. To prawda, obdarzony zdolnościami integracyjnymi człowiek cywilizacji globalnej staje przed zadaniem zespolenia docierających doń
przez Internet informacji naukowych i technicznych o świecie otaczającym i o możliwościach wprowadzania nowych systemów audio-wizualnych w jego życie. Starając
się zespalać informacje dopływające doń „z sieci” w sensowną całość, człowiek wiąże się za pomocą zdobywanych informacji z przeszłością i zarazem przez tę syntezę
przygotowuje się do czekającej go jakoby świetlanej (lepiej powiedzieć: przezroczystej)
przyszłości.7 Porównuje dawne sposoby życia ludzi, zestawia je ze swoimi, próbuje
przenosić swoje spostrzeżenia na przyszłość. W zależności od stopnia, w jakim udaje
mu się tego dokonać, osiąga poczucie tożsamości społecznej – doznaje poczucia obecności w swojej epoce i identyfikuje się z warunkami oraz pragnieniami, jakie powodują w nim zmiany techniczne i naukowe, uczy się na nowo patrzenia na świat i myślenia
o nim w wymiarze identyfikacyjnym, tj. w poczuciu tego, kim jest, gdzie był i dokąd
zmierza. Jeśli jednak na skutek braku zdolności, wykształcenia a także trudnych warunków jednostka doznaje stanu zagubienia w cywilizacji informatycznej i nie osiąga
poczucia silnej tożsamości osobistej, następuje pomieszanie ról – roli człowieka prostomyślnego z rolą wyuczoną łżeczłowieka cywilizacji.
5
A. MacIntyre, Czy patriotyzm jest cnotą?, przekł. T. Szubka, [w:] Komunitarianie. Wybór tekstów, wybrał
i wstępem opatrzył P. Śpiewak, przekł. P. Rymarczyk i T. Szubka, Warszawa 2004, s. 285.
6
A. Kopff, Koncepcja praw do intymności i do prywatności życia osobistego, „Studia Cywilistyczne” 1972,
t .20, s. 3–40.
7
A. Chmielewski, Dwie koncepcje jedności. Interwencje filozoficzno-polityczne, Bydgoszcz–Wrocław 2006.
Biojurysprudencja
CZYM JEST OCHRONA PRAWA DO INTYMNOŚCI I PRYWATNOŚCI ŻYCIA?
197
Oczywiście przedstawiona sytuacja charakteryzuje się brakiem poręczenia moralnego wartości, którym jednostka chciałaby pozostać wierna, ale wobec których nie
może się odnaleźć. W najgorszym wypadku mamy do czynienia z wszelkim brakiem
dążenia do tożsamości, ale nawet wówczas pomieszanie (rozmycie) ról jest wartością
„pozytywną” w porównaniu z nieposiadaniem żadnej, ale to żadnej tożsamości. Cywilizacja informatyczna żąda od człowieka dynamicznej tożsamości pozytywnej, ponieważ ludzie, którzy osiągnęli poczucie silnej tożsamości osobistej, mogą je stracić
w miarę toksycznego działania komplikującej się cywilizacji na ich osobowość.8 Tym
jednak, co mogą utracić przede wszystkim, jest ich sfera intymności.
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
CZEMU SŁUŻY SFERA INTYMNOŚCI?
198
Sfera intymności służy przede wszystkim wewnętrznemu bezpieczeństwu człowieka. Obejmuje ona zakres faktów dotyczących jednostki i jej przeżyć, w zasadzie przez
nią nie ujawnianych nawet osobom najbliższym i którego odsłonięcie przed kimkolwiek wywołuje zawsze – z przyczyn czysto psychologicznych – uczucie wstydu, zakłopotania i udręki.9 O wkraczaniu w tę sferę należy mówić w wypadkach samowolnego
zaznajamiania się z faktami i przeżyciami nią objętymi, w razie rozpowszechniania
tych faktów, a także w wypadku uniemożliwienia komukolwiek swobodnego kształtowania życia w jej obrębie. Jest to sfera, dla której człowiek domaga się bezwzględnie
poręczenia moralnego i której nie można przeciwstawić nawet tzw. dobra nauki (eksperymentu naukowego), jeżeli nie chcemy się narazić na miano łżeczłowieka. „Ciebie
boli to mniej niż mnie” – oto zasada naruszających tę sferę w imię wyimaginowanych
wyższych celów.
Człowiek cywilizacji informatycznej uczynił ten świat jakby ze szkła, ale nadal usiłuje tym szczelniej poczuć się w szaty odzianym. Podzielił swoją psyche na ciąg lustrzanych sal, jakby widział się w wielokrotnym odbiciu luster, ale czy stał się bezpieczny?
Sytuacja niemożliwa, tym bardziej że nie we wszystkich wypadkach wiadomo, kiedy
zjawisko należy do jednej, a kiedy do drugiej sfery. Przypomina to trochę starą historię o zwiewnej psyche i ożywczej thymos, które starożytni przeciwstawili sobie, by
odmalować przejrzysty świat Hadesu – widomy, ale niedotykalny. Późniejsza filozofia
– najwyraźniej pod wpływem chrześcijaństwa – związała istotę człowieka z pojęciem
psyche, które wszakże w klasycznej filozofii miało pomniejsze, akcydentalne znaczenie
ustępując pojęciu thymos, stanowiącemu właściwy empiryczny ośrodek poczucia życia (bios). U starożytnych psyche ogranicza się do tego, co zaledwie jest wizerunkiem
człowieka, wcale nie identycznym z jego ja; do tego, co odchodzi z człowieka w chwili
śmierci i udaje się w świat cieni. Ma ona charakter bardziej mitologiczny niż filozoficzny: psyche to cienie zmarłych, z którymi rozmawia Odyseusz i jego towarzysze podróży.10 Psyche pełni więc funkcję podrzędną, jest symptomem łżeczłowieka, zaledwie
8
J. Zdybel, Między powinnością a wolnością. Filozofia polityczna Isajaha Berlina i Alasdaira MacIntyre’a,
Lublin 2005.
9
A. Kępiński, Lęk, Warszawa 1977, s. 222.
10
Zob. Homer, Odyseja, Warszawa 1965.
Biojurysprudencja
służącym do odróżnienia człowieka żywego od człowieka, który utracił świadomość,
ponieważ jego psyche odeszła do Hadesu.
Właściwa koncepcja człowieka i jego życia psychicznego – w dzisiejszym rozumieniu tego słowa – zaczyna się dopiero tam, gdzie w grę wchodzi phronesis jako siedlisko
sądzenia (rozum), ośrodek niepodzielnego doświadczenia życiowego. Przedłużeniem
tej koncepcji jest – komplementarna w stosunku do phronesis – thymos, oznaczająca świadomość, ośrodek poczucia życia wyrażany obecnie terminem „ja”. Rozmawiać
z własnymi myślami, pogrążać się we własną intymność to odbywać rozmowę ze swoją
thymos – ze swym „ja”. Phronesis jest wobec niego jakby lustrem racjonalnym, naszym
sumieniem, czy – jak chcą inni – prasumieniem (synderesis).
Dialektyczny związek tych sfer sprawia, iż w człowieku realnym brak jest ścisłego
podziału między światem zewnętrznym a wewnętrznym. Dostrzegając te sfery w człowieku, dostrzegamy jedną w drugiej, a ich ogniwem jest itimitas, która kojarzy świecką
i sakralną sferę życia w jednym bycie ludzkim – z tym tylko, że ta sfera „sakralna” jest
całkiem świecka, pilnie strzeżona, niedostępna aż do szczytu samotności.11 Może dlatego chroni się sama?
SFERA PRYWATNOŚCI ŻYCIA
Włącza ona w zakres poręczenia moralnego życie rodzinne i sąsiedzkie oraz życie
w gronie przyjaciół, a także stosunek do partnerów w zakładzie pracy. Sfera ta obejmuje również tę część życia jednostki, która jest sama w sobie dostępna innym ludziom, ale której dostępność stanowi rezultat włączenia życia człowieka w środowisko
instytucjonalnie zorganizowane.12 Nie wszystko bowiem, co jest ex re dostępne innym
ludziom, dotyczy ich i usprawiedliwia zainteresowanie drugim człowiekiem. Sfera ta
nie podlega ochronie tak ścisłej, jak sfera intymności, np. gdy w grę wchodzi dobro nauki lub społeczeństwa. Jest ona jednak również narażona na wścibskość łżeczłowieka
i z tej racji podlega ochronie. Zwłaszcza w cywilizacji informatycznej, która dysponuje
wieloma środkami przenikania w życie osobiste człowieka, niezależnie od przegród,
które ludzi dzielą.
Istnieje w świadomości człowieka współczesnego coś takiego, jak kanon indywidualnych praw do sekretnego traktowania niektórych sytuacji i uwarunkowań życia.
Powstała w latach siedemdziesiątych XX wieku nauka zwana eutyfroniką zaleca właśnie te uwarunkowania honorować jako istotne komponenty życia z techniką. Chodzi
o ochronę sfery psychicznej człowieka przed alienacyjnym i frustracyjnym wpływem
techniki elektronicznej. Oczywiście mowa tu o zaleceniach, jako że obecność osobowa
człowieka w świecie techniki napotyka wiele trudności i ograniczeń zewnętrznych.
Obecność obu elementów układu człowiek–technika jest obecnością wzajemnie niezupełną: powstaje swoista „reszta niezupełności”, którą stanowi właśnie psychika ludzka,
prywatna osobowość człowieka. Obecność osobowa bowiem jest nie tylko obecnością
11
M. Chałubiński, Religia jako etyka. Wprowadzenie, [w:] E. Fromm, Psychoanaliza a religia, przekł. J. Karłowski, Poznań 2000, s. 5–25.
12
J. Raz, Autorytet prawa, przekł. P. Maciejko, Warszawa 2000, s. 122–146.
199
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
200
dwu elementów obok siebie, blisko siebie, a więc obecnością człowieka prostomyślnego i łżeczłowieka, lecz stanem, w którym te elementy są obecne wobec siebie nawzajem
– w sposób osobowy – tzn. uwarunkowane cechami komunikacji opartej na poręczeniu moralnym. Technologie jako takie zachodzą z racji zaistnienia kontaktu: automatycznie jest w nich dany wzajemny wpływ – przyciąganie, akcja, reakcja i w takich
okolicznościach muszą się one wyrażać. Tymczasem tej algorytmicznej konieczności
przeciwstawia się w obecności osobowej intymny charakter komunikacji.13 Co więcej, pojawia się tutaj tautologia wymian między – by tak ogólnie powiedzieć – życiem
życiem „w” (z jednej strony w realności życia codziennego, z drugiej w świecie ułudy
życia wirtualnego) a życiem „z” (człowiekiem realnym lub rozmówcą wirtualnym),
przy czym tautologia ta uwikłana jest ab ovo w symbole wartości.
Z technicznego punktu widzenia środki komunikacji, takie jak przekaz elektroniczny, wiadomość, wyrażają kontakt przestrzenny na odległość, a więc obecność. Element osobowy pojawia się w tej obecności wraz z poręczeniem moralnym, tj. dopiero
wtedy, gdy obiekty te zdobywają nowy i głębszy sens jako symbole komunikujące obecność osobową, gdy stają się wartością, komunikatem, a nie tylko jednostką informacji.
Oba te elementy są w takim przypadku równie niezbędne i muszą się uzupełniać.14
Obecność przestrzenna jest niejako zaproszeniem do obecności osobowej, szczególnie
w warunkach industrializacji i urbanizacji, gdy ludzie są często obecni dla siebie tylko
przestrzennie i cierpią na miejską samotność – podejrzewają obecność innych o to, że
jest obecnością łżeczłowieka. Zaproszenie do obecności osobowej pozostaje jednak
tylko zaproszeniem i wszelka inwazja, włamanie w intymne życie człowieka innego –
poza tym „zaproszeniem” – jest naruszeniem jego sfery prywatności życia.
SFERA POWSZECHNEJ DOSTĘPNOŚCI
Nie zamierzam wdawać się tutaj w drobiazgowe definiowanie tej sfery życia ludzkiego, której przysługuje powszechna – także w sensie technicznym – dostępność. Nie
uniknę zatem banalnego stwierdzenia, że sfera ta ma wyraźnie dwa zakresy. Pierwszy
to zakres poręczenia moralnego, określającego możność zaznajamiania się z faktami objętymi sferą prywatności, bez uprawnienia jednak do ich publicznego rozpowszechniania za pomocą środków masowego przekazu. Drugi – to zakres możności
takiego rozpowszechniania przy użyciu środków technicznych przekazu. Możliwość
technicznego rozpowszechniania stanowi tu bowiem ostrą granicę prywatności informacji, poza którą zaczyna się sfera łżeczłowieka, która zawsze daje możliwość usid­
lenia prawdy persyflażem, ucharakteryzowania wszystkiego na obiektywny wytwór
informacji. Możliwości te zrodził rozwój techniki elektronicznej (sieciowej), rozwój
środków „docierania” do wszelkich tajemnic – z wyłączeniem wtajemniczenia niewtajemniczonego.15
G. Chrzanowski, Boga życie pośmiertne, „Znak” 1999, nr 1, s. 160–167.
B. Szlachta, Demokracja a rządy prawa, [w:] Oblicza demokracji, red. R. Legutko, J. Kłoczkowski, Kraków
2002, s. 81–105.
15
G. Weigel, Katedra i sześcian. Europa, Stany Zjednoczone i polityka bez Boga, przekł. I. i P. Zarębscy, Warszawa 2005, s. 38.
13
14
Biojurysprudencja
Jest rzeczą znamienną, że – jak wskazuje ostatnio wrzawa wokół tak zwanego projektu „Acta” – w tych krajach, gdzie sukcesy techniki internetowej są największe, rodzą
się obawy jej nadużycia i pozbawienia człowieka osłony poręczenia moralnego, którą
gwarantowały tradycyjne systemy komunikowania. Główne miejsce zajmują tu różnorodne aparaty podsłuchowe i podglądowe, umożliwiające ingerencję w życie osobiste
obywateli. Notuje się zwłaszcza znaczące udoskonalenia techniczne urządzeń podglądających. Są już one produkowane masowo i względnie łatwo dostępne nie tylko dla
instytucji specjalnych, stanowiąc tym samym zagrożenie prostomyślności człowieka
i jego prawa do intymności życia. Milcząco uznaje się prawo państw do posiadania
własnych źródeł informacji. Wątpliwości budzi już pytanie, czy podobne przyzwolenie można rozciągać na wielkie firmy i organizacje przemysłowe, a także religijne,
skoro w kategoriach religijnych próbuje się rozważać także współczesny globalizm.16
Nie budzi sprzeciwu telewizja zainstalowana w domu towarowym w celu odstraszania
złodziei, ale możliwe jest instalowanie ukrytych mikrofonów w warsztatach, których
właściciele chcą znać treść rozmów obsługi z klientem, co oznaczałoby kompletny
brak zaufania do pracownika.
To, co tu istotne to fakt, że informacje te, raz zapisane, nie zostaną zapomniane
(wymazane); w ten sposób każda pomyłka życiowa wlokłaby się za człowiekiem do
końca życia. Istnieje, co prawda, możliwość „wymazywania” danych dotyczących wykroczeń, z których delikwent się poprawił, ale marna to pociecha w sytuacji, w której
nie mamy poręczenia moralnego, czy dane te nie zostały „zmagazynowane” w duplikacie pamięci komputera lub – co gorsza – sprzedane komuś innemu w ramach tzw.
przetwarzania danych osobistych.
Można to określić krótko – istnieje obawa, że komputery będą wiedziały zbyt dużo
o człowieku i że sfera wolności prywatnej, wolności od stosowania środków technicznych, służących inwigilacji życia osobistego została w sposób istotny zagrożona. Jedyną kryjówką, w której jeszcze można się będzie ukryć, stanie się „Witkiewiczowska
masa”. Stąd rodzą się głosy – w tym także w ramach uprawianej przeze mnie eutyfroniki – podnoszące konieczność sformułowania i kodyfikacji (oczywiście w innym duchu
niż. tzw. „Acta”) nowych praw i nowych obowiązków, a także wolności, które skutecznie chroniłyby ludzi przed ujemnymi następstwami postępu technicznego w sferze psychicznej człowieka. A także – przed ujednolicającym, sprowadzonym do ruchu
elektronów w komputerze, marszu wszystkich, dla których z dawnego sztandaru rewolucji „Liberte! Egalite! Fraternite!” pozostało tylko jedno jedyne hasło – „Egalite!”,
egalitaryzm. Jeśli wierzyć Witkiewiczowi, czeka nas prymat organizacji państwowej
nad jednostką, prymat masy nad osobowością twórców. Oto co głoszą Szewcy Witkiewicza, poprzednicy dzisiejszych uczestników marszu przeciw projektowi „Acta”:
„My nie potrzebujemy rządu kapłanów pod maską mdłej demokracji. My stworzymy włas­ny samorząd prawdziwy. My się obejdziemy bez parlamentu, organizując związki zawodowe prawdziwych
leniwców. My stworzymy prawdziwy raj na ziemi bez żadnych wodzów i bez pracy. My! Jednolita,
szara, lepka, śmierdząca, potworna masa: nowe Istnienie Poszczególne, na przekór całej metafizyce,
opartej na pojęciu indywiduum i hierarchii! Nie ma indywiduów! Precz z osobowością! Niech żyje
jedna, jednolita MASA!”.17
Por. P. Jaroszyński, Globalizm nową religią. Ocalić polskość!, Warszawa 2003.
S. I.Witkiewicz, Szewcy, [w:] idem, Dramaty, t. 2, Warszawa 2002.
16
17
201
To prawdziwa proklamacja masy niepracującej, która zastępując klasę próżniaczą twórców odwołała się do „fałszywej prostomyślności”, tak jak niegdyś odwołał
się F. Engels do „fałszywej świadomości” ideologów niemieckich. Tym, co w obu wypadkach zostało zakwestionowane, to psychologiczny składnik poręczenia moralnego
wartości.
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
SKŁADNIK PORĘCZENIA MORALNEGO WARTOŚCI
Poszanowanie prawa do prywatności oraz intymności życia osobistego stanowi
konsekwencję przyjęcia w etyce prostomyślności poręczenia moralnego jako składnika wartości. To właśnie niedostrzeganie roli zasady osobistego poręczenia moralnego
(vide: podpis własny) i zastąpienie jej zasadą „poręczenia elektronicznego” (vide: podpis elektroniczny) w układzie człowiek–cywilizacja techniczna prowadzi do postawy
łżeczłowieka, żyjącego złudzeniem, iż problemy ludzkie można uczynić zdatnymi do
rozwiązania na poziomie czysto elektronicznym, jeśli tylko zlikwiduje się moralny
składnik tych problemów. Ignorowanie składnika moralnego w środowisku ukształtowanym przez technikę elektroniczną powoduje kurczenie się rzeczywistości ludzkiej
do samego tylko produktu, tj. do rezultatu działań. Tymczasem tam, gdzie dostrzega
się tylko efekt, natomiast nie widzi się intencji, dochodzi do tego, że nie zauważając
wartości popada się w odrażającą klęskę nudy i staje przed obliczem Mai – bogini bezsensowności wszystkiego. Tak bowiem charakteryzował to zjawisko Cz. Miłosz w swoich Widzeniach nad zatoką San Francisco, gdy pisał:
„Istnieje słowo prawie nigdy dzisiaj nie wymawiane, bo uchodzi za obrażające: nuda. Kto się zwyczajnie nudzi, nigdy do tego się nie przyzna, natomiast skwapliwie będzie chwytać się zapewnień, że
jest alienowany, odtrącony, samotny, sfrustrowany itd. Jednakże nuda, znana też jako taedium vitae,
czy poznanie Mai, tj. bezsensowności wszystkiego, czy mirovaja skorb, czy mal du siècle, jest potęgą i
nie należy jej pojmować trywialnie”.18
Spostrzeżenie poety zawiera sugestię, iż zjawisko „nudy” jest zjawiskiem powszechnym, występującym wszędzie tam, gdzie brakło składnika poręczenia moralnego, który jest zarazem składnikiem normy prostomyślności i sam w sobie nie ma
charakteru teoretycznego, toteż jest przedmiotem prostego odczucia. Przypomnijmy,
że etyki teoretyczne próbują większość szczegółowych postaw przyporządkować jakiemuś ogólnemu modelowi dyrektyw, który stanowiłby system i zawierałby z góry
ustaloną hierarchię wartości. Etyki tego rodzaju wzorują się w większym stopniu na
hipotetycznych uogólnieniach naukowych niż na systemach filozoficznych, ponieważ
twórcy tych etyk żywią przekonanie, iż filozofia nie spełniła pokładanych w niej nadziei i jako taka – na co gotowi są przysiąc postmoderniści – należy do „kultury odpadów”.19 Zakwestionowane zostało przede wszystkim pojęcie intencji, które należy do
głównych kategorii etyki prostomyślności i jest filarem odpowiedzialności moralnej.
Cz. Miłosz, Widzenia nad zatoką San Francisco, Kraków 2000, s. 171.
Por. Z. Bauman, Życie na przemiał, przeł. T. Kunz, Kraków 2004.
18
202
19
Problem odpowiedzialności istnieje dla mnie jedynie wtedy, gdy w postępowaniu
swoim muszę się opierać na danych w stosunku do mnie zewnętrznych, ale w moim
działaniu – jeśli ma ono być moim działaniem, tak jak to jest pomyślane w owym słynnym „zakładzie Pascala” – muszą stać się intencjonalnym zapleczem postawy, którą
przyjmuję.20 Związanie odpowiedzialności z Pascalowskim poręczeniem moralnym
przyjętej postawy nie oznacza jej związanie z realizacją praktycznej treści tej postawy.
Odpowiadamy za intencje, jeśli jest to odpowiedzialność moralna, a nie za skutki rea­
lizacyjne działania, za które odpowiada ktoś inny (w „zakładzie Pascala” tym Innym
jest Bóg). Ten drugi typ odpowiedzialności odsyła nas tylko do wolności i wolność tę
zakłada, ale jej nie konstytuuje. Odpowiedzialność za intencje (libertas specificationis)
różni się od odpowiedzialności za skutki (libertas exercitii) tym właśnie, że jest poręczeniem moralnym tej drugiej i tę drugą odpowiedzialność wyprzedza, a także prowokuje. Nie jesteśmy zdeterminowani przynajmniej do chcenia tego właśnie a nie innego
dobra, toteż miara owego niezdeterminowania jest miarą naszej odpowiedzialności za
intencje.
W gruncie rzeczy nie chodzi o pozorną swobodę wyboru dróg działania, wynikającą z nieznajomości czynników determinujących to działanie, lecz o stan predecyzji,
dla którego wszelka wiedza nie ma znaczenia, skoro to my – jak w przypadku „zakładu
Pascala” – podejmujemy się wyboru. W większości sytuacji wyboru mamy do czynienia nie z prawdopodobieństwem ostrym, ujmowalnym za pomocą pojedynczej precyzyjnej funkcji probabilistycznej21, lecz z prawdopodobieństwem niewyraźnym (rozmytym), dostępnym jedynie intuicji człowieka prostomyślnego. Umysł łżeczłowieka
może posłusznie (dyspozycyjnie) układać racje logiczne, przemawiające za przyjęciem
skutków każdego działania jako etycznie godziwych, ponieważ wybór nie pochodzi od
niego. Umysł człowieka prostomyślnego jest zdeterminowany do określonego wyboru
kierunku działania, ponieważ wybór ten może być przez niego poręczony moralnie,
a inny nie. Jest to wybór między poręczeniem a nieporęczeniem, nie zaś – między tym
przedmiotem a innym. Pamiętajmy o tym, do jakiej wspólnoty należy Pascal dokonujący wyboru. Wybór pochodzi od niego, a poręczenie moralne, mimo że jest jego
podmiotowym aktem, stanowi także akt posłuszeństwa wobec wspólnoty etycznej,
której oddziaływania w sobie doświadcza. I w tym sensie jest aktem odpowiedzialnym
– odpowiedzią na wezwanie do poręczenia moralnego.
Jeśli tak, to prostomyślność świadomości charakteryzuje się poprzez to, na co (lub
na kogo) się otwiera. A nie jest to bezpośrednia otwartość na wszystko. Taka otwartość przekształciłaby świadomość w pewnego rodzaju refleks absolutny. Tymczasem
prostomyślność świadomości, rozumiana jako jej otwartość, pozostaje nieograniczona
(resp. nieodpowiedzialna) tylko de iure, natomiast de facto świadomość otwarta jest
tylko na prostomyślność i skierowana (z wyboru, a więc odpowiedzialna) na to lub
owo. Otwarte zostają kwestie, jakie cele warte są tego, aby do nich dążyć, natomiast
J. Jordan, Pascal’s Wager. Pragmatic Arguments and Belief in God, New York 2006.
A. Hájek, Objecting Vaguely to Pascal’s Wager, „Philosophical Studies” 2000, vol. 98, s. 4.
Biojurysprudencja
ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA INTENCJE JAKO ODPOWIEDZIALNOŚĆ
MORALNIE PORĘCZONA
20
21
203
pytanie, jakie problemy winny być rozwiązywane umykają z pola widzenia, ponieważ nie wchodzą w treść normy.22 Akt świadomości wychodzi więc „poza” przedmiot
w taki obszar podmiotu, który utożsamia się z obszarem poręczenia moralnego wartości konstytuowanych w tym akcie. Wychodząc „poza” przedmiot, podmiot porzuca
sferę działania przyczynowo-skutkowego, a wchodzi w sferę wartościowania intencjonalnego kultury, w której obrębie obowiązującym wzorem społecznie staje się wartość „wspólna”, a wzorem działania obranym indywidualnie – wartość „nie-wspólna”,
wszakże owej wspólnocie pokrewna i przez nią poręczona moralnie.
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
ODPOWIEDZIALNOŚĆ W TYPIE DZIAŁANIA PRZYCZYNOWO-SKUTKOWEGO
Prawdę mówiąc, nie zamierzam tu przedstawiać systematycznego wykładu odpowiedzialności, obejmującej tyleż środki, co kwalifikacje, od których zależy sprawność
w wykonaniu zamierzonego dzieła. Chodzi mi raczej o zasadniczy typ odpowiedzialności, który wiąże się z poręczeniem moralnym ze strony człowieka działającego w sytuacjach jednorazowych, a więc poza powtarzalnością przyczyn i skutków. I tego typu
odpowiedzialność kojarzę z prostomyślnością moralną czynu. Jest to spojrzenie jakby
z góry, metaetyczne, które próbuje ukazać zasadnicze elementy właściwego (słusznego) myślenia o sprawach moralnych.23 Porządek przyczynowo-skutkowy wiąże
przyczynowość z prawidłowością, a prawidłowość z powtarzalnością (ilekroć A, tylekroć B). Jeśli jednak odpowiedzialność moralna dotyczy sytuacji jednorazowych, w
których człowiek sam siebie determinuje (ręczy za siebie) treścią poznawczą swego
sądu (osądu), to można powiedzieć, że zachodzi w nim raczej autodeterminacja (przyczyna i skutek są w jednym podmiocie) niż związek przyczynowo-skutkowy (przyczyna i skutek są od siebie oddalone). Tu własny osąd jest gwarancją (poręczeniem)
poczucia obowiązku, zaś normy byłyby związane z ewentualną „dodaną” z zewnątrz
chwalebnością czynu. Norma bowiem to nie tylko nakaz lub zakaz, ale także to, co ten
nakaz uzasadnia.24 I właśnie ta autodeterminacja – pozostawanie przyczyny i skutku
w jednym i tym samym podmiocie – jest podstawą poręczenia moralnego odpowiedzialności. Autodeterminacja stanowi więc formę prostomyślności działania w tym
sensie, iż poza człowiekiem jako autorem czynu nie ma już żadnej instancji decydującej o uprawnieniu jego przekonań o godziwości czynu.
Wynika stąd, że wszystkie stosunki, do których będę się odwoływał w ocenie odpowiedzialności, aby sprecyzować źródła jej poręczenia moralnego, zawsze okażą się
nieadekwatne do powiązań przyczynowo-skutkowych, którymi rządzą się innowacje.
Na przyswojeniu bowiem innowacji przez jednostkę musi się każdorazowo odbić to,
że w sferze życia publicznego nie zawsze są one ukierunkowane na zharmonizowanie interesów indywidualnych i zbiorowych, lecz cel ich sprowadza się często do efektywności czysto ekonomicznej i doraźnych skutków. Większość innowacji (nowinek)
technicznych narusza np. tradycyjny układ wśród pracowników, w rezultacie czego
Por. P. Davies, Norms of Nature. Naturalism and the Nature of Functions, Cambridge, Massachusetts 2001.
M. Uliński, Studia nie tylko metaetyczne, Kraków 2005.
24
A. Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa 2000.
22
23
204
Biojurysprudencja
czują się oni wytrąceni z normalnego toku spraw i przyjmują postawę łżeczłowieka.
Człowiek, który nie ma czasu na przystosowanie się, nigdy nie może niczego spokojnie
przemyśleć i popada w rozdrażnienie: nie odczuwa radości ani smutku, natomiast odczuwa presję aktualnej sytuacji, która jest jakby ponad nim – także poza jego odpowiedzialnością. Uczucie zagrożenia rodzi się bowiem w sytuacjach nowych dla człowieka, któremu nowe doświadczenie nie daje poręki sprostania sytuacji nowej, ale odeń
niezależnej. Zarówno sytuacja nowa, jak i poręczenie pomyślnych zachowań, w tej
sytuacji znajduje się poza człowiekiem. Jest to coś w rodzaju przewidywania sytuacji,
w której nie będzie wiadomo, co dobre. Pierwszą przesłankę dalszego wartościowania
w tej sytuacji Max Scheler widział w „teorii wzorów”, które wiążą się z jądrem kultury
danej wspólnoty lub z jej religijnymi korzeniami.25
Ten stan prowadzi wielu teoretyków do porównania naszego systemu obrony immunologicznej, chroniącego przed atakami bakterii czy wirusów, do reakcji psychicznych na innowacje w naszych życiu. W jednym wypadku chodzi o integralność fizyczną, w drugim – o psychiczną. W dziedzinie immunologii mówi się o tolerancji oraz
o odrzuceniu. W sferze psychicznej jest to odrzucenie odpowiedzialności.
PORĘCZENIE MORALNE I „NIEWOLNOŚĆ WOLI”
Odrzucenie odpowiedzialności z powodu niemożności zapanowania nad przyczynowo-skutkowym biegiem rzeczy nie tyle oddaje, ile zdradza podstawową tendencję
w ocenach etycznych współczesnego człowieka. Oto odpowiedzialności związanej
z poręczeniem moralnym czynu przeciwstawia się odpowiedzialność łżeczłowieka –
człowieka abstrakcyjnego, pozbawionego autodeterminacji. Człowiek taki ulega determinantom, nad którymi rzekomo nie może zapanować. Każdy zatem nasz czyn
stanowi w tym ujęciu odprysk czynu gatunkowego („ta siła fatalna...”), który ma cechę
indywidualną czynu „niewolnego”, moralnie nieporęczonego. Najlepiej jeżeli człowiek
postawiony w tej sytuacji poszukuje dla siebie „wzoru osobowego”, który reprezentuje
ludzką postać, będącą przedmiotem jego aspiracji i gwarantem poręczenia moralnego
przyjętej postawy.26 W przeciwnym razie ulegnie naciskowi różnorodnych czynników
koniecznych, które stopniowo i niepostrzeżenie „zdecydują” za niego, tak iż jedyną
jego „odpowiedzialnością” będzie opór wobec sił nieuchronnych i strata, jaką w rezultacie tak nieopatrznego oporu (w rodzaju głupoty) musi ponieść.
Innym refleksem (nie)odpowiedzialności łżeczłowieka, człowieka abstrakcyjnego,
jest odpowiedzialność zbiorowa, wykluczająca poręczenie moralne z życia człowieka
jednostkowego na rzecz rozumienia historii i jej fatalnych przeznaczeń. Odpowiedzialność łżeczłowieka funkcjonuje w takim obrazie świata, w którym szczęścia nie przeżywają konkretni ludzie, czynów nie dokonują konkretne jednostki, lecz szczęśliwa jest
ludzkość, a dzieła dokonuje społeczeństwo jako całość. Koncepcja ta podporządkowuje żywych ludzi pojęciom ogólnym, takim jak „ludzkość”, „grupa”, „tłum”, co dobrze
ilustruje klasyczna już psychologia tłumu Gustawa Le Bona.27 Według tej koncepcji
Ł. Trzciński, Mit bohaterski w perspektywie antropologii filozoficznej i kulturowej, Kraków 2006.
M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 2000, s. 10–11.
27
G. Le Bon, Psychologie des Foules, P 1963.
25
26
205
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
w tłumie niektórzy ludzie mogą osiągnąć stan zbliżony do hipnotycznego, z podwyższoną wrażliwością emocjonalną, podatnością na sugestie przywódców oraz zanikiem
kontroli i opanowania. Proces ten wzmaga się jeszcze przez nastrój oczekiwania na
dalsze, jeszcze wyższe emocje. Ludzi w tłumie łączy bowiem spotęgowana gotowość
do reakcji psychicznej – każdy myśli i czuje podobnie, a raczej podobnie wyzwala swe
emocje. Jest to niejako spontaniczna wzajemność przyzwolenia na „niewolność woli”,
wzajemność przyzwolenia na zakazane formy zachowania, właściwe łżeczłowiekowi.
Badania wykazują, że to wzajemne przyzwolenie na „niewolność woli” jest tym
silniejsze, im większa doskwierała jednostce samotność w tłumie, który kiedy indziej
szedł „pokojowo”. Jeszcze raz okazuje się, że człowiek jest istotą społeczną, że brak
więzi z innymi może być przyczyną stanu, który wiele lat po Gustawie Le Bon, Julia Kristeva opisała jako „otchłań smutku”, ból nieznośny dla tego, kto go odczuwa.28
Tłum nie wytwarza niczego nowego, czego nie było w nim przedtem, nie potrzebuje
poręczenia moralnego, ułatwia tylko wyzwalanie się hamowanych poprzednio impulsów – otchłań smutku zamienia na otchłań wolności „nie własnej”. Słowem – w dużych
grupach ludzie zachowują się tak, jakby nie mogli się w żadnym przypadku zachowywać indywidualnie, gdy pozostawali pod wpływem krępującej ich odpowiedzialności
zdrowego rozsądku. Tożsamość czynu pochwalanego, poręczonego moralnie, zostaje
wyparta wskutek braku tożsamości czynu nagannego.
„Ja” zlewa się w uniwersalne „my”, wszelki czyn jest wolny – jest poza swoim sprawcą, jak topór, który wypadł z ręki drwala. Oto model „woli niewolnej” współczesnego
człowieka, któremu „sieć” zastąpiła uliczny tłum.
WOLNOŚĆ CZYNU, KTÓRY WYRASTA PONAD SWEGO SPRAWCĘ
Opisana zatrata prostomyślności w sugestii tłumu stanowi przykład niebezpiecznej ucieczki ludzkiego cogito w społeczne cogitamus, które tu łatwo możemy zamienić
na sieciowe „my” – astronauci internetowego pacyfiku. Utrata poręczenia moralnego wiąże się tu z transcendencją moralną czynu wirtualnego, poprzez który niejako
wypróbowujemy naszą zdatność do czynu realnego. Często do tego drugiego już nie
dochodzi, kiedy pochłania nas „otchłań sieci”. Praktyczny rezultat wynikający z tego
schematu zależy od rozwiązania problemu stosunku między wirtualną koniecznością (oczywistością wynikania) a realną przypadkowością (oczywistością wyniku).
Jeśli przyjąć – w koncepcji człowieka prostomyślnego – że czynniki osobowościowe
są subiektywne w tym znaczeniu, że osoba jest podmiotem działania, to poręczenie
moralne czynu stanowi rezultat wolności realnej sprawcy, nie zaś wolności wirtualnej.
Wolność wirtualna polega na tym, że człowiek wykracza poza to, co aktualnie dane,
i wciąga się w nieustanny rozwój. Jest to stawanie się w „niestawaniu się” kimś innym.
Trzeba jednak powiedzieć, że proces ten został w człowieku zainicjowany także na
gruncie tradycyjnej, meliorystycznej filozofii życia. Jak bowiem pisał Georg Simmel:
Por. J. Kristeva, Czarne słońce. Depresja i melancholia, przeł. M. P. Markowski i R. Ryziński, Kraków 2007,
28
206
s. 5.
Paradoksalnie, we współczesnej cywilizacji informatycznej ten „stopień wyższy”
został obdarzony rangą konieczności i przeniesiony do „sieci”, gdzie stracił osobowość
i poręczenie moralne, natomiast stopień równy pozostawiony został życiu realnemu,
zachowując poręczenie moralne i jednocześnie podlegając przypadkowości. W tym
ujęciu sprawca nie jest już autorem swoich działań, lecz tylko „miejscem” ich wirtual­
nego zajścia. Jest także ich wirtualnym obserwatorem. Tak to już jest, że w świecie
wirtualnym działamy według reguły koniecznej, a po jego opuszczeniu potykamy się
o przypadek realny. Jeżeli przypadkowe mogą być osobowości uczestników świata wirtualnego, a wszystko poza nimi jest koniecznością, to czyn człowieka abstrakcyjnego
– uczestnika w świecie wirtualnym – byłby poza nim, a co za tym idzie – pozbawiony
poręczenia moralnego. Na współczesnym polu walki czyn realny i wirtualny cechowałyby się tożsamością rezultatu, lecz nie tożsamością sprawcy, w którym pozostałość
czynu byłaby częścią psyche jego sprawcy. Łżeczłowiek miałby prawo „nie przyznać
się” do takiego czynu: „tu” (we mnie) nie oznacza bowiem „moje”. W świecie wirtual­
nym wolność staje się dla jego uczestnika zbytkiem, a odpowiedzialność – czystą scholastyką.
W świecie dzisiejszej cywilizacji informatycznej z nie pozbawioną podstaw rezerwą odnosimy się do homo electronicus, który godzi się na przyjmowanie pewnej roli,
ale chce ją zagrać tylko jako artysta, bez szczególnej identyfikacji z powierzoną sobie
do odegrania postacią. Tymczasem w społeczeństwie tradycyjnym przyjmowanie na
siebie określonej roli stanowiło doniosły aspekt wartości życia człowieka. Bo to właśnie o tym realnym, a nie tylko wirtualnym świecie Szekspir pisał:
Biojurysprudencja
„Życie ma swoją istotę, swój proces stawania się bardziej-życiem i więcej-niż-życiem. Jego stopień równy stanowi jednocześnie jako taki jego stopień wyższy”.29
Świat jest teatrem, aktorami ludzie,
Którzy kolejno wchodzą i znikają;
Każdy tam aktor niejedną gra rolę.30
Przypomnijmy, że dążenie do osobistego (intymnego) przeżycia tego, co się dzieje
wokół nas, a więc dążenie do identyfikowania się z określoną rolą, by przeżyć świat realnie, jak aktor swoją główną rolę przeżywa, doprowadziło już w starożytności do powstania teatroterapii, w której funkcje terapeutyczne przypisuje się szczególnie ekspresji dramatycznej i plastyce. W swojej Poetyce Arystoteles pisze, że widzowie poprzez
uczęszczanie na teatralne widowiska znajdują ujście dla swych uczuć, uszlachetniają
swoje wnętrze, doznając zjawiska oczyszczenia (katharsis).31 Niestety, w rzeczywistości symulowanej wirtualnie mamy do czynienia ze swoistą mistyfikacją: podniesieniem
dowolnie wybranych zdarzeń do roli urzeczywistnień osobowości indywidualnej,
przy czym te halucynogenne elementy stanu zdarzeniowego zostają jakby nominalnie
G. Simmel, Filozofia życia. Cztery rozdziały metafizyczne, przeł. M. Tokarzewska, Warszawa 2007, s. 35.
W. Szekspir, Jak wam się podoba, [w:] idem, Dzieła dramatyczne. Komedie, t. 2, przeł. L. Ulrich, Warszawa
1980, s. 226.
31
Arystoteles, Poetyka, przeł. H. Podbielski, Wrocław–Warszawa 1983.
29
30
207
uświęcone, nie uzyskując wszakże cech poręczenia moralnego.32 W świecie wirtualnym bowiem życie człowieka, to zaledwie sekundowe oczekiwanie na jakiś bodziec
(happen electronic) z sieci, który by je zabarwił i przywołał na krótko (bardzo krótko)
do istnienia. Tu droga do transcendencji wiedzie u operatora Internetu od wewnątrz,
a czyn tylko zewnętrzny jest sam w sobie pusty.
Józef Bańka, Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności
ZAKOŃCZENIE
Na czym więc w istocie polegałoby poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia osobistego jednostki, żyjącej w społeczeństwie globalnym i obdarzonej
przez to społeczeństwo formalnie całkowitą wolnością?
Odpowiedź jest, powierzchownie rzecz biorąc, prosta. Człowiek w społeczeństwie
realnym dążył do zrzucenia z siebie winy za własne czyny na siły transcendentne
(funkcjonujące w jego psychice jako mit, „siła fatalna”), a więc do odmowy poręczenia moralnego swych czynów z powodu ich nieprzejrzystości dla zdrowego rozsądku.
Przyjmował wzorzec łżeczłowieka za podstawę oceny swego postępowania. Odrzucenie wolności jako „wolności realnej” i przyjęcie perspektywy wirtualnej jest rzeczywistym odrzuceniem odpowiedzialności – przynajmniej odpowiedzialności, za którą
stoi poręczenie moralne. Współczesny łżeczłowiek zastąpił transcendencję religijną sił
nadprzyrodzonych transcendencją sił wirtualnych, kierujących nim niczym demon,
który nie zamieszkał w Hadesie, lecz w kierowniczej phronesis jego umysłu. Uwierzył
w historię, której nikt nie widział, dlatego odczuł swoje życie jako usprawiedliwione
„z zewnątrz”, ale pozbawione „osobistości”, pozbawione własnego poręczenia moralnego. Co więcej, historia stała się dla niego przyjazna tylko w swojej głębi, w odległości
bezpiecznej, w której widoczne jest powinowactwo miedzy „teraźniejszością” i tym, co
odległe i pierwotne. To, co pierwotne, uchodzi za bardziej prostomyślne, mniej popsute, słowem – uchodzi za lepsze.33 Przeciwnie, świat wirtualnie dotykalny stał się „zbyt
obecny”, mniej prostomyślny i bardziej abstrakcyjny, został bowiem oddany w ajencję
technikom i technokratycznej koterii. Zamiast szanować wiarę, którą wyznaje człowiek prostomyślny w swoim ukrytym, intymnym wnętrzu, przyjął wiarę, którą wyznaje jego nowy partner życiowy – właściciel portalu. Reszta jest tylko sprawą logiki:
skoro bowiem homo informaticus przestał się angażować osobiście w poręczenie moralne swego życia i powierzył się zdepersonalizowanym instytucjom, które z definicji
pełnią swe funkcje bezosobowo, to z konieczności dał swoje placet na ich autonomię.
Myśl, że postęp techniczny stał się komfortową niewolą, ponieważ uwolnienie człowieka od niedostatków okazało się dzięki niemu realne, stała się główną tezą Herberta
Marcusego, autora głośnej niegdyś książki Eros i cywilizacja (Boston 1955).Według
niego, współczesny łżeczłowiek, szukając wolności w cywilizacji technicznej poniósł
mimo woli klęskę. Wolność myśli, słowa i sumienia stanowią o istocie, o naturze człowieka społecznego, ale one właśnie zostały we współczesnych społeczeństwach zinstytucjonalizowane, zatracając swój pierwotnie psychiczny charakter na rzecz konwencji,
J. Bańka, Przeciw szokowi przyszłości, Katowice 1977, s. 144–145.
J. Habermas, Filozoficzny dyskurs nowoczesności, przeł. M. Łukasiewicz, Kraków 2007, s. 148.
32
208
33
Biojurysprudencja
swoją funkcję krytyczną – na rzecz funkcji integrującej tak jakby trędowaty przez sam
fakt, że zdecydował się żyć w grupie trędowatych ,miał odzyskać zdrowie. Jeśli wolno
mi w tym miejscu dokonać pewnego kalamburu powiedziałbym, że gdyby dziś Marcuse pisał swoją książkę, mogłaby ona mieć tytuł Acta i cywilizacja. Miejsce Erosa zajęłyby tu Internet i sieć . Komputer stał się wielką szansą dla człowieka, kto wie czy nie
owocem nowej jego ewolucji. Głównym problemem komputeryzacji jest jego impakt
w codzienne życie człowieka. Gdy stało się wiadome, jak przekazać jakąś umiejętność
drugiemu, stało się zarazem jasne, że można go całkiem od niej uwolnić – wszystko
zostawić maleńkiemu mikroprocesorowi, ledwie dostrzegalnemu gołym okiem. A najlepiej, gdyby został on przed ludzkim okiem ukryty. Za tym wszystkim kryje się być
może wciąż ta sama koncepcja: zbudowania świata bez człowieka, powołania nowego
mikrokosmosu, w którym można by ująć wszystko, co jest racjonalne, z którego można by wyeliminować to, co jest ludzkie, jak pisał F. Nietzsche „nazbyt ludzkie”. Łatwo
dostrzec dookoła to, co potwierdza wielu poważnych badaczy współczesności, że „coraz szersze szlaki przecierać sobie zaczyna pochód głupoty jako przeciwieństwo heglowskiego pochodu rozumu. Zwłaszcza pochód głupoty politycznej, głupoty w stosunkach międzynarodowych i międzyludzkich, w polityce ekologicznej, w społecznym
podziale dóbr i bogactw itp.”.34 To, co w tym „pochodzie głupoty” zostało zatracone, to
przede wszystkim prostomyślność moralna – zmysł słusznego rozumienia życia, który
nie opierając się nawet na przesłankach naukowych jest intuicyjnie niezawodny.
Prezentowany tu tok obrony mimo wszystko „człowieka prostomyślnego” sugerowałby jednak etyczny sens cywilizacji technicznej, przez pesymistów określany niesłusznie jako utopijny. Prezentując takie ujęcie, czujemy się po trosze jak prostomyślny
szlachcic Don Kichote z Manczy, w nasz wiek XXI przeniesiony. Ale jeśli czasami nie
poczujemy się nim choć trochę, będziemy być może niezadługo żyć w świecie, w którym żyć wprawdzie łatwo, ale w którym żyć nie warto.
34
J. Szmyd, Odczytywanie współczesności. Perspektywa antropologiczna, etyczna i edukacyjna, Kraków 2011,
s. 253.
209
Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce
z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka
w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
Józef Jaroń
210
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Kielcach
„Zjawiskiem szczególnie ważnym jest ożywienie refleksji etycznej wokół życia:
powstanie i coraz szerszy rozwój bioetyki sprzyja refleksji i dialogowi – między wierzącymi i niewierzącymi,
a także między wyznaniami różnych religii – o podstawowych problemach etycznych,
związanych z ludzkim życiem”
Jan Paweł II, Encyklika „Evangelium vitae”,
[w:] Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 2002, s. 878.
GENEZA BIOETYKI
Przytoczona opinia o bioetyce w encyklice Ewangelia życia (j. polski) pochodzi
z 25 marca 1995 r. i świadczy o całkowitej akceptacji przez Głowę Kościoła Rzymskokatolickiego tej nowej dziedziny wiedzy.
Encyklika ta w całości poświęcona jest ważnym i niezmiernie trudnym zagadnieniom bioetycznym. Wspomnieć wypada, że Kard. Karol Wojtyła przed wyborem go na
Papieża w latach 1954–1978 wykładał etykę na KUL. Nic więc dziwnego, że do końca
swego żywota interesował się wszelkimi dziedzinami etyki. Bioetyka do końca minionego wieku była traktowana jako część etyki normatywnej. Obecnie jest ona różnie
pojmowana.
Gdyby chcieć uzyskać odpowiedź na pytanie, jakie główne czynniki przyczyniły
się do powstania oraz intensywnego rozwoju bioetyki, to można by całą kwestię ująć
w taki sposób:
Tymi czynnikami są:
1 – zastosowanie bomb atomowych (termojądrowych) – wkrótce po zakończeniu
II wojny światowej – w dwóch miastach w Japonii, w wyniku czego zginęło multum
osób i wiele tysięcy ludzi zostało napromieniowanych uszkadzając ich zdrowie,
2 – rozwój nanotechniki, która ustawicznie wyszukuje tzw. „mikrourządzenia”,
mogące być wykorzystane w nowoczesnej wojnie,
3 – niehumanitarne eksperymenty medyczne na ludziach w Niemczech hitlerowskich i na terenie byłego Związku Radzieckiego,
4 – bujny rozwój robotyki, dzięki której jej produkty mogą i są stosowane w medycynie i produkcji nowoczesnej broni wojskowej,
5 – gwałtowna zmiana panoramy demograficznej po II wojnie światowej w skali
całego globu, w wyniku czego nastąpił przyrost ludzkości – szczególnie w Azji, Afryce
W. Bołoz, Życie w ludzkich rękach. Podstawowe zagadnienie bioetyczne, Warszawa 1997, s. 223.
O. Spengler, Zmierzch Zachodu, Warszawa 2001. Dzieło tego niemieckiego uczonego (1880–1936) zapoczątkowało rewizję koncepcji europocentryzmu.
3
J. Jaroń, Wkład katolickich ośrodków naukowych w rozwój bioetyki w Polsce, [w:] ks. E. Jarmoch, J. Jaroń,
H. Piluś, Człowiek darem i tajemnicą w nauczaniu Jana Pawła II, Siedlce 1999, s. 50.
Biojurysprudencja
oraz Ameryce Południowej. W wyniku tych przeobrażeń nastąpiła dewastacja środowiska przyrodniczego na wszystkich kontynentach. W wielu ośrodkach naukowych
w USA, Europie, Kanady oraz niektórych krajach azjatyckich zaczęto poszukiwać
przyczyn przewidywań przeobrażeń klimatycznych (niebezpieczne skutki ocieplania
całej kuli ziemskiej, łącznie z obszarami podbiegunowymi),
6 – wzrost chorób psychicznych w wielu krajach, spowodowanych między innymi
intensywnymi lękami przed nowymi jednostkami chorobowymi – typu AIDS, choroby Parkinsona i Alzheimera a także przed III wojną światową,
7 – zauważalny wzrost liczby samobójstw, zwłaszcza wśród ludzi młodych,
8 – rozpad tradycyjnych form rodziny, który spowodował spędzanie żywota w samotności, gdzie komputer i Internet przyczyniły się do pojawienia się tzw. choroby
komputerowej,
9 – obawy przed skutkami nowej dziedziny naukowej – biotechnologii, która zajmuje się hodowlą różnych organizmów transgenicznych (roślin, ryb, ssaków), a także
sztuczną inseminacją. Wywołała ona na świecie niemałe zdziwienie, kiedy 25 lipca
1978 roku urodziła się w Anglii dziewczynka Louise Browne jako pierwsze dziecko
z probówki (do r. 1997 przy pomocy sztucznej inseminacji przyszło na świat – w USA
100 000 dzieci, a w Wielkiej Brytanii 10 000). Podobnie było i jest obecnie w innych
krajach wysoko rozwiniętych technicznie i pod względem ekonomicznym1;
10 – niezmiernie duże zmiany w medycynie przemysłowej, profilaktycznej, za­
pobiegawczej, kosmicznej, medycynie pracy, społecznej (badającej związek między
stanem zdrowia ludności a warunkami życia społecznego).
Oczywiście przytaczane czynniki sprawcze bioetyki nie obejmują wszystkich zjawisk technicznych i społecznych.
W różnych opracowaniach z zakresu ekologii, ekofilozofii podkreśla się, że do intensywnego rozwoju bioetyki przyczyniły się też cztery zjawiska naukowe:
ŠŠ filozofia techniki, której twórcą był niemiecki uczony F. Dessauer;
ŠŠ koncepcja O. Spenglera, który przed końcem I wojny światowej przewidział
negatywne skutki dla człowieka, intensywnie rozwijającej się cywilizacji technicznej. Jest on autorem światowej sławy dzieła o zmierzchu cywilizacji zachodniej2;
ŠŠ przemyślenia teologa, humanisty, lekarza i ekofilozofa A. Schweitzera, zawarte w publikacji Filozofia kultury z 1923 r. Stwierdził on, że osiągnięcia techniczne stały się nieszczęściem dla człowieka ze względu na przepaść między
postępem materialnym a moralnym3;
ŠŠ publikacje od lat sześćdziesiątych XX w. Raportów „Klubu Rzymskiego”, z których wynikały wnioski o przejawach katastrofalnego stanu naszego globu z następujących względów: zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego, nie­
korzystnych zmian klimatycznych, w różnych regionach świata; z kryzysu
1
2
211
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
„kultury zachodniej”; supremacji konsumpcyjnego i merkantylnego stylu
życia nad wartościami duchowymi oraz dehumanizacji stosunków między­
ludzkich, a także szerzenia się w wielu krajach azjatyckich i afrykańskich głodu
i groźnych epidemii (malarii, cholery itp.).
Badania nad zagadnieniami bioetyki zaczął prowadzić amerykański Institute of
Society, Ethics and the Life Sciences, założony w 1969 r. w Hastings (stan New York).
Instytut ten publikuje wyniki swych badań z dziedziny bioetyki, w wychodzącym od
1971 r. dwumiesięczniku „Hastings Center Report”.
Twórcą bioetyki był holenderski onkolog pracujący w USA, w University of Winsconsin w Madison van Rensselaer Potter, który w 1971 r. użył po raz pierwszy tego
terminu w książce Bioethics: to the Future (Bioetyka – pomost do przyszłości). Wyraził
w niej opinię, że mostem wiodącym ludzkość ku przyszłości jest nowa dyscyplina naukowa, która łączy znajomość biologii z wiedzą dotyczącą wartości ludzkich.4
R. Potter stwierdził, iż duży wpływ na zainteresowanie jego bioetyką wywarli
C. H. Waddington (profesor genetyki), Margaret Mead i Theodosius Dobzhansky. Cytowany ks. Bołoz wspomina, że pojęcie „bioetyka” pojawiło się również w 1971 r. w Instytucie Kennedy’ego przy Georgetown University, założonym przez holenderskiego
ginekologa André Hellegersa. Zaczęto wówczas rozważać, kto właściwie pierwszy raz
użył terminu bioetyka. R. Potter wyjaśnił, że problematyką tej nowej dyscypliny zaczął
zajmować się już od 1962 r. i że w 1970 r. użył dwukrotnie określenia bioetyka w swych
publikacjach.5
Nazwa bioetyka wywodzi się z greki: bios – życie. Uproszczona definicja tej nowej
dyscypliny naukowej brzmi: bioetyka to „etyka życia”. Szerszych definicji jest z pewnością ponad dziesięć.
W sensie historycznym — pierwsze wzmianki refleksji bioetycznych wywodzą się
z antyku. Dla przykładu, filozof grecki Platon (prawdziwe nazwisko Arystokles) wypowiadał się na temat eugeniki. Znany filozofujący lekarz Hipokrates rozprawiał o aborcji i eutanazji, a przede wszystkim o etyce lekarskiej. Filozofowie – stoicy grecko-rzymscy zabierali głos w sporach na temat samobójstwa. Szereg wypowiedzi o ochronie
życia ludzkiego zawiera chrześcijańska Biblia ( np. „wszystko co uczyniliście jednemu
z tych braci najmniejszych, Mnieście uczynili”) Mt 25,40.
Św. Tomasz z Akwinu, dla którego autorytetem był Arystoteles, podejmował różne tematy odnoszące się do ciała ludzkiego. Skupiał się na problemach kary śmierci,
samobójstwa, biczowania, uwięzienia osób, a także na ocenie moralnej ochrony zdrowia. Wymienione kwestie podejmował w Sumie teologicznej, w kontekście rozważań
o cnocie i sprawiedliwości. Prekursorem bioetyki był patron ekologów – św. Franciszek z Asyżu (1182–1226), który ze szczególną troską odnosił się do praw przyrody.6
W okresie odrodzenia tomistycznego (XVI–XVII wiek), tymi zagadnieniami zajmowali się myśliciele – Molina, Soto i
. Warto zauważyć, że w roku 1600 jezuita J. Azor opublikował pierwszy podręcznik kazuistycznej teologii moralnej, w którym ustosunkował się do życia cielesnego
W. Bołoz, Życie w ludzkich rękach..., s. 26.
Ibidem, s. 27.
6
J. Jaroń, Bioetyka. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1999, s. 27.
4
5
212
„Kończący się wiek XX jest czasem ludobójstwa. Szacunkowe dane pozwalają stwierdzić, że
w skali światowej zabito w mijającym stuleciu 167–175 milionów ludzi. Znaczną część tych przestępstw przeciwko życiu ludzkiemu szacuje się na około 17 milionów. Po otwarciu archiwów radzieckich liczbę ofiar komunizmu ocenia się na 60 milionów ludzi”.8
Wreszcie – do powstania bioetyki przyczyniły się olbrzymie postępy nauk biomedycznych obserwowane po II wojnie światowej.
KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA BIOETYKI I BIOJURYSPRUDENCJI
ROMANA TOKARCZYKA
Biojurysprudencja
w aspekcie piątego przykazania „dekalogu”. Z kolei Thomas Percival w swym dziele
Medical Ethics z 1803 r. zamieścił trzy zasady, których winien przestrzegać lekarz: „żyć
godziwie, nie szkodzić (primum non nocere), oddawać każdemu, co mu się należy”.7
W. Bołoz sugeruje, że istotnym czynnikiem w sensie historycznym, który przyczynił się do powstania bioetyki, był dramatyzm i tragizm minionego XX wieku.
Pierwsze krótkie definicje bioetyki w piśmiennictwie polskim pojawiły się w 1976
i 1983 r. Autorem drugiej był znany kryminolog Brunon Hołyst, który zamieścił następującą opinię:
„Nowe zagadnienia wyłaniają się z ciała osoby uznanej za zmarłą oraz przy sztucznym przedłużaniu i podtrzymywaniu życia. W związku z tym wyłoniła się nowa dyscyplina naukowa – bioety­
ka. Poza wskazanymi już zagadnieniami chodzi o zakres interwencji genetycznej, eutanazję, metody
terapii osób psychicznie chorych, samobójstwa, dokonywanie eksperymentów na ludziach itp.”9
Definicja pierwsza została uwzględniona w pierwszym wydaniu Encyklopedii katolickiej. Bioetyka została potraktowana, jako „wiedza normatywna obejmująca problematykę moralną wynikającą ze struktur związanych z rozwojem nauk biomedycznych”.10
Pierwszą natomiast książkę o bioetyce opublikował R. Tokarczyk z UMCS
w 1984 roku.11 Tytuł publikacji był z punktu metodologicznego nader trafnie sformułowany. Problematyka narodzin, życia i śmierci – to są sytuacje graniczne, dotyczące
egzystencji homo sapiens. Nie wszystkie porody od dawien dawna kończyły się pomyślnie (noworodki martwe, bez mózgu itp.). Sam przebieg życia bardzo różnie upływa poszczególnym ludziom, wypadki, podczas których osoby tracą sprawność psychofizyczną, panoszące się epidemie groźnych lub nieuleczalnych chorób itp. Wreszcie
zjawisko śmierci jest dla większości osób tragicznym lub dramatycznym przeżyciem.
Szkoda tylko, że autor pionierskiej książki w podtytule nie użył terminu – bioetyka.
W. Bołoz, Życie w ludzkich rękach..., s. 40.
Ibidem, s. 23–24.
9
B. Hołyst, Samobójstwo – przypadek czy konieczność, Warszawa 1983, s. 159.
10
Encyklopedia katolicka, t. II (BAR–CENTURIONES), pod red. F. Gryglewicza, Poznań 1976, s. 568–570. Autor hasła: Ludwik Kastro (dodruk: Lublin 1989).
11
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci. Etyczne problemy współczesne, Lublin 1984, ss. 364.
7
8
213
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
Publikacja R. Tokarczyka zredagowana została w konwencji interdyscyplinarnej,
charakterystycznej wówczas w USA i niektórych państwach zachodniej Europy. Ponadto wymieniony naukowiec oprócz pobytu w uczelniach amerykańskich odbywał
„wędrówki” naukowe we Włoszech, Austrii, NRF, Francji, Finlandii, Islandii, Danii,
Izraelu i Hiszpanii. Dzięki pobytom w wielu krajach R. Tokarczyk miał możliwość
uzupełniania swej edukacji z różnych pozycji książkowych – merytorycznych, politycznych i światopoglądowych. Takich naukowców w dobie PRL było niewielu.
Roman Tokarczyk w sposób harmonijny łączy zainteresowania naukowe jako prawnik, filozof, etyk, politolog i bioetyk. Wymieniona jego pionierska publikacja oddana
do druku w 1982 r. składa się z trzech części. Pierwsza zatytułowana jest Narodziny
i obejmuje pięć rozdziałów: I – etyka a rozrodczość, II – etyka a genetyka, III – etyka
a eugenika, IV – zapobieganie narodzinom, V – etyka populacyjna. Tytuł części drugiej to Życie. Część ta również składa się z pięciu rozdziałów: I – etyka a ekologia, II –
etyka a nauka, III – etyka a technika, IV – transplantacja a etyka, V – etyka seksual­na.
Trzecia część książki nosi tytuł Śmierć. Rozważania na temat śmierci również zawarte
są w pięciu rozdziałach: I – o sensie śmierci, II – prymitywizm a śmierć, III – religie
a śmierć, IV – filozofia a śmierć, V – samobójstwo a eutanazja.
We wprowadzeniu do swej publikacji R. Tokarczyk wyraził swego rodzaju naukowe
confessiones:
„Poszczególne gałęzie wiedzy o człowieku obejmowały zwykle drobną jej cząstkę. Tradycyjnie
uprawiana etyka wyraźnie ignoruje naturę cielesną. Także natury – rozumna i społeczna nierzadko
analizowane są w oderwaniu od siebie. Wyłania się potrzeba rozwinięcia jakiejś etycznej scienza
nuova, zdolnej do ogarnięcia i scalenia wszystkich istotnych stron natury człowieka. Próby takie
podejmowali zwolennicy naturalizmu etycznego, twórcy niektórych doktryn prawa natury i pionierzy nowych gałęzi nauki – biomedycyny, bioantropologii, antropoetyki, antropopolityki, biopolityki,
bioprawoznawstwa. W ostatnich latach szczególnie wiele zainteresowania rozbudziła bioetyka”.12
Zdaniem R. Tokarczyka postępy wiedzy, których skutki i konsekwencje są w zasadzie nieprzewidywalne, zmuszają do wypracowania odpowiednich norm moralnych
mających na celu ochronę zdrowia ludzi.
„Bioetyka nie tworzy systemu nowych zasad etycznych. Podejmując odwieczne problemy, ukazuje je w świetle możliwie najnowszych wiadomości o biologicznej naturze człowieka. Bioetyka nie
przecenia bynajmniej cielesnej, biologicznej natury, jak to mogłaby sugerować jej nazwa”.13
Z perspektywy trzydziestu kilku lat, od ukazania się książki R. van Pottera nasuwa
się uwaga, co do opinii R. Tokarczyka, iż „bioetyka nie tworzy systemu nowych zasad
etycznych”. Można rzec, że ilościowo tego typu nowych norm etycznych, mających
chronić życie ludzi jest bardzo dużo.
Trzeba natomiast podkreślić trafną diagnozę lubelskiego naukowca, który powołując się na rozprawę E. Morina Zagubiony paradygmat – natura ludzka (Warszawa
1977, s. 160) zauważa, iż de facto najbardziej nieodgadnioną jest natura człowieka. Po Ibidem, s. 10.
Ibidem.
12
214
13
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, Kraków 2006.
Jurysprudencja (hasło), [w:] Encyklopedia PWN, t. 7 (indoc–karpi), Warszawa 2007, s. 497.
Biojurysprudencja
ruszane we Wprowadzeniu do rozprawy na temat naturalizmu etycznego (s. 15–16),
praw natury (s. 17–20), fenomena życia (s. 20–25), jakości życia (s. 25–28) oraz nie­
uchronności śmierci (s. 28–29). R. Tokarczyk potwierdza aktualność tej opinii.
Z przedstawionych wyżej wymienionych zagadnień wynika wniosek, iż R. Tokarczyk dobrze znał zawartość książki R. Van Pottera Bioetyka: pomost do przyszłości.
Refleksje R. Tokarczyka w jego publikacji z 1984 r., dotyczące aż 15 problemów
należy ocenić w samych superlatywach. Do takiej pochlebnej opinii upoważniają
następujące kwestie: niezwykle stosownie przemyślana konstrukcja całości, jasność
i przejrzystość języka (bez niepotrzebnych wtrętów, ozdobników itp.), a ponadto zadziwiająca umiejętność posługiwania się zasadą interdyscyplinarności.
Z doświadczeń własnych, na podstawie obserwacji filozofów, etyków, socjologów,
zatrudnionych w szkolnictwie wyższym wynika, iż nie wszystkich wykładowców zdołał przekonać on do szybkiego zajęcia się bioetyką. Ten pewnik nie jest niczym dziwacznym, bowiem przekonanie jakiegoś pioniera do nowej dyscypliny naukowej nie
odbywało się i nie odbywa się w czasach współczesnych „z dnia na dzień”.
Pozytywnym zjawiskiem, w warunkach polskich było pojawienie się w wybranych
uczelniach entuzjastów bioetyki. Byli to z reguły nauczyciele akademiccy, którzy mieli
odpowiednie kompendium wiedzy z zakresu ekologii (sozologii), etyki ekologicznej
oraz filozofii techniki. Mianowicie od początku lat 80. minionego wieku pojawiła się
grupa wykładowców (około 100 osób), którzy spotykali się corocznie na konferencjach naukowych, podczas których wygłaszano referaty z bardzo aktualnych i frapujących zagadnień z ekologii. Uczestnicy tych konferencji z czasem zaprzyjaźniali się
ze swoimi kolegami i w miarę możliwości organizowali w swych uczelniach sympozja
naukowe. Były to następujące uczelnie: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Uniwersytet
Jagielloński, Uniwersytet M.K. w Toruniu, Uniwersytet M.C. Skłodowskiej w Lublinie,
Akademia Podlaska (obecnie Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny) w Siedl­
cach, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Piotrkowie Trybunalskim, Akademia Teologii
Katolickiej (obecnie Uniwersytet im. Kard. S. Wyszyńskiego) w Warszawie, Wyższa
Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, Wojskowa Akademia Polityczna (Wydział Pedagogiczny), Akademia Obrony Narodowej w Warszawie oraz Wojskowa Akademia Techniczna w Warszawie i Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy.
W międzyczasie R. Tokarczyk ustawicznie rozszerzał pierwszą wersję Praw narodzin, życia i śmierci. Kolejne wydania tej pozycji rozszerzone zostały o nową subdys­
cyplinę – biojurysprudencję. Ta dziedzina została zawarta w VIII wydaniu książki
(na s. 19–39).14 W wydaniu tym autor zamieścił 23 rozdziały, a więc o 8 więcej aniżeli
w pierwszym wydaniu.
R. Tokarczyk pojęcie biojurysprudencji zaczerpnął od terminu łacińskiego jurysprudencja, które oznaczało „naukę prawa”, „prawoznawstwo”. Do rozwoju jurysprudencji przyczynili się tacy naukowcy jak: J. Austin, R. Ihering, Ph. Heck, M. Rumelin,
R. Pound, B. Windscheid, G.F. Pucht.15
14
15
215
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
216
Sam R. Tokarczyk stwierdził, iż do opracowania biojurysprudencji zachęcił go prof.
Stefan Symotiuk (również pracownik UMCS).16 Ta nowa dziedzina to prawna obrona
życia ludzkiego. Przypomniał ponadto o Międzynarodowych Konferencjach: w Chorwacji (2001), Watykanie (2005), podczas których dyskutowano o różnych wątkach
biojurysprudencji.17
Całość wątków biojurysprudencji R. Tokarczyk rozważał w następujących kwestiach: a) tezy i hipotezy, b) kontury biojurysprudencji, c) biologia a biojurysprudencja, d) technika a biojurysprudencja, e) psychiatria a biojurysprudencja, f) moralność
a biojurysprudencja, g) jurysprudencja a biojurysprudencja, h) biojurysprudencja
praktyczna, i) kontury bioprawa, j) wnioski i konkluzje, k) wybrana literatura.18
W opinii R. Tokarczyka do powstania biojurysprudencji przyczyniły się w poważnym stopniu skutki sztucznej ingerencji biotechnologii, biotechniki oraz biomedycyny
w naturalne procesy życia. Kwestie te określają istotę przedmiotu biojurysprudencji,
a w praktyce tworzenie i stosowanie prawa – nazywanego bioprawem.19
Autor wyróżnił trzy działy biojurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i bio­
justanatologię.20
B i o j u s g e n e z a zajmuje się zagrożeniami życia ludzkiego, które wymagają skutecznej ochrony prawnej, od poczęcia do narodzin. Owa opinia R. Tokarczyka zasługuje na szczególną uwagę z tej racji, iż wśród bioetyków są tacy jej przedstawiciele,
którzy twierdzą, że ochrona prawna winna dotyczyć życia homo sapiens dopiero od
narodzin. Opinie podzielone na ten temat można spotkać bezustannie od prawie pięćdziesięciu lat, w różnych krajach.
Zadaniem b i o j u r y s t e r a p i i jest ochrona życia od narodzin do śmierci. Chodzi tu między innymi o niezmiernie kontrowersyjną tematykę transplantacji komórek,
tkanek lub całych organów, w celach ratowania życia i poprawy jego jakości.
„Nie mniej trudne problemy przed biojurysterapią stawiają pewne formy seksualności, a mianowicie homoseksualizm, biseksualizm i (głównie) transseksualizm. Liczne są problemy prawne intrygujące biojurysterapię, a wynikające z zakażenia wirusem nabytego zespołu ludzkiego upośledzenia
odporności, jako przyczyny choroby Acquired Immune Deficiency Syndrome – AIDS”.
Znaczną specyfiką demograficzną charakteryzują się normatywne aspekty polityki
populacyjnej. Wiążą się z nimi bezpośrednio lub pośrednio zagadnienia sterylizacji
i kastracji, zarówno ludzi, jak i zwierząt. Innym rodzajem specyfiki odznaczają się
praktyczne zastosowania psychiatrii”.21
B i o j u s t a n a t o l o g i a (od łac. tanatologia – nauka o śmierci) dotyczy zagadnień aborcji, eutanazji, samobójstwa, obrony koniecznej w różnych sytuacjach, kary
śmierci, zabójstwa ludzi podczas wojen oraz zabijania zwierząt.
R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci..., wyd. VIII, s. 15.
Ibidem, s. 17.
18
Ibidem, s. 19–39.
19
Ibidem, s. 19.
20
Ibidem, s. 21–22.
21
Ibidem.
16
17
Biojurysprudencja
Wyliczone zagadnienia wykorzystywane są przez różne ugrupowania polityczne,
w okresach przedwyborczych, samorządowych, parlamentarnych i prezydenckich
prawie na wszystkich kontynentach.
R. Tokarczyk nie wymienił z przyczyn obiektywnych zjawiska samobójców terrorystów, które rozprzestrzeniło się na nasz cały glob od 2001 r. Omawiając poszczególne
kwestie, dotyczące biojurysprudencji R. Tokarczyk wydzielił wyspecjalizowane działy
bioetyki:
a) bioetykę teoretyczną, zajmującą się podstawami tej dziedziny,
b) bioetykę kliniczną, która skupia główną uwagę na zastosowaniach wiedzy teoretycznej w nauce i medycynie,
c) bioetykę normatywną, formułującą zasady i normy moralne, niezbędne do
funkcjonowania bioprawa,
d) bioetykę kulturową, bazującą na metodach kompatarystyki kulturowej, wykazując wpływy różnych kultur na bioetykę.22
R. Tokarczyk dokonuje rozróżnienia między bioprawem a biojurysprudencją. Bio­
prawo nie może być sprzeczne z prawami człowieka i prawem międzynarodowym, to
znaczy z Konwencją o Prawach Człowieka i Biomedycynie z 1997 r. Biojuryspruden­
cja zaś zajmuje się niekiedy kwestiami jeszcze niedojrzałymi do interwencji prawodawczej.23 Rozróżnienia te nie są przedstawiane w sposób jasny, zwłaszcza dla czytelnika nie mającego niezbędnych wiadomości z medycyny i prawa.
Autor opracował oddzielną, dużą szerszą od pierwszej wersji, książkę o biojurys­
prudencji, która ukazała się w 1997 roku.24
Kończąc te lakoniczne uwagi, dotyczące wkładu R. Tokarczyka w rozwój bioetyki
w Polsce można odwołać się do opinii Marii Ossowskiej, iż „prawo to minimum moralności”.25
WYBRANE ZAGADNIENIA ROZWOJU BIOETYKI W POLSCE
Po opublikowaniu Praw narodzin, życia i śmierci R. Tokarczyka rozpoczął się w naszym kraju żywiołowy rozwój tej nowej dyscypliny naukowej. Między innymi bioetykę zaczęli propagować profesorowie: Zbigniew Szawarski (UW), ks. Tadeusz Ślipko (ATK), ks. Stanisław Olejnik (ATK). Grupa pierwszych bioetyków w Polsce była
dosłownie rozproszona, działała w „pojedynkę” bez jakiejś aprobaty ze strony władz
uczelni czy centralnej administracji szkolnictwa wyższego.
Wspomniani już w niniejszym artykule entuzjaści bioetycy mieli już spory zasób
wiedzy z filozofii techniki, ekologii i ekofizyki i zaczęli przekazywać informacje bioetyki na zajęciach z przedmiotów: filozofia i etyka. Minęło już od tamtej pory dwadzieścia
parę lat i tylko w niektórych uczelniach kościelnych istnieje bioetyka jako odrębny
przedmiot nauczania. Na ten stan rzeczy składa się wiele przyczyn organizacyjnych,
finansowych itp.
Ibidem, s. 29.
R. Tokarczyk, Biojusrysprudencja. Nowy nurt jurysprudencji, Lublin 1997.
24
Ibidem.
25
M. Ossowska, Podstawy nauki o moralności, Wrocław–Warszawa 1994, s. 136–137.
22
23
217
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
Z. Szawarski, po odbyciu uzupełniających studiów etycznych w Wielkiej Brytanii
w 1986 r., opublikował artykuł o bioetyce w „Problemach”.26 Przypomniał w nim o van
Rensselaerze Potterze, pisząc, iż bioetyka to taka dyscyplina, która wykorzystując zdobycze biologii ustala i rekomenduje odpowiednie działania, zmierzające do poprawy,
jakości ludzkiego życia.27 Dla Szawarskiego tak pojmowana bioetyka była rodzajem
biologii stosowanej.
218
„Współcześnie – kiedy używa się terminu »bioetyka«, traktowanego zamiennie z terminem »etyka biomedyczna« lub »etyka medyczna« – ma się na myśli nie tylko określoną dyscyplinę nauki, lecz
raczej refleksję moralną nad szczególnymi problemami, jakie niesie ze sobą rozwój współczesnych
nauk o życiu. I w tym rozumieniu bioetyka nie jest sensu stricte częścią nauki, lecz stanowi prawną
dyscyplinę filozoficzną, mianowicie tę część filozofii moralnej, która zajmuje się moralnymi problemami biologii i medycyny”.28
Definicja bioetyki moralnej Z. Szawarskiego zbieżna jest raczej z propozycją Lud­
wika Kostro aniżeli Romana Tokarczyka. Do zakresu bioetyki włącza Szawarski całą
problematykę stosunku człowieka do zwierząt.
Pierwszy podręcznik na poziomie akademickim z bioetyki ogłosił – w cztery lata
po ukazaniu się książki R. Tokarczyka – ks. Tadeusz Ślipko (jezuita).29 Jego zdaniem:
„[...] bioetyka [...] stanowi dział filozoficznej etyki szczegółowej, która ma ustalić oceny i normy
(reguły) moralne w dziedzinie działań (aktów) ludzkich, polegających na ingerencji w granicznych
sytuacjach powstania życia, jego trwania i śmierci”.30
Ostatecznie bioetyka jest integralną częścią etyki normatywnej, jako zastosowanie
ogólnych norm etycznych do dramatycznych sytuacji życia ludzkiego.
Z kolei Ignacy Stanisław Fiut z UJ wyeksponował aspekt ekologiczny bioetyki.
Bioetyka to po prostu etyka człowieka, żyjącego harmonijnie z przyrodą i społeczeństwem. Autor uważa, że naczelną normą bioetyki winno być hasło: „bądź czujny na
to, co łączy sferę bytu człowieka z przyrodą”. Taki pogląd autora pomija całą sferę biomedyczną człowieka.31
Witold Tulibacki z byłej Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie identyfikuje
się z definicją bioetyki R. Tokarczyka. Sądzi on, że nowa dyscyplina naukowa narodziła się na styku filozofii, teologii, medycyny i prawa.32
Cytowany już ks. W. Bołoz podkreśla, że istnieje wiele definicji bioetyki. Wszystkie
ukazują tę dyscyplinę, jako naukę normatywną. Różnią się one natomiast ze względu
na zakres problematyki.
Socjologiczną definicję bioetyki zaproponowała prof. Zdzisława Piątek z UJ, opierając się poglądach E. O. Wilsona, zawartych w jego książce O naturze ludzkiej. Wed­
Z. Szawarski, Bioetyka, „Problemy” 1986, nr 4.
Ibidem, s. 32.
28
Ibidem, s. 22.
29
Ks. T. Ślipko SJ, Granice życia. Dylematy współczesnej bioetyki, Warszawa 1988.
30
Ibidem, s. 16.
31
I. S. Fiut, Idea bioetyki, [w:] Ochrona środowiska świetle filozofii wartości. Materiały II Jagiellońskich Sympozjów Etycznych na temat „Aksjologiczne aspekty współczesnej ekologii” (5–6 czerwca 1989), Kraków 1992, s. 55.
32
W. Tulibacki, Etyka i nauki biologiczne, Olsztyn 1994, s. 113.
26
27
„Bioetyka – stosunkowo młoda gałąź nauki z pogranicza antropologii, filozofii, etyki, prawa, medycyny i filozofii techniki. Głównym jej zadaniem jest dokonywanie ocen moralnych i ustanowienie
zasad etycznych, wynikających z postępu nauk przyrodniczych”.34
Ks. R. Otowicz jest zwolennikiem bioetyki w ujęciu eklezjalnym (pedabioetyki):
„Bioetyka może być programem wychowania i uwrażliwienia człowieka na wartość życia ludzkiego w epoce dominacji techniki nad etyką. Zestawiając koncepcję bioetyki Pottera i bioetykę Jana
Pawła II można dostrzec podobieństwo w podejściu do życia biologicznego. Zarówno bioetyka globalna Pottera, jak i ewangelia życia Ojca Świętego są apelem o bezwzględny szacunek dla sakralnego
charakteru życia biologicznego, o poszanowanie telosu natury i ochronę ekologii ludzkiej”.35
Biojurysprudencja
ług niej, bioetyka winna dopasować normy moralne do naturalnych skłonności człowieka.33
Autor mniejszego artykułu jest zwolennikiem szerszej definicji bioetyki:
Według wykładowcy Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie Lesława Niebrója można wyróżnić cztery rodzaje bioetyki:
1) bioetykę filozoficzną – uprawianą, jako dział filozofii,
2) bioetykę teologiczną – umiejscowioną w strukturze teologii,
3) bioetykę prawną – będącą dziedziną prawa,
4) bioetykę popularną – uprawianą najczęściej przez lekarzy i biologów, jako mieszankę wymienionych jej trzech rodzajów.36
Po okresie żywiołowym rozwoju bioetyki w Polsce, w sposób znaczny przyczyniło
się do jej systematyzacji ogłoszenie w 1994 r. w języku polskim wykazu subdyscyplin
bioetycznych, którymi zajmuje się Ośrodek Bioetyki i Instytutu Etyki Josepha i Rosy
Kennedych w Waszyngtonie.37
W poniższym wykazie dodano kilka nowych subdyscyplin, które w miarę upływu
czasu poszerzyły zakres zagadnień bioetycznych:
1) historia etyki i medycyny (programy bioetyki),
2) filozofia biologii,
3) filozofia medycyny, pielęgniarstwa i innych zawodów medycznych,
4) nauka – technika a społeczeństwo (ocena techniki, społeczna kontrola nad nauką i techniką),
5) kodeks etyki medycznej,
6) socjologia medycyny (edukacja medyczna),
7) stosunki między personelem medycznym a pacjentem,
8) opieka zdrowotna,
9) seksualność,
33
Z. Piątek, Współczesna filozofia biologii, „Studia Filozoficzne” 1989, nr 1, s. 43–44 (V Zjazd Filozofii Polskiej).
34
J. Jaroń, Bioetyka (hasło), [w:] Słownik etyczny, pod. red. S. Jedynaka, Lublin 1990, s. 27–28.
35
R. Otowicz, Etyka życia. Biomedyczny i teologiczny kontekst problematyki życia poczętego, Kraków 1998,
s. 274.
36
L. Niebrój, U początków ludzkiego życia, Kraków 1997, s. 10.
37
Bioetyka „Ethos” – Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II, KUL, Lublin 1994, nr 25–26, s. 83–87.
219
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
10) antykoncepcja,
11) aborcja,
12) sztuczne technologie rozmnażania,
13) genetyka,
14) biologia molekularna,
15) etyka ekologiczna,
16) eksperymenty medyczne,
17) eugenika,
18) inżynieria genetyczna,
19) biotechnologia,
20) tanatologia (nauka o śmierci),
21) eutanazja,
22) suicydologia (nauka o samobójstwach),
23) jurysprudencja (kwestie prawne wchodzące w zakres bioetyki),
24) transplantologia,
25) zdrowie psychiczne,
26) etyka osób niepełnosprawnych,
27) problem wojen,
28) międzynarodowe i polityczne wymiary biologii i medycyny,
29) etyka kosmonautów,
30) ochrona zdrowia seniorów (ludzi starych),
31) etyczny wymiar terroryzmu.
Przypuszczalnie w nadchodzących latach wykaz przedstawionych subdyscyplin
bioetycznych będzie stopniowo się poszerzał. Pojawiają się takie zagadnienia, co do
ochrony życia ludzkiego, o których obecnie nie mamy pojęcia. Ponadto dokładne
opisanie wyliczonych dziedzin z bioetyki zajęłoby z pewnością kilkanaście pokaźnych objętościowo tomów. Z przyczyn więc technicznych omówione zostaną zaledwie
tylko niektóre kwestie, niezmiernie ważne dla funkcjonowania ludzkiego organizmu
w trudnych warunkach trwającego od lat kilku zauważalnego kryzysu ekonomicznego
i moralnego, w skali całego naszego globu.
Zacząć więc wypada od etyki ekologicznej, która dotyczy niezmiernie kontrowersyjnej opinii na temat wdrażania zasad tej etyki. Ta kontrowersyjność wynika z różnorodności opinii na temat skutków ocieplenia się klimatu, a także wpływu populacji
ludzkiej na to niebezpieczne zjawisko.
Niedocenianym wśród gremiów naukowych i centralnej administracji szkolnictwa
wyższego w naszym kraju jest prof. Henryk Skolimowski, który będąc w USA przeistoczył się z filozofa analitycznego w ekologa i ekofilozofa. To ten nasz uczony o wymiarze międzynarodowym przyczynił się do szybkiego rozwoju uprawianych przez niego
dziedzin naukowych. Ekoetyka H. Skolimowskiego zawarta jest w następujących jego
publikacjach (przetłumaczonych na język polski): Medytacje o prawdziwych wartoś­
ciach człowieka, który poszukuje sensu życia38, Filozofia życia, ekofilozofia jako drzewo
H. Skolimowski, Medytacje o prawdziwych wartoś­ciach człowieka, który poszukuje sensu życia, Wrocław
38
220
1991.
Idem, Filozofia życia, ekofilozofia jako drzewo życia, Warszawa 1993.
Idem, Technika a przeznaczenie człowieka, Warszawa 1995.
41
Idem, Ocalić ziemię, Warszawa 1991.
42
Idem, Święte siedlisko człowieka, Warszawa 1999.
43
Idem, Wizje nowego Millenium, Kraków 1999.
44
Ibidem, s. 35.
45
M. Bonenberg, Etyka środowiskowa. Założenia i kierunki, Kraków 1992.
46
P. Mastalerz, Ekologiczne kłamstwa ekojowników, wyd. I, Wrocław 2010.
Biojurysprudencja
życia39, Technika a przeznaczenie człowieka40, Ocalić ziemię41, Święte siedlisko człowieka42, Wizje nowego Millenium43.
Poglądy H. Skolimowskiego spotkały się z krytyką tych, którzy uważali, że powiela
w swych utworach poglądy panteistyczne. Uzyskał on doktorat w Oxfordzie w Anglii
a następnie wykładał na Uniwersytecie Południowej Kalifornii oraz na Uniwersytecie
Arbor w Michigan. Według niego nowy model etyki, który będzie dominował w XXI
wieku musi odpowiedzieć na pytanie: jak żyć? Uważa też, że kosmocentryczna etyka
ekologiczna winna opierać się na czterech wartościach: rewerencji, odpowiedzialności, właściwym stylu życia i sprawiedliwości. „Te cztery wartości wzajemnie się wspierają i współdefiniują. Etyka ekologiczna jest dobrym kandydatem na etykę globalną”.44
Funkcjonujące na Zachodzie różne koncepcje etyki ekologicznej przybliżył Marek
Bonenberg z UJ w książce z 1992 r.45 Jest tych koncepcji dziewięć: Toma Regana, Robina Attfelda, Paula Taylora, Aldo Leopolda, Arne Naessa, Holmse’a Rolstona, Jamesa
Lovelocka, Edwarda Goldsmitha i Henryka Skolimowskiego.
Podczas „Szczytu Ziemi” w Rio de Janeiro w 1992 r. opracowano aż dwadzieścia
siedem zasad ekologicznych, których nie sposób wymienić, bo by to znacznie zwiększyło objętość niniejszego artykułu. Zasady te zostały zakwestionowane przez profesorów ekologów, którzy od pewnego czasu zwalczają tzw. ekojowników. Na grunt polski wprowadził ten termin chemik i klimatolog z Uniwersytetu Wrocławskiego, który
przebywał w obu Amerykach – Przemysław Mastalerz. Naukowiec ten opublikował
w 2000 r. książkę, której sam tytuł wywołał niezwykłe oburzenie ze strony naukowców – zwolenników „dziury ozonowej”, ocieplania klimatu, które jest spowodowane
przez samych ludzi, którzy non stop wykorzystują różne techniczne urządzenia, które
umożliwiają stężenie dwutlenku węgla (CO2) w dolnej, przyziemnej części atmosfery.46 Pub­likacja Ekologiczne kłamstwa ekojowników była na tyle bulwersująca, że większość naukowców ją zlekceważyła. Tylko nieliczni ekolodzy poznali jej treść.
P. Mastalerz postanowił odsłonić tajemnicę powiązań całej plejady ekologów zachodnich z wpływowymi politykami oraz dziennikarzami. Przy okazji ocenił w sposób bezpardonowy rezolucje „Szczytu Ziemi” w Rio de Janeiro (1992), w Kioto (1997)
i w Nowej Zelandii (Auckland) (2000). Ocena ta dotyczyła m.in. odrębnych Raportów, opracowanych przez nieprzekupnych naukowców, wykazujących fałszywe oceny
i wręcz kłamstwa na temat „ocieplania klimatu”. Raporty te z powodów polityczno-finansowych nie mogły dotrzeć do szerszego grona naukowców, z całego globu.
P. Mastalerz zarzucił „ekojownikom” brak elementarnej wiedzy z dziejów Ziemi,
to jest z geologii historycznej, wysuwanie fałszywych, pochopnych wniosków z pozornych obserwacji i doświadczeń naukowców, uzależnienie się od biznesmenów
i nie bardzo rozgarniętych (intelektualnie) polityków. Głównym zaś grzechem eko39
40
221
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
222
jowników jest umiejętne manipulowanie sprytnymi dziennikarzami (z tzw. działów
naukowych) oraz całymi warstwami społecznymi. Mimo nienagannej argumentacji
P. Mastalerza, w dalszym ciągu świat naszej „małej wioski” jest święcie przekonany, że
głównym czynnikiem „destrukcji klimatycznej” jest za duża ilość CO2 w atmosferze.
Nazwę „ekojownik” zaczerpnął P. Mastalerz z książki Dave’a Foremana z 1991 roku
– Confessions of an Eco-Warrior.47
Publikacja P. Mastalerza podjęła niezwykle trudną próbę pozbywania się lęków
ludzi, którzy od trzydziestu przynajmniej lat „wierzyli” w powiększającą się dziurę
ozonową, zwiększanie się w atmosferze dwutlenku węgla, które w sposób nagły zwiastują przykre skutki „ocieplania się całego globu”, a zwłaszcza strefy podbiegunowej
i umiarkowanej, w której pędzą żywot Polacy. Walkę o konieczne zmniejszenie się
dwutlenku węgla obserwują ostatnio wszyscy i bardzo różnie oceniają zawetowanie
Polski (jako członka Unii Europejskiej) dokumentu z marca 2012 r., który przewidywał zmniejszenie CO2 o 80%.
Lektura książki P. Mastalerza jest niezmiernie trudna dla filozofów, którzy w większości przypadków nie mają dostatecznej wiedzy biochemicznej, by móc poważnie
dyskutować o ociepleniu klimatu, o powiększającej się „dziurze ozonowej” itp. Nie
ulega jednakże wątpliwości, że argumenty przez niego użyte, dotyczące zlodowaceń
i interglacjalów z epok, kiedy nie było jeszcze ani świata roślinnego, ani zwierzęcego
na naszym globie, zasługują na poważne studia.
Jeśli przyjmie się funkcjonującą od pewnego czasu chronologię dziejów naszego
globu na 4,6 miliarda lat, to fakty przytaczane przez wrocławskiego uczonego są przekonywające:
„Ślady pozostawione przez lodowce w minionych erach geologicznych dowodzą, że na naszej
planecie w ciągu ostatnich dwóch miliardów lat było pięć epok lodowych, a szósta trwa jeszcze w tej
chwili. Żyjemy zatem w epoce lodowej, o czym szczególnie powinni pamiętać ci, którzy boją się
ocieplenia. Epoki zlodowacenia trwały po kilkadziesiąt milionów lat, czyli w sumie nie więcej niż
10–20% historii Ziemi i były przedzielone długimi okresami ociepleń. W okresach ociepleń Ziemia
była całkowicie wolna od lodu nawet w okolicach okołobiegunowych, a średnia temperatura była
znacznie wyższa od obecnej. Na przykład świat dinozaurów był tropikalnie ciepły, z temperaturą o
10°C wyższą od panującej obecnie. Ostatnie zlodowacenie, trwające do dziś, zaczęło się około dwóch
milionów lat temu. Od tego czasu panuje na Ziemi zimny klimat z grubymi na tysiące metrów czapami lodowymi wokół biegunów. Nie jest to jednak okres o ustabilizowanym, niezmiennym klimacie.
Wręcz przeciwnie, geologiczne ślady pozostawione przez przesuwające się lodowce świadczą o tym,
że zlodowacenia miały zmienny zasięg, co dowodzi występowania okresów cieplejszych i zimniejszych. W okresach cieplejszych lodowce cofały się w stronę biegunów, a w zimniejszych zwiększały
swój zasięg przesuwając się w kierunku równika. Okresy cieplejsze nazywamy interglacjałami. Ocieplenia i oziębienia powtarzały się cyklicznie po kilka razy na milion lat. Charakterystyczne jest to,
że interglacjały były krótkie i trwały tylko po kilkanaście tysięcy lat, podczas gdy okresy zimne były
kilkakrotnie dłuższe. Obecnie żyjemy w kolejnym interglacjale, który zaczął się około 11 tysięcy lat
temu. Jedna z największych słabości współczesnej klimatologii wyraża się między innymi w tym,
że nie potrafimy przewidzieć, kiedy skończy się nasz interglacjał. Nie musimy jednak się obawiać,
że potężny lodowiec niebawem przykryje północną i środkową Polskę, jak kiedyś bywało, bo powstawanie lodowców, tak jak ich topnienie, wymaga tysięcy lat. [...]
47
P. Mastalerz, Ekologiczne kłamstwa wojowników, wyd. II, Wrocław 2005, s. 2. Uczony ten jest autorem
ponad stu prac naukowych i podręczników akademickich, głównie z chemii organicznej i biochemii.
P. Mastalerz kwestionuje opinie tych „uczonych”, którzy twierdzą, że główną
przyczyną zmieniającego się „ozonu” jest CO2. Nawiasem mówiąc, przed dziewięciu
laty znaleźli się tacy klimatolodzy, którzy twierdzili, iż najistotniejszym czynnikiem
zmniejszającej się dziury ozonowej jest związek chemiczny metanu (CH4), który zawarty jest m.in. w odchodach bydlęcych (Indie, Brazylia, Argentyna).
Z naukowych dywagacji P. Mastalerza wynika wniosek, iż nie wiadomo ostatecznie, czy północną półkulę globu czeka ocieplenie czy też ochłodzenie. Warto więc to
niewielkie dzieło przestudiować.
Innym, do naszych czasów aktualnym, jakże spornym problemem są eksperymen­
ty medyczne.49 Wzrost zainteresowań tym zagadnieniem pojawił się tuż po zakończeniu I i II wojny światowej. O niedozwolonych doświadczeniach medycznych po
I wojnie światowej raczej milczano, mimo że przeprowadzano je w Turcji, USA, na
Hawajach. „Istniała wokół tej sprawy jak gdyby zmowa milczenia”.50
W tym czasie dokonano (między innymi na więźniach) następujące eksperymenty:
1) 800 więźniów (ochotników) z trzech więzień amerykańskich w stanie Illinois
zakażono sztucznie malarią;
2) dużą liczbę skazanych na śmierć w Turcji zakażono durem plamistym;
3) w Manili wykonano doświadczenia z osłabionymi szczepami zarodków dżumy
na 900 przestępcach skazanych na śmierć;
4) na Hawajach zakażono trądem przestępcę skazanego na śmierć, który wyraził
na to zgodę; karę śmierci przestępcy darowano, ale zakażony zmarł w 2 dni później;
5) w USA wstrzyknięto 25 więźniom paciorkowce (po ich dobrowolnym zgłoszeniu się);
6) w Manili badano na więźniach działania nowych leków, wypłacając im odpowiednie kwoty pieniężne;
7) w Nowym Jorku badano działanie haszyszu na 77 więźniach;
8) u 12 więźniów w USA wywołano pelagrę, po przyrzeczeniu darowania im winy.51
W dobie II wojny światowej dokonywano eksperymentów w hitlerowskich obozach, wśród lekarzy byli też profesorowie medycyny III Rzeszy. Oskarżono ich o do Ibidem, s. 144–146.
W. Kiedrzyńska, Ravensbrück, Warszawa 1969.
50
G. Rejman, Odpowiedzialność karna lekarza. Warszawa 1991, s. 261
51
J. Bogusz, Zasady deontologiczne związane z postępami wiedzy lekarskiej, [w:] Etyka i deontologia lekarska,
pod. red. T. Kielanowskiego, Warszawa 1985, s. 78.
Biojurysprudencja
Najcieplej było 7 tysięcy lat temu. W następnym ciepłym okresie najwyższa temperatura panowała 4500 lat temu, gdy powstawały pierwsze cywilizacje. Kolejne ocieplenia wystąpiły w czasie
rozkwitu imperium rzymskiego i w średniowieczu, a ostatnie zimne okresy miały miejsce w czasach
wędrówek ludów po upadku Cesarstwa Rzymskiego oraz w latach 1400–1800. Podczas średniowiecznego ocieplenia maksymalne temperatury wystąpiły w latach 1000–1100. Ocieplenie było wtedy tak
duże, że umożliwiło założenie ludzkich osad na Grenlandii i uprawę winorośli w Anglii, a nawet w
Polsce. Po średniowiecznym ociepleniu nastąpiło oziębienie klimatu, które trwało kilkaset lat i było
tak dotkliwe w środkowej i północnej Europie, że zostało nawet nazwane »małą epoką lodową«.
Szkoda, że w szkołach nie uczą tego, że w XVII wieku bywały tak ostre zimy, że z Polski do Szwecji
podróżowano saniami [...] Przeciwnicy efektu cieplarnianego są przez klimatologów [...] nazywani
małą grupką uczonych i oskarża ich się, że są opłacani przez przemysłowe koncerny”.48
48
49
223
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
224
konywanie zbrodniczych czynów na ludziach, przez co pogwałcili podstawowe zasady
etyki lekarskiej.52
W wielu niemieckich obozach przeprowadzono pseudomedyczne eksperymenty.
Wieści o nich szybko przedostawały się na zewnątrz i wywoływały lęk potencjalnych
ofiar. Dochodziło wówczas do otwartych protestów, np. ze strony więźniarek w Ravensbrück.53
Eksperymenty, dotyczące różnych lęków i chorób, dokonywane były także w Oświęcimiu, Dachau, Buchenwaldzie, Sachsenhausen, Natzweiler i Stutthofie. O operacjach
doświadczalnych na Polkach w Ravensbrück cenne wiadomości przekazała wspom­
niana Wanda Kiedrzyńska.54
Do eksperymentów wybierano Polki, głównie z wrześniowego transportu lubelskiego lub z Warszawy. Operowane kobiety skazano na karę śmierci. „Łamano dłutem
i młotkiem kości podudzia po ich uprzednim operacyjnym odsłonięciu”.55
Stanisław Sterkowicz – autor monografii o eksperymentach medycznych wylicza
następujące ich rodzaje:
1) doświadczenia z dziedziny chorób zakaźnych,
2) doświadczenia z dziedziny gruźlicy,
3) eksperymenty z zakresu problematyki rasowej (doświadczenia nad sterylizacją
i kastracją za pomocą promieni rentgenowskich; badania antropologiczne oraz badania genetyczne nad dziedzicznością),
4) eksperymenty z zakresu medycyny wojennej (z gazami bojowymi, wodą morską, z fosgenem, owrzodzenia),
5) eksperymenty z zakresu żywienia (diety bezbiałkowe),
6) eksperymenty farmakologiczne,
7) eksperymenty z zakresu nowotworów złośliwych,
8) eksperymenty w zakresie zabiegów operacyjnych (odbywały się w siedmiu obozach),
9) badania nad chorobą głodów,
10) eksperymenty terapeutyczne (odnowa mięśni, kości, przeszczepy kostne, ropowice).56
Lekarzom niemieckim wytoczono proces w Norymberdze przed Amerykańskim
Trybunałem Wojskowym (od 25 X 1946 do 20 VII 1947). Skazano wówczas 16 oskarżonych, w tym 7 profesorów uniwersyteckich, trzech z nich skazano na karę śmierci
przez powieszenie. Zostało uniewinnionych tylko siedmiu lekarzy.57
W uzasadnieniu wyroku, Amerykański Trybunał Wojskowy sformułował 10 zasad
dopuszczalności eksperymentów na ludziach. Zasady te następnie zostały rozszerzone
i uzmysłowione w Deklaracji Helsińskiej z 1964 roku.
Ibidem, s. 78.
K.Godorowski, Psychologia i psychopatologia hitlerowskich obozów koncentracyjnych, Warszawa 1985,
52
53
s. 74.
W. Kiedrzyńska, Ravensbrück..., s. 188–190.
Ibidem, s. 215.
56
S. Sterkowicz, Zbrodnie hitlerowskiej medycyny, wyd. II, Warszawa 1990, s. 39–227.
57
J. Bogusz, Zasady deontologiczne związane z postępami wiedzy lekarskiej, [w:] Etyka i deontologia lekarska,
pod red. T. Kielanowskiego, Warszawa 1985, s. 79.
54
55
REFLEKSJE KOŃCOWE
W sposób uporządkowany i wysoce kompetentny początki i rozwój bioetyki
w USA i Europie Zachodniej przedstawił w języku polskim ks. prof. Tadeusz Biesaga.59
Oprócz wspomnianych już: Instytutu Kennedy’ego na Uniwersytecie Georgetown
w Waszyngtonie, kierowanego przez Jezuitów oraz Instytucie Etyki w Hastings (stan
New Jork), które rozpoczęły intensywne badania nad bioetyką zaczęły powstawać podobne ośrodki w Europie. Pierwsze programy studiów akademickich z bioetyki zostały
opracowane przez Wydziały: Filozoficzny i Medyczny Uniwersytetu Waszyngtońskiego w 1971 r. Uniwersytet ten ma uprawnienia nadawania stopni naukowych z bioetyki.
W 1978 r. Instytut Kennedy’ego opublikował w języku angielskim pierwszą encyklopedię w czterech tomach: Encyclopedia of Bioethics. Ukazała się ona pod redakcją W.T. Reicha, który rozpoczął też opublikowanie roczników „Bibliography of Bioethics”, zawierających pełną bibliografię z bioetyki.
W Europie, pierwsze centrum bioetyczne zostało zorganizowane w Hiszpanii
– w Barcelonie na Wydziale Teologicznym, w ramach którego zaczął działać Institut Borja de Bioetica. Następne centra bioetyczne powstały we Włoszech. W latach
osiemdziesiątych minionego wieku powołano bioetyczne centra we Francji, w Lille,
Lyonie i Paryżu. W stosunkowo szybkim tempie duży rozgłos zdobył Comité Consultatif National d’Éthique, którego dyrektorem został znany naukowiec Jean Bernard,
który zaczął propagować opinię, iż bioetyka w XXI w. zastąpi dotychczasową etykę
filozoficzną.
W Wielkiej Brytanii dyskusje nad wybranymi zagadnieniami bioetycznymi rozpoczęły się w 1962 r. w London Medical Group (oczywiście pojęcie nowej dyscypliny nie
było jeszcze używane). Ten londyński ośrodek został następnie przekształcony w Institute of Medical Ethics. Warto zauważyć, że w Londynie powstał również The Catholic
Bioethics Centre in London (zwany The Linacre Centre).
W latach osiemdziesiątych XX w. zaczęło działać centrum bioetyczne w Bostonie
pod nazwą The Pope John Paul II Center, które następnie zmieniło nazwę na The National Catholic Bioethical Center.
We Włoszech powstały następujące samodzielne placówki bioetyczne: w Mediolanie – La Scuola di Medicina e Scienze Umane dell’Istituto di San Raffaele, w Rzymie
– Istituto e Centro di Bioetica dell’Università Cattolica del Sacro Cuore, w Palermo –
Istituto Siciliano di Bioetica.
W 1994 r. Jan Paweł II powołał Papieską Akademię „Pro Vita” (dla życia). Zadaniem głównym tej Akademii jest studiowanie ważnych zagadnień medycznych i praw Ks. S. Kornas, Współczesne eksperymenty medyczne w ocenie etyki katolickiej, Częstochowa 1986.
T. Biesaga, Bioetyka (hasło), [w:] Encyklopedia bioetyki. Personalizm chrześcijański. Głos Kościoła, pod.
red. A. Muszali, Radom 2005, s. 56–58.
Biojurysprudencja
W sposób należyty zostały przedstawione zagadnienia z zakresu eksperymentów
medycznych przez ks. S. Kornasa.58
Omówienie pozostałych subdyscyplin bioetycznych nie jest możliwe w jednym artykule.
58
59
225
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
226
nych, których istotą jest ochrona życia ludzi. Systematycznie raz w roku odbywają się
sympozja w Akademii, w których biorą udział teolodzy, genetycy, embriolodzy, filozofowie. Podczas sympozjów naukowcy dzielą się swoimi wynikami badań, które w istocie przyczyniają się do rozwoju bioetyki personalistycznej.
Wyliczone centra i ośrodki bioetyczne tylko w niewielkim stopniu odzwierciedlają
obecny stan placówek bioetycznych w wymiarze międzynarodowym.
Z dostępnych źródeł można wnioskować, że wzrasta ilość ośrodków bioetycznych.
W USA, Australii, Kanadzie oraz w Europie Zachodniej istnieją „komitety bioetyczne” w placówkach medycznych na szczeblu centralnym, regionalnym oraz samorządowym. Celem komitetów – od lat siedemdziesiątych XX w. jest edukacja poszczególnych warstw społecznych w zakresie najważniejszych, ale i kontrowersyjnych, sytuacji
granicznych, dotyczących narodzin, egzystencji i śmierci ludzkiego gatunku. Brak jest
niestety wiarygodnych danych o działalności takich komitetów w Europie Środkowej
i Wschodniej.
Komitety bioetyczne istnieją przy parlamentach państwowych a także przy Parlamencie Europejskim.
Spośród deklaracji, konwencji, rezolucji kodeksów prawnych i etycznych dotyczących problematyki biomedycznej można wymienić tę najważniejszą: Europejską Konwencję Bioetyczną z 4 kwietnia 1997 roku – Konwencję o Ochronie Praw Człowieka
i Godności Istoty Ludzkiej w Kontekście Zastosowań Biologii i Medycyny. Do tego
dokumentu dołączono dodatkowy Protokół o klonowaniu. W Konwencji podkreślono wagę komitetów bioetycznych przy szpitalach, gdzie podejmuje się rozstrzyganie
trudnych poczynań medycznych. Tym poczynaniom muszą towarzyszyć prawidłowe
wybory pod względem moralnym. Chodzi głównie o decyzje lekarzy w kwestii sposobów leczenia pacjentów.
W Polsce lata osiemdziesiąte minionego wieku to okres pojawienia się ruchu związkowego „Solidarność”, upadku ekipy E. Gierka, destabilizacji politycznej i gospodarczej, wprowadzenia w grudniu 1981 r. „stanu wojennego”, restrykcji ekonomicznych
wobec naszego kraju oraz zaniepokojenia byłego ZSRR: „co się jeszcze w tej Polsce
może wydarzyć”. Wszystkie te okoliczności wpływały negatywnie na stan i sytuację
szkolnictwa wyższego. Do wymienionych okoliczności doszło jeszcze „rozwiązanie
PZPR” i początek rekonstrukcji ustrojowej. Nowy ład w Polsce miał przypominać państwa zachodnie, w których istnieje „wolny rynek”, liberalizm polityczny i ideologiczny.
Jednym słowem od 1989 r. zaczęto powtórnie budować w Polsce ustrój kapitalistyczny
oparty na tzw. nowym ładzie.
Nic więc dziwnego, że w takich warunkach powstanie i rozwój bioetyki musiał być
żywiołowy, bez zaplecza w postaci chociażby jednego „Centrum bioetycznego”. Zresztą takie Centrum nie istnieje do tej pory, mimo iż minęło już 28 lat od ukazania się
pierwszej książki bioetycznej R. Tokarczyka.
Jak już wspomniano, propagowanie bioetyki rozpoczęli w Polsce entuzjaści tej dyscypliny, którym wypadało badać jej kwestie. Byli oni rozproszeni w różnych regionach
kraju.
Praktyka wykazała, że tylko w kilku uczelniach istnieje odrębny przedmiot „bioetyka”: na Uniwersytecie im. Kard. Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, w Papieskiej
60
W 1995 r. Eugeniusz Rejnat obronił na tymże Uniwersytecie pracę doktorską pt. Rozwój bioetyki w Polsce
1970–1993. Promotorem doktoranta był autor tegoż artykułu.
61
W 2001 r. Tadeusz Szczurek (obecnie Prorektor Wojskowej Akademii Technicznej) uzyskał doktorat na
UMCS za pracę Bioetyczne aspekty wojny. Promotorem tej pracy był również autor niniejszego artykułu.
Biojurysprudencja
Akademii Teologicznej w Krakowie oraz na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim
i w uczelni jezuickiej „Bobolanum” w Krakowie.
Pierwsza Katedra Bioetyki utworzona została w Akademii Teologii Katolickiej
w Warszawie, a po jej przekształceniu w Uniwersytet powołano Instytut Ekologii
i Bioetyki. W Papieskiej Akademii Teologicznej istnieje Międzywydziałowy Instytut
Bioetyki i Katedra Bioetyki. Wymienione uczelnie nadają stopnie naukowe z bioetyki.
Doktoraty z zakresu bioetyki nadają: Uniwersytet Śląski w Katowicach60, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie61, Uniwersytet w Poznaniu, Uniwersytet
w Zielonej Górze.
Momentem przełomowym w rozwoju bioetyki w Polsce stał się VI Zjazd Filozofów
Polskich w Toruniu w 1995 r., podczas którego obradowała jako odrębna Sekcja Bioetyki, skupiająca wykładowców i uczonych uczelni katolickich i świeckich.
Warto dodać, że sporo ciekawych materiałów z bioetyki jest w następujących periodykach: „Studia Christianae Philosophicae” (UKSW), lubelski „Ethos”, krakowski
„Znak” oraz poznańska „Droga”. Szkoda, że do tej pory brak jest periodyku ogólnopolskiego, który byłby poświęcony zagadnieniom bioetycznym. Nie wiadomo kto za
to uchybienie odpowiada.
Wśród wydanych do tej pory pozycji książkowych w języku polskim znajdują się
książki średniej jakości, dobre i niezwykle cenne. Ilościowo wciąż ich przybywa. Dla
nauczycieli akademickich można przytoczyć niektóre publikacje z zakresu suicydologii (nauki o samobójstwach): Zapobieganie samobójstwom (Poradnik dla nauczycieli i innych pracowników szkoły), Warszawa 2007 (praca zbiorowa); Émile Durkheim,
Samobójstwo, Warszawa 2006; Jan Marx, Idea samobójstwa w filozofii – od antyku do
współczesności, Warszawa 2003; Brunon Hołyst, Suicydologia, Warszawa 2002; Hanna Malicka-Gorzelańczyk, Opinie młodzieży o samobójstwie, Bydgoszcz 2002; Maciej
Zimny, Terroryzm samobójczy, Warszawa 2006; Isabelle Bricard, Leksykon śmierci
wielkich ludzi, Warszawa 1998; Małgorzata Szeroczyńska, Eutanazja i wspomagane samobójstwo na świecie, Kraków 2002; Stefan Chwin, Samobójstwo jako doświadczenie
wyobraźni, Gdańsk 2010; Friedrich Weissensteiner, Najsłynniejsze samobójstwa świata, Warszawa 2002; Erwin Ringel, Gdy życie traci sens. Rozważania o samobójstwie,
Warszawa 1987; Piotr Sarzyński, Leksykon samobójstw, Warszawa 2002; ks. Tadeusz
Ślipko SJ, Życie i płeć człowieka. Przedmałżeńska etyka seksualna. Etyczny problem
samobójstwa”, Kraków 1978; Stanisław Kijaczko, Wobec bycia. Filozoficzny problem
samobójstwa, Opole 2005; Maria Jarosz, Samozniszczenie: samobójstwo, alkoholizm,
narkomania, Wrocław–Gdańsk 1980.
Niniejszy wykaz książek winien skłaniać nas do refleksji, że znajomość (nawet pobieżna) bioetyki jest niezbędna dla wszystkich nauczycieli akademickich i nie tylko po
to, by móc lepiej poznać i zrozumieć mentalność studentów i współkolegów – akademików.
227
Józef Jaroń, Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy
228
W 2008 r. w Polsce został powołany przez parlament Zespół do spraw Bioetyki,
w skład którego weszli62: przewodniczący – Jarosław Gowin; członkowie: prof. Andrzej
Zoll (prawnik), prof. Eleonora Zielińska (prawnik), prof. Włodzimierz Wróbel (prawnik), prof. Maria Grzymkowska (prawnik), dr Leszek Bosek (prawnik), prof. Andrzej
Paszewski (biolog), prof. Ewa Bartnik (biolog, lekarz), prof. Jacek Zaremba (lekarz),
dr Jerzy Umiastowski (lekarz), prof. Barbara Chyrowicz (etyk), prof. Krzysztof Marczewski (lekarz), prof. Jacek Hołówka (etyk), prof. Zbigniew Szawarski (etyk), pastor
Marcin Hinz (teolog), ks. prof. Franciszek Longchamps de Berier.
Do tej pory niewiele wiadomo o działalności tego Zespołu, który m.in. miał przygotować projekt Ustawy o zapłodnieniach pozaustrojowych (in vitro).
Naukowcy różnych krajów, a w tym i Polski, zainteresowani są problematyką klonowania człowieka. Można przypomnieć, że w połowie pierwszego dziesięciolecia
XXI w. ukazywały się przeróżne informacje na ten temat. Chodziło głównie o poczynania włoskiego ginekologa Antinoriego Severino i jego małżonki, którzy współpracowali z naukowcem Panayiotisem Zavosem z Cypru i mieli zamiar doprowadzić do
pojawienia się klonu człowieka. Z upływem czasu Zavos zerwał współpracę z małżeństwem z Rzymu i opuścił Italię. W tym samym czasie szef sekty Raelian – Claude Vorilhon z Francuzką Brigitte Boisselier również pracowali nad klonowaniem ludzi. Próby
klonowania człowieka dokonywali uczeni z Korei Południowej. Ogłoszono nawet, iż
otrzymali już jeden klon. Wobec jednak światowego sprzeciwu, problem klonowania
homo sapiens został do tej pory wyciszony, ale nie wiadomo czy „porzucony”.
Zagadką do tej pory nierozszyfrowaną jest absurdalny stosunek naukowców pozalubelskich wobec roli profesora UMCS Romana Tokarczyka, jako inicjatora rozwoju
bioetyki w Polsce. Oczywiście nie można rzec, iż wszyscy naukowcy, których zainteresowała bioetyka pomijali nazwisko profesora z Lublina. Można tylko domyślać się, iż
ze względu na „zawiść” zawodową tak się działo, że w większości publikacji o początkach bioetyki w naszym kraju w ogóle nie pojawia się tytuł pionierskiej pracy Prawa
narodzin, życia i śmierci. Tego typu przypadki pojawiają się w nauce od 25. wieków.
„Rzeczpospolita”, 9 IV 2008, nr 84.
62
Jerzy Jaskiernia
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
UWAGI WSTĘPNE
W bogatym dorobku naukowym Profesora Romana Andrzeja Tokarczyka szczególne miejsce zajmuje teoria biojurysprudencji.1 Nowe dyscypliny naukowe rozwijają się
przez dłuższy czas w postaci spontanicznej i przypadkowej, aż osiągną stan, gdy zdolne są ogłosić swe „deklaracje niepodległości”. Biojurysprudencja powstała później niż
bioetyka (prawo i prawoznawstwo zawsze są pełniejsze od moralności i etyki). Wśród
jej twórców w Polsce od kilkunastu lat aktywny jest prof. R. A. Tokarczyk. Jego wykłady otwarte na UMCS w 1995 roku osiągnęły kulminację w tezie, iż biojurys­prudencja
stała się rzeczywistością, trafiając do „centrum” dyscyplin prawniczych. W każdym
razie ma już rację bytu wśród uznanych dyscyplin i nurtów myślenia prawniczego.2
Książka R.A. Tokarczyka Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, która
ukazała się równolegle – co warte jest szczególnego podkreślenia – w języku angielskim, stanowi istotne źródło wiedzy w procesie poznania zasad, ontologii i aksjologii
tej teorii.3 Spotkała się ona z dużym zainteresowaniem polskiego i zagranicznego środowiska naukowego.4
1
Por. m.in.: Prawo ochrony człowieka, „Forum Akademickie” 1995, nr 16; Biojurisprudence: New Current
in Jurisprudence, „Acta Juridica Hungarica” 1995/1996, nr 1–2; Biojurysprodencja – nowy nurt jurysprudencji,
„Nauka” 1996, nr 2; Zręby nowej jurysprudencji dla epoki nowego człowieka, „Wiadomości Uniwersyteckie UMCS”
1999, nr 2;Tezy i hipotezy w przedmiocie biojurysprudencji i bioprawa, „Annales UMCS”, sectio G, vol. 46, 1999;
Biojurisprudence – le novoau courant de la jurisprudence, [w:] Konstytucyjny ustrój państwa. Księga jubileuszowa
Profesora W. Skrzydło, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000; Biojurysprudencja eksponentem życia w jurysprudencji,
[w:] Filozofia, dialog, uniwersalizm. Księga dedykowana Profesorowi Januszowi Kuczyńskiemu, red. J. L. Krakowiak, W. Lorenc, A. Miś, Warszawa 2001; Biojurysprudencja i bioprawo odpowiedzią na potrzeby ochrony życia
w XXI wieku, „Doctrina” 2004, nr 1; Global Meaning Values and Norms of Biojurisprudence, [w:] Value and Norms
in the Age of Globalization, ed. E. Czerwińska-Shupp, „Dia-Lagos”, vol. 9, Peter Lang, Frankfurt AM Main–Berlin–Bruxelles–New York–Oxford–Wien 2006; Prawo do zycia i jakość życia jako fundamenty biojurysprudencji,
[w:] Prawo do zycia a jakość życia w wielokulturowej Europie, red. B. Sitek, G. Dammacco, M. Sitek, J. J. Szczerbowski, Olsztyn–Bari 2007.
2
Zob. S. Symotiuk, Wprowadzenie, [w:] R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Postawy prawa dla XXI wieku,
Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008, s. 7.
3
Zob. R. A. Tokarczyk, Biojurysprudence. Foundations of Law for the Twenty-First Century, Maria CurieSkłodowska University Press, Lublin 2008.
4
Por. m.in. A. Mereżko, Biojurisprudencja – nowyj naprom w suszczastii naući prawa, „Juridiczeskij Żurnał”
2008; J. Jaskiernia, Biojurysprudencja – nowe oblicze prawa? (artykuł recenzyjny), „Państwo i Prawo” 2008, z. 11,
s. 110–118; M. Godawa, Biojurisprudence as an original koncept of knowledge and information on the Law, [w:]
Proceedings of the 8th International Conference on Human Rights. The Rights to Knowledge and Information in
a Heterogenic Society, red. B. Sitek, J.J. Szczerbowski, A.B. Bauknecht, A. Kaczyńska, Cambridge Scholars Publi­
shing, Cambridge 2009; J. Filip, Biojurisprudence – nový pohleb na právo nebo jen nový smér právni védy, „Časopis
Biojurysprudencja
Aksjologia biojurysprudencji a spór
o wartości prawa
229
Należy odnotować, że od połowy XX stulecia następuje przesunięcie zainteresowań w aksjologii, polegające m.in. na przechodzeniu od badań metaetycznych do etyki
normatywnej, a w oparciu o jej założenia – do etyki stosowanej. Wyrazem tego są takie
dyscypliny naukowe jak bioetyka, biojurysprudencja, etyki zawodowe, etyka środowiska, etyka biznesu etyka techniki i inne. Wszystkie te nowe dyscypliny nie poprzestają
już tylko na wyjaśnianiu abstrakcyjnych problemów metaetycznych, lecz poszukują
rozwiązań realnych problemów. Wyjaśniają, że dociekanie istoty życia „ja” (the self)
i tożsamości życia grupowego (collective identity) jest możliwe dzięki uwzględnieniu
przez nauki normatywne osiągnięć nauk pozanormatywnych – biologii, medycyny,
psychologii i innych. W tym kontekście kluczowe pytania tych dyscyplin, mające
fundamentalne znaczenie dla jurysprudencji, są następujące: od kiedy rozpoczyna
się życie człowieka?; od kiedy można mówić o człowieczości, a kiedy już o człowieku i osobowości?; jakie są granice autonomii człowieka w kreowaniu życia ludzkiego,
utrzymywaniu własnego życia, ograniczaniu jego i decydowaniu o własnej śmierci?;
kiedy chronić matkę a kiedy embrion, płód, noworodka?; gdzie są granice opiekuńczości i humanitaryzmu, w przeciwieństwie do nie zawsze humanitarnego eksperymentowania leczniczego i badawczego?5
Spośród różnych aspektów, jakie można rozpatrywać w kontekście jurysprudencji,
jest kwestia jej aksjologii. Ma to istotne znaczenie dla odpowiedzi na pytanie, w jakim
stopniu biojurysprodencja stanowi nową, nowatorską koncepcję w sferze jurysprudencji, a jakim jedynie powiela wartości, jakie już wcześniej występowały w prawoznawstwie.
Jerzy Jaskiernia, Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa
POJĘCIE AKSJOLOGII PRAWA
230
Pojęcie aksjologii prawa wiąże się z systemem wartości, któremu ono służy.6 Mówi
się w tym kontekście o „aksjomatyzacji teorii prawa”.7 Może dotyczyć całych obszarów prawa, w rozumieniu prawa wewnętrznego i prawa międzynarodowego.8 W tym
ostatnim kontekście można badać systemy aksjologiczne organizacji międzynarodowych, np. Rady Europy, Unii Europejskiej i Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy
w Europie. Można też pytać, jak organizacje te oddziałują na systemy aksjologiczne
państw członkowskich.9
Popravni Védu a Praxi” 2009, č. 2; O. Nawrot, J. Zajadło, Dom zbudowany na piasku czy na skale?, „Diametros”
2009, nr 22.
5
Zob. R. Tokarczyk, Biojurysprudencja jako podstawa dla jurysprudencji XXI wieku, [w:] Księga jubileuszowa z okazji 5-lecia Wydziału Prawa Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Legnicy, t. II, red. N. Szczęch, Wyższa Szkoła
Menedżerska w Legnicy, Legnica 2010, s. 384.
6
Zob. T. Barankiewicz, Aksjologiczna problematyka prawa, „Roczniki Nauk Prawnych” 2004, t. 14, s. 45.
7
Zob. J. Wróblewski, Aksjomatyzacja teorii prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1971, t. 6, s. 234.
8
Zob. J. Zajadło, Aksjologia prawa międzynarodowego a filozofia prawa (uwagi na marginesie doktryny Res­
ponsibility to Protect), [w:] Aksjologia współczesnego prawa międzynarodowego, red. A. Wnukiewicz-Kozłowska,
Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2011, s. 308; R. Kwiecień, Aksjologia prawa międzynarodowego a siła zbrojna
w perspektywie historycznej, [w:] Świat współczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa i polityki, red.
J. Kranz, EuroPrawo, Warszawa 2009, s. 14; J. Menkes, O ewolucji aksjologicznej podstawy prawa humanitarnego
konfliktów zbrojnych, „Studia Prawnicze KUL” 2009, nr 1, s. 49.
9
Zob. J. Jaskiernia, Wpływ Rady Europy na jedność aksjologiczną systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych Europy, [w:] Jedność aksjologiczna systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych Europy, red. S. L. Stadniczeńko, Uniwersytet Opolski, Opole 2011, s. 87.
10
Zob. W. Łączkowski, Czy państwo i prawo mogą być aksjologicznie neutralne?, „Prawo – Administracja –
Kościół” 2000, nr 1–2, s. 64
11
Zob. S. L. Stadniczeńko, Państwa aksjologicznie neutralne czy oparte na demokracji wartości, [w:] Jedność
aksjologiczna…, s. 10.
12
Zob. D. Dudek, Aksjologia państwa republikańskiego, [w:] Jedność aksjologiczna..., s. 318.
13
Zob. J. Jaskiernia, Normalność czy kryzys – przesłanki aksjologiczne oceny funkcjonalności systemu politycznego RP, [w:] Normalność i kryzys. Jedność czy różnorodność. Refleksje filozoficzno-prawne i ekonomiczno-społeczne
w ujęciu aksjologicznym, red. J. Oniszczuk, SGH, Warszawa 2010, s. 188.
14
Zob. M. Piechowiak, W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. Dobro wspólne czy godność człowieka? [w:] Jednolitość aksjologiczna…, s. 111. Por. także zawarte w tej książce opracowania dotyczące aksjologii konstytucji Ukrainy (W. Basaj, Aksiologija (sistema cennostej) Konstitucii Ukraini, s. 251), Rumunii (I. Ganfalean, The
Axiology of Romania’s Constitution, s. 271), Słowacji (S. Sagan, Aksjologia Konstytucji Republiki Słowackiej, s. 288).
15
Zob. B. M. Lepeško, Aksjologia w prawe: k ponimanu ierarhii cennostiej, [w:] Jednolitość aksjologiczna...,
s. 230.
16
Zob. W. Gromski, Podstawowy aksjologiczny dylemat konstytucyjnej koncepcji źródeł prawa, [w:] Prawo
w służbie państwu i społeczeństwu. Prace dedykowane Profesorowi Kazimierzowi Działosze z okazji osiemdziesiątych urodzin, red. B. Banaszak, M. Jabłoński, S. Jarosz-Żukowska, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2012,
s. 224; J. Jaskiernia, Przesłanki aksjologiczne postulatów wprowadzenia do systemu ustrojowego RP rozporządzeń
z mocą ustawy, [w:] Zasady naczelne Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., red. A. Bałaban, P. Mijal, Uniwersytet
Szczeciński, Szczecin 2011, s. 375.
17
Zob. M. Gliganič, Axiological Thinking and Freedom within the Context of Human Rights, [w:] Prawa
człowieka i świat wartości, red. R. Moń, A. Kobyliński, UKSW, Warszawa 2011, s. 285.
18
Zob. J. Bartczak, Aksjologia równowagi praw i obowiązków człowieka, [w:] Prawa człowieka i świat wartości, jw., s. 323.
19
Zob. B. Liżewski, Standardy ochrony praw człowieka w Europie jako konsekwencja między innymi dywergencji aksjologicznej, [w:] Konwergencja czy dywergencja kultur i systemów prawnych?, red. O. Nawrot, S. Sykuna,
J. Zajadło, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 232.
20
Zob. P. Mazurkiewicz, Aksjologia polskiej polityki zagranicznej w sferze praw człowieka, [w:] Prawa człowieka w polskiej polityce zagranicznej, red. A. Bieńczyk-Missala, R. Kuźniar, PISM, Warszawa 2007, s. 16.
21
Zob. R. Stefanicki, Racjonalne tworzenie prawa, „Prawo Spółek” 1998, nr 5, s. 47.
22
Zob. W. Lang, Aksjologia polskiego systemu prawa w okresie transformacji ustrojowej, [w:] Zmiany społeczne
a zmiany w prawie. Aksjologia, konstytucja, integracja europejska, red. L. Leszczyński, UMCS, Lublin 1999, s. 48;
K. Pałecki, O aksjologicznych zmianach w prawie, ibidem, s. 16.
23
Zob. J. Wróblewski, Epistemologiczne i aksjologiczne uwarunkowania tworzenia prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1979, t. 22, s. 9.
Biojurysprudencja
Kontekst aksjologiczny występuje w odniesieniu do charakterystyki państw10, m.in.
prowadząc do wyodrębnienia państw „aksjologicznie neutralnych”.11 Można zidentyfikować aksjologię typów państw, np. państwa republikańskiego.12 Można też określać
przesłanki aksjologiczne oceny funkcjonalności systemu politycznego.13
Aspekt aksjologiczny znajduje szerokie zastosowanie przy badaniu konstytucji jako
ustawy zasadniczej, gdzie może być podnoszony problem jej „aksjologicznej spójnoś­
ci”.14 Ma tu zastosowanie aksjologii jako „systemu wartości”.15 Wymiar aksjologiczny
występuje w odniesieniu do kreowania systemu źródeł prawa.16
Istotny kontekst aksjologiczny występuje w odniesieniu do systemu ochrony praw
człowieka.17 Aksjologia może być odnoszona do równowagi praw i obowiązków człowieka.18 Standardy praw człowieka mogą być postrzegane w konsekwencji m.in. dywergencji aksjologicznej.19 Można tez identyfikować aksjologię polityki zagranicznej
państwa w odniesieniu do praw człowieka.20
Kontekst aksjologiczny może odnosić się do tworzenia prawa21, zwłaszcza w okresie transformacji ustrojowej.22 Mówi się tu o epistemologicznych i aksjologicznych
uwarunkowaniach tworzenia prawa.23 Dotyczy także do procedur. Aspekt systemowy
procedur łączy się z pojęciem legitymizacji proceduralnej. Natomiast aspekt aksjolo-
231
Jerzy Jaskiernia, Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa
giczny wiąże się ze sprawiedliwością proceduralną.24 Dylematy aksjologiczne mogą
być identyfikowane w odniesieniu do prawa antykryzysowego.25
Istotne dylematy aksjologiczne dotyczą też stosowania prawa26, zwłaszcza w okresie tranzycji ustrojowej.27
Akty instrumentalizacji prawa mają też swój wymiar „kulturowy”, a nie tylko wyłącznie „techniczny”. Kulturowy charakter aktów instrumentalizacji prawa wiąże się
przede wszystkim z tym, że działania składające się na takie akty regulowane są w trybie subiektywno-racjonalnym określane przez przekonania normatywne i dyrektywalne, należące do sfery kultury, w tym przypadku do sfery techniczno-użytkowej.
Schemat aksjologicznego wyznaczania granic prawa na podstawie aktów instrumentalizacji prawa ulega przy tym licznym komplikacjom.28
Wreszcie aksjologię możemy analizować w odniesieniu do poszczególnych instytucji prawnych29 i do systemów prawnych30, a także ich stosowania31, również w kontekście ich ograniczeń.32 Dotyczy to m.in. systemu prawa unijnego33, zjawiska europei­
zacji systemów prawnych34 oraz zapewnienia aksjologicznej skuteczności stosowania
prawa unijnego.35 Można to też dostrzegać w odniesieniu do zagadnienia konwergencji w prawie analizowanej w związku ze zjawiskiem uniwersalizacji aksjologii prawnej.36 Można też dostrzegać partykularyzm i uniwersalizm wartości wyrażanych przez
prawo w kontekście konwergencji i dywergencji kultur i systemów prawnych.37
232
24
Zob. J. Helios, Aspekt systemowy i aksjologiczny „procedur”, „Przegląd Prawa i Administracji”, red. B. Banaszak, t. LXXVII, s. 109.
25
Zob. H. Dębska, Tworzenie prawa antykryzysowego – dylematy aksjologiczne, Archiwum FPiFS, 2011, nr 2,
s. 35.
26
Zob. W. Łączkowski, Aksjologiczne problemy stosowania prawa, „Roczniki Nauk Prawnych” 1993, nr 3,
s. 63.
27
Zob. K. Pałecki, Zmiany w aksjologicznych podstawach prawa jako wskaźnik jego tranzycji, Zeszyty Naukowe UJ. Prace z Nauk Politycznych, 1994, nr 53, s. 11.
28
Zob. W. Gromski, Anatomia prawa i aksjologiczne uwarunkowania aktów jego instrumentalizacji, [w:]
Prob­lemy bezpieczeństwa prawnego z perspektywy teorii i filozofii prawa, red. J. Jabłońska-Bonca, „Gdańskie Studia
Prawnicze”, t. IV, 2002, s. 225 i 227.
29
Zob. A. Tęcza-Paciorek, Aksjologiczne podstawy obowiązywania zasad domniemania niewinności, „Ius Novum” 2010, nr 2, s. 82.
30
Zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy polskiego prawa, [w:] Prawo polskie. Próba syntezy, red. T.
Guz, J. Głuchowski, M.R. Pałubska, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009, s. 86.
31
Zob. D. Szenkowski, Aksjologia stosowania prawa w kontekście dyferencjacji ocen (wartości) na przykładzie
mediacji (legalizm a skuteczność), [w:] Dobre prawo, złe prawo – w kregu myśli Gustawa Radbrucha, red. P. Mochnaczewski, A. Kociołek-Pęksa, WSZiP im. H. Chodkowskiej, Warszawa 2009, s. 217.
32
Zob. W. Łączkowski, Aksjologiczne ograniczenia prawa stanowionego, [w:] Prawo w XXI wieku. Księga
pamiątkowa 50-lecia Instytutu Nauk Prawnych PAN, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2006, s. 492
33
Zob. T.T. Koncewicz, Aksjologia unijnego kodeksu proceduralnego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa
2010, s. 34.
34
Zob. T. Biernat, Aksjologiczne podstawy europeizacji systemów prawnych [w:] Jednolitość aksjologiczna...,
s. 341.
35
Zob. A. Kalisz, Orzekanie z udziałem zasad ogólnych jako droga do zapewnienia aksjologicznej skuteczności
stosowania prawa unijnego – uwagi teoretyczno-prawne na tle wyroku Kücükdeveci, [w:] Zapewnienie efektywności
orzeczeń sądów międzynarodowych w polskim porządku prawnym, red. A. Wróbel, Wolter Kluwers, Warszawa
2011, s. 466.
36
Zob. L. Leszczyński, Konwergencja w prawie a uniwersalizacja aksjologii prawnej. Przykład recepcji prawa
i dialogu orzeczniczego, [w:] Konwergencja czy dywergencja..., s. 104.
37
Zob. J. Maśnicki, Partykularyzm i uniwersalizm wartości wyrażanych przez prawo w kontekście konwergencji i dywergencji kultur i systemów prawnych [w:] Konwergencja czy dywergencja..., s. 393.
Jednym z zagadnień, które zachęca do debaty naukowej, jest kwestia aksjologii biorurysprudencji. Zachodzi potrzeba, by – w oparciu o dzieła R. A. Tokarczyka – dokonać rekonstrukcji rozumienia aksjologii biojurysprudencji.38
R. A. Tokarczyk dostrzega, że jest ona elementem „składowym przedmiotu jurysprudencji, wzbudzającym bodajże najpoważniejsze i trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia spory dotyczące wartości prawa”.39 Zarazem dodaje, że
„biojurysprudencja, zamierzając do usunięcia owych sporów, chociażby na podstawie zrozumiałej dla każdego zasady oczywistości, w życiu, a szczególnie w życiu człowieka upatruje wartość pierwotną, najwyższą i podstawową. Życie, jako wartość pierwotna albo prewartość, stwarza naturalną
pierwszą normę (prenormę) dla innych wartości prawa – sprawiedliwości, słuszności, porządku i
innych, wyrażonych w normach prawnych. Życie, jako wartość najwyższa, jest wartością samą w
sobie, warunkującą powstawanie, istnienie i realizację wszystkich innych wartości. Wreszcie, życie
jest wartością podstawową dlatego, że z niego wynika cały świat ludzi, zwierząt i przyrody. Z tych niekwestionowanych względów życie zasługuje na ochronę normatywną ze strony wszystkich systemów
normatywnych, szczególnie zaś prawa, religii i moralności”.40
Biojurysprudencja
REKONSTRUKCJA MODELU AKSJOLOGII JURYSPRUDENCJI
Istotne jest wskazanie:
„[że] granice jurysprudencji przebiegają między skrajnością kultu życia a destrukcyjną skrajnością kultu śmierci. Kult życia opiewały całe systemy filozoficzne, zwłaszcza epikureizm czy hedonizm.
Natomiast kult śmierci występuje w uzasadnieniach poświęcenia życia dla bóstw, narodu, rodziny i
desperackiego odrzucenia niskiej jego jakości. Kult życia skłania do traktowania jako szczególnego
daru, prawa, obowiązku, zaś kult śmierci odwołuje się do wartości wyższych niż życie pojedynczego
człowieka”.41
Tak więc „człowiek żyje nie tylko mocą swojego ciała, nie tylko energią swego ducha, a przede wszystkim sposobem oddania wartościom”.42
Wartości więc, nolens volens, przenikają całe życie człowieka, toteż nie sposób
uciec od zagadnień aksjologicznych. Przenikają też całą myśl prawną i całe prawo, co
dostrzega i podkreśla aksjologia biojurysprudencji. Życie człowieka jest wprawdzie
wartością samą w sobie, ale poddawane jest wartościowaniu przez różne koncepcje
jego jakości. Do najbardziej dojrzałych koncepcji należą wskaźniki jakości życia (Qua­
lity of Life), opublikowane przez „The Economist”. Wskaźniki, które nadają aksjologii
jurysprudencji cech realistycznej mierzalności, to: sytuacja materialna, wyrażona produktem krajowym brutto (PKB) w przeliczeniu na jedna osobę w USD; zdrowie wraz
z oczekiwana długością życia; ocena stabilności politycznej i bezpieczeństwa; życie
rodzinne, oceniane wskaźnikiem rozwodów na 1000 mieszkańców; życie wspólno38
Zob. R. Tokarczyk, Biojurysprudencja w świetle ocen i polemik, [w:] Myśl i polityka. Księga pamiątkowa
dedykowana Profesorowi Jackowi Marii Majchrowskiemu, red. B. Szlachta, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków
2011, s. 483
39
Idem, Biojurysprudencja. Podstawy prawa…, s. 25.
40
Ibidem, s. 25–26.
41
Ibidem, s. 27.
42
A. Siemianowski, Człowiek a świat wartości, Gniezno 1993.
233
Jerzy Jaskiernia, Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa
234
towe, opisywane wskaźnikami częstotliwości uczęszczania do kościoła i członkostwa
w związkach zawodowych; klimat i geografia przy rozróżnieniu klimatu gorącego od
klimatu zimnego; bezpieczeństwo zatrudnienia, mierzone procentową stopą bezrobocia; wolność polityczna, skalowana od 1 do 7 między całkowitą wolnością a całkowitym jej pozbawieniem; równość płci, obliczana proporcją przeciętnych zarobków
mężczyzn i kobiet. Aksjologia biojurysprudencji uznaje jakość życia za „bardzo istotną
cechę jego wartości, należącą do zakresów normowania nie tylko prawnego”.43
Aksjologia biojurysprudencji wspiera się na credo44 aksjologii bioetyki, złożonej
z następujących powinności: warunkiem przeżycia ludzkości i warunkującej to przeżycie przyrody w świecie gnębionym kryzysami jest konieczność szerokiej współpracy
międzynarodowej o zasięgu globalnym. Każdy człowiek powinien troszczyć się nie tylko
o polepszenie jakości swego życia, ale również o przetrwanie niegorszego życia przyszłych pokoleń. Należy akceptować racje i emocje każdego człowieka do przejawiania
swej niepowtarzalności, bez godzenia jednak w dobro grupy społecznej. Nieuchronność
występowania cierpienia w przyrodzie stwarza dla człowieka powinność jego łagodzenia i usuwania. Akceptacja świadomości dotyczącej usuwania konieczności śmierci
nie powinna kłócić się z szacunkiem dla życia, braterstwa między ludźmi i odpowiedzialnością wobec przyszłych pokoleń, zwierząt i przyrody. Są to „powinności etyki
globalnej, sprzyjające aspirowaniu biojurysprudencji do takiego zasięgu” (s. 27).
Biojurysprudencja wyraża poszanowanie dla godności człowieka jako wartości normatywnej, a ponadto postuluje rozszerzenie jej zakresu na inne gatunki istot
ożywionych. To poznawanie i rozszerzenie uznaje się za obowiązek prawodawców
i władz państwowych. Uznaje się przy tym, ze głównym źródłem zagrożeń dla godności ludzi i zwierząt jest w czasach obecnych technika oraz eksperymenty naukowe
i medyczne. W świetle biojurysprudencji także myślistwo i łowiectwo uprawiane tylko
dla przyjemności i wyczynu jawi się współcześnie jako przejaw okrucieństwa wobec
zwierząt, otępiałej wraz chciwości, irracjonalnego sadyzmu łączącego w sobie cechy
kata, rzeźnika i grabarza. Biojurysprudencja wyraża też nadzieje, by przeciwstawiane
wielkim zagrożeniom wynikającym z szybkiego rozwoju technik biotechnologicznych
i biomedycznych, umożliwiających prokreację człowieka poza organizmem kobiety, ingerowanie w informację genetyczną wskazującą tożsamość jednostki, dokonywanie selekcji genetycznej, niszczenie gatunków, klonowanie, sztuczne przedłużanie
funkcjonowania żywych organizmów. Podtrzymuje też zasadę antropocentryzmu, ale
uzgodnionego w duchu nieortodoksyjnego humanitaryzmu z zasadą biocentryzmu.45
Biojurysprudencja zmierza do uzgodnienia zasad antropocentryzmu i humanitaryzmu z zasadą biocentryzmu głoszącą hasło przyrodzonej równej wartości różnych
gatunków istot ożywionych ze względu właśnie na posiadaną przez nie cechę życia.
W tej sytuacji różnym składnikom biosfery należałoby przyznać nie tylko równe prawo do życia, rozwoju, samorealizacji, ale i zapewnić ochronę normatywną. Biojurys­
prudencja odrzuca zasadę gatunkowego, apodyktycznego wynoszenia wartości gatun43
44
s. 196.
45
R.A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Podstawy prawa…, s. 26–27.
Jest to nawiązanie do credo, które przedstawił V.R. Potter: Bioethics. Bridge to the Future, New Jersey 1971,
Zob. R. Tokarczyk, Biojuryspridencja jako podstawa…, s. 385.
Ibidem, s. 385–386.
Ibidem, s. 386.
48
Ibidem.
49
Ibidem, s. 387.
Biojurysprudencja
ku ludzkiego ponad inne gatunki istot żywych ze względu tylko na ich użyteczność
dla człowieka. Hasłem biojurysprudencji jest ekologizacja jurysprudencji, przezwyciężająca jej antropoizację, przede wszystkim przez kształtowanie świadomości zrównoważonego rozwoju bezpiecznego dla środowiska (sustainable development) i obnażania impotencji regulacji prawa ochrony środowiska. Według bowiem tego prawa
przyroda to jedynie „środowisko” (environment) dla egocentrycznego człowieka, a nie
równoprawny z nim element systemu biologicznego. Biojurysprudencja, poprzez zasadę biocentryzmu, nakłania do reorientacji systemów normatywnych świata, zwłaszcza kulturowego Zachodu, w kierunku ochrony wszelkiego życia, jeśli to jest możliwe.
W razie jednak konfliktu wartości elementów biosfery kieruje się najpierw ku ochronie życia ludzkiego, zgodnie z zasadą In dubio pro vita humana.46
Biojurysprudencja skłania się ku zasadzie permisywizmu – tolerancji opisów, norm
i wartości odbiegających od ich utrwalonych wzorów. Jest to bowiem niezbędny warunek wszelkiego rozwoju i postępu społecznego. To, co stare, musi, naturalną koleją
rzeczy, ustępować miejsca temu, co nowe, a to, co już przeżyte, temu co dopiero rozpoczyna swój żywot. Zasada permisywizmu na gruncie jurysprudencji nie jest wszakże
zasadą bezgranicznej wolności i tolerancji. Jej granice wyznacza bowiem dążenie do
ochrony życia i podnoszenia poziomu jego jakości. Niekiedy jednak ten permisywizm
przybierać może kontrowersyjne oblicza, jak to ma miejsce na przykład w odniesieniu
do aprobowanej niekiedy eutanazji, altruistycznego samobójstwa czy też utrzymywania obowiązywania kary śmierci.47
Biojurysprudencja stawia nie tylko na ochronę życia, ale i na podnoszenie jego poziomu. Jakość życia (quality of life) ma trojaki sens: medyczny, socjalny i etyczny. Biojurysprudencja łączy w swoim przedmiocie opisowy, poddawany weryfikacji charakter
nauki, z preskryptywnym, powinnościowym charakterem etyki, szczególnie bioetyki,
a więc wymagającym uzasadnienia. Nasuwa się przeto wniosek, ze sama nauka jest
etycznie neutralna, natomiast zastosowanie jej rezultatów takimi nie są. Tylko tak zwana czysta nauka może zachowywać neutralność etyczną, którą traci zwykle jednak, gdy
staje się nauką stosowaną. Nauki o życiu, jako podstawa jurysprudencji, nie mogą być
w pełni neutralne, gdyż ze swej istoty uwikłane są w fundamentalne spory o wartości.
Biojurysprudencja, dostrzegając ten brak neutralności, stwarza jednak swoim trans­
dyscyplinarnym i komparatystycznym charakterem płaszczyznę nie tylko dla rzeczowego dyskursu o wartościach życia, ale i znajdowania porozumienia w spornych kwestiach, stwarzających duże trudności w podejmowaniu decyzji przez jednostki ludzkie,
prawodawców i władze państwowe. Jakość życia rozważana jest w kontekstach medycyny i ochrony zdrowia, gdzie wpływy choroby mogą obniżać „jakość życia związaną ze
zdrowiem” (health-related quality of life).48 Sens medyczny jakości życia nabiera sensu
socjalnego jakości życia, gdy podejmowane są decyzje ekonomiczne dotyczące zasad
dostępu do medycyny prewencyjnej i medycyny terapeutycznej, zapobiegającej chorobom i leczącej choroby. Sens socjalny jakości życia jest często konsekwencją określonej
koncepcji sprawiedliwości, ściśle łącząc się z przedmiotem biojurys­prudencji.49
46
47
235
Jerzy Jaskiernia, Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa
236
Sens etyczny jakości życia odnosi się do zasad etycznych wykorzystywanych
do ocen jakości życia, której doświadcza osoba, lub ma nadzieję doświadczyć, jako
podstawy do podejmowania dotyczących kontynuacji lub ograniczenia długości życia. Zwykle tak pojmowany etyczny sens życia jest pojmowany jako przeciwieństwo
lub w opozycji do etyki świętości życia.50 R. Tokarczyk uznaje, że między koncepcją
świętości życia a koncepcją jakości życia rysuje się antynomia, której nie można przezwyciężyć. Stanowisko to aprobuje Danuta Ślęczek-Czakon. Ta pierwsza, typowa dla
systemów religijnych (zwłaszcza katolicyzmu) domaga się objęcia ochroną moralną
i prawną całego życia ludzkiego (od poczęcia do naturalnej śmierci) i cechuje ją rygoryzm. Natomiast świecka koncepcja jakości życia podtrzymuje zakaz zabijania, ale
zakres ochrony życia ludzkiego jest mniejszy i nie tak rygorystyczny, dopuszcza się
bowiem wiele wyjątków.51
Biojurysprudencja nie utożsamia bezwarunkowo każdego życia człowieka z życiem świętym. Zamiast statycznego określenia „świętość życia”, za bardziej odpowiednie uważa określenie dynamiczne – „uświęcanie życia”. To pierwsze bowiem sugeruje
błędnie, że każdy człowiek jest święty i nie skłania do moralnego doskonalenia się52.
Uwarunkowania jakości życia, jako kluczowej wartości – prewartości jurysprudencji, są wielorakie – naturalne i socjalizacyjne. Czynnikami naturalnymi są: płeć
człowieka i wysokim stopniu cechy jego osobowości. Są to czynniki: chromosomalne,
gonadalne i fototypiczne. „Błędy” naturalne w zróżnicowaniu płci mogą się objawiać
hermafrodytyzmem, obojnactwem, pseudohermafrodytyzmem, transpłciowością,
transseksualizmem, mającym duży wpływ na jakość życia człowieka. Charakter socjalizacji człowieka w rodzinie, szkole, świątyni, grupie społecznej ma również wpływ na
jakość życia człowieka. Obniżają bez wątpienia jakość życia takie czynniki jak niewłaś­
ciwy tryb życia rodziców, mogący powodować wrodzoną niepełnosprawność dzieci
(inwalidztwo, kalectwo, upośledzenie umysłowe), warunkowaną rozwojem w okresie
embrionalnym pod wpływem toksyczności ciąży i w jej trakcie na jakość życia płodu,
warunkowaną zażywaniem różnych trucizn – nikotyny, palenia biernego, alkoholu,
kokainy, marihuany, kofeiny, co niesie w konsekwencji nerwowość, stres, traumę i inne
silne emocje.53
UWAGI KOŃCOWE
Nie ulega wątpliwości, że aksjologia biojurysprudencji ma istotne znaczenie dla
postrzegania tej kategorii prawoznawstwa. Wyeksponowanie „życia” ma w niej znaczenie fundamentalne i nie jest przez analityków biojurysprudencji kwestionowane.
Niewątpliwie stanowi ono podstawowy czynnik identyfikujący. Zbliża to biojurysprudencję do teorii prawa natury, zwłaszcza w warstwie ontologicznej i aksjologicznej.
Zarazem istotną cechą jest otwartość biojurysprudencji, która zdaje się asymilować
różne nurty jurysprudencji, kultury świata i religie. Nie odrzuca przy tym żadnego
Ibidem.
Zob. D. Ślęczek-Czakon, Problemy wartości i jakości życia w sporach bioetycznych, Katowice 2004, s. 238.
52
Zob. R. Tokarczyk, Biojurysprudencja jako podstawa…, s. 387.
53
Ibidem, s. 387–388.
50
51
54
Biojurysprudencja
stanowiska filozoficznego, zauważając, że wszelkie filozofie mówią o życiu i zwracają
uwagę, czy też wysuwają na pierwszy plan różne jego aspekty.54
Biojurysprudencję należy jednak postrzegać jako nową koncepcję prawa, nawiązującą do zbioru nowych problemów społecznych, tak doniosłych, że nauka prawa
powinna je dostrzegać i uczynić przedmiotem zainteresowania w formie odrębnego,
nowego nurtu jurysprudencji, jakim jest właśnie biojurysprudencja.
W swej aksjologicznej istocie biojurysprudencja niesie wartości, których nie sposób kwestionować. Jej zastosowanie będzie się jednak w praktyce zderzało z uwarunkowaniami procesu stosowania prawa. Biojurysprudencja nawiązuje bowiem do potrzeby ochrony życia, ale nie przesądza kategorycznie, jaki realny kształt powinna ta
ochrona przyjąć. Biojurysprudencja eksponuje jakość życia, ale nie może przesądzać
– co oczywiste – jakie konkretne instrumenty mają prowadzić do osiągnięcia tej wartości, bo inaczej musiałaby zbyt głęboko wkroczyć w dylematy decyzyjnego procesu
politycznego.
Biojurysprudencję, w warstwie aksjologicznej, należy więc postrzegać jako humanistyczną syntezę wartości, które nie powinny zejść z pola widzenia twórców prawa
i programów politycznych. Zachęca ona do tego, by wartość w postaci ochrony życia
towarzyszyła wszystkim posunięciom. Jednocześnie otwarta jest na nowe trendy wskazując zarazem, jakie niebezpieczeństwa mogą one nieść. Można się wiec spodziewać,
że biojurysprudencja będzie wzbudzała coraz większe zainteresowanie teoretyków
prawa. Nie stanowi ona alternatywy dla dotychczasowych koncepcji prawoznawstwa,
ale jest ich wzbogaceniem. W miarę, jak będzie narastała wiedza o poszczególnych
aspektach jurysprudencji, można się spodziewać, że dialog wokół niej zejdzie z poziomu ogólnych, niejednokrotnie abstrakcyjnych rozważań, a będzie koncentrował się
na próbach wykorzystania teorii biojurysprudencji do rozwiązywania współczesnych
dylematów i wyzwań, jakie stają przed państwem i prawem.
O. Nawrot, J. Zajadło, op. cit., s. 175.
237
Bioetyka i jej problemy w nauczaniu
błogosławionego Jana Pawła II
ks. Stefan Kornas
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Kielcach
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
WPROWADZENIE
238
Dziękuję Komitetowi Redakcyjnemu z Katedry Teorii i Organizacji i Kierownictwa
Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
za propozycję napisania artykułu do przygotowywanej Księgi Pamiątkowej z okazji 70.
urodzin Pana Profesora Romana A. Tokarczyka. Miło mi będzie znaleźć się w gronie
autorów w Księdze Jubileuszowej poświęconej Osobie znanej i cenionej w środowis­
kach naukowych krajowych i zagranicznych.
Jubilat bowiem zawsze z wielką radością dzielił się swoją wiedzą i doświadczeniem
z młodzieżą akademicką w różnych uczelniach. W licznych zaś publikacjach przekazywał ważne refleksje dotyczące etycznych problemów współczesności oraz dokonywał niezwykle interesującego przeglądu doktryn prawa natury wraz z charakterystyką
ich przedstawicieli. Pan Profesor jako wnikliwy obserwator istniejącej rzeczywistości,
w ubiegłym już wieku podjął refleksję na temat zawsze aktualny, a mianowicie: Prawa
narodzin, życia i śmierci. W formie książkowej zostały one opublikowane w 1984 roku
w Lublinie. W następnych latach Autor pogłębiał i rozszerzał te problematykę i ogłaszał kolejne wydania swojej rozprawy, cieszącej się dalej zainteresowaniem u wielu
czytelników niezależnie od opcji światopoglądowej.
Jestem przekonany, że Pan Profesor w okresie pracy uniwersyteckiej spotykał się
z ks. Karolem Wojtyłą – filozofem, etykiem, personalistą z Katolickiego Uniwersytetu
Lubelskiego i prowadził z nim dyskusje naukowe. Prawdopodobnie owa więź intelektualna między Panem Profesorem R. Tokarczykiem a Profesorem kard. K. Wojtyłą powstała w okresie ich pracy uniwersyteckiej dalej trwała, ale po wyborze jego na urząd
Piotra inaczej się wyrażała. Przypuszczać można, że kiedy K. Wojtyła jako Papież odwiedzał Ojczyznę i przyjmował na wielu audiencjach profesorów polskich wyższych
uczelni, w ich gronie był też Pan Profesor R. Tokarczyk, reprezentujący wraz z innymi
osobami dobrze znany i bliski Ojcu Świętemu Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej
w Lublinie.
Wspomnieć tu należy, że Pan Profesor T. Tokarczyk został zaproszony przez Profesora K. Imielińskiego na zorganizowane 11 maja 1990 roku na Zamku Królewskim
w Warszawie sympozjum pt. Miłość i śmierć w koncepcjach człowieka. Wygłosił on wtedy referat na temat Etyka miłości i śmierci. To wystąpienie, jak wszystkie inne, a było
ich kilkanaście, zostały zamieszczone w książce: Miłość i śmierć, opracowanej przez
Biojurysprudencja
K. Imielińskiego. Została ona wkrótce wydana przez Wydawnictwo Spółdzielczej
Agencji Reklamowej „Spar” w Warszawie.
W swoim referacie i artykule Pan Profesor zainteresował słuchaczy i czytelników
też pojęciem bioetyki. Nazwał ją nową nauką, uzasadnił jej celowość i użyteczność we
współczesności. Treść tego wystąpienia stała się dla mnie inspiracją do refleksji dotyczącej bioetyki i jej wielu problemów, która mam nadzieję, że znajdzie swoje miejsce
w Księdze Pamiątkowej. Ponadto zagadnienia bioetyczne były również przedmiotem
uwagi pasterskiej błogosławionego Jana Pawła II. Z tego powodu w niniejszym artykule zostaje przypomniane nauczanie Papieża o bioetyce i jej niektórych problemach,
bo wydaje mi się, że Pan Profesor darzył go wielkim szacunkiem jako naukowca i najwyższego zwierzchnika Kościoła katolickiego. Dlatego po wstępie, w pierwszej części rozważania skupimy się na bioetyce: historii, definicjach, rodzajach i wybranych
problemach, a w drugiej zaś części będzie przedstawione nauczanie dotyczące samej
bioetyki i jej niektórych problemów.
BIOETYKA
1. Wstęp
W ostatnim i naszym stuleciu dokonał się ogromny rozwój badań biologicznych
i przyrodniczych. Szczególnie jest widoczny w poznawaniu wielu żywych organizmów,
zwłaszcza człowieka. Ten zaś nie tylko potrafi zmieniać i przekształcać otaczające go
środowisko, ale jeszcze otwarła się przed nim, dotąd nieznana, fascynująca możliwość,
a mianowicie: dzięki opanowaniu niezbędnej wiedzy swobodnie ingeruje w procesy
życiowe oraz struktury i funkcje komórek. Zdolny on jest również do przejęcia kontroli w momencie jego rozwoju aż do śmierci włącznie.1
Ten pozytywny sam w sobie przejaw rozwoju i postępu niesie jednak wielorakie
zagrożenia dla życia ludzkiego. Przede wszystkim prowadzi do naruszenia samej istoty medycyny i szacunku należnego ludzkiej godności. To realne niebezpieczeństwo
wynikające dla człowieka z działań w zakresie techniki medycznej, chociaż nie powinno podważać godnego podziwu wysiłku naukowców i lekarzy przyczyniających
się do rozwoju wiedzy medycznej, musi jednak rodzić niepokojące pytania. Mówił
o nich kilkanaście lat temu kard. J. Ratzinger jako prefekt Kongregacji Nauki Wiary.
Podczas inauguracji działalności Zespołu ds. Bioetyki w rzymskim Instytucie Chorób
Skórnych im. Niepokalanej 25 czerwca 1991 r. wygłosił konferencję na temat: Bioetyka
w perspektywie chrześcijańskiej.
Według niego, wszyscy podejmujący decyzje medyczne ambiwalentne, a dotyczące
życia ludzkiego, oczekują odpowiedzi na następujące pytania:
ŠŠ „W jakim zakresie można przyjąć dopuszczalność ingerencji lekarza w dziedzinie prokreacji zmierzających do zaradzenia bezdzietności jakiegoś małżeństwa?
ŠŠ Jakie granice etyczne należy zakreślić genetyce człowieka, która szuka nie tylko
sposobów „radykalnego” leczenia niektórych chorób, ale może również ulepszać, a przynajmniej zmieniać indywidualny charakter człowieka?
1
Por. M. Dąmbska, Zasady deontologii w zakresie stosunku do życia ludzkiego i godności osoby ludzkiej, [w:]
Refleksje nad etyką lekarską, red. K. Osińska, Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 1990, s. 34.
239
ŠŠ Jakimi kryteriami należy oceniać stosowanie nadzwyczajnych środków wobec
pacjentów znajdujących się w stanie krytycznym, bądź agonii?
ŠŠ Jak reagować w takich sytuacjach na ból?
ŠŠ Jaką zająć postawę wobec możliwości prenatalnego diagnozowania anomalii,
których leczenia jeszcze nie jest się w stanie podjąć?
ŠŠ Do jakich kryteriów odwołać się w przypadku przeszczepów organów i tkanek,
zwłaszcza w kwestii respektowania woli dawcy?”.2
Co zatem z etycznego punktu widzenia można, a czego nie wolno robić w stosunku
do człowieka, który stał się przedmiotem doświadczenia lekarskiego?
Odpowiedzi na te i podobne konkretne pytania, zadaniem etyków, należy szukać
w filozoficzno-moralnej refleksji nad nowymi możliwościami nauk biologicznych
i medycznych, a taką zawiera nowa dyscyplina naukowa – bioetyka.
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
2. Historia bioetyki
240
Znani w naszym kraju teologowie i filozofowie piszący o bioetyce zgodnie stwierdzają, że jej współczesna historia zaczęła się w ubiegłym stuleciu w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.3 W. T. Reich, inicjator wielotomowej encyklopedii bioetyki wyjaśnił, że jej geneza była ściśle związana z dwoma ośrodkami naukowymi,
w których rozpoczęto naukowe opracowania nowej dyscypliny i popularyzację jej
osiągnięć. Pierwszym ośrodkiem był McArdle Laboratory for Cancer Research Uniwersytetu Wisconsin, drugim zaś Georgetown University w Washington DC w Stanach Zjednoczonych. Skupiały one nie tylko etyków i teologów, ale także prawników,
biologów i lekarzy. Prowadzili oni wszechstronne studia nad problematyką bioetyczną.
Jednym z pracujących w Uniwersytecie Wisconsin w Madison (USA) był lekarz
onkolog V. R. Potter. Przyjaźnił się on z bioetykiem C. H. Waddingtonem – profesorem genetyki zwierzęcej, który dostrzegał i rozumiał potrzebę nauki opartej na
biologii. Pod jego wpływem oraz kontaktów naukowych z przyrodnikami M. Mead
i T. Dob­zhanskym, Potter w 1970 roku w czasopiśmie „Perspectives in Biology and
Medicine” (nr 14, s. 135), zamieszcza artykuł zatytułowany: Bioethics: The Science of
Survival (Bioetyka: wiedza o przetrwaniu). Zawierał on refleksję moralną nad naukami
biologicznymi i medycznymi oraz użył w nim autor po raz pierwszy neologizmu bioetyka. W następnym roku Potter wydał książkę Bioethics: Bridge to the Future (Englewood Cliffs, New Jersey 1971; Bioetyka: most ku przyszłości), w której przeprowadził
rozważania nad metodologicznymi podstawami wyodrębnionej dyscypliny. ‚Wyjaśnił
jednocześnie, że bioetyka „jest mostem wiodącym ludzkość ku przyszłości”, bo łączy
2
Cyt. za: G. Schmidt, [w:] Bioetyka – naglące pytania, red. P. Aszyk SJ, Wydawnictwo Rhetos, Warszawa
2005, s. 9–10.
3
Por. W. Bołoz, Początki bioetyki jako samodzielnej dyscypliny naukowej, „Studia Theologica Varsaviensia”
34 (1966), nr 2, s. 247–254; idem, Życie w ludzkich rękach. Podstawowe zagadnienia bioetyczne, Wydawnictwa
Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1997, s. 26 i n.; R. Otowicz SJ, Etyka życia. Bioetyczny i teologiczny
kontekst problematyki życia poczętego, Wydawnictwo WAM. Księża Jezuici, Kraków 1998, s. 15 i n.; T. Ślipko SJ,
Granice życia. Dylematy współczesnej bioetyki, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1988, s. 10; T. Biesaga
SDB, Bioetyka, [w:] Encyklopedia bioetyki. Personalizm chrześcijański, red. A. Muszala, Polskie Wydawnictwo
Encyklopedyczne Polwen, Radom 2007, s. 65–68.
4
„Bioethics is advanced as new discipline that combines biological knowledge with a knowledge of human
value systems [...]. I choose bio-to represent biological knowledge, the science of living systems; and I chooseethics to represent knowledge of human value systems”. V. R. Potter, Bioethics: Bridge to the Future, Englewood
Cliffs, New Jersey 1971, s. 2.
5
Por. W. Bołoz, Życie w ludzkich rękach..., s. 28.
6
Por. G. Russo, Storia della Bioetica della origini, [w:] Storia della Bioetica, Le origini, il significato, le istituzioni, Acireale 1995, s. 36.
7
Por. R. Otowicz SJ, Etyka życia..., s. 32.
Biojurysprudencja
znajomość biologii z wiedzą dotyczącą wartości ludzkich. Jego zdaniem, nazwa bioetyka odzwierciedla to połączenie dwu dziedzin wiedzy.4
Według tej koncepcji, bioetyka będąca symbiozą biologii i moralności byłaby zarazem wiedzą dotyczącą globalnego przetrwania i powinna służyć rozwiązywaniu problemów biologicznych.5 Potter uważał za bardzo ważną u ludzi znajomość kryzysu
ekologicznego, która powinna zapobiec całkowitemu załamaniu się ziemskiego ekosystemu. Według niego, niezbędnej wiedzy o warunkach przetrwania gatunku ludzkiego powinna dostarczać bioetyka. Chciał też, by ona była środowiskowa i mogła
przyczyniać się do zapobiegania chorobom. Dlatego nazywa się ją potterowską bio­
etyką globalną.
Drugim ośrodkiem amerykańskim skupiającym specjalistów różnych dyscyplin,
a jednocześnie będącym miejscem powstania bioetyki jako nauki stał się The Joseph
and Rose Kennedy Institute for the Study of Human Reproduction and Bioethics.
Dzięki wsparciu rodziny Kennedych katolik holenderskiego pochodzenia A. Hellegers, lekarz, fizjolog i embriolog założył w 1971 r. przy Uniwersytecie Gergetown
w Waszyngtonie Instytut Kennedy’ego. Celem utworzonej placówki była dydaktyka,
praca badawcza oraz usługi na rzecz instytucji publicznych w zakresie zagadnień dotyczących zagadnienia bioetyki oraz reprodukcji ludzkiej. Ponadto w Instytucie istniały
trzy odrębne części organizacyjne: centrum bioetyczne, centrum badań demograficznych i laboratoria badań nad biologią reproduktywną.6
Po śmierci A. Hellegersa w 1987 r. Instytut otrzymał nazwę Kennedy Institute of
Ethics, którą prawdopodobnie nosi do dnia dzisiejszego. Instytut od początku swego
powstania stanowił akademickie centrum bioetyki przy wybitnej współpracy filozofów medycyny, takich jak: L. Walters, T. L. Beauchamp, J. F. Childress, W. T. Reich
i E. D. Pellegrino oraz uczonych chrześcijańskich, a byli nimi: B. Haring, R. McCormick, P. Ramsey, Ch. Curran i J. Fuchs. W placówce tej wydano w 1978 roku pod
redakcją Warrena T. Reicha Encyclopedia of Bioetics w czterech tomach, publikowano
roczniki „Bibliography of Bioetics” i wiele czasopism, w których przeważała problematyka etyki medycznej.
W następnych latach, gdy dyrektorem Instytutu został R. M. Veatch, prawie całkowicie zarzucono religijny i teologiczny aspekt refleksji bioetycznej na rzecz opartego
na laickim humanizmie programu Buisness Innovative Research, mającego dać większą szansę na prowadzenie bioetycznego ekumenizmu. Zmiana kierunku ideowego
w działalności Instytutu odbiegła od koncepcji bioetyki, którą miał jego założyciel
A. Hellegers.7 Owa zmiana sprawiła jednak, że bioetyka w skali światowej stała się
prawie wyłącznie odmianą etyki medycznej skupiającej się na problematyce nowych
241
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
242
biotechnologii, zwłaszcza w zakresie prokreacji i inżynierii genetycznej. Z tego więc
powodu tę etykę medyczną nazwano hellerowską bioetyką medyczną.
Zainteresowanie bioetyką przeniosło się z Ameryki do Europy. W latach sześćdziesiątych w Anglii znane były dyskusje bioetyczne w London Medical Group. Ośrodek
ten potem został przekształcony w Institute of Medical Ethics, który w 1975 roku wydawał „Journal of Medical Ethics”, a od 1985 roku „Bulletin of Medical Ethics”. Z inicjatywy biskupów angielskich powołano do istnienia The Catholic Bioethics Centre in
London zwane The Linacre Centre. W Hiszpanii w 1975 roku w Barcelonie powstało
pierwsze europejskie centrum bioetyczne. Jezuita O. M. Cuyas SJ stworzył na Wydziale
Teologicznym tamtejszego uniwersytetu Instituto Borja de Bioetica.8 Podobne placówki naukowe powstawały w wielu innych krajach europejskich, włącznie z naszym. Na
Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie w latach dziewięćdziesiątych utworzono
na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Katedrę Bioetyki Człowieka, a po przekształceniu tej uczelni w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego powstał Instytut Bioetyki i Ekologii. W Krakowie w Papieskiej Akademii Teologicznej został zorganizowany Międzynarodowy Instytut Bioetyki i Katedra Bioetyki. Dawna Akademia od kilku
lat jest Uniwersytetem Jana Pawła II.
W świecie nieustannie wzrasta liczba ośrodków zajmujących się bioetyką oraz liczba organizacji, komitetów, komisji etycznych, lokalnych, regionalnych, narodowych,
jak i międzynarodowych tworzonych przy parlamentach, nawet przy Parlamencie Europejskim. Ogłaszane są deklaracje, konwencje, rekomendacje, rezolucje oraz kodeksy etyczne i prawne obejmujące różne problemy bioetyczne. 19 listopada 1966 roku
Komitet Ministrów Wspólnoty Europejskiej przyjął Konwencję o prawach człowieka
i biomedycynie, którą podpisano w Oviedo 4 kwietnia 1997 roku i została zatytułowana Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań
Biologii i Medycyny. Do niej dołączono Protokół Dodatkowy do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny
w sprawie Zakazu Klonowania Istot Ludzkich.
Ponadto państwa członkowskie UNESCO na 29 sesji Konferencji Generalnej 11 listopada 1997 roku jednogłośnie przyjęły Powszechną Deklarację o Genomie Ludzkim
i Prawach Człowieka. Deklaracja stała się pierwszym międzynarodowym dokumentem w dziedzinie biologii. Autorzy połączyli w niej zagadnienia poszanowania praw
i podstawowych swobód człowieka z koniecznością zapewnienia wolności badań naukowych. Poprzez przyjęcie tej Deklaracji „państwa podjęły po raz pierwszy moralne
zobowiązania o charakterze międzynarodowym dotyczące etyki badań naukowych”.9
Wszystkie przypomniane dokumenty stanowią nie tylko syntezę wielu deklaracji
i konwencji biotycznych ale są przede wszystkim wyrazem prawdziwej troski o zdrowie, życie i godność ludzi współczesnych i przyszłych pokoleń.
8
Por. T. Biesaga SDB, Początki bioetyki, jej rozwój i koncepcja, [w:] Podstawy i zastosowania bioetyki, red.
T. Biesaga SDB, Wydawnictwo Papieskiej Akademii Teologicznej, Kraków 2001, s. 15 i n.
9
Por. Zastosowanie biologii w medycynie a godność osoby ludzkiej: aspekty etyczne i prawne, red. T. Mazurczak, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 2003, s. 83.
Zarys historii bioetyki, oczywiście bardzo wybiórczy z konieczności, rzucił pewne
światło na ciągle aktualne pytanie: dlaczego dalej nie mamy powszechnie zaakceptowanej jej definicji? Odpowiedź wydaje się być możliwa jedna, a mianowicie: istnieją
poważne różnice w rozumieniu samej bioetyki. Wprawdzie wszystkie obiegowe jej
określenia uznają bioetykę za naukę normatywną, ale jednak różnią się one między
sobą zakresem problemów, jakie powinny być podejmowane przez bioetykę. Dlatego
zostaną teraz podane różne najczęściej spotykane jej definicje. Prezentacja ich pozwoli
lepiej poznać ważną rolę, jaką odgrywa bioetyka we współczesności, gdyż zagadnienia,
którymi się zajmuje, dotyczą każdego życia, szczególnie życia ludzkiego.
Tadeusz Ślipko SJ, który pierwszy wprowadził do polskiego języka filozoficznego
pojęcie bioetyki jako nauki, zauważa, że:
„[...] potocznie rozumiany jej sens koncentruje się wokół dwu składowych członów tego terminu: bios – życie i etos – obyczaj, co oznacza, jakąś etykę życia ludzkiego zaktualizowaną przez osiągnięcia współczesnych nauk biologicznych i medycznych”.10
Biojurysprudencja
3. Definicje bioetyki
Sformułował on też szczegółową definicję bioetyki. Określa ją jako
„[...] dział filozoficznej etyki szczegółowej, która ma ustalić oceny i normy (reguły) moralne
ważne w dziedzinie działań (aktów) ludzkich polegających na ingerencji w granicznych sytuacjach
powstawania życia, jego trwania”.11
Jego zdaniem trójfazowa rytmika życia ludzkiego obejmująca jego powstanie,
trwanie i śmierć może służyć za najogólniejsze kryterium podziału zagadnień bioetyki
na trzy wielkie działy: biogenezy, bioterapii i tanatologii.
Podobnie ujmuje bioetykę jeden z pierwszych teoretyków tej dyscypliny we Włoszech, Elio Sgreccia. Bioetyka według niego, to:
„[...] część filozofii moralnej, która rozważa godziwość lub niegodziwość interwencji w życie
ludzkie, szczególnie tych, które są związane z praktyką i rozwojem nauk medycznych i biologicz­
nych”.12
Znacznie odbiegająca od dwóch poprzednich jest definicja redaktora pierwszej Encyclopedia of Bioethics W. T. Reicha. Napisał w niej:
„Bioetyka jest systematycznym studium postępowania ludzkiego w obszarze nauk o życiu i troski
o zdrowie, które to postępowanie winno być oceniane w świetle wartości i zasad moralnych”.13
W środowiskach bioetycznych znana jest definicja bioetyki zamieszczona w Encyklopedii katolickiej, którą wydaje Katolicki Uniwersytet Lubelski. Autor tego hasła
L. Kostro określa ją następująco:
T. Ślipko SJ, Granice życia..., s. 10.
Ibidem, s. 16.
12
E. Sgreccia, Manuale di bioetica, t. 1, Fondamenti ed etica biomedica, Milano 1994, s. 50–55.
13
W. T. Reich (ed.), Encyclopedia of Bioethics, Introduction, New York 1978, s. XIX.
10
11
243
„bioetyka to wiedza normatywna obejmująca problematykę moralną wynikającą ze struktur
związanych z rozwojem nauk biomedycznych”.14
To określenie bardzo odbiega od wspomnianych definicji bioetyki oraz nie wskazuje wyraźnie zakresu problematyki tej nauki. Z tego powodu bioetyka w takim ujęciu
może być zarówno etyką medyczną, jak i etyką ekologiczną.
Dzisiaj najczęściej spotykaną definicją bioetyki i akceptowaną przez gremia filozoficzno-medyczne jest definicja T. Biesagi SDB:
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„[bioetyka jest to] wyspecjalizowana część filozoficznej etyki szczegółowej ustalająca oceny
i normy moralne w stosunku do ingerencji w życie ludzkie w granicznych sytuacjach jego powstawania (biogeneza), trwania (bioterapia) i śmierci (tanatologia)”.15
244
Bioetyka ujmowana jako dyscyplina filozoficzna nie jest filozofią biologii czy medycyny. Jest ona etyką stosowaną (rozumianą jako poszukiwanie szczegółowych odpowiedzi na konkretne pytania w tej dziedzinie będącą w wewnętrznym związku z moralnością, wiedzą o ludzkim działaniu jako wypełnienia ostatecznego sensu wolności).
W koncepcji tej bioetyka nie tylko formułuje oceny i normy moralne wytyczające
właściwe wykorzystywanie nauk biologicznych i medycznych, ale jeszcze podejmowane w nich działania poddaje ocenie pod kątem ich godziwości lub niegodziwości. Tak
pojmowana bioetyka nie utożsamia się z żadną etyką zawodową, ale normy bioetyki
porządkują działania w każdej dziedzinie aktywności, które powinny służyć integralnemu dobru człowieka.
Refleksję skoncentrowaną na definicjach bioetyki zakończy fragment wykładu,
niedawno zmarłego ks. prof. dr hab. K. Szczygła, który nie tylko w 1987 roku założył pierwszy w Polsce Międzywydziałowy Instytut Bioetyki w Papieskiej Akademii
Teologicznej w Krakowie i był jego dyrektorem do roku 2000, ale także zainicjował
w 1996 roku powstanie Studium Bioetyki przy Wyższym Seminarium Duchownym
w Kielcach. Na sesji w tejże Uczelni zatytułowanej Spotkania z bioetyką akcentował
interdyscyplinarność w uprawianiu bioetyki. Mówił:
„Bioetyka jest dziedziną interdyscyplinarną, korzysta bowiem z osiągnięć nauk przyrodniczych,
społeczno-ekonomicznych, prawa, a nade wszystko z antropologii filozoficznej i teologicznej. Wskazuje ona medycynie, polityce, prawu, ekonomii i społeczeństwu te zasady moralne, które winny
kształtować ludzkie działania.
Jeżeli refleksja bioetyczna ma być skuteczna, musi głęboko tkwić w ontologicznej prawdzie
o ludzkiej istocie, która jest stworzona przez Boga na Jego obraz i podobieństwo i odkupiona przez
Jezusa Chrystusa. Dlatego ważny wkład w badania biotyczne wnosi Objawienie i Nauka Kościoła”.16
Takie rozumienie bioetyki można i trzeba uznać za jej katolicką definicję. Ks. profesor K. Szczygieł to swoje określenie, niejako w testamencie naukowym, pozostawił
polskim bioetykom. Jako lekarz specjalista chirurgii onkologicznej, kapłan i absolwent
14
L. Kostro, Bioetyka (hasło), [w:] Encyklopedia katolicka, t. 2, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1985,
s. 568.
15
T. Biesaga SDB, Bioetyka..., s. 63–64.
16
Ks. K. Szczygieł, Spotkania z bioetyką, [w:] Spotkania z bioetyką, red. M. Renkielska, Wydawnictwo Jedność, Kielce 1996, s. 8.
4. Rodzaje bioetyki
Pluralizm światopoglądowy współczesnych społeczeństw uniemożliwia przyjęcie
w bioetyce jednolitego systemu etyczno-antropologicznego. W związku z tym, tyle jest
bioetyk, ile jest etyk.
W etyce filozoficznej powszechnie wyróżnia się trzy ujęcia etyki: 1) eujdamonis­
tyczne – istotą dobra moralnego jest szczęściodajność czynu, albo utylitarystyczne
– to jest dobre, co przynosi korzyść; 2) deontonomiczne – to jest dobre, co jako obowiązek nakaże autonomiczny podmiot albo pracodawca; 3) personalistyczne – to jest
dobre moralnie, co jest afirmacją godności osoby.18
W piśmiennictwie dotyczącym bioetyki, w którym uwzględnia się sposoby uzasadniania postępowania w tej dyscyplinie, mówi się zasadniczo o dwóch rodzajach
bioetyki, a mianowicie bioetyce chrześcijańskiej i laickiej.19 Pierwsza bazuje na
personaliz­mie chrześcijańskim i związanej z nim antropologii chrześcijańskiej. Jest to
bioetyka personalistyczna: chrześcijańska i katolicka. Druga to bioetyka laicka mająca
założenia utylitarystyczne i faktycznie utylitarystyczna. Początki jej sięgają połowy lat
osiemdziesiątych. We Włoszech wówczas powstał spór pomiędzy ujęciem teologicznym i filozoficznym bioetyki. Dotyczył on przede wszystkim roli, jaką powinny pełnić
wartości religijne w refleksji nad ludzkim życiem. Myśliciele chrześcijańscy pod kierownictwem E. Sgreccii związani z Centrum Bioetycznym Katolickiego Uniwersytetu
Sacro Cruore w Rzymie głosili etykę świętości życia, w której człowiek posiada absolutny obowiązek wobec tego życia i nie może nim dysponować ani w nie ingerować
w dowolny sposób. Natomiast grupa filozofów analitycznych, tworzących tak zwane
Centrum Politea w Mediolanie, a wśród nich U. Scarpelli, E. Lecaldano i M. Mori
twierdzili, że człowiek posiada pewne kompetencje moralne, uprawniające go do takich ingerencji, jak: eutanazja, aborcja, samobójstwo, sztuczna prokreacja.20 W Polsce
ten rodzaj bioetyki reprezentują, między innymi J. Hołówka i Z. Szawarski, profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego.
Biojurysprudencja
studiów specjalistycznych z bioetyki w USA miał żywą świadomość, że fundamentem bioetyki powinna być antropologia filozoficzna oświecona przez wiarę, oparta
na transcedentnej godności człowieka. Właściwą odpowiedzią na tę godność, według
niego, jest afirmacja osoby: „Osoba ludzka jest i powinna być zasadą, podmiotem i celem wszelkich badań naukowych”.17
5. Bioetyka personalistyczna
Postawienie w centrum niniejszej refleksji pojęcia osoby pozwala na sformułowanie koncepcji bioetyki personalistycznej. Dla personalistów osoba jest jednostkowym
Ks. K. Szczygieł, Rola bioetyki we współczesnej nauce, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 96.
Por. T. Biesaga SDB, Początki bioetyki..., s. 21.
19
19) M. Mori określa bioetykę laicką jako: „1’ultima tappa di quel processo di secolarizzazio della vita
socio-culturale tipico del pensiore moderno che porta alla dissoluzione del devore assoluto”. M. Mori, La novita
della bioetica, [w:] Questioni di bioetica, red. S. Rodotà, Roma–Bari 1993, s. 400.
20
G. Hołub SDB, Utylitaryzm we włoskiej bioetyce laickiej, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 55–56.
17
18
245
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
bytem substancjalnym. Substancja zaś to sposób istnienia człowieka. Osoba jest jednostką o samoistnej naturze. Posiadana przez nią natura ma charakter metafizyczny
i jest podstawą racjonalności oraz źródłem działania. Każda osoba jest niepowtarzalnym indywiduum. Na indywidualność danej osoby składa się „zespół tych wszystkich cech danej jednostki (indywiduum), które sprawiają, że jej sposób zachowania
się, myś­lenia i wyrażania własnych myśli, jej historia życia, przysłowiowy »sposób na
życie« jest niepowtarzalny, a tym samym odrębny od innych jednostek”.21
To pojęcie osoby jest pojęciem nie biologicznym, ale filozoficznym – antropologicznym. Osoba zatem to wartość specyficznego rodzaju, która jest zapodmiotowana
w naturze człowieka, ale chociaż między naturą a osobą nie ma sprzeczności, to jednak
„normatywnie moralna jest osoba”.22 Jest ona podstawą tego, że „wszelkie działania
nabierają [...] osobowego charakteru”.23 Osoba jest zawsze „kimś”, nigdy zaś „czymś”.
Jej specyficzny status ontyczny wyznacza specjalny sposób odniesienia do niej. „Osoby
domagają się bezwarunkowego, moralnego respektu”24, dlatego „wartość osoby stanowi cel ludzkiego działania, któremu zostają podporządkowane wszelkie akty realizujące dobro dla osoby”.25
Wspomnieć jeszcze tu należy, że tę szczególną pozycję osoby w istniejącym świecie, określa się terminem „godność osoby”. Według F. Bellino, „szacunek dla godności
osoby jawi się jako zasada moralna powszechnie akceptowana przez tradycję etyczną
zachodniego świata”.26 Wynika to, z tego, że
246
„[...] natura człowieka odróżnia go od innych bytów nie tylko w sensie czysto opisowym, ale
i aksjologicznym; z racji tego, kim jest, człowiek jest cenniejszy niż inne byty na ziemi. Cenność tę
[...] określa się mianem godności osobowej”.27
Dlatego bioetyka skupiająca się wokół pojęcia osoby i jej godności opiera się na
antropologii, która precyzuje naturę osoby i jej obiektywne dobra. Personalistyczne
poszukiwanie obiektywnego dobra dla osoby, zdaniem T. Biesagi, może uchronić biotechnologię i medycynę przed dehumanizacją, a także wieloma techno-totalitarnymi
tendencjami, w których człowiek stałby się niewolnikiem swoich technicznych wytworów.28
Uznanie zatem osoby i jej godności za podstawową i fundamentalną wartość
etyczną oznacza faktycznie normę personalistyczną. Bioetycy personaliści opierając
się na niej formułują szczegółowe zasady będące aplikacją tej normy do poszczególnych aspektów życia ludzkiego i aktywności, szczególnie w kontekście ingerencji bio B. Chyrowicz, Bioetyka i ryzyko, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2000, s. 300.
Eadem, Zamiar i skutki. Filozoficzna analiza zasady podwójnego skutku, Towarzystwo Naukowe KUL,
Lublin 1997, s. 208.
23
Eadem, Bioetyka i ryzyko..., s. 247.
24
Ibidem, s. 248.
25
Eadem, Zamiar i skutki..., s. 208.
26
Cyt. za: G. Hołub SDB, Personalizm a inne propozycje bioetyki, [w:] Bioetyka personalistyczna, red. T. Biesaga SDB, Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, Kraków 2006, s. 19.
27
A. Szostek, Wokół godności, prawdy i miłości. Rozważania etyczne, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin
1998, s. 46.
28
T. Biesaga, Personalizm a pryncypializm w bioetyce, [w:] Podstawy i zastosowania bioetyki..., s. 48.
21
22
6. Bioetyka chrześcijańska
Bioetyka chrześcijańska to bioetyka personalistyczna, ale wzbogacona o światło,
jakim Objawienie Boże rozświetla tajemnicę człowieka, jego powołanie i odpowiedzialność. Reprezentantami jej są przede wszystkim myśliciele i teologowie różnych
wyznań chrześcijańskich. Oto niektórzy z nich: ks. W. Bołoz – teolog katolicki, profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; J. Fletcher – profesor teologii pastoralnej i etyki chrześcijańskiej w Episkopalnej Szkole Teologicznej
w Cambridge i Massachusetts; P. Ramsey – myśliciel religijny, profesor religioznawstwa na Uniwersytecie Princeton; R. A. McCormick SJ, katolicki teolog, wykładowca
teologii w Seminarium Jezuitów w West Baden w Stanie Indiana na terenie Stanów
Zjednoczonych.
Wszyscy oni uznawali osobę ludzką za wartość, która rodzi imperatyw i powinna
być celem moralnego działania. W swoich bioetycznych rozważaniach odwoływali się
zwykle do antropologii biblijnej i pewnych systemów filozoficznych. Opierając się na
tej wiedzy konstruowali własną koncepcję człowieka będącego przedmiotem różnych
działań biomedycznych ocenianych przez bioetykę.
Dla jednych bioetyków człowiek był bytem wolnym i odpowiedzialnym. Uważali
wybór i odpowiedzialność za serce etyki i warunek sine qua non moralnego statusu
człowieka, dlatego – ich zdaniem – życie moralne powinno opierać się na osobistej
odpowiedzialności, a nie podlegać określonym regułom. Za ważną uznali też biblijną
koncepcję agape – miłości Boga do człowieka, która powinna kształtować religie międzyludzkie, naturalne na płaszczyźnie miłości.31
Inni bioetycy nie tylko zaakceptowali tę koncepcję miłości, ale jeszcze ją rozwinęli
o pojęcie przymierza Boga z rodzajem ludzkim. Opowiedzieli się również za augustyńską interpretacją miłości, wyrażającą się w zasadzie: „kochaj i czyń co chcesz”, którą zastąpiono dwoma ważnymi wskazaniami, a mianowicie: „wszystko jest nakazane,
co miłość nakazuje”.32 W rezultacie przyjętych założeń teologicznych i filozoficznych
powstała koncepcja, w której „człowiek jest świętością w porządku społecznym i politycznym, tak samo jak jest świętością w porządku naturalnym, biologicznym. Jest
świętością w swoim życiu cielesnym. Jest osobą która w środowisku cielesnym wyma Por. G. Hołub SDB, Personalizm..., s. 20.
Cyt. za: ibidem, s. 24.
31
Por. G. Hołub SDB, Teolodzy chrześcijańscy u początków współczesnej bioetyki, [w:] Podstawy i zastosowanie..., s. 30 i n.
32
Ibidem, s. 33.
Biojurysprudencja
medycznych.29 Godność osoby jako naczelna norma moralności zawsze determinuje
treść szczegółowych norm moralnych, które dotyczą zwłaszcza początków życia, jego
trwania i końca. Obligatoryjny jej charakter powinien być decydujący przy rozstrzyganiu wszelkiego rodzaju konfliktów z zakresu biomedycyny.
Dotychczasowe rozważanie o bioetyce personalistycznej zakończą słowa jednego
z wybitnych jej przedstawicieli z Włoch E. Sgreccia: „osoba ludzka jest dla bioetyki
wartością fundamentalną, kryterium oceny, celem samym działania moralnego”.30
29
30
247
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
248
ga naszej opieki. Jest wcieloną duszą lub uduchowionym ciałem. Dlatego jest świętością w chorobie i umieraniu. Jest świętością w owocach procesu rodzenia”.33
Są tacy bioetycy, którzy szukając kryteriów umożliwiających dokonanie ocen działań na terenie bioetyki odwołują się bezpośrednio do Objawienia Bożego, które przekazuje nam Biblia. Według niej Bóg jest źródłem wszelkiego życia – także ludzkiego.
Jest ono zawsze darem samego Boga, Pana życia, od początku aż do końca. Nikt w żadnej sytuacji, nie może rościć sobie prawa do bezpośredniego zniszczenia niewinnej
istoty ludzkiej.
Każde życie ludzkie od samego początku domaga się twórczego działania Boga i pozostaje na zawsze w specjalnym odniesieniu do Stwórcy, dlatego jest święte i nienaruszalne. Stanowi ono podstawową wartość człowieka, którą chroni norma – przykazanie
„Nie zabijaj”. Prawdziwa natura człowieka, czyli osoby ludzkiej, to „zjednoczona całość”
cielesno-duchowa. Ciało ludzkie na mocy substancjonalnego zjednoczenia z duszą rozumną staje się częścią istotną osoby, która przez to ciało objawia się i wyraża.
Ta natura cielesna i duchowa osoby ludzkiej jest „określana jako rozumny porządek, według którego człowiek jest powołany przez Stwórcę do kierowania i regulowania swoim życiem i swoim działaniem, a w szczególności do używania i dysponowania swym ciałem”.34 Stąd interwencja dokonywana przez kogokolwiek na organizmie
ludzkim dotyczy zawsze osoby i pociąga za sobą odpowiedzialność moralną.
Zwrócił na to uwagę Jan Paweł II w przemówieniu do uczestników 35. Zgromadzenia Ogólnego Światowej Organizacji Lekarskiej 29 października 1983 roku. Powiedział
wówczas:
„Każda osoba ludzka w swej niepowtarzalnej wyjątkowości nie jest złożona tylko z ducha, lecz
także i ciała, i dlatego w ciele i poprzez ciało dociera do samej osoby w jej konkretnej rzeczywistości.
Szacunek dla godności człowieka pociąga w konsekwencji obronę owej tożsamości człowieka – corpore et anima unus – jedność ciała i duszy”.35
7. Bioetyka katolicka
Bioetyka personalistyczna i chrześcijańska uzupełniona nauczaniem Kościoła katolickiego na temat życia ludzkiego i jego godności w relacji do nauk biologicznych
i medycznych nazywa się bioetyką katolicką. Nauki papieży i dokumenty Stolicy Apostolskiej wydawane przez właściwe Kongregacje, a dotyczące człowieka, jego życia
i godności są oparte na Piśmie Świętym i Tradycji. Stanowią one podstawowe źródło
dla wszelkich refleksji bioetycznych.
Za prekursora katolickiej bioetyki z dużą dozą słuszności uważa się Papieża Piusa
XII (†1958). W ciągu swego pontyfikatu zabierał głos w dyskusjach wokół najbardziej
Ibidem, s. 35.
Jan Paweł II, Familiaris consortio – Posynodalna adhortacja apostolska o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym, 22 I 1981, nr 92.
35
Cyt. za: Instrukcja o szacunku dla rodzącego się życia ludzkiego i o godności jego przekazywania, Kongregacja Nauki Wiary, Watykan 1987, s. 8.
33
34
36
Oto niektóre: Ogólnopolska Sesja Naukowa Lekarzy i Teologów w Krakowie (8–9 lutego 1975 r.) poświęcona „Specjalistycznym aspektom problemu przerywania ciąży” pod patronatem kard. K. Wojtyły, metropolity
krakowskiego; Międzynarodowa Konferencja Bioetyki zorganizowana przez Institut Pre Delsie Vzedlavecnie Pracovnikov, Bratysława (wrzesień 1995 r.); Konferencja „Praimplatationsodiagnostik” zorganizowana przez Wydział Teologiczny Uniwersytetu w Opolu przez naukowców uniwersytetów niemieckich, Opole (marzec 1998 r.).
37
Por. J. Brusiło OFMConv, Znaczenie dokumentów bioetycznych Kościoła katolickiego, [w:] Historia i przyszłość bioetyki, red. J. Brusiło OFMConv, Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie,
Kraków 2009, s. 79 i n.
38
Idem, Bioetyka i etyka lekarska Krzysztofa Szczygła, [w:] Bioetyka polska, red. T. Biesaga SDB, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 2004, s. 27.
Biojurysprudencja
wówczas aktualnych problemów, które dzisiaj określane są jako bioetyczne. Jego nauka
dotyczyła między innymi: sztucznej inseminacji i zapłodnienia pozaustrojowego, antykoncepcji chemicznej, użycia środków znieczulających w chorobach śmiertelnych,
etycznych zasad kształtujących stosunek lekarz–pacjent itp. Wszystkie te problemy
i podobne, w następnych latach były przedmiotem nauczania kolejnych papieży i tematem wielu konferencji i sympozjów z udziałem różnych filozofów, teologów, prawników i lekarzy.36
Z myślą o szerokiej edukacji i popularyzacji zagadnień bioetycznych i deontologii lekarskiej oraz właściwej formacji w zakresie bioetyki katolickiej środowiska medycznego i duchowieństwa, od którego zwłaszcza oczekuje się odpowiedzi na pytania
związane z życiem i śmiercią, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos w Tarnowie
wydało W trosce o życie, zbiór wybranych dokumentów Stolicy Apostolskiej. Poświęcone są one sprawom ochrony życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci oraz
jego różnym zagrożeniom w ramach rozwoju naukowo-technicznego i najnowszych
technologii biomedycznych. Redaktorem pierwszego tomu ogłoszonego sprzed 20 laty
był ks. profesor hab. Krzysztof Szczygieł, obecnie drugiego tomu jest Jerzy Brusiło
OFMC onv.
Wartość źródłowa zbioru jest wyjątkowo cenna, bo zawiera nie tylko całość wielu
tekstów z ponadtrzydziestoletniej refleksji bioetycznej Kościoła katolickiego, ale również na tym, że są w nim oryginalne tłumaczenia dokumentów, które dotąd nie były
znane w języku polskim. Redaktorzy publikacji zatroszczyli się również o indeks pojęć,
między innymi z zakresu medycyny, biologii, etyki, teologii w odniesieniu do wybranych dokumentów bioetycznych Magisterium – Urzędu Nauczycielskiego Koś­cioła.
Dodatkowa ich praca bardzo ułatwia poznanie treści nauczania papieskiego i wielu
najważniejszych instytucji związanych ze Stolicą Apostolską, które wypowiadały się na
tematy bioetyczne.37
To wydane kompendium katolickiego nauczania bioetycznego pozwala zainteresowanym postępem biologii i medycyny określić własne stanowisko w sprawach tak
istotnych dla każdego człowieka jak: powstawanie życia ludzkiego, troska o jego zdrowie – kondycję i akceptacja konieczności śmierci. Korzystanie z tej kościelnej refleksji bioetycznej nie zwalnia żadnego bioetyka z rozwijania swoich badań w kontekście
myś­li filozoficznej i teologicznej oraz w biomedycynie.
Dobrym przykładem symbiozy filozoficzno-teologicznej z nauką bioetyczną katolicką i medyczną była bioetyka ks. prof. Krzysztofa Szczygła.38 Analizując rolę bioetyki
we współczesnej nauce, napisał:
249
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„Wraz z rozwojem techniki i nauki rośnie także wiedza o człowieku [...], [która] podlega konfrontacji [...] z prawdą o człowieku. Aby to spotkanie przyniosło jakikolwiek rezultat, trzeba uwzględnić
zagadnienia metafizyczne i moralne. Nie mogą być one obce żadnemu naukowcowi, bowiem »nauka
sama nie może uzurpować sobie prawa do orzekania o transcendentnym pochodzeniu życia ludzkiego« (Jan Paweł II).
[...] Antropologia chrześcijańska poucza, że człowiek różni się od całego świata istot żyjących
poprzez swą świadomość, a tym samym ujawnia sobie i zarazem potwierdza się wobec świata jako
»osoba«. Człowiek jako podmiot poznania odkrywa prawdę o sobie jako podmiocie wolności, wybiera ją, gdy efektywnie odpowiada wolnym wyborem naprawdę o swojej godności.
Człowiek posiada wolną wolę, autentycznie rządzi sobą samym [...] jest autonomicznym podmiotem, gdy afirmuje aktem wolnego wyboru tę prawdę o sobie [...] w swej tajemnicy jest czymś
więcej niż zespołem cech biologicznych. Jest podstawową jednością, której aspekt biologiczny nie
może być oderwany od wymiaru duchowego, rodzinnego i społecznego, gdyż stwarzałoby to poważne niebezpieczeństwo pominięcia tego, co stanowi samą naturę osoby ludzkiej i sprowadzania jej do
roli zwykłego przedmiotu analizy.
[...] wartość osoby ludzkiej winna być dla każdego naukowca tą wartością naczelną uzależniającą
jego postępowanie, gdy w grę wchodzi człowiek jako przedmiot jego doświadczenia [...]. Każdy człowiek ma bowiem prawo do bycia tym kim jest i do decydowania o swoim dziedzictwie genetycznym
bez względu na różnice biologiczne, kulturowe, społeczne czy religijne. [...] Miarą oceny moralnej
każdego postępu jest autentyczne dobro, jakie niesie on człowiekowi postrzeganemu w jego podwójnym wymiarze: cielesnym i duchowym”.39
Bioetyka K. Szczygła, według jego uczniów, jest polską bioetyką katolicką, która
„w bardziej szczegółowych klasyfikacjach rozciąga się pomiędzy katolicką bioetyką
personalistyczno-ontologiczną E. Sgreccii a bioetyką Ewangelii życia Jana Pawła II.40
Jej oryginalność polegała na tym, że wyrosła z praktyki lekarskiej wyrażającej się wielką troską o każde życie ludzkie, które bywało poświęcane w kręgach naukowych dla
postępu wiedzy biologicznej czy medycznej. K. Szczygła cechowała jeszcze głęboka
i żywa świadomość godności każdego człowieka – osoby ludzkiej. Przy różnych okazjach mówił:
„Osoba bowiem jest takim bytem, że właściwe i pełnowartościowe odniesienie do niej stanowi
miłość. Aby człowieka kochać mądrze, potrzebne jest jego poznanie, dokładna wiedza o nim”.41
Odkrył on również potwierdzenie dla swojej koncepcji bioetyki w nauczaniu Papieża Benedykta XVI zawartym w Encyklice Caritas in veritate – O integralnym rozwoju ludzkim w miłości i prawdzie (29 czerwca 2009 r.). Papież napisał:
„Pierwszym i kluczowym polem walki kulturowej między absolutyzmem techniki a odpowiedzialnością moralną człowieka jest dzisiaj bioetyka, na terenie której rozgrywa się kwestia integralnego rozwoju ludzkiego. Chodzi o bardzo delikatną i decydującą sferę, w której dochodzi do głosu
z dramatyczną mocą sprawa fundamentalna: czy człowiek jest wytworem samego siebie, czy też zależy od Boga. Odkrycia naukowe na tym polu oraz możliwości interwencji technicznej wydają się tak
bardzo zaawansowane, że skłaniają do wyboru między dwiema kategoriami racjonalności: rozumu
otwartego na transcendencję albo racjonalności rozumu zamkniętego w immanencji. Stajemy wobec
decydującego albo – albo” (nr 74).
Ks. K. Szczygieł, op. cit., s. 95–96.
Por. J. Brusiło OFMConv, Bioetyka i etyka..., s. 33.
41
K. Szczygieł, Spotkania z bioetyką..., s. 9.
39
40
250
„Tu już nie wystarczy spokojna debata obrońców życia ludzkiego ze zwolennikami nieograniczonego postępu w naukach biomedycznych, papież Benedykt mówi o »walce kulturowej« w »sprawach fundamentalnych«, która będzie decydować o przyszłości cywilizacji. W tej wojnie o Bogu
i o człowieku, który chce być bogiem, bioetyka zawarta w dokumentach Kościoła katolickiego jest
najważniejszym orężem w trosce o ludzkie życie: godne, niezwykłe i nienaruszalne od poczęcia”.42
8. Bioetyka laicka – utylitarystyczna
Najbardziej rozpowszechnionym rodzajem bioetyki laickiej – świeckiej jest niewątpliwie bioetyka utylitarystyczna. Utylitaryzm (od łacińskiego słowa utile – użyteczny) jest teorią etyczną zapoczątkowaną w XVIII wieku w Anglii przez J. Benthama
i J. S. Milla, według której najwyższym dobrem jest pożytek jednostki lub społeczeństwa, a celem wszelkiego działania powinno być „największe szczęście największej
liczby ludzi”. Inaczej mówiąc, zasadniczą tezą utylitarystów jest zawsze maksymalizacja przyjemności, minimalizacja cierpienia oraz poszerzanie sfery wolności jednostki
dla największej liczby osób.
Istnieje utylitaryzm czynu i reguł. Pierwszy oznacza, że etyczna ocena postępowania uzależniona jest od bilansu korzyści i strat dla danej społeczności, dokonanego na
podstawie analizy konsekwencji konkretnego czynu w określonej sytuacji. Drugi zaś
uprawomocnia normę etyczną na podstawie spodziewanych skutków będących konsekwencją jej aplikacji w konkretnym przypadku.43
Tę różnicę współcześni utylitaryści tak wyjaśnili:
Biojurysprudencja
Przejmująco brzmiący głos Papieża, Krzysztof Szczygieł tak interpretuje:
„Utylitarysta czynów widzi w regułach rodzaj użytecznego kompasu, prowadzącego nasze działania w określonym kierunku, gotów jest jednak uchylić ich obowiązywanie, jeśli w pewnych szczególnych okolicznościach reguły te przestają powiększać użyteczność. W przeciwieństwie do niego
utylitarysta reguł sądzi, że o słuszności czynu decyduje jego zgodne z regułą (opartą na zasadzie
użyteczności) i że nawet w szczególnych okolicznościach, gdy utrzymanie reguły w mocy nie maksymalizuje użyteczności, należy jej przestrzegać”.44
Użyteczność społeczna i dobro większości ma większą rangę i jest bardziej pożądane niż dobro jednostki. Chodzi tu zatem o sformułowanie takiej normy moralnej,
która mogłaby przysporzyć jak najwięcej korzyści i szczęścia w życiu społecznym,
choćby to niekiedy pociągało za sobą poświęcenie dobra i szczęścia jednostki. Jest to
więc etyka rachunku korzyści kosztów i skutków, konsekwencji działania ludzkiego
i normy w perspektywie przewidywalnego szczęścia i dobra społecznego.45 Oznacza
to, że decydującym kryterium dopuszczalności jakiegoś działania stanowi bilans przewidywanych korzyści i strat.
42
Idem, Przedmowa, [w:] W trosce o życie. Wybrane dokumenty Stolicy Apostolskiej, t. 2, red. J. Brusiło, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 2012, s. 17.
43
Por. R. Otowicz SJ, Etyka życia..., s. 44.
44
T. L. Beauchamp, J. F. Childress, Zasady etyki medycznej, tł. z ang. W. Jacórzyński, Wydawnictwo „Książka
i Wiedza”, Warszawa 1996, s. 60.
45
Por. R. Otowicz SJ, Etyka życia..., s. 45.
251
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
Utylitaryści wykluczają istnienie absolutnie obowiązujących reguł. Nawet norma
zakazująca zabijania może zostać zawieszona, jeśli utylitarystyczny rachunek wykaże, że na przykład zabijanie beznadziejnie chorych, eutanazja dzieci kalekich czy ich
aborcja po rozpoznaniu u nich wad genetycznych, może przynieść wymierne korzyści
określonej rodzinie lub społeczeństwu. Dzięki takim działaniom pomnoży się suma
społecznego dobra. Życie osoby ludzkiej uznawane jest za wartość względną, to znaczy, czy podlega prawu do ochrony decyduje jakość życia, a nie jego wartość.46 Utylitaryzm prezentowany przez Benthama i Milla wprawdzie akceptuje formalną zasadę
uniwersalności normy moralności, jednakże u jej podstaw stawia on przyjemność,
korzyść, pomyślność, szczęście ludzkości.47 Osiągnięcie takich celów wskazuje na konieczność uwzględnienia rachunku strat i zysków, z którego wynikną dopiero wskazania dla nas, co mamy czynić.
Przed wielu już laty, poglądy etyczne utylitaryzmu przeniesiono na teren bioetyki.
Dokonano tego najpierw w świecie anglosaskim. Tam od dawna podejmowano starania zmierzające do zastąpienia etyczno-religijnego punktu widzenia szerszą perspektywą widzenia problemów, jakie otwierała laicka i liberalna analiza rzeczywistości.
Z tego względu propagowano racjonalną refleksję wokół takich problemów bioetycznych, jak życia człowieka. Odwoływano się przy tym do jego laickiej koncepcji, całkowicie odmiennej od personalistycznej i chrześcijańskiej.
Pod wpływem właśnie takich laickich inspiracji wielu bioetyków odrzuciło dotąd
głoszone poglądy o człowieku. Tak je charakteryzował D. C. Thomasma:
252
„[...] spora część dziedzictwa bioetyki, dotycząca obowiązku względem własnego życia, obowiązku jego przedłużania i świętości tego życia, czy też problemów związanych z wycofaniem czy kontynuowaniem opieki, uwarunkowana jest założeniami chrześcijańskiej teologii w odniesieniu do życia
jako daru od Boga, którym należy się cieszyć i go strzec”.48
Laiccy bioetycy zerwali z tym dziedzictwem bioetyki i wyznaczyli jej całkowicie
inny kierunek. Miała ona, według nich, wypracować program pomnażania użyteczności nowych odkryć naukowych i technicznych mających przynosić korzyści społeczności. Bioetykę też wprowadzono do socjobiologii. Naukę tę zapoczątkował w 1975 r.
E. O. Wilson – amerykański ekolog i kontynuował R. Dawkins, a jej celem było wyjaśnianie zjawisk społecznych przez badania genetyczne. W tej właśnie pionierskiej
dyscyplinie bioetyka miała być naukowym badaniem zachowań ludzkich. W niej, jak
stwierdza A. Pardo, naturę ludzką zredukowano do zespołu cech, które charakteryzują
ciało ludzkie, a zachowanie ludzkie do zdeterminowanych mechanizmów. Odrzucono,
jako przesąd, pojęcie natury ludzkiej jako czegoś niezmiennego. Cele postępowania
człowieka zredukowano do celów użyteczności biologicznej, do przetrwania i zachowania gatunku.49
46
Por. B. Chyrowicz, Bioetyka i konsens, „Prawo i Medycyna”, kwartalnik, wydanie specjalne, Wydawca
Abacus Biuro Promocji Medycznej Sp. z o.o., Warszawa 2004, s. 59.
47
Por. A. Rudziewicz, Współczesne metody selekcji eugenicznej a norma personalistyczna, [w:] Bioetyka personalistyczna..., s. 238.
48
Cyt. za: G. Hołub SDB, Teolodzy chrześcijańscy..., s. 29.
49
Por. A. Pardo, Bioetyka a utylitaryzm, „Ethos”, kwartalnik Instytutu Jana Pawła II (KUL – Lublin) i Fun-
Biojurysprudencja
Utylitaryzm znalazł dość szerokie zastosowanie w bioetyce stosowanej, to znaczy
przeprowadzany rachunek strat i korzyści w skomplikowanych sytuacjach medycznych pozwalał rozstrzygać wątpliwości, co należy czynić, albo czego zaniechać. Pamiętać jeszcze należy, że utylitaryzm traktuje osobę na sposób rzeczy, którą można użyć
dla bliżej nieokreślonej korzyści gatunku ludzkiego, cywilizacji, dobrobytu. Redukuje
wartości osoby do jej właściwości biologicznych, genetycznych czy społecznych, czyli właściwie do jakości jej życia. Ilustracją tego może być teza Światowej Organizacji
Zdrowia (WHO, Lizbona 1981), że w różnych przypadkach: „aborcja leży w interesie
przyszłego dziecka, które będzie kaleką”.50
Dla uszczegółowienia kryterium moralności w bioetyce zostały sformułowane
pewne zasady, pomocne dla norm szczegółowych, i do rozwiązywania konkretnych
sytuacji. Bioetycy utylitarystyczni przyjmują trzy zasady: autonomii, dobroczynności
i sprawiedliwości. Powołując się na nie, a odrzucając godność osoby ludzkiej i niepowtarzalną wartość jej życia, usprawiedliwiają eutanazję, aborcję, samobójstwa, sztuczną prokreację.
Do znanych bioetyków i zwolenników z powodów utylitarystycznych ingerencji
medycznych w powstające życie ludzkie, trwające i umierające, zalicza się naukowców:
R. Hare, P. Singera, M. Tooleya, J. Glovera, Z. Szawarskiego i M. Hołówkę.51 Respektują oni normę „nie zabijaj”, ale nie uznają jej bezwarunkowości. Dla nich jakość życia ludzkiego decyduje o jego wartości. Jest ono tym cenniejsze, im bardziej może się
przysłużyć realizacji celów społeczności.
9. Problemy bioetyki
Nasze czasy nazywane są erą biologii i genetyki, charakteryzują się przede wszystkim fantastycznymi możliwościami biomedycyny i biotechnologii. Wyzwalają one
zrozumiałą nadzieję, że współczesna medycyna wraz z naukami pokrewnymi pozwoli
ludziom uporać się z wieloma chorobami śmiertelnymi i uratować ich życie, albo przynajmniej poprawić jego kondycję psychofizyczną na dalszą egzystencję oraz zapewnić
im godne umieranie.
Niektóre jednak działania podejmowane w obszarze medycyny wywołują niepokój
i lęk. Wynika on ze świadomości istnienia pewnych zagrożeń i takich, których nie da
się przewidzieć, przynajmniej na obecnym etapie. Chodzi tu między innymi: o przenoszenie mutacji i genów, inżynierię genetyczną poprawiającą rasę ludzką, modyfikację genomu ludzkiego w kreowaniu różnorodnych grup ludzi, eksperymenty na komórkach somatycznych i rozrodczych czy interwencje prowadzące do zmiany płci lub
innych cech. Nie ulega wątpliwości, że te niektóre ryzykowne przedsięwzięcia biologów i lekarzy stanowią przedmiot zainteresowania bioetyki chrześcijańskiej i laickiej.
Wspomniane czynności i podobne inicjują dyskusję o niezwykle ważnych prob­
lemach biologicznych dotyczących naszego pokolenia i wielu następnych. Dlatego
dacji Jana Pawła II (Rzym), 25/26(1994), s. 102–123.
50
Por. T. Biesaga SDB, Początki bioetyki..., s. 22.
51
Idem, Bioetyka utylitarystyczna Zbigniewa Szawarskiego, [w:] Bioetyka polska..., s. 145–146; Por. P. Duchliński, Poglądy bioetyczne Jacka Hołówki, [w:] ibidem, s. 165–196.
253
zarówno my, jak i ci, którzy po nas będą, chcemy poznać stanowisko bioetyków w tej
sprawie. Wymaga ono, oczywiście, pełnej i rzetelnej informacji o konsekwencjach takich
działań w stosunku do poszczególnej osoby, jak i społeczności. W sformułowaniu takiego przekazu informacyjnego godna uwagi jest następująca propozycja K. Rahnera:
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„Nowe praktyczne możliwości pojawiają się przed nami jedna po drugiej w sposób relatywnie
szybki, a każda niesie ze sobą szerokie i daleko sięgające skutki. Istnieje jakiś dziwny czynnik dialektyki naszej nabierającej przyspieszenia historii, sprawujący, że szybciej się poznaje te nowe możliwości, niż ma się możność zweryfikować w praktyce ich skutki. Właśnie dlatego jest tak ważne, by
ludzkość wypracowała zdolność obrony przed fascynacją nowymi możliwościami”.52
Postulat niemieckiego teologa wydaje się, że znajduje swoje miejsce w chrześcijańskiej bioetyce personalistycznej. W niej mamy przede wszystkim akceptację osiągnięć współczesnej medycyny, jednak pod warunkiem przyjęcia określonych założeń
antropologicznych, a mianowicie: powinna być zachowana niepowtarzalna odrębność
i tożsamość każdego indywiduum – osoby ludzkiej. Człowiek winien być rozpatrywany zawsze jako wolny podmiot, a nigdy traktowany jako przedmiot służący różnym
celom naukowców i badaczy.53
Diametralnie inaczej ocenia się człowieka i jego pozycję w działaniach medycznych, według bioetyki laickiej i utylitarystycznej. W niej integralne dobro życia ludzkiego sprowadza się do stanu biologicznego. Dlatego wartość istnienia osoby ludzkiej
uzależnia się od jej uposażenia i funkcjonowania biologicznego. Kiedykolwiek uposażenie to i funkcjonowanie organizmu jest niższe od oczekiwanego, proponuje się
selekcję prenatalną czyli aborcję, albo selekcję postnatalną, czyli eutanazję terminalnie
chorych. Człowiek zatem w medycynie staje się obiektem, dzięki któremu rozwija się
biotechnologia przynosząca zyski koncernom farmaceutycznym, a jej produkty mogą
pełnić rolę terapeutyczną.
Wyjątkowa pozycja człowieka jako istoty duchowo-cielesnej w otaczającym go
świecie i przysługująca mu z tego tytułu szczególna godność domaga się, aby on, gdy
będzie przedmiotem ingerencji medycznych, nie został uprzedmiotowiony, potraktowany jako środek czy narzędzie do jakiegoś celu stojącego poza nim. Powinien być
celem każdej uzasadnionej etycznie decyzji lekarskiej.
W świetle zasadniczych różnic jakie istnieją na temat: kim jest człowiek, osoba
ludzka, jej godność w relacji do wielu współczesnych działań medycznych, usprawied­
liwiające refleksje dotyczące takich problemów bioetycznych, jak: terapia genowa i selelekcjoeugeniczna, status embrionu ludzkiego i prawo do godnej śmierci.
a) Terapia genowa
Termin pochodzi od słowa greckiego genetes – rodzic, ojciec, zrodzony. Genetyka
jest „nauką zajmującą się badaniem dziedziczności organizmów”.54 Za twórcę genety Cyt. za ks. T. Kraj, Nauka, postęp, moralność, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 83.
Por. L. Archer SJ, Terapia genowa w myśli katolickiej, [w:] Bioetyka – naglące pytania..., s. 127.
54
Encyklopedia popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 265.
52
53
254
Por. L. Archer SJ, Terapia genowa..., s. 127.
Por. J. Styma, Granice genetycznego ulepszania człowieka, [w:] Evangelium vitae – most ku przyszłości, red.
J. Brusiło OFMConv, ks. A. Świerczek, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Kraków 2011, s. 65–69.
Biojurysprudencja
ki uważa się czeskiego przyrodnika i zakonnika G. Mendla (1822–1884). Zawdzięczamy mu odkrycia i opisanie podstawowych praw dziedziczenia – praw genetycznych
zwanych prawami Mendla.
Cechy dziedziczne każdego organizmu są następstwem przekazu informacji genetycznej w wyniku reprodukcji i zapewniają przystosowanie środowiskowe oraz ewolucję. Nośnikami zaś dziedziczonego materiału genetycznego są chromosomy, w których
znajdują się zlokalizowane geny, będące materialną jednostką dziedziczenia, decydującą o przekazywaniu potomstwu poszczególnych cech organizmu. Są to odcinki
kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA), w którym kolejność ułożenia nukleotydów
stanowi informację genetyczną o zdolności organizmu do syntezy określonych białek.
Z nukleotydów właśnie są zbudowane kwasy nukleinowe.
Współczesne rozumienie genetyki weszło w powszechne użycie dzięki W. Batesonowi i E. R. Saunders (1902), którzy opisali alkaptonurię – dziedziczne zaburzenie
metabolizmu białek – blok metaboliczny nazywany chorobą czarnego moczu. Polega ona na tym, że aminokwasy fenoloalanina i tyrozyna nie są całkowicie rozkładane
i w moczu wykrywany jest kwas homogentyzynowy (mocz taki ciemnieje na powietrzu, a także pod wpływem zasad).
Badania naukowe z zakresu genetyki, zainicjowane przez G. Mendla, kontynuowali
uczeni w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Dzięki ich wysiłkom: wyjaśniono strukturę chemiczną tak zwaną „podwójną helisę” DNA, sformułowano zasady i rozszyfrowano kod genetyczny, poznano genom człowieka i jego mapę oraz rozpoczęto doświadczenia z zakresu inżynierii genetycznej – najnowszej dziedziny genetyki.
Inżynieria genetyczna stosowana u ludzi dzieli się na cztery kategorie: 1) terapię
genową komórek somatycznych; 2) terapię genową komórek rozrodczych; 3) inżynierię genetyczną podnoszącą jakość; 4) inżynierię genetyczną poprawiającą rasę ludzką
(eugeniczna inżynieria). Dwie ostatnie kategorie nie mają charakteru terapeutycznego,
ale bywają podejmowane w celach badawczych. W obydwu rodzajach zmierza się przez
transfer genowy do zwiększenia lub polepszenia specyficznych cech organizmu, albo do
zmiany lub poprawy złożonych cech ludzkich, takich jak inteligencja, charakter itp.55
Inżynieria podnosząca jakość i inżynieria eugeniczna rodzą zasadnicze etyczne
wątpliwości: czy spodziewane korzyści z planowanej zmiany genowej zmierzającej
do podniesienia jakości organizmu ludzkiego i ewentualnej zmiany jego określonych
cech przewyższają podejmowane ryzyko dla jedności cielesno-duchowej człowieka?
Czy gen wprowadzony do zdrowego organizmu nie zachwieje całej równowagi właściwej jemu, oraz czy może doprowadzić do wtórnych nieprzewidywalnych konsekwencji? Wydaje się, że odpowiedź na tak sformułowane pytania jest niemożliwa. Wciąż
bowiem za mało znamy różne mechanizmy organizmu człowieka, aby w imię jego integralnego dobra można było zaakceptować takie działania genetyczne – taką terapię.
Terapia genowa komórek somatycznych koryguje defekt genetyczny przez przenoszenie prawidłowych kopii genu do komórek somatycznych pacjenta, u którego gen
podlegający wymianie jest uszkodzony.56 Pozwala ona nie tylko na kompensację bra55
56
255
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
kującego ważnego czynnika, spowodowanego mutacją genu poprzez wprowadzenie
do komórek licznych kopii genu prawidłowego, ale także można przy jej pomocy wyciszyć ekspresję genu wadliwego i naprawić zmutowany fragment genu, a nawet dodać
do genomu komórki nowe geny nie występujące w nim wcześniej, tak aby zyskała
ona nowe cechy, na przykład oporność na niektóre leki, czy wyeliminować wadliwe
komórki, na przykład takie, które uległy transformacji nowotworowej lub zostały zakażone wirusem HIV. Dlatego ta terapia cieszy się powszechną aprobatą bioetyków.
Terapia genowa komórek rozrodczych służy natomiast do naprawy wady genetycznej w komórkach rozrodczych pacjenta, co spowoduje, że jego potomstwo powinno urodzić się zdrowe. W wielu laboratoriach przeprowadzane są doświadczenia
w kierunku poszukiwania różnych nowych technik, takich jak: przenoszenie genu do
komórek prekursorowych spermy za pośrednictwem pseudowirusów, mikroinjekcja
genów do przedjądrza męskiego w świeżo in vitro zapłodnionym jaju i szereg innych
podobnych.57
Wszystkie tego rodzaju ingerencje genetyczne być może w przyszłości uzyskają
społeczną aprobatę, ale obecnie budzą powszechny sprzeciw i dezaprobatę. Naruszają
bowiem autonomię i pełne dobro pojedynczej osoby, które powinno być rozciągnięte
do nieokreślonej liczby osób z kolejnych pokoleń. Stawką tutaj w grze jest genetyczna
dziedziczność i dobro ludzkości. Stosowanie tej terapii będzie etyczne dopiero wtedy,
gdy zostaną poznane ewentualne skutki uboczne indywidualne i społeczne.
256
b) Selekcja eugeniczna
Mija 100 lat od śmierci Franciszka Galtona, angielskiego naukowca, pioniera
w dziedzinie zastosowania metod statystyki matematycznej w badaniach biologicznych i ojca eugeniki. To właśnie on pierwszy wprowadził do języka naukowego termin eugenika (od greckiego słowa eugenos – dobrze urodzony). Nazwał nim odrębną
dyscyplinę głoszącą możliwość doskonalenia biologicznego i psychicznego rozwoju
ludzkiego oraz zapobiegania jego degradacji. Dzisiaj eugenika opiera się na wynikach
i twierdzeniach genetyki i embriologii.
Idee eugeniczne były już znane w starożytności. Na przykład Platon, filozof grecki,
żyjący kilka wieków przed narodzeniem Chrystusa, głosił potrzebę dobierania partnerów pod kątem jak najlepszej kondycji biologicznej potomstwa oraz eksterminację
ułomnych dzieci. W średniowieczu zaś i w czasach nowożytnych wiele rodów arystokratycznych troszczyło się o kojarzenie małżeństw w oparciu o czystość krwi i jakość
potomstwa. Zaobserwowano również, że małżeństwa zawierane w bliskim pokrewieństwie prowadzą do patologicznych zmian organicznych u potomstwa, które zagrażają
ich życiu.
W 1972 r. trzem amerykańskim uczonym: Merrill, Geierowi i Petruccianiemu udało się ulepszyć chore komórki
ludzkie dotknięte dziedziczną chorobą (galaktozemią). Dokonali oni transdukcji, czyli przeniesienia za pośrednictwem bakteriofagów nietkniętego genu z komórki bakteryjnej do dziedzicznie chorej komórki ludzkiej i w ten
sposób uzyskali jej wyleczenie. Por. H. J. Bogen, Biotechnika, osiągnięcia i perspektywy, tł. z niem. W. ByczkowskaSmyk, Warszawa 1979, s. 245–250.
57
Por. L. Archer SJ, op. cit., s. 126 i n.
P. Morciniec, Medycyna predykatywna (hasło), [w:] Encyklopedia bioetyki..., s. 366.
58
Biojurysprudencja
Galton wnikliwie analizował różne zjawiska, jakie występowały w ludzkiej populacji. Efektem tego rozpatrywania zmian wynikających z faktu dziedziczenia była jego
praca pod tytułem Dziedziczny geniusz. W niej sformułował swoje różne idee eugeniczne. Wyrażały one jego przekonanie, że „to, co natura robi ślepo, wolno i bezlitoś­
nie, człowiek mógł zrobić w sposób bardziej pomyślny, szybszy i łagodniejszy”. Te idee
przejęli i rozwinęli jego następcy. Jeden z nich, K. Pearson podjął próbę nadania intuicjom Galtona ram matematycznych, czyli ujęcia zasad dziedziczenia odkrytych przez
G. Mendla, w prawa matematyczne.
Z tych idei w XX wieku szeroko rozwinął się ruch eugeniczny z wieloma jego przerażającymi współczesnymi konsekwencjami, takimi jak: sterylizacja mężczyzn i kobiet, testy genetyczne na embrionach i ich selekcja w celu dobrania najbardziej pożądanych przez rodziców cech, czyli zaprojektowania wymarzonego dziecka, począwszy
od jego płci aż po właściwości społeczne, użyteczne dla zachowania jakości ludzkiego
gatunku.
Eugenika zazwyczaj dzieli się na dwie kategorie: pozytywną i negatywną. Pierwsza
ma na celu wyposażenie jednostki w nowe geny lub udoskonalenie już posiadanego
przez nią genetycznego uposażenia. Druga zmierza do eliminacji wadliwych genów,
czyli szeroko rozumianej terapii. Ze względu na zakres eugenicznych projektów jeszcze wyróżnia się makroeugenikę (obejmuje grupy i populacje na przestrzeni kilku pokoleń) oraz mikroeugenikę (odnosi się do wąskiego kręgu rodziny i pokrewieństwa).
Powszechnie do działań eugeniki pozytywnej zalicza się: klonowanie, preselekcję
płci – wcześniejszy jej wybór, selekcję embrionów na poziomie preimplantacyjnym
i prenatalnym oraz łączenie in vitro gamet pod kątem pożądanych cech i ewentualne manipulacje na ludzkich liniach zarodkowych prowadzące do powstania nowych
struktur.
W eugenice negatywnej dąży się poprzez sterylizację do uniknięcia przekazywania
potomstwu chorób dziedzicznych, a stosując różne przedurodzeniowe czynności diag­
nostyczne uśmierca się dzieci obarczone schorzeniami bądź defektami genetycznymi.
Jeśli zaś owa diagnostyka prenatalna służyłaby terapii, jest ona pożyteczna i godna
pochwały, czyli byłaby etyczna.
Eugenika może więc realizować swoje cele dzięki osiągnięciom genetyki medycznej i powstaniu medycyny predykatywnej (łac. praedicare – prognozować, przepowiadać). Jest to nowa gałąź medycyny „dysponująca badaniami genetycznymi, które
dają możliwość rozpoznania dziedzicznych predyspozycji chorobowych jeszcze przed
pojawieniem się symptomów klinicznych, lub przewidywania prawdopodobieństwa
wystąpienia choroby”.58
Wspomnieć jeszcze należy, że okolicznością sprzyjającą rozwojowi idei eugenicznych była popularna w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku liberalna polityka społeczna. Niektóre jej tezy zostały wprowadzone także do etyki medycznej, a mianowicie
odejście od paternalizmu w relacji lekarz–pacjent, a przejście do autonomii pacjenta, który podejmuje samodzielną, autonomiczną decyzję o swojej terapii albo z niej
rezyg­nuje. Ten model wolnego wyboru od lat realizują rodzice w sferze prokreacji.
257
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
258
Wielu z nich, poznawszy mechanizmy odpowiedzialne za rozwój dziecka od poczęcia
do narodzenia, z obawy urodzenia dziecka genetycznie obciążonego, upośledzonego
czy niepełnosprawnego, rezygnują z jego poczęcia i swego naturalnego rodzicielstwa.
Oczywiście mają takie prawo.
Są jednak i tacy rodzice, którzy swoją decyzję o urodzeniu poczętego dziecka uzależniają od tego, czy specjalistyczne badanie u niego wykluczyło istnienie choroby lub
wady genetycznej. Z danych ONZ wynika, że 45 państw na świecie dopuszcza zabicie
dziecka poczętego ze względu na wykryte poważne schorzenie albo głęboką anomalię.59 Znamienne jest w tym to, że zezwala na to 84% krajów bogatych i 32% krajów biednych. Jeszcze bardziej dramatyczne są dysproporcje przyzwolenia na aborcję:
87% krajów zamożnych i 19% krajów biednych. Bardzo niepokojące jest to, a nawet
przerażające, że w krajach, gdzie ekonomiczne możliwości ratowania życia są większe,
ochrona człowieka nienarodzonego jest mniejsza.
Na taką negatywną postawę do dzieci nieurodzonych, a prawdopodobnie obciążonych określoną jednostką chorobową, na pewno wpływa wiele czynników. Za najważniejszy uznać trzeba obsesję liberalną różnych autorytetów, głoszących prawo każdego do orzekania o wartości indywidualnej i społecznej życia ludzkiego. Na początku
miało ono kształt troski eugenicznej o zapobieganie „złym” urodzeniom60, aby potem
stało się obligatoryjnym prawem eugenicznym. Przykładem tej „ewolucji” eugenicznej jest prawodawstwo w USA. W nim istnieje zapis o prawie do urodzenia się „jako
w pełni zdrowa i funkcjonalna jednostka”. Konsekwencją tego prawa były roszczenia
z tytułu „złego urodzenia”, skierowane przeciw lekarzom, którzy nie uprzedzili rodziców o możliwości wystąpienia wady genetycznej.61
W kilku krajach europejskich, włącznie z naszym, wystąpiły podobne zjawiska
społeczne. Między innymi w Polsce, rodzice skierowali przeciw szpitalom i lekarzom
pisma zawierające wnioski o wszczęcie procesu sądowego o odszkodowanie, niekiedy
bardzo wysokie. Jako przyczynę pozwu podawali: zaniechanie badania dziecka poczętego, u którego podejrzewali istnienie poważnej wady, pozwalającej w świetle polskiego prawa do pozbawienia go życia; albo rozpoznawano u dziecka w okresie przedurodzeniowym defekt genetyczny, ale z różnych powodów nie dokonano jego zabicia.
W obu przypadkach urodzone dzieci zostały kalekami. Rodzice, jak mniemać można,
uznali ich życie z kalectwem za większe zło niż gdyby były zamordowane. Wynika
stąd, że uniemożliwienie w tak okrutny sposób przyjścia na świat dzieciom, można
usprawiedliwić i uznać za akt słuszny.
59
Por. ks. J. Zabielski, Osoba ludzka jako normatyw ochrony życia, [w:] Otoczmy troską życie. Materiały
z Międzynarodowej Konferencji Naukowej w Białymstoku w dniach 14–15 X 2011 r., Białystok 2011, s. 28.
60
Termin „złe, krzywdzące życie”, angielskie pojęcie wrongful life, został sformułowany w toku sprawy sądowej prowadzonej przez Sąd Najwyższy Stanu Illinois (USA) w 1963 r. Do sądu sprawę skierował syn przeciw ojcu.
W swoim pozwie napisał, że byłoby dla niego lepiej, gdyby nigdy nie zaistniał. Oskarżył go o to, że jego urodzenie
nie dokonało się w środowisku rodzinnym. Por. G. Hołub SDB, Życie niewarte przeżycia? Wokół zasady wrongful
life, [w:] Bioetyka personalistyczna..., s. 205.
61
Od tego faktu amerykańskiego zrodziła się idea niesprawiedliwego życia, która głosi, że dziecko może być
skrzywdzone, jeśli powołuje się je do życia związanego z tego rodzaju fizyczną bądź psychiczną kondycją, której
ani ono, ani jego otoczenie nie mogłoby uznać za satysfakcjonujące. Por. A. Rudziewicz, Współczesne metody...,
s. 231.
Biojurysprudencja
Postępowanie to oznacza, że w świadomości tych rodziców dokonała się jakaś przerażająca, niepojęta dla przeważającej większości społeczeństwa zmiana. Przestali bowiem oni widzieć człowieczeństwo swojego nienarodzonego dziecka, a zaczęli w nim
dostrzegać dobrze lub źle biologicznie funkcjonujący organizm. To radykalnie utylitarystycznie stanowisko bardzo przypomina poglądy etyczne P. Singera. Według niego,
bardziej cenić należy dobrze rozwinięte zwierzę niż noworodki z bezmózgowiem czy
zespołem Downa.62 W tej koncepcji silny i sprawnie funkcjonujący biologicznie przestępca ma pełnię praw ludzkich, a niewinny, niepełnosprawny biologicznie lub ciężko
chory człowiek, jest ich pozbawiony i staje się materiałem do użycia dla innych.63 Biologiczne traktowanie człowieka jest zawsze jego totalną degradacją, a może stać się też
subtelną metodą eugeniczną prowadzącą do zniszczenia. Jeśli będzie on posiadaczem
takich właściwości psychofizycznych, jakich oczekuje i potrzebuje dana społeczność,
otrzyma szansę życia i swego dalszego rozwoju. W przeciwnym razie, gdy zamiast
wzbogacać społeczność swoimi posiadanymi przymiotami stanie się dla niej obciążeniem ekonomicznym i socjalnym, wówczas jego egzystencja stanie się wątpliwa, albo
tylko możliwa w obrębie instytucji charytatywnych.64
Pamiętać dzisiaj należy, że w różnych działaniach eugenicznych bardzo ważne znaczenie posiada ekonomia. Wiele już lat temu, Pan Profesor R. Tokarczyk zwracał na
tę sprawę uwagę w swojej publikacji Prawa narodzin, życia i śmierci. Nie ulega żadnej
wątpliwości, że współczesna selekcja negatywna i pozytywna jest inspirowana ideami
utylitaryzmu.
c. Status embrionu ludzkiego
Embrion ludzki (od słowa greckiego embryon – zarodek) to „rozwijająca się ludzka
istota w pierwszej fazie jej istnienia, to znaczy od zapłodnienia, poprzez stadium zygoty, moruli i blastocysty, wytworzenie embrioblastu i trofoblastu oraz zagnieżdżenie
w macicy, aż do ukształtowania organów czyli do końca 8 tygodnia ciąży”.65 Po tym
czasie nazywa się go już płodem.
Status wczesnego embrionu ludzkiego, czyli status antropologiczny początków
życia ludzkiego należy do najintensywniej dyskutowanych problemów bioetycznych.
Jest przedmiotem refleksji nauk empirycznych, biologii, embriologii i genetyki, różnych filozofii oraz teologii.66 Dzięki osiągnięciom nauk technicznych i biomedycznych,
zwłaszcza biologii i embriologii, stała się możliwa obserwacja: komórek rozrodczych,
żeńskiej – komórki jajowej i męskich – plemników z haploidalną liczbą chromosomów, momentu zbliżania się tych gamet, co doprowadza do tak zwanego zaplemnie-
62
Por. P. Singer, O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej, przeł. A. Alichniewicz i A. Szczęsna, Państwowy
Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997, s. 63 i n.
63
Por. T. Biesaga SDB, Personalizm a pryncypializm..., s. 49.
64
Por. T. Kraj, Eutanazja a eugenika we współczesnej praktyce medycznej, [w:] Systemy bioetyki, red. T. Biesaga SDB, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 2003, s. 203.
65
M. Machinek, Embrion ludzki, [w:] Encyklopedia bioetyki..., s. 167.
66
Por. T. Biesaga SDB, Antropologiczny status embrionu ludzkiego, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 101 i n.
259
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
260
nia, a potem zapłodnienia, w którym w wyniku połączenia gamet męskiej i żeńskiej
powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów.
Pamiętać trzeba, że „zapłodnienie jest złożonym wieloetapowym procesem, który
rozpoczyna się w momencie zbliżenia plemnika do komórki jajowej, a kończy się połączeniem komórek i wymieszaniem chromosomów, matczynego oraz ojcowskiego”.67
Tak więc „od momentu zapłodnienia rozpoczyna się okres rozwoju nowego ustroju.
Można go też uznać za początek ciąży, chociaż niektórzy autorzy uważają, że ciąża
zaczyna się dopiero po uzyskaniu trwałego połączenia implantacyjnego blastocysty
z błoną śluzową macicy”.68
W fazie blastocysty w embrioblaście pojawiają się komórki macierzyste. Są one na
tyle wyspecjalizowane, że nie są totipotencjalne (nie może z nich powstać indywiduum), ich zaś pluripotencjalność umożliwia powstanie poszczególnych narządów całego organizmu.69 Wszystkie komórki totipotencjalne mają możliwość przekształcania się we wszelkie możliwe tkanki oraz łożysko, natomiast komórki pluripotencjalne
(multipotencjalne) mają zdolność przekształcania się w poszczególne tkanki i narządy,
a więc w poszczególne rodzaje komórek somatycznych.70
Przy tej okazji należy wspomnieć, że odkrycie istnienia komórek macierzystych
oznacza historyczny przełom w sferze biomedycznej. Wyodrębnienie rzadkiego rodzaju komórki, której zadaniem jest tworzenie, zachowanie integralności i funkcjonowania oraz, ewentualnie, naprawa tkanek naszego organizmu, radykalnie zmieniło
punkt widzenia co do możliwości leczenia wielu chorób śmiertelnych i nieuleczalnych.
Ponadto, możliwość wykorzystania komórek macierzystych w badaniach nad procesem starzenia otwiera niewyobrażalne perspektywy dotyczące poprawy jakości i długości życia ludzkiego. I wreszcie, znajdują one zastosowanie w badaniach z zakresu
toksykologii nad lekami.
W ostatnim czasie znaczna większość zespołów, które pracowały w przeszłości
na ludzkich embrionach, zdecydowała się na stosowanie nowych i lepszych metod,
pozwalających na uzyskiwanie komórek analogicznych do embrionalnych komórek
macierzystych bez konieczności tworzenia embrionów. Ten obiecujący kierunek badań nad komórkami macierzystymi i pierwsze sukcesy w tym zakresie rodzą realną
perspektywę ich wykorzystania w różnych dziedzinach, przede wszystkim w terapii,
której nie poprzedzą działania niszczące ludzkie embrionalne komórki macierzyste.71
Naukowców cieszą odkrycia dotyczące komórek macierzystych i powszechnie akceptują wiedzę embriologiczną o początkach życia ludzkiego. Natomiast nie udało się
im do tej pory dokładnie określić, od którego momentu rozwoju embrion staje się
H. Bartel, Embriologia, PZWL, Warszawa 2002, s. 72.
Ibidem, s. 75.
69
Por. B. Wójcik, Status embrionu ludzkiego – stanowisko redukcjonistyczne, relatywistyczne, [w:] Bioetyka
polska..., s. 251.
70
Por. A. Sikora, Komórki macierzyste, [w:] Encyklopedia bioetyki..., s. 302–303.
71
Por. A. L. Vescovi, Badania nad embrionalnymi komórkami macierzystymi i wojna na patenty, „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie, 30(2009) nr 9, s. 58. W 2006 r. S. Yamaka i K. Takashi przeprogramowali
komórki naskórka dorosłego człowieka w taki sposób, aby nabyły one cech podobne do tych, jakie mają komórki
embrionalne, ale bez produkowania zarodków. W następnych doświadczeniach uzyskano potwierdzenie początkowego odkrycia, poprawiono skuteczność i niezawodność metody. Ponownie uzyskano wyniki w badaniach z
zastosowaniem ludzkich komórek i coraz pewniejszych narzędzi do przeprogramowania. Ibidem, s. 59.
67
68
Por. J. Styma, op. cit., s. 68.
Por. Z. Szawarski, Etyka i przerywanie ciąży, [w:] W kręgu życia i śmierci, red. Z. Szawarski, Wydawnictwo
Książka i Wiedza, Warszawa 1987, s. 169.
74
Por. M. Machinek, op. cit., s. 168.
75
Por. P. Aszyk SJ, Antropologiczne podłoże sporów etycznych dotyczących zapłodnień pozaustrojowych, [w:]
Bioetyka – naglące pytania..., s. 102.
76
Por. A. J. Katolo, Embrion ludzki – osoba czy rzecz?, Wydawnictwo Diecezjalne w Sandomierzu, Lublin–
Sandomierz 2000, s. 182, 230–232.
Biojurysprudencja
osobą.72 Dyskusja nad początkiem życia ludzkiego i jego statusem antropologicznym
trwa od wieków i nie ma nadziei na jej zakończenie. Przedstawiciele nauk medycznych skupiają się w zasadzie na opisie kolejnych etapów życia człowieka, począwszy
od zapłodnienia – poczęcia poprzez rozwój embrionu i płodu aż do jego przyjścia na
świat. Filozofowie zaś optują za określoną koncepcją antropologiczną. W rezultacie
w obszarze zagadnień związanych z początkiem życia ludzkiego mamy dwie przeciwstawne antropologie: laicką – naturalistyczną i materialistyczną i spirytualistyczną –
personalistyczną.
Zwolennicy pierwszej, laickiej antropologii, sytuują człowieka w obrębie świata widzialnego, w którym wyróżnia się on spośród reszty istot żyjących swoistym psychizmem, stawiającym go ponad innymi organizmami materialnymi. Embrionowi ludzkiemu całkowicie odmawiają szczególnego statusu, a posługując się pojęciem decydują
o człowieczeństwie embrionu i płodu. Opowiadają się jednak za przyznaniem embrionowi stopniowej ochrony, oczywiście uzależnionej od jego rozwoju. To znaczy, że owa
ochrona byłaby coraz większa w miarę jego rozwoju i zwiększania się szans przeżycia.
Pozwalają na przerywanie ciąży, które porównują do zabiegu kosmetycznego czy wycięcia wyrostka robaczkowego.73 W konsekwencji prawa każdego embrionu byłyby
podporządkowane prawu matki do samostanowienia o ciąży, prawu społeczeństwa do
selekcji eugenicznej embrionów uszkodzonych oraz rozwijania nowych terapii i poszerzania wiedzy.74 Embrion – płód zaś status osobowy istoty ludzkiej może osiąg­nąć
dopiero po narodzinach.
Całkowicie odmienne na ten temat jest stanowisko spirytualistyczne i personalis­
tyczne. Opiera się ono przede wszystkim na antropologii, według której osoba ludzka
jest istotą cielesno-duchową. Wprawdzie w swojej embrionalnej fazie nie przypomina
ona istoty ludzkiej, ale ta faza stanowi jej pierwszy etap rozwojowy. Przedstawiciele tej
orientacji dzielą się jednak na dwie grupy. Różni ich pogląd dotyczący momentu połączenia duszy z ciałem – animacji, rozpoczynającego istnienie nowej osoby.
Jedni mówią o animacji równoczesnej, która uznaje, że zygota jest osobą. Argumentację swoją opierają na osiągnięciach genetyki, zgodnie z którymi zygota ma
zawartą w swym kodzie genetycznym całą informację dotyczącą rozwoju danej jednostki, co wystarcza do przyjęcia pierwiastka duchowego.75 Od tej chwili organizm
rozwija się własnym życiem z właściwą sobie indywidualną dynamiką.76 Drudzy –
opierając się na faktach z biologii – dostrzegają trudności w przyjęciu poglądu o animacji równoczes­nej, dlatego głoszą animację sukcesywną, to znaczy opowiadającą się
za oddaleniem w czasie momentu animacji poza moment zapłodnienia, czyli do czasu
zagnieżdżenia się w macicy.
72
73
261
Reasumując można powiedzieć, że w opinii jednych zygota jest osobą, zanim zagnieździ się w łożysku macicy, w opinii innych zaś moment ten następuje później.
To oznacza, że organizm ludzki we wczesnej fazie rozwoju przed animacją jest bytem
wyłącznie przyrodniczym.77
Takie przesunięcie człowieczeństwa ze stadiów początkowych na późniejsze może
pozwolić wielu badaczom i lekarzom potraktować zarodek ludzki jako materiał biologiczny oraz dokonywać na nim eksperymentów i manipulacji genetycznych. Ponadto
z takich działań mogą czerpać korzyści dla siebie poszczególni ludzie i koncerny techniczno-naukowe.78
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
d) Prawo do godnej śmierci
262
Dzisiaj więcej niż dawniej w naukach medycznych, filozoficznych i teologicznych
poświęca się uwagi śmierci człowieka, będącej końcem jego obecnego życia. Stanowi
ona bowiem jeden z podstawowych faktów antropologicznych nierozerwalnie związanych z ludzkim życiem, stanowiących jego kres.79 Wspomnieć też trzeba, że w naszej
kulturze europejskiej spotyka się dwa zasadniczo różne spojrzenia na śmierć człowieka. Dla jednych oznacza ona koniec istnienia, totalne jego unicestwienie; dla drugich
jest „bramą”, przez, którą człowiek przechodzi do nowego, innego istnienia, ale zawsze
tajemniczego.80
Wnikliwą analizą zjawiska śmierci zajmuje się tanatologia (od słów greckich thanatos – śmierć, logos – słowo), nauka interdyscyplinarna. Poddaje ona refleksji wszelkie
kliniczne aspekty śmierci i umierania, ich etapy, oraz psychiczne i duchowe przeżycia ludzi umierających.81 Umieranie w medycznym ujęciu oznacza proces rozciągły
w czasie bezpośrednio poprzedzający zgon. W medycynie wyróżnia się następujące
etapy: agonia – znaczne osłabienie krążenia i oddychania, śmierć kliniczna – ustanie
krążenia i oddychania, śmierć osobnicza – nieodwracalne ustanie czynności mózgu
i śmierć biologiczna – całkowite i nieodwracalne ustanie wszystkich czynności życiowych organizmu.82
Pojęcie „prawo do śmierci” zrodziło się w USA, a jej protagonistą była organizacja
Euthanasia Society of America, potem przekształciła się w Society for the Right to
Die.83 Jej członkowie prawdopodobnie swoją ideę prawa do śmierci zaczerpnęli od
Por. P. Aszyk SJ, Antropologiczne..., s. 106.
Por. T. Biesaga SDB, Antropologiczny status..., s. 107. Firma Senomyx na zlecenie koncernu PepsiCo prowadziła badania nad ulepszeniem smaku wykorzystując do tego celu linie komórkowe pochodzące z ludzkich
embrionów. Według „National Catholic Register” w specjalnym artykule R. Taylor, specjalistka z zakresu biologii
molekularnej, wymieniła wiele firm i koncernów wykorzystujących do produkcji leków, szczepionek czy kosmetyków embrionalne linie komórkowe oraz komórki od kilkudniowych nienarodzonych dzieci.
79
Por. T. Kielanowski, Medyczne i moralne problemy umierania i śmierci, [w:] W kręgu życia i śmierci...,
s. 251.
80
Por. R. A. Tokarczyk, Etyka miłości i śmierci, [w:] Miłość i śmierć, red. K. Imieliński, Wydawnictwo Spółdzielcza Agencja Reklamowa „Spar”, Warszawa 1990, s. 76–81.
81
Por. B. Mielec, Śmierć, [w:] Encyklopedia bioetyki..., s. 544.
82
83) A. Bartoszek, Umieranie, [w:] ibidem, s. 609. Por. L. Watson, Biologia śmierci, przeł. M. Streszewska,
Podsiedlik–Raniowski i Spółka, Poznań 1992, s. 15–34.
83
Por. W. Bołoz, Eutanazja w kontekście praw człowieka, [w:] Bioetyka personalistyczna..., s. 353.
77
78
84
Por. L. R. Kass, Life, Liberty and the Defense of Dignity, The Challenge for Bioethics, San Francisco 2002,
s. 204.
85
J. Dziedzic, Eutanazja, [w:] Encyklopedia bioetyki..., s. 188.
86
Por. Ph. Schmitz SJ, Prawo do umierania?, [w:] Bioetyka – naglące pytania..., s. 175.
87
Por. W. Bołoz, Eutanazja..., s. 357.
88
Taka sytuacja występuje w książce Ch. Bernarda, Godne życie i godna śmierć, przeł. J. K. Kelus, Wydawnictwo J. Santorski, Warszawa 1996. Autor, światowej sławy kardiolog i kardiochirurg, postuluje, aby prawo do
godnej śmierci było realizowane w eutanazji i samobójstwie.
89
Por. J. Brusiło OFMConv., Prawo do śmierci czy prawo dla śmierci?, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 120.
90
Ibidem, s. 124.
Biojurysprudencja
Th. Hobbesa (†1697) angielskiego filozofa i myśliciela. Głosił on między innymi, że
człowiek ma prawo do nieograniczonej wolności, która pozwala mu na odebranie sobie życia i nikt nie może mu w tym przeszkodzić.84
W oparciu o tę koncepcję, zwolennicy eutanazji (od słów greckich eu – dobry, łagodny, godny, thanatos – śmierć), czyli postępowania sprowadzającego śmierć człowieka z litości w celu uwolnienia go od bólu85‚ uznali decyzję o śmierci jako ostatni
etap jego wolności i dysponowania sobą samym. Z ich punktu widzenia śmierć jest
ostatecznym dopełnieniem, ostatnim czynem człowieka, końcową decyzją jego wolności86, ponieważ jest on istotą rozumną, posiadającą możliwość samookreślania się,
samokontroli, a to oznacza autonomię, w której zawiera się prawo i możliwość dowolnego wyboru, dlatego może decydować o swoim życiu.
Tak rozumianej autonomii człowieka wysoką rangę przypisuje na przykład Niemieckie Towarzystwo Humanitarnej Śmierci. Osoby do niego należące uważają, że
współczesny człowiek oczekuje od społeczeństwa, w którym żyje, że umożliwi ono
jego członkom swobodne decydowanie o sobie aż po śmierć. Nietrudno zauważyć, iż
ten kierunek myślenia i działania87 otwiera szeroki wachlarz możliwości wyboru czasu swojej śmierci dla wielu ludzi, a zwłaszcza potencjalnych samobójców, upośledzonych umysłowo czy stygmatyzowanych z powodu defektów psychicznych lub fizycznych. Autonomia, która wyłamuje się spod wszelkiej normy, powinna być nazwana
„autonomią fałszywą, bo wyraźnie prowadzi i służy eutanazji określanej terminami
„zabijanie z litości” lub „śmierć z godnością”.88
Eutanazja nie jest tutaj przedmiotem refleksji, ale prawo do dobrej śmierci. Zdarza
się dość często, że właśnie to prawo rozważa się w kontekście eutanazji.89 Prawo do
godnej śmierci może funkcjonować w dwóch znaczeniach, a mianowicie: prawo do
godnej śmierci realizowane w eutanazji, oraz prawa do godnego, niezakłóconego przez
medycynę i człowieka, naturalnego umierania. Istniejąca zatem dwuznaczność semantyczna wyrażenia „prawo do śmierci”, zdaniem J. Brusiło, wymaga pewnego uściś­lenia.
Obecnie prawo do śmierci może oznaczać: a) prawo do zadania sobie śmierci w akcie
eutanazji i samowolnego skrócenia życia poprzez samobójstwo; b) prawo do godnego umierania bez jakiejkolwiek ingerencji ludzkiej. Dlatego J. Brusiło zaproponował,
aby to pierwsze znaczenie prawa do śmierci dalej utrzymywać w języku filozoficznym
i medycznym, natomiast drugie – prawo do godnego umierania, zastąpić prawem do
śmierci. W tym określeniu zawiera się prawda, że śmierć jest ważniejsza od prawa, bo
sama w sobie jest ustanowiona ponad człowiekiem. Każdy podlega śmierci jako prawu
naturalnemu, jako procesowi nieodwracalnemu, niezależnemu od ludzkiej woli i samowoli, bez względu na moment, kiedy chce umrzeć.90
263
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
Dzisiaj powszechnie prawo do śmierci oznacza zabieg eutanatyczny (czynny czy
bierny) związany z usuwaniem nieznośnego cierpienia, w sytuacji gdy osoby towarzyszące choremu uzurpują sobie prawo do skrócenia życia celem wyeliminowania
cierpienia lub sam chory uważa, że ma prawo poprosić o skrócenie swojej bolesnej
egzystencji.
Obecne możliwości ingerowania w życie ludzkie w różnych jego etapach i dalszy
rozwój technik biomedycznych stwarzają całkiem realną nadzieję, że życie biologiczne człowieka będzie dowolnie wydłużane. Ponadto różnorodne działania lekarskie
w zakresie intensywnej terapii i metod resuscytacyjnych (reanimacyjnych), stanowią
dość skuteczną interwencję w naturalny proces ludzkiego umierania. Wreszcie istnieje
współczesna terapia chorych w stanach terminalnych posuniętych w latach – geriatrycznych. W tej sytuacji prawo człowieka do godnej śmierci wydaje się być przynajmniej iluzoryczne.
Dlatego nic nie straciły na aktualności spostrzeżenia bioetyka z Uniwersytetu Medycznego Łódzkiego, K. Szewczyka. Oto ich fragment:
264
„skutkiem nagminnego stosowania przez lekarzy »heroicznej i uporczywej reanimacji« człowiek
[...] poczuł się pozbawiony prawa do własnej śmierci. Zauważmy, nie prawo do życia, lecz prawo do
śmierci, która wszakże dla naszego stulecia jest nicością. Dlatego też walka o to prawo przebiega początkowo pod hasłem prawa do godnego umierania. Umieranie stechnicyzowane, anonimowe, dziejące się w szpitalnych salach reanimacyjnych jest umieraniem niegodnym. Techniki ożywiania wyrodnieją w świadomości społecznej w techniki przedłużania agonii, a nawet »wentylowania ­zwłok«.91
[...] Pojęcie dobrej śmierci jest wstępnym etapem zaczynającego się obecnie procesu uprzedmiotowienia (substancjalizacji) śmierci [...]. Rola medycyny ogranicza się [...] do zapewnienia pacjentowi umierania możliwie bez cierpień fizycznych i psychicznych, najlepiej w otoczeniu osób bliskich
i przyjaznych. Ideałem dobrej śmierci jest wyprowadzenie umierania ze szpitala już nie tylko do
hospicjów, ale – i przede wszystkim – do rodzinnych domów umierających”.92
Wszyscy wiemy, że śmierć jest częścią życia i bez względu na to, jak udoskonalimy techniki podtrzymujące życie, czy skorzystamy dla jego ratowania z najbardziej
kosztownych i nowoczesnych terapii, życie nawet bez określonej choroby, zakończy
się. Z tego powodu należy w postępowaniu leczniczym oddać pierwszeństwo prawu
chorego do godnego i niezakłóconego umierania93, oczywiście wtedy, gdy podejmowane zabiegi powodują jedynie nietrwałe i bolesne przedłużanie życia w kontekście
nieuchronnej i bliskiej śmierci.94
Prawo do godnej śmierci oznacza zatem obowiązek rodziny lub lekarzy otoczenia
właściwą opieką ciężko chorego człowieka, czyli stworzenia mu możliwie ludzkich warunków umierania i naturalnej śmierci. Wszyscy tacy chorzy oczekują respektowania
od otoczenia swojego prawa do śmierci naturalnej zawsze poprzedzonej wszechstronną opieką.95
91
K. Szewczyk, Lęk, nicość i respirator. Wzorce śmierci w nowożytnej cywilizacji Zachodu, [w:] Umierać bez
lęku. Wstęp do bioetyki kulturowej, red. M. Gałuszka, K. Szewczyk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–
Łódź 1996, s. 38.
92
Ibidem, s. 39–40.
93
Por. J. Brusiło OFMConv., Prawo do śmierci..., s. 132.
94
Por. T. Ślipko SJ, Zarys etyki szczegółowej, t. 1, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1982, s. 257.
95
Por. P. Sporken, Postępowanie z umierającymi, [w:] Z pomocą umierającym, tł. z niem. S. Szczyrbowski,
Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989, s. 12–96.
Karol Wojtyła (1920–2005) – błogosławiony papież Jan Paweł II był największym
autorytetem moralnym przełomu XX i XXI wieku. Powszechnie uznawany jest za pos­
tać wyjątkową i takim był Jego pontyfikat, „który zmienił oblicze ziemi”. Cechowała
Go niezwykła dynamiczność, odwiedził 131 krajów podczas 104 podróży apostolskich.
Posiadał niepowtarzalny dar i szczególną umiejętność przekazywania katolickiej nau­
ki. Napisał 14 encyklik i adhortacji, kilkanaście konstytucji i kilkadziesiąt listów apos­
tolskich oraz wygłosił bardzo wiele tysięcy przemówień i homilii.96
Całe Jego apostolskie nauczanie charakteryzowało się znajomością spraw ludzkich,
które stawały się przedmiotem modlitwy i wnikliwych refleksji. Na wszystkie palące
pytania współczesności próbował odpowiadać w swoich dokumentach i przemówieniach. Będąc personalistą, głosił personalizm prospołeczny, a zarazem etyczny. Jako
fundament etyki i istotę moralności Papież uczynił normę personalistyczną, gdyż w jej
dopiero świetle odsłania się godność i wartość osoby. Godność osoby odróżniał od
godności osobowościowej i godności osobistej. Godność osobista jest wartością „ontyczną, egzystencjonalną, przynależną ludzkiej naturze, a także nieutracalną i stanowiącą wartość wartości”.97 W papieskim nauczaniu norma personalistyczna swoim
zakresem obejmowała każdą osobę, każdego człowieka niezależnie od jego stanu rozwoju, zdrowia, użyteczności czy przynależności społecznej.
Błogosławiony Jan Paweł II jako najwyższy Nauczyciel w sprawach wiary i moralności, któremu zawsze towarzyszyła specjalna asystencja Ducha Świętego, przy wielu
okazjach dokonywał krytycznej refleksji etyczno-moralnej na temat bioetyki i jej prob­
lemów. Zostaną one zaprezentowane w formie syntetycznej, a dotyczyć będą samej
bioetyki i jej niektórych problemów, a mianowicie genetyki i eugeniki, oraz statusu
embrionu ludzkiego i prawa do godnej śmierci.
Biojurysprudencja
NAUCZANIE BŁOGOSŁAWIONEGO JANA PAWŁA II
1. Bioetyka
Papież w każdej swojej wypowiedzi na temat bioetyki zwracał uwagę na człowieka,
będącego widzialnym obrazem Boga i Jego reprezentantem obdarzonym szczególnym
posłannictwem. Przyjmując na audiencji uczestników sympozjum zorganizowanego
przez Papieską Akademię Nauk na temat genomu ludzkiego, powiedział między innymi:
„Ludzki rozum z jego niezliczonymi możliwościami i zdolnością do różnorodnych działań, jest
zarazem rozumem naukowym i rozumem etycznym. Potrafi wypracować procedury doświadczalnego poznawania rzeczywistości stworzonej, a zarazem przypominać sumieniu o nakazach prawa
moralnego, służących ludzkiej godności”.98
96
Por. K. Stopa, Humanizacja medycyny w świetle nauczania Jana Pawła II i Karty Pracowników Służby
Zdrowia, „Życie i Płodność” 4(2010), nr 1, s. 73.
97
T. Biesaga SDB, Elementy etyki lekarskiej, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2006, s. 54.
98
Jan Paweł II, Etyczne problemy genetyki. Przemówienie do uczestników sympozjum Papieskiej Akademii
Nauk, Watykan 20 XI 1993 r., „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie, 15(1994), nr 2, s. 37.
265
Przypomniał, że:
„Każda ludzka istota powinna być rozpatrywana i »szanowana jako osoba od momentu poczęcia« – osoba złożona z ciała i duchowej duszy oraz obdarzona wewnętrzną wartością (por. Jr 1,5) [...].
Godność ludzkiej osoby nie wynika z jej obecnych lub przyszłych działań ani też z tego, czym może
się stać, a co można powiedzieć na podstawie genomu, wynika natomiast z jej cech istotowych, ze
zdolności związanych z samą jej naturą”.99
Do pojęcia natury Ojciec Święty powrócił kilka lat później, podczas obecności na
sesji plenarnej Papieskiej Akademii Nauk. Powiedział wówczas:
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„Gdy pojęcie natury zostanie zastosowane do człowieka, najdoskonalszego stworzenia, zyskuje
szczególne znaczenie [...]. Jedyna istota na ziemi, której Bóg pragnął dla niej samej, posiada godność
wynikającą z jej natury duchowej, w której dostrzec można znamię Stwórcy, jako że człowiek został
stworzony na Jego »obraz i podobieństwo« (Rdz 1,26) i obdarzony najwyższymi zdolnościami, jakie
może posiadać stworzenie: rozumem i wolą. Zdolności te pozwalają mu decydować swobodnie o
sobie i nawiązywać łączność z Bogiem, aby odpowiedzieć na Jego wezwanie i urzeczywistnić samego
siebie zgodnie z własną naturą. Człowiek bowiem, mając naturę duchową potrafi otworzyć się na
rzeczywistości nadprzyrodzone i osiąg­nąć szczęście wieczne, bezinteresownie ofiarowane mu przez
Boga”.100
266
Ojciec Święty rozumiał trudną sytuację uczonych przeprowadzających badania
nau­kowe z zakresu biomedycyny, bo wielu z nich dokonując różnych ingerencji w organizm człowieka redukowało go do roli przedmiotu, służącego jakimkolwiek celom
stojącym poza nim. Oczywiście wszystkie takie działania wprost lub ubocznie zagrażały życiu ludzkiemu. Dlatego w celu jego obrony błogosławiony Jan Paweł II ustanowił w 1994 roku Papieską Akademię „Pro Vita” i powierzył jej studiowanie podstawowych problemów medycyny i prawa, mających znaczenie dla promocji i obrony życia,
zwłaszcza w ich bezpośrednim powiązaniu z chrześcijańską moralnością i wskazaniami Magisterium Kościoła, a także szerzenia wiedzy o nich i informacji w tej dziedzinie. Akademia poprzez coroczne zapraszanie wybitnych genetyków, embriologów, filozofów i teologów oraz publikacje zgromadzonych w ten sposób tematycznych badań
rozwijała chrześcijańską bioetykę personalistyczną.
Papież również przy każdej sposobności podkreślał, że życie człowieka dorosłego, jak i dopiero co poczętego, zdrowego, jak i chorego, w tym również egzystującego
zaledwie na poziomie procesów wegetatywnych (na przykład płód anencefaliczny),
mającego przed sobą perspektywę długiego życia, jak i skazanego na nieustanną egzystencję lub stojącego już na progu nieuchronnej śmierci. Wartość życia ludzkiego
nie łączy się bowiem z parametrami jakościowymi struktury cielesnej i psychicznej
człowieka, czy też z możliwościami aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, ale
z jego niezbywalną godnością.
Ibidem.
Jan Paweł II, Wkład uczonych dla zrozumienia Boga, człowieka i stworzenia. Przemówienie do uczestników sesji plenarnej Papieskiej Akademii Nauk, Watykan 27 X 1998 r., „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie,
20(1999), nr 2, s. 48–50.
99
100
„Życie zostaje powierzone człowiekowi jako skarb, którego nie wolno mu roztrwonić, i jako talent do wykorzystania. Człowiek musi się z niego rozliczyć”.101
Nienaruszalność życia ludzkiego i obowiązek poszanowania godności człowieka,
według nauczania papieskiego, nie odnosi się tylko do całości jego bytu – organizmu,
ale również do poszczególnych elementów jego struktury duchowo-cielesnej. Stąd niedopuszczalne jest jakiekolwiek manipulowanie nimi, jak na przykład narzucane komuś w sposób niedopuszczający sprzeciwu okaleczenie. Wyjątek stanowią ingerencje
służące do ocalenia osobowej godności pacjenta, oraz motywowane miłością solidarną przekazanie bliźniemu w zabiegu transplantacji koniecznie potrzebnych komórek,
tkanek czy narządu. Taki jednak akt nie może pozbawić dawcy zdolności do dalszego
normalnego życia.
We wspomnianej Encyklice Ojciec Święty stwierdza:
Biojurysprudencja
Z prawdy o godności osobowej człowieka i świętości jego życia wynika imperatyw etyczny obowiązku poszanowania życia. Dlatego w Encyklice Evangelium vitae
(25 marca 1995 r.) stwierdził:
„Należy z zadowoleniem powitać także wzrost zainteresowania jakością życia oraz ekologią [...].
Zjawiskiem szczególnie ważnym jest ożywienie refleksji etycznej wokół życia: powstanie i coraz szerszy rozwój bioetyki sprzyja refleksji i dialogowi – między wierzącymi i niewierzącymi, a także między wyznawcami różnych religii – o podstawowych problemach etycznych związanych z ludzkim
życiem” (EV nr 27).
Błogosławiony Jan Paweł II korzystając z okazji, że Centrum Bioetyki przy Wydziale Medycyny i Chirurgii Katolickiego Uniwersytetu Sacro Cruore zorganizowało
w Rzymie międzynarodowy kongres poświęcony bioetyce, wygłosił szczególnie ważne
przemówienie do jego uczestników. Oto niektóre jego fragmenty:
„Człowiek przekonuje się coraz bardziej, że etyczne zasady, dotyczące badań naukowych nad
życiem, stanowią cenne dziedzictwo, od którego zależy samo jego istnienie. [...] Bioetyka, ze względu
na swoje usytuowanie na skrzyżowaniu wielkich ludzkich rzeczywistości – takich jak osoba, rodzina,
sprawiedliwość społeczna, ochrona środowiska – musi podejmować zagadnienia dotykające najdalszych granic życia, aby zagwarantować poszanowanie natury zgodnie z etycznymi nakazami kultury
humanistycznej [...] bioetyka ma wskazywać medycynie, polityce, ekonomii i społeczeństwu jako
całości te zasady moralne, które winny kształtować ludzkie działanie i plany na przyszłość [...]. W
bioetyce konieczne jest zatem pogłębianie refleksji nad ontologicznymi i antropologicznymi korzeniami zasad, który winny kierować decyzjami o tak decydującym znaczeniu [...].
Ważny wkład wnosi w badania bioetyczne Objawienie oraz Magisterium Kościoła, które jest jego
stróżem i interpretatorem [...]. Szlachetnym celem bioetyki jest zabezpieczenie istnienia i rozwoju
ludzkości, zagrożonego przez ogromne przemiany, spowodowane postępem nauki i techniki: dlatego jest ona terenem szczególnie sprzyjającym szerzeniu i owocnemu dialogowi między Kościołem
a nauką. Właśnie bowiem w prawdzie o człowieku i w jego ontologicznej godności, postrzeganej
przez rozum i objawionej przez Chrystusa, można znaleźć właściwe odpowiedzi na pytania etyczne,
101
Idem, Encyklika Evangelium vitae – O wartości i nienaruszalności życia ludzkiego 25-03-1995 r., [w:] Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, t. 2, Wydawnictwo św. Stanisława B.M. Archidiecezji Krakowskiej, Kraków 1996
267
związane z genetyką, procesami prokreacji, z umieraniem i z problemami środowiska naturalnego i
przyszłości człowieka”.102
Nauczanie błogosławionego Jana Pawła II na temat bioetyki można zreasumować
w trzech „dogmatach” bioetycznych, a mianowicie: niemoralne i niedopuszczalne jest:
zabójstwo niewinnej istoty ludzkiej (por. E V 57); bezpośrednie to znaczy zamierzone
jako cel lub jako środek przerwania ciąży (por. E V 62), oraz każda forma eutanazji
(por. E V 65).
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
2. Genetyka
268
Nauka o dziedziczności poprzedników na urzędzie Piotrowym naszego rodaka,
zwłaszcza Piusa XI i Piusa XII, znalazła ważne miejsce w nauczaniu błogosławionego
Jana Pawła II. W jego przemówieniach i dokumentach można dostrzec ambiwalentną
ocenę wysiłków wielu uczonych, którzy zajmowali się genetyką człowieka. Z jednej
strony wiedzy medycznej, która – jak wyrażał nadzieję – umożliwi tworzenie nowych
metod terapii, być może dopiero skutecznych dla przyszłych pokoleń. Z drugiej strony,
w podejmowanych już działaniach lub planowanych w genetyce zauważał niebezpieczeństwo uprzedmiotowienia człowieka i zredukowania go do jego genomu, a to niosłoby zagrożenie dla zdrowia i życia ludzkiego.
Dlatego podczas jednej z audiencji generalnych w 1982 roku powiedział:
„Poczuwam się też do obowiązku przypomnienia, że badania naukowe nie wyczerpują wszystkich aspektów rzeczywistości, lecz przeciwnie [...] wymagają one zintegrowania z prawdami objawienia Bożego, przyjętego w wierze”.
Spotkawszy się zaś z członkami Włoskiej Akademii Nauk w Castel Gandolfo przypomniał im:
„Dzisiaj, jak nigdy dotąd, nauka winna przyczyniać się całą swoją mocą do prawdziwego postępu
człowieka i winna oddalać ciążącą groźbę zbrodniczego użycia jej odkryć: narzuca się zatem konieczność, aby wspólnota naukowców, wiedząc, że nauka stanowi istotny element ludzkiego rozwoju,
czuwała nad uczciwym stosowaniem jej odkryć w służbie człowiekowi”.103
W 1984 roku w Watykanie uroczyście obchodzono 100-lecie śmierci Grzegorza
Mendla, ojca genetyki. Zebranych w Auli Synodu, Ojciec Święty ostrzegał:
„Człowiek zaczyna dzisiaj brać do rąk moc kontrolowania własnej ewolucji. Miara i wyniki, dobre lub nie, tej kontroli będą zależały nie tyle od jego wiedzy, ile raczej od jego m
­ ądroś­ci”.104
102
Jan Paweł II, Korzenie bioetyki. Przemówienie do uczestników międzynarodowego kongresu poświęconego
bioetyce, Watykan 17-02-1996 r., „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie, 17(196), nr 9, s. 45.
103
Jan Paweł II, Zadania stojące przed akademiami nauk. Przemówienie do uczestników zjazdu z okazji 200-lecia założenia Włoskiej Akademii Nauk, Castel Gandolfo 21–09–1982 r., [w:] Jan Paweł II o nauce (1978–2005), red.
A. Wieczorek, Szkoła Wyższa im. Bogdana Jasińskiego, Warszawa 2009, s. 255.
104
Idem, Grzegorz Mendel: twórca genetyki. Przemówienie z okazji obchodów w Watykanie stulecia Grzegorza
Mendla, Watykan, 10–03–1984 r., [w:] Jan Paweł II o nauce..., s. 308.
„Dziedzictwo genetyczne jest skarbem należącym lub mogącym należeć do określonej istoty,
która ma prawo do życia i do pełnego rozwoju. Dowolne manipulacje dokonywane na gametach lub
embrionach w celu modyfikacji określonych sekwencji genomu, które są noś­nikami cech gatunkowych lub jednostkowych stawiają ludzkość przed ogromnym ryzykiem mutacji genetycznych prowadzących do naruszania integralności fizycznej i duchowej nie tylko tych istot, u których dokonano
tych modyfikacji, ale także u ludzi przyszłych pokoleń”.105
Powszechnie uważa się przemówienie papieskie skierowane do członków Akademii „Pro Vita” za najważniejszy dokument dotyczący genetyki. W nim mamy krytyczną analizę badań nad genomem ludzkim. Oto jego fragmenty:
„Cieszę się, że skupiliście uwagę na temacie: »Genom ludzki: osobowość człowieka a społeczeństwo przyszłości«. W swym zdumiewającym dążeniu do poznania wszechświata umysł ludzki dokonuje w ostatnich latach w dziedzinie genetyki szczególnie fascynujących odkryć, które odsłaniają
przed nim najgłębsze tajniki jego własnej cielesności.
Genom ludzki jest jak gdyby ostatnim odkrywanym kontynentem [...]. Dzisiaj uczeni dzięki zdobyczom genetyki i biologii molekularnej poznają najgłębsze struktury życia oraz mechanizmy, które
kształtują indywidualne cechy jednostek, gwarantując trwałość żyjących gatunków.
W naszej epoce występuje jedna wyraźna tendencja do zdobywania coraz większej wiedzy nie
po to, aby podziwiać i kontemplować rzeczywistość, ale umocnić władzę nad nią. Wiedza i władza
splatają się coraz ściślej, tworząc mechanizm, który może skrępować wolność samego człowieka.
W odniesieniu do wiedzy o ludzkim genomie ten mechanizm mógłby prowadzić do interwencji
w wewnętrzną strukturę życia człowieka, a w perspektywie do poddania selekcji i manipulacji ludzkiego ciała i ostatecznie ludzkiej osoby i przyszłych pokoleń [...].
Genom jest elementem określającym strukturę ciała – zarówno jego cechy indywidualne, jak dziedziczne: wyznacza i warunkuje przynależność do gatunku ludzkiego, utrzymuje więź dziedziczności
oraz określa cechy biologiczne i cielesne jednostki. Wywiera decydujący wpływ na strukturę istoty cielesnej od pierwszej chwili poczęcia do naturalnej śmierci. Właśnie ta prawda wpisana w genom obecna
w nim już w momencie prokreacji, kiedy to następuje połączenie dziedzictwa ojca i matki, kazała Kościołowi wystąpić w obronie ludzkiej godności, każdej osoby od pierwszej chwili poczęcia.
Głębsza refleksja antropologiczna prowadzi nas bowiem do przekonania, że ze względu na
istotową jedność ciała i ducha ludzki genom ma nie tylko wymiar biologiczny ale jest wyposażony
w godność antropologiczną, osadzoną na fundamencie duszy duchowej, która go przenika i ożywia.
Dlatego niedopuszczalne są jakiekolwiek interwencje w genom, których celem nie jest dobro osoby,
rozumianej jako jedność ciała i ducha, niedopuszczalna jest też dyskryminacja ludzkich jednostek na
podstawie ewentualnych defektów genetycznych wykrytych przed narodzeniem lub później [...].
Kościół katolicki [...] zachęca [...] ludzi nauki, aby służyli dobru człowieka przez badania naukowe, których celem jest opracowanie odpowiednich terapii także w dziedzinie genetyki, tam gdzie ich
zastosowanie jest możliwe w praktyce i nie wiąże się z nadmiernym ryzykiem [...] odnosi się to do
interwencji terapeutycznych w genom komórek somatycznych, jednak nie w genom komórek rozrodczych oraz embrionu we wczesnym stadium rozwoju”.106
Idem, Etyczne problemy genetyki. Przemówienie..., s. 37–38.
Jan Paweł II, Badania nad genomem ludzkim. Przemówienie do uczestników zgromadzenia plenarnego
Papieskiej Akademii „Pro Vita”, Watykan, 24–02–1998 r., „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie, 19(1998),
nr 4, s. 36–37.
Biojurysprudencja
Do tej myśli Papież nawiązał w roku 1993, gdy spotkał się w Rzymie z uczestnikami
sympozjum na temat „Aspekty prawne i etyczne badań nad genomem ludzkim”. Skierował do nich takie słowa:
105
106
269
Rozważanie dotyczące stosunku błogosławionego Jana Pawła II do genetyki można
zakończyć następującymi Jego słowami, które skierował po raz ostatni do członków
Akademii „Pro Vita”:
„Ponawiam gorący apel, aby celem badań naukowych i biomedycznych, dalekich od wszelkich
pokus i manipulacji człowiekiem, było szukanie metod i środków chroniących ludzkie życie, umożliwiających leczenie chorób i rozwiązywanie pojawiających się nieustannie nowych problemów w sferze biomedycyny. Kościół szanuje i popiera badania naukowe, które mają nastawienie prawdziwie
humanistyczne i nie traktują człowieka w sposób instrumentalny ani nie działają na jego szkodę oraz
zachowują niezależność od interesów politycznych i ekonomicznych.107
3. Eugenika
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
Błogosławionemu Janowi Pawłowi II zapewne znana była treść wykładu jego przyjaciela i sekretarza Kongregacji Nauki Wiary kard. J. Ratzingera. Wygłosił go w 1988
roku do ponad 1500 osób zgromadzonych w auli Wydziału Medycznego i Chirurgii
Katolickiego Sacro Cruoe w Rzymie. Na jego początku stwierdził:
270
„Prawdziwe niebezpieczeństwo zagłady świata nie stanowią rakiety interkontynentalne, lecz
deptanie wartości moralnych [...]. Nie ulega wątpliwości, że rakiety są zagrożeniem dla świata, ale
niebezpieczeństwo występuje wtedy, gdy zaczyna się zacierać granica między dobrem a złem”.108
Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że nasze czasy zarażone są mentalnością eugeniczną, która promuje jakość życia człowieka, a nie jego wartość. Z tego powodu
bywają przeprowadzane selekcje eugeniczne prenatalne i postnatalne, służące wyeliminowaniu z populacji osób upośledzonych, będących ciężarem społecznym. Dlatego
prawidłową była diagnoza dawnego wysokiego urzędnika Stolicy Apostolskiej, a obecnego papieża Benedykta XVI, że największym współczesnym niebezpieczeństwem
jest „zacieranie granicy” norm odnoszących się do ludzkiego życia – jego rozumienia
i poszanowania. Ponadto w naukach biomedycznych podejmowane są różnorakie ingerencje w naturę cielesno-duchową człowieka, traktowanego często jako przedmiotu
eksperymentów biologicznych, a to prowadziło do jego degradacji, a nawet zniszczenia, zamiast należnego mu prawdziwego szacunku i troski o integralne dobro.
Rozwój nauk biologicznych i medycznych, oraz cieszące się coraz bardziej popularnością idee liberalne i utylitarystyczne, stanowiące poważne zagrożenie dla życia
i zdrowia poszczególnego człowieka a nawet ludzkości, zajmowały centralne miejsce
w apostolskim nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II – nieustraszonego i niezmordowanego apologety każdej osoby ludzkiej. Uważał, że z samego faktu istnienia osobie
ludzkiej przysługuje godność i ona zasługuje na pełny szacunek. Z racji tej godności
107
Idem, Badania biomedyczne w świetle rozumu i wiary. Przemówienie do uczestników zgromadzenia ogólnego Papieskiej Akademii „Pro Vita”, Watykan 24–02–2003 r., „L’Osservatore Romano”, wydanie polskie, 24(2003),
nr 6, s. 34.
108
Podaję za: H. Witczak, Echa wydarzeń, świadectwa, poglądy, „Znaki czasu. Kwartalnik religijno-społeczny” (Roma) 13(1989), s. 175.
„Mam pełne zaufanie do światowej wspólnoty uczonych [...], że dzięki nim postęp w badaniach
biologicznych, jak zresztą i we wszystkich innych badaniach naukowych, będzie się dokonywał przy
pełnym poszanowaniu norm moralnych i zachowaniu godności ludzi, ich wolności i równości. [...].
Człowiek jest także dla was ostatecznym celem badań naukowych, cały człowiek, duch i ciało, [...] ze
wszystkimi swymi narządami i tkankami. Ciało ludzkie nie jest niezależne od ducha, tak jak duch
nie jest niezależny od ciała, ze względu na głęboką jedność i wzajemny związek, który między nimi
istnieje [...]. Nie mam więc żadnego powodu, by obawiać się tych eksperymentów biologicznych,
które są prowadzone przez uczonych, mających [...] głęboki szacunek dla osoby ludzkiej, ponieważ
jestem pewny, że przyczyniają się one do integralnego dobra człowieka. Z drugiej strony potępiam,
w sposób najbardziej jednoznaczny i formalny, eksperymentalne manipulowanie ludzkim embrionem, ponieważ istota ludzka od chwili poczęcia aż do śmierci nie może być wykorzystywana dla
jakiegokolwiek celu [...] bo człowiek jest jedynym na ziemi stworzeniem, którego Bóg chciał dla
niego samego [...]”.
Biojurysprudencja
powinny być wykluczone stosowane wobec niej kryteria różnicujące na podstawie
rozwoju biologicznego, psychicznego, kultury czy stanu zdrowia.
Przypomniane zostaną tu fragmenty papieskiego nauczania mówiące o niepowtarzalnej wartości każdego człowieka, o jego osobowej godności. Błogosławiony Jan Paweł II w ten sposób próbował przeciwdziałać zagrożeniom, jakie dla poszczególnych
osób i całej ludzkości powstają z różnych poczynań dzisiejszych eugeników.
Z okazji Tygodnia Studiów zorganizowanego przez Papieską Akademię Nauk, Papież powiedział:
Wyraził przy tym nadzieję, że
„[...] nowe techniki modyfikacji kodu genetycznego, w szczególnych przypadkach chorób pochodzenia genetycznego lub chromosomowego, będą źródłem nadziei dla wielkiej liczby osób dotkniętych tymi schorzeniami. Można też sądzić, że dzięki transferowi genów można będzie leczyć
niektóre specyficzne choroby, takie jak na przykład niedokrwistość sierpowata. [...] dzięki postępowi
w eksperymentach biologicznych.
Badania nowoczesnej biologii pozwalają żywić nadzieję, że transfer i mutacje genów mogą polepszyć stan zdrowia osób dotkniętych schorzeniami chromosomowymi; w ten sposób najmniejsze
i najsłabsze spośród istot ludzkich będą mogły być leczone w okresie życia wewnątrzmacicznego czy
też bezpośrednio po urodzeniu”.109
W nauczaniu Papieża dotyczącym eugeniki niezwykle ważne było przemówienie
jakie wygłosił do uczestników sympozjum zorganizowanego przez Papieską Akademię
Nauk, które było poświęcone aspektom prawnym i etycznym badań nad genomem
ludzkim. Powiedział wówczas:
„Prace zmierzające do odczytania sekwencji genomu ludzkiego i zbadania jego struktury molekularnej, co ma pozwolić na sporządzenie genetycznego rysopisu każdego człowieka, dostarczają
lekarzom i biologom wiedzy, której pewne zastosowania mogą wyjść poza sferę medycyny; człowiek
staje zatem wobec poważnych zagrożeń. Wystarczy tu wspomnieć o różnych formach eugeniki lub
dyskryminacji, związanych z możliwościami medycyny predykatywnej. Odpowiedzialność za to, by
nowe badania naukowe nie naruszały szacunku należnego osobie, spoczywa na całym społeczeń109
Jan Paweł II, Eksperymenty w biologii. Przemówienie do uczestników Tygodnia Studiów, Watykan, 23–10–
1982 r., [w:] Jan Paweł II o nauce..., s. 257–259.
271
stwie. W ramach właściwych sobie kompetencji różne społeczności duchowe, moraliści, filozofowie,
prawnicy i władze polityczne powinny czuwać nad tym, by wszelkie badania naukowe respektowały
nienaruszalność ludzkiej istoty, co jest bezwarunkową koniecznością”.
Przypomniał:
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„Jeśli eksperymenty na człowieku, które w pierwszej chwili mogą się wydawać wielkim osiągnięciem nauki, nie są podporządkowane dobru człowieka, mogą prowadzić do degradacji autentycznego sensu i wartości człowieczeństwa. Kryterium moralności badań naukowych pozostaje bowiem
zawsze człowiek jako istota zarazem cielesna i duchowa. Zmysł etyczny wymaga rezygnacji z udziału
w badaniach, które uwłaczają godności człowieka i uniemożliwiają jego integralny rozwój”.110
Z powyższych tekstów wynika, że Jan Paweł II uznaje za dopuszczalne i etyczne
takie działania na organizmie ludzkim z zakresu eugeniki pozytywnej i negatywnej,
które respektują wszystkie właściwości cielesno-duchowe człowieka. Celem tych eugenicznych działań powinno być zawsze integralne dobro człowieka, obejmujące również jego całą sferę płciowości. Z tego powodu niedopuszczalne i niegodziwe jest ubezpłodnienie, które niestety dalej jest praktykowane.
Dzisiaj stosuje się w wielu krajach sterylizację jako metodę służącą doskonaleniu
u ludzi pożądanych cech dziedzicznych i ich przekazywaniu, oraz pozwalającą uniemożliwiać przekazywanie potomstwu chorób dziedzicznych i obciążeń genetycznych,
a nawet traktuje za skuteczny środek antykoncepcyjny służący regulacji urodzin i zapobieganiu aborcji. Konieczna jest tu informacja, że w niektórych państwach ubezpłodnieniem posługują się kręgi polityczne, przy wsparciu agencji międzynarodowych
w celu rozwiązywania kwestii demograficznych. Przypuszczalne dane skali stosowania
ubezpłodnienia u mężczyzn i kobiet oscylują w granicach kilkuset milionów.
Reasumując nauczanie błogosławionego Jana Pawła II dotyczące eugeniki, możemy stwierdzić, iż Papież popierając i zachęcając uczonych do takich działań, domaga
się, by miały one zawsze na celu dobro integralne osób im się poddających, ewentualnie mogły w przyszłości służyć takiemu dobru innych ludzi.
2. Status embrionu ludzkiego
Włoski pisarz G. Testori, znający dobrze działalność naukową i pasterską kardynała Karola Wojtyły w Lublinie i Krakowie, po jego wyborze na papieża stwierdził,
iż pontyfikat Jana Pawła II będzie pontyfikatem obrony życia i macierzyństwa.111
W 26 lat później inny włoski dziennikarz C. Casini potwierdził stanowisko swego rodaka w artykule opublikowanym w „L’Osservatore Romano”: Jan Paweł II Papieżem
życia. Przypomniał w nim słowa, jakie skierował Ojciec święty do Kolegium Kardynalskiego 22 grudnia 1980 roku:
„[...] trzeba głośno przypomnieć o świętości małżeństwa, o wartości rodziny, o nienaruszalności
życia ludzkiego. Będę nieustannie wypełniał tę misję, którą uważam za niecierpiącą zwłoki, wykorzystując podróże, spotkania, audiencje, orędzia”.112
Idem, Etyczne problemy genetyki, Przemówienie..., s. 37–38.
P. Duchliński, Status embrionu ludzkiego w ujęciu Jana Pawła II, [w:] Bioetyka personalistyczna..., s. 173.
112
Cytuję za: ibidem.
110
111
272
Biojurysprudencja
Program ten realizował przez cały swój pontyfikat do ostatnich dni życia. Za jego
urzędowania na stolicy św. Piotra, powstało też najwięcej dokumentów, adhortacji,
listów i przemówień do wiernych, wyrażających wielką troskę Kościoła katolickiego
o wartość życia każdego człowieka, od chwili poczęcia aż do naturalnej śmierci.
Apologia życia ludzkiego zajmująca centralne miejsce w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II obejmowała: Jego własne i kongregacji dokumenty dotyczące życia; listy, przemówienia i apele do przywódców państw i naukowców, by stawali się
obrońcami życia; spotkania publiczne i prywatne, audiencje z osobami zainteresowanymi życiem człowieka na wszystkich etapach egzystencji, oraz ustanawianie nowych
specjalistycznych instytucji mających swoją działalnością przyczyniać się do rozpowszechniania „Ewangelii życia”. Taką nową instytucją powstałą w 1994 roku była Papieska Akademia „Pro Vita”, która miała służyć studiowaniu podstawowych problemów medycyny i prawa, mających znaczenie dla promocji i obrony życia.
Ponadto, na jego polecenie, Kongregacja Nauki Wiary opracowała dokument pod
nazwą: Instrukcja Donum vitae – O szacunku dla rodzącego się życia ludzkiego i o gotowości jego przekazywania.113 Treść instrukcji otrzymała papieską aprobatę. Stwierdza
się w niej:
„Od momentu, w którym jajo zostaje zapłodnione, rozpoczyna się nowe życie, które nie jest ojca
lub matki, lecz nowej istoty ludzkiej rozwijającej się niezależnie od nich. Nie stałaby się ona nigdy
istotą ludzką, jeśliby nią nie była od początku [...]. Od pierwszej ma ustalony program tego, czym
będzie ta istota żyjąca: człowiekiem, tym człowiekiem – konkretnym ze swymi cechami charakterystycznymi już dobrze określonymi. Od momentu zapłodnienia, którego każda z różnych zdolności
wymaga czasu dla swego rozwoju i działania”.114
Zatem embrionowi ludzkiemu – jako istocie ludzkiej – osobie – należy się szacunek od pierwszej chwili istnienia.
Dalej czytamy:
„Medyczne badania powinny powstrzymać się od zabiegów na embrionach żywych, chyba że
mamy pewność moralną nie wyrządzania szkody ani życiu, ani integralności płodu i jego matce pod
warunkiem, że rodzice dobrze poinformowani wyrazili zgodę na taką interwencję”.115
Znajdujemy tu też wyraźne orzeczenie:
„[...] embriony, jeśli są one żywe, zdolne do przeżycia lub nie, powinny być uszanowane jak każda
osoba ludzka; doświadczenia dokonywane na embrionach nie w bezpośrednim celu leczniczym są
niegodziwe”.116
Przypomnieć trzeba, że jeszcze przez ogłoszeniem wspomnianej instrukcji, na ten
temat wypowiedział się Papież w przemówieniu do uczestników Sympozjum Papies­
kiej Akademii Nauk w 1982 roku w następujących słowach:
113
Kongregacja Nauki Wiary, Instrukcja o szacunku dla rodzącego się życia ludzkiego i o godności jego przekazywania. Odpowiedzi na niektóre aktualne zagadnienia, Watykan 1987, s. 41.
114
Ibidem, nr 1.
115
Ibidem, nr 4.
116
Ibidem.
273
„Potępiam w sposób zdecydowanie wyraźny i oficjalny manipulacje eksperymentalne dokonywane na embrionach ludzkich, ponieważ istota ludzka, od chwili swego poczęcia aż do śmierci nie
może być wykorzystywana z żadnego powodu”.117
W Encyklice Evangelium vitae Papież stwierdził jednoznacznie:
„Istota ludzka powinna być szanowana i traktowana jako osoba od chwili swojego poczęcia i dlatego od tej samej chwili należy jej przyznać prawa osoby, a wśród nich nade wszystko nienaruszalne
prawo każdej niewinnej istoty ludzkiej” (nr 60).
W tejże encyklice przypomniał, że
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
„Kościół zawsze nauczał i nadal naucza, że owoc ludzkiej prokreacji od pierwszego momentu
swego istnienia ma prawo do bezwarunkowego szacunku, jaki moralnie należy się ludzkiej istocie w
jej integralności oraz jedności cielesnej i duchowej” (ibidem).
Zwrócił też uwagę na eksperymenty na embrionach w ramach badań biomedycznych, które powinny służyć ich leczeniu, poprawie stanu zdrowia lub ratowaniu zagrożonego życia, ale jeśli byłyby wykorzystywane jako przedmioty eksperymentów
stanowiłoby to „przestępstwo przeciw ich godności istot ludzkich, które mają prawo
do takiego samego szacunku jak dziecko już narodzone i jak każdy człowiek” (nr 63).
W dokumentach oraz wielu przemówieniach błogosławionego Jana Pawła II oprócz
zasady godności osoby pojawia się także zasada świętości życia. Papież, kiedy starał się
podkreślać znaczenie zasady świętości życia, odwoływał się do argumentów teologicznych i filozoficznych. Te ostatnie bazują na racjach rozumowych, które wskazują, że
każdy myślący człowiek posiada poczucie wartości życia. Wartość, według niego, jest
realną „daną” fenomenologiczną, którą uzyskuje się na podstawie doświadczenia. Każdy człowiek niezależnie od wyznania, koloru skóry i statusu społecznego doświadcza
wartości życia – rozumie swoje istnienie.
Świętość życia ludzkiego od strony teologicznej uzasadniał Papież następująco: życie ludzkie jest święte, gdyż „pochodzi od Boga, jest Jego darem. Jego obrazem i odbiciem, udziałem w Jego ożywczym tchnieniu. Dlatego Bóg jest Panem tego życia:
człowiek nie może nim rozporządzać” (Encyklika Evangelium vitae, nr 39).118
W swoim nauczaniu o statusie embrionu ludzkiego zauważył pilną potrzebę określenia jego miejsca w prawach cywilnych. Znajdują się w nich deklaracje o wrodzonym
każdej osobie prawie, a zarazem wzrasta liczba odtrąconych ludzi słabych, potrzebujących pomocy, przeprowadza się eksperymenty na embrionach i płodach ludzkich
i legalizuje eutanazję. Doszło do takiej sytuacji, w której „pierwotne i niezbywalne
prawo do życia staje się przedmiotem dyskusji lub zostaje wręcz zanegowane na mocy
głosowania parlamentu lub z woli części społeczeństwa choćby nawet liczebnie przeważającej” (EV nr 20). Przyczynę tego groźnego zjawiska widzi Papież w odrzuceniu
koncepcji prawa naturalnego, które powinno być fundamentem wszystkich praw człowieka. Rezygnacja w prawie od założeń antropologicznych i etycznych, prowadzi do
Jan Paweł II, Eksperymenty w biologii. Przemówienie..., s. 258.
Por. P. Duchliński, Status embrionu..., s. 196–198.
117
274
118
d) Prawo do godnej śmierci
Prawo do godnej śmierci w żadnym wypadku nie oznacza eutanazji. W niej bowiem spełnia się życzenie czy prośbę osoby o zadanie jej śmierci, albo bez jej zgody
dokonuje się tego aktu zabójstwa otoczenia z motywów sobie wiadomych. Błogosławiony Jan Paweł II katolicką naukę na ten temat sprecyzował w Encyklice Evangelium
vitae. Jednoznacznie stwierdził:
„Nigdy nie wolno zabić drugiego człowieka: nawet gdyby sam tego chciał, gdyby wręcz o to prosił
i stojąc na granicy między życiem i śmiercią błagał by pomóc mu w uwolnieniu duszy, która zmaga
się z więzami ciała i pragnie się z nich wyrwać i nie wolno nawet wówczas, gdy chory nie jest już
w stanie żyć” (nr 66).
„Nikt nie może się domagać aby popełniono akt zabójstwa wobec niego samego lub wobec innej
osoby powierzonej jego pieczy, nie może też bezpośrednio ani pośrednio wyrazić na to zgody. Żadna
władza nie ma prawa do tego zmuszać ani na to pozwalać” (Ibidem, nr 57).
Biojurysprudencja
relatywizmu i pozytywizmu prawnego, uzależniającego uznanie podmiotowości prawnej embrionowi ludzkiemu od władzy.119
W nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II i całego Kościoła katolickiego embrion ludzki jest człowiekiem – osobą równą w godności każdej żyjącej osobie.
Jednoznacznie negatywne stanowisko Papieża na temat eutanazji i uznanie jej za
postępowanie absolutnie niedopuszczalne (ibidem, nr 81), kategorycznie jest odrzucane przez zwolenników takich działań. Wszyscy oni akceptują ją w imię wyzwolenia
człowieka od cierpienia, które sprawia u niego wielorakie dolegliwości psychofizyczne i poważnie zakłóca osobowość, a nawet prowadzić może do krańcowej degradacji
osoby.120 Ojciec Święty rozumiał różnorodne niebezpieczeństwa, jakie zagrażają nieuleczalnie chorym i umierającym, którzy przeżywają lęk, napięcia, a czasem rozpacz
wywołane doświadczeniem intensywnego i przedłużającego się bólu. Ponadto zauważa wokoło atmosferę kulturową, która nie dostrzegała żadnego znaczenia czy wartości
cierpienia, uważając je za zło samo w sobie, które należy za wszelką cenę wyeliminować z codziennego życia (ibidem, nr 15).
Wobec powszechnej negacji sensu cierpienia, a przez to wymiaru transcendentnego życia ludzkiego, wydał specjalny dokument o cierpieniu w świetle nauki Kościoła
i o jego zbawczej wartości.121 Według niego, owa wartość wyraża się w solidarności
z Chrystusem cierpiącym oraz w nadprzyrodzonej miłości. Także sam cierpiący przez
Chrystusowe zaproszenie do cierpienia zyskuje nadzieję duchowego odrodzenia i zdobycia pełnej dojrzałości wewnętrznej.122 Jest to zarazem wejście w nową rzeczywistość
Idem, s. 196.
Por. P. Bortkiewicz TChR, Mentalność eutanastyczna w świetle Encykliki Evangelium vitae, „Collectanea
Theologica” 66(1996), nr 3, s. 91 i n.
121
Jan Paweł II, List apostolski o chrześcijańskim sensie ludzkiego cierpienia – Salvifici doloris, [w:] W trosce
o życie. Wybrane Dokumenty Stolicy Apostolskiej, red. K. Szczygieł, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej, Biblos,
Tarnów 1998.
122
Por. ibidem, nr 26.
119
120
275
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
276
Ewangelii życia, które znajduje się w samym centrum orędzie Chrystusa Pana. Ewangelia cierpienia w nauczaniu Papieża stała się zatem integralną częścią życia.
Dlatego konsekwentnie przy każdej sposobności promował kulturę życia, którą
traktował jako „ewangelię miłości Boga do człowieka, ewangelię godności osoby ludzkiej” (por. nr 2). Z tej godności przysługującej każdemu człowiekowi od poczęcia aż
do naturalnej śmierci, wyprowadzał jego prawo do wolności. Ona była dla niego niezależnością w działaniu i decyzji dotyczącej samego siebie i relacji z innymi ludźmi.
Wolność ta jednak nie upoważnia człowieka do rozporządzania dobrowolnie swoim
życiem, ponieważ jest tylko użytkownikiem, a nie jego właścicielem. Tylko Bóg może
decydować o życiu człowieka w sposób absolutny. Z tego powodu nikt nie może sobie
odebrać życia, ani kogoś upoważnić do takiego działania, nawet w obliczu krańcowego
cierpienia.123
Wydaje się, że najważniejszy, a zarazem najtrudniejszy egzamin z korzystania ze
swego prawa wolności człowiek zdaje u kresu życia, gdy staje w obliczu tajemnicy
śmierci. Bo życie ludzkie ma naturalne, nieodłączne granice. Gdy je osiągamy, nić życia,
nawet bez jakiejś określonej choroby czy wypadku, po prostu się urywa.124 Świadomość
tego faktu jako nieuniknionego i nieodłącznego od życia, jest powszechnie znana i z konieczności akceptowana. Moment jednak śmierci, niekiedy poprzedzony umieraniem,
jest w zasadzie niewiadomy, gdy jest procesem naturalnym.125 Od niego wyjątek stanowi
wykonanie wyroku śmierci na osobie, której taką karę wymierzył sąd. „Wszystko ma
swój czas i jest wyznaczona godzina na wszystkie sprawy pod słońcem. Jest czas rodzenia i czas umierania” napisał w starożytności autor biblijny (Kohelet, 3,1–3).
Współczesna medycyna potrafi opóźnić czas umierania, to jest sztucznie przedłużyć życie chorych nieuleczalnie, czasem bardzo cierpiących. Zgodnie z wolą danej
osoby lub za zgodą rodziny wolno zrezygnować z takiej nieefektywnej terapii. Błogosławiony Jan Paweł II wyraźnie o tym napisał w Encyklice Evangelium vitae:
„Od eutanazji należy odróżnić decyzję o rezygnacji z tak zwanej uporczywej terapii, to znaczy
z pewnych zabiegów, które przestały być adekwatne do realnej sytuacji chorego, ponieważ nie są już
współmierne do rezultatów, jakich można by oczekiwać, lub też są zbyt uciążliwe dla samego chorego i dla jego rodziny. W takich sytuacjach, gdy śmierć jest bliska i nieuchronna, można w zgodzie
z sumieniem zrezygnować z zabiegów, które spowodowałyby jedynie trwałe i bolesne przedłużenie
życia, nie należy jednak przerywać normalnych terapii, jakich wymaga chory w takich przypadkach”
(nr 65).
Papież szczegółowo omówił tę terapię podczas spotkania z uczestnikami Międzynarodowego Kongresu Lekarzy Katolickich 20 marca 2004 roku w Rzymie. Obradowali
na temat: „Terapie podtrzymujące życie a stany wegetatywne: postępy nauki i dylematy
etyczne”. W swoim przemówieniu w bardzo jasny sposób potwierdził dotychczasowe
nauczanie Kościoła odnoszące się do terapii podtrzymujących życie. Powiedział między innymi:
Por. J. Dziedzic, Etyka chrześcijańska wobec sporu o eutanazję, [w:] Bioetyka personalistyczna..., s. 252.
Por. ks. W. Zuziak, Śmierć i medycyna – o eutanazji inaczej, [w:] Podstawy i zastosowania..., s. 146.
125
Por. W. Półtawska, Lęk czy nadzieja?, [w:] Medycyna i teologia o życiu i śmierci, red. M. Renkielska, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 1997, s. 39–56.
123
124
Zwrócił też uwagę „na konieczność postawienia właściwej diagnozy, która zwykle
wymaga długotrwałej i uważnej obserwacji w specjalistycznych ośrodkach, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę liczne i udokumentowane przypadki błędów diagnos­
tycznych”. Przypomniał też:
„[...] dość licznym pacjentom dzięki właściwemu leczeniu i trafnym programom rehabilitacyjnym udaje się wyjść ze stanu śpiączki. Wielu innych natomiast pozostaje niestety w tym stanie.
Właśnie dla określenia sytuacji pacjentów, którzy znajdują się w stanie wegetatywnym przez
okres dłuższy niż rok, wprowadzono termin »trwały stan wegetatywny«. W rzeczywistości jednak
określenie to nie wiąże się z odrębną diagnozą, ale jedynie umowną prognozą wynikającą z faktu, że
przebudzenie pacjenta jest ze statycznego punktu widzenia, tym mniej prawdopodobne, im dłużej
trwa stan wegetatywny”.
Biojurysprudencja
„Kościół z głębokim podziwem i [...] nadzieją popiera wysiłki ludzi nauki, którzy [...] prowadzą
działalność naukową i badawczą, mającą na celu zwiększenie możliwości diagnostycznych, terapeutycznych, prognostycznych i rehabilitacyjnych w odniesieniu do pacjentów w pełni zależnych od
opiekujących się nimi osób i od lekarzy”.
Zauważył przy tym, że medycyna jak na razie nie jest w stanie orzec z pewnością,
który ze znajdujących się w tym stanie pacjentów powróci do zdrowia, a który nie. Mówiąc o pacjentach znajdujących się w tym stanie klinicznym z całą mocą podkreślił, że:
„istotna wartość i osobowa godność każdego człowieka nie ulegają zmianie nigdy, niezależnie od
konkretnych okoliczności jego życia. Człowiek, nawet ciężko chory lub niezdolny do wykonywania
bardziej złożonych czynności, jest i zawsze pozostanie człowiekiem, nigdy zaś nie stanie się »rośliną«
czy zwierzęciem. Ci, którzy znajdują się w klinicznym stanie »wegetatywnym«, w pełni zachowują
swą ludzką godność. Nadal spoczywa na nich miłujące spojrzenie Boga Ojca, który postrzega ich
jako swoje dzieci potrzebujące szczególnej opieki.
W stosunku do tych osób [...] lekarze i personel medyczny, społeczeństwo i Kościół mają określone obowiązki moralne [...]. Znajdujący się w stanie wegetatywnym pacjent w oczekiwaniu na przebudzenie lub na swój naturalny kres, ma prawo do podstawowej opieki zdrowotnej (odżywianie, podawanie płynów, higiena, zachowanie odpowiedniej temperatury itd.) oraz do leczenia zapobiegającego
komplikacjom, które pociąga za sobą stan obłożny. Ma też prawo do odpowiedniej rehabilitacji oraz
do uważnej obserwacji i klinicznych oznak ewentualnego przebudzenia”.
Ponadto zachęcił uczestników Kongresu, aby gorliwie przestrzegali zasady, według
której prawdziwym zadaniem medycyny jest „w miarę możliwości leczyć, a zawsze
zapewnić opiekę”.126
W okresie całego swojego pontyfikatu błogosławiony Jan Paweł II nie tylko nauczał
o konieczności troski o życie człowieka od pierwszej do ostatniej jego fazy, ale również
podejmował wielorakie działania będące realizacją wspomnianych zasad medycyny.
Między innymi w 1985 roku ogłosił specjalny dokument Motu proprio „Dolentium
Hominum” o ustanowieniu Papieskiej Rady do spraw Duszpasterstwa Służby Zdrowia. W następnych latach powołana przez niego Rada z jego polecenia przygotowała
i ogłosiła w 1995 roku Kartę Pracowników Służby Zdrowia. Została ona uznana za
126
Jan Paweł II, Człowiek chory zawsze zachowuje swą godność. Przemówienie do uczestników Międzynarodowego Kongresu Lekarzy Katolickich, 20-05-2004 r., [w:] Trosce o życie..., s, 295–296, 297.
277
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
278
Magna Charta Kościoła katolickiego w zakresie bioetyki.127 W niej jest podane również
nauczanie naszego Rodaka dotyczące opieki nad chorym do naturalnego końca, oraz
prawa do godnej śmierci, czyli umierania z godnością. Oto niektóre stwierdzenia128:
ŠŠ „służba życiu oznacza [...] opiekę nad nim aż do naturalnego końca. Życie jest
w rękach Boga i On jest jego panem i tylko On ustala jej końcową chwilę” (nr
114);
ŠŠ „Śmiertelnie chory jest więc osobą potrzebującą ludzkiej i chrześcijańskiej
opieki [...] umierając zaś człowiek powinien być uznany i traktowany jak żyjący.
Nigdzie jak w bliskości śmierci i w samej śmierci należy celebrować i wywyższać życie. Powinno ono być w pełni szanowane, chronione i wspomagane także
w tym, kto przeżywa jego naturalne zakończenie [...]. Postawa wobec śmiertelnie chorego jest często bankiem prób zmysłu osądu i miłości, godności ducha,
odpowiedzialności i zdolności zawodowej” (nr 15);
ŠŠ „Śmierć należy do życia jako ostatnia faza. Powinna być szanowana jako jego
ostatnia chwila. Domaga się więc odpowiedzialności [...] tak jak każda inna
chwila życia ludzkiego. Umierający nie tylko nie powinien być traktowany jako
nieuleczalny i porzucony w swoją samotność i zdany na rodzinę, ale powinien
być powierzony opiece lekarzy i pielęgniarek. Ta opieka [...] pozwala umierającemu akceptować śmierć i przeżywać ją. Pomagać osobie w umieraniu oznacza
pomagać jej w przeżyciu śmierci jako ostatniego doświadczenia życia. Gdy to
jest możliwe i zainteresowany to akceptuje, powinno dać się mu możliwość zakończenia swojego życia w rodzinie z odpowiednią opieką sanitarną”. (nr 116)
ŠŠ „Śmiertelnie choremu powinny być zastosowane zabiegi lecznicze, które pozwolą zmniejszyć ciężar śmierci” (nr 117);
ŠŠ „Wobec tajemnicy śmierci człowiek jest bezsilny, zostają zachwiane jego ludzkie
pewniki. I właśnie w takiej sytuacji bezsilności wiara chrześcijańska [...] staje się
dlań źródłem duchowej pogody i spokoju [...]. To, co wydawało się pozbawione
znaczenia, nabiera sensu i wartości [...]. Gdy w życiu osoby dokonuje się takie »przejście«, w tej decydującej godzinie jej życia, świadectwo wiary i nadziei
Chrystusa pracownika służby zdrowia ma decydujące znaczenie [...] Doświadczenie uczy, że ponad ludzką pociechą największą pomocą dla umierającego
jest wiara w Boga i nadzieja na życie wieczne” (nr 118);
ŠŠ „Prawo do życia ukonkretnia się u śmiertelnie chorego jako prawo do umierania w spokoju, z zachowaniem godności ludzkiej i chrześcijańskiej. Nie może
ono oznaczać prawa do zadania sobie śmierci lub zadawania śmierci, ale do
przeżywania śmierci po ludzku i po chrześcijańsku oraz nie uciekania przed nią
za wszelką cenę” (nr 119).
Nauczanie Papieża z Karty Pracowników Służby Zdrowia znalazło pełne potwierdzenie w jego heroicznej biografii. Zostaną tu przypomniane dwa zdarzenia z jego
życia. Zakończą one również niniejszą refleksję dotyczącą prawa do godnej śmierci.
127
Por. J. Brusiło OFMConv, Lekarz wobec kresu życia ludzkiego w nauczaniu Kościoła i w dokumentach
świeckich. Wydawnictwo PAT, Kraków 2004, s. 219 i n.
128
Karta Pracowników Służby Zdrowia. Papieska Rada do Spraw Duszpasterstwa Służby Zdrowia, Watykan
1995, ss. 128.
„Bardzo charakterystyczny dla postrzegania przez Jana Pawła II choroby i cierpienia był drugi
pobyt w Klinice Gemelli. Wobec propozycji wypisu ze szpitala z zachowaną przetoką odbytniczą
Papież zwołał konsylium opiekujących się nim profesorów i w płomiennej mowie trwającej około pół
godziny wyjaśnił, że domaga się przeprowadzenia zabiegu pozwalającego usunąć to ograniczenie.
Mówił o stosunkach między chorym a lekarzem, lekarz nie powinien być wyrocznią, która z wysoka
ogłasza swoje decyzje. Decyzje winny być podejmowane za obopólną zgodą jeśli z jednej strony jest
umiejętność i wiedza medyczna, to z drugiej jest to wszystko, co osoba ludzka wie o sobie i zna z doświadczenia [...] stale musi walczyć, by ją odzyskać i stać się raczej podmiotem swej choroby, aniżeli
przedmiotem leczenia”.129
To drugie zdarzenie odnosiło się do ostatnich dni życia błogosławionego Jana
Pawła II. W latach 2005–2006 światowe media: gazety, radio, telewizje i Internet spekulowały na temat, czy udręczonego chorobą i umierającego Jana Pawła II nie poddano eutanazji. Burzę wokół „eutanazji Papieża” spowodowała L. Pavanelli – włoska
lekarka, specjalistka anestezjologii. W dwutygodniku „MicroMega” napisała, że Jan
Paweł II umierał z wycieńczenia, bo na własne życzenie nie był karmiony, czyli wybrał „łagodną słodką śmierć – eutanazję”. Pogląd swój oparła na analizie ogłaszanych
w czasie choroby biuletynów lekarskich. Wynikało z nich, że w ostatnich tygodniach
życia Jan Paweł II nie był wystarczająco odżywiany, co doprowadziło do utraty wagi,
wyczerpania i wyniszczenia organizmu oraz zaniku energii immunologicznej – odpornościowej. W rezultacie to stało się przyczyną infekcji – zakażenia całego organizmu i wstrząsu septycznego powodującego śmierć. Jej zdaniem, zastosowanie dopiero
na trzy dni przed śmiercią, to jest 30 marca, sztucznego odżywiania za pomocą sondy
nosowo-żołądkowej było już zbyt późne.
Stolica Apostolska w tej sprawie nie wydała żadnego komunikatu. Wypowiedzi sekretarzy Papieża: kardynała Stanisława Dziwisza i ks. abp. Mieczysława Mokrzyckiego
oraz lekarza osobistego Renato Buzzonettiego nie pozwoliły definitywnie rozstrzygnąć wątpliwości, czy lekarze wobec Papieża stosowali uporczywą terapię i nie weszli
w konflikt z jego autonomią? Wydaje się, że nie, gdyż po zabiegu tracheotomii, który
przedłużył życie o 37 dni, Jan Paweł II powiedział: „No i cóż mi zrobili? Ja jednak
zawrze jestem »totus tuus«”. A przed podłączeniem respiratora wypowiedział ostatnie
słowa: „Pozwólcie mi odejść do domu Ojca”. Kilka godzin później stracił przytomność.
Dopiero przed śmiercią, gdy wystąpiła niewydolność sercowo-naczyniowa, spadło ciś­
nienie krwi, oddech stał się płytki, ale jeszcze miał na tyle świadomości, żeby czuwającym u okien pielgrzymom przekazać słowa: „Szukałem was, teraz przybyliście do
mnie i za to wam dziękuję”.
129
A. Ekiert, E. Murawska, Uporczywa terapia, [w:] Materiały z Konferencji zorganizowanej przez Warszawskie Hospicjum Społeczne i Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Nauki o Zdrowiu Akademii Medycznej
w Warszawie, Warszawa 9.11.2007 r., s. 42.
Biojurysprudencja
Dr Z. Bogdan kilka lat temu wygłosił do środowiska lekarskiego wykład Śmierć
Jana Pawła II (katecheza do końca). Przypomniał w nim wydarzenie, które miało
miejsce w 1981 roku, podczas kolejnej hospitalizacji papieża, w którym Jan Paweł II
jako pacjent wystąpił w obronie swoich praw. Oto fragment wykładu:
279
Przypomniane okoliczności śmierci Papieża, pozwalają przypuszczać, iż lekarze
w okresie jego stanu terminalnego, zastosowawszy respirator – najważniejsze urządzenie w uporczywej terapii, faktycznie kontynuowali jakieś jej zabiegi. Wszelkie działania terapeutyczne zespołu medycznego otaczającego Jana Pawła II, a podejmowane
dla ratowania życia i jego przedłużenia, były zgodne z nauką, którą on głosił, czyli
respektującą prawo każdego człowieka do naturalnej śmierci.
Po fali publikacji w prasie i Internecie na ten temat, głos zabrał przewodniczący
Papieskiej Rady Duszpasterstwa Pracowników Służby Zdrowia kard. J. L. Barragan.
Uczestnicząc w Mediolanie w konferencji„Eutanazja w onkologii” powiedział, że Jan
Paweł II odrzucił uporczywą terapię jako „kurację nieproporcjonalną i niepotrzebną”.
Przypomniał jednocześnie, że 30 marca 2005 roku Jan Paweł II nie chciał ponownie
jechać do polikliniki Gemelli, gdzie w ciągu kilku tygodni był dwa razy. Papież zapytał
wówczas lekarzy: „Jeśli zawieziecie mnie do Gemelli, będziecie w stanie mnie wyleczyć?” Kiedy usłyszał negatywną odpowiedź, powiedział: „Zostanę tutaj, zawierzam
się Bogu”.130
Ks. S. Kornas, Prawo do naturalnej śmierci w dokumentach Kościoła katolickiego, [w:] ibidem, s. 45–46.
ks. Stefan Kornas, Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II
130
280
Małgorzata Król
Uniwersytet Łódzki
UWAGI WSTĘPNE
1. W ostatnich dwudziestu latach nasiliła się w krajach rozwiniętych dyskusja związana z aborcjami dokonywanymi nie tylko ze wskazań medycznych. Dokonywanie
tego typu aborcji ma w tych krajach związek z wieloma czynnikami, wśród których
rozwój medycyny, łatwiejszy przeciętnie dostęp do usług medycznych, wzrost dobrobytu, wyższe aspiracje zawodowe i społeczne kobiet, ale także przewartościowanie
ocen i zmiana skali wartości, oddziałują na podejmowane decyzje w tym zakresie.
Dyskurs aborcyjny, obok takich jak odnoszące się do eutanazji, zapłodnienia in vitro,
planowania płci dziecka, czy eksperymentów medycznych, w tym klonowania ludzi,
ma związek z jednym z najbardziej fundamentalnych zagadnień współczesnych społeczeństw: czy aborcja jest dopuszczalna? Z problemem tym wiąże się wiele kontrowersji, ale także mitów, stereotypów, przesądów, ideologii i uprzedzeń, które same w sobie
mogłyby stanowić obszerny materiał badawczy.1
2. Termin „dyskurs” jest wieloznaczny i sam jest przedmiotem wielu analiz i dociekań naukowych. W niniejszym artykule zagadnienie to nie stanowi jednak głównego wątku rozważań i wystarczy przyjęcie ogólnej konwencji terminologicznej w tym
zakresie. A zatem przyjmuję, że dyskurs jest każdym publicznym wydarzeniem komunikacyjnym, sytuacją socjo-lingwistyczną2, w której uczestnicy w sposób wolny
(nieskrępowany) i szczery argumentują dla osiągnięcia porozumienia (komunikacji)
i konsensusu. Przymiot upublicznienia dyskursu rozumiem w tym kontekście jako
przeciwieństwo jego prywatności, czyli dyskusji albo monologu toczonego na własny,
prywatny użytek.3 Upublicznione wydarzenie komunikacyjne to zdarzenie, które ma
zasięg szerszy niż krąg rodziny, przyjaciół i znajomych, oddziałuje więc na osoby, które
nie znają się wzajemnie, i które często same nie uczestniczą czynnie w danym momencie w tym zdarzeniu, ale istnieje potencjalna możliwość takiego uczestniczenia
i nawiązania relacji odwracalnej typu „ja–ty”. Zamiarem uczestników dyskursu jest
1
Por. np. J. M. Bocheński, Sto zabobonów, Kraków 1992; R. Barthes, Mit i znak. Eseje, Warszawa 1970;
C. G. Jung, Archetypy i symbole. Pisma wybrane, Warszawa 1981; T. Biernat, Mit polityczny, Warszawa 1989.
2
Por. np. T. Gizbert-Studnicki, Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej, Warszawa–Kraków 1986;
M. Zirk-Sadowski, Prawo a uczestniczenie w kulturze, Łódź 1998, s. 73 in.; K. Płeszka, Communicative Approach
To Legal Policy – Possibilities and Limitations, [w:] Politics of Law and Legal Policy. Between Modern and Post-Modern Jurisprudence, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2008, s. 217 i n.
3
M. Zirk-Sadowski pisze: „…dialog jest pewną sekwencją aktów mowy, realizującą wspomnianą relację »ja
– ty«, przy czym jest to relacja odwracalna (konwers), […]. Przeciwieństwem dialogu jest zatem monolog, który
charakteryzuje się przede wszystkim tym, że jego spójność ogranicza się do jednej wypowiedzi, a relacja »ja – ty«
nie jest odwracalna”. – Prawo a uczestniczenie…, s. 77.
Biojurysprudencja
Wokół dyskursu aborcyjnego
281
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
282
przedstawienie własnych poglądów dla uzyskania ich zrozumienia, akceptacji i ewentualnie przyjęcia przez innych uczestników dyskursu oraz uzyskanie porozumienia na
płaszczyźnie dyskutowanego zagadnienia albo przynajmniej zrozumienia zwerbalizowanych w toku polemiki argumentów. Powinien on zbliżać ludzi, służyć kohabitacji
społecznej.4 W powyższym sensie możemy też mówić o dyskursie odnoszącym się
do kontrowersyjnej kwestii aborcji.
Swego rodzaju przeciwieństwem dyskursu w powyższym rozumieniu jest monolog
wewnętrzny. Przeciwieństwo to odnosi się do typu relacji, która nie jest odwracalna
tak jak rozumie ją M. Zirk-Sadowski5, co nie zmienia faktu, że monolog ma także
genezę społeczną i takiż charakter. Na użytek niniejszej pracy przyjmuję, że jest on
prowadzony przez podmiot dla samego siebie, dla „zebrania myśli”, zwerbalizowania
argumentów, przygotowania się do podjęcia decyzji. W tym sensie możemy mówić
o „wewnętrznym monologu aborcyjnym”, który przygotowuje do podjęcia decyzji
w sprawie aborcji. Zakładam, że jest on prowadzony w celu podjęcia decyzji co do
kontynuacji albo przerwania ciąży.
3. Terminy „ciąża”, „kobieta ciężarna”, „kobieta brzemienna”, i ich odpowiedniki
w rozmaitych językach, odnoszą się do fizycznego stanu kobiety, jej stanu odmiennego, i nie wykazują związku z nienarodzonym i jego stanem6; z kolei idiomy takie jak
np. spodziewać się dziecka, oczekiwać dziecka, dziecko przyjdzie na świat, powiększy
się rodzina7, odnoszą się do sytuacji rodzinnej czy społecznej. Te ususy językowe
– w różnych zresztą językach naturalnych – ilustrują naszą naturalną skłonność do postrzegania ciąży jako stanu fizjologicznego kobiety bądź jej sytuacji rodzinnej związanej z ciążą, natomiast nie zawierają sugestii „człowieczeństwa” zarodka albo płodu.8
4. Z kolei termin aborcja, abort (łac. abortus9, abortio) to tyle, co poronienie
i określa stan fizyczny kobiety ciężarnej, która „roni”, czyli traci; termin ten nie odnosi
się do zarodka/płodu, lecz do kobiety. Zgodnie z polskim medycznym ususem językowym rozróżnia się poronienie samoistne (naturalne) – do 22 tygodnia ciąży (potem
– przedwczesny poród), oraz sztuczne poronienie, czyli przerwanie ciąży, nazywane
aborcją. Aborcja to zamierzone i przedwczesne zakończenie ciąży w wyniku interwencji zewnętrznej, które prowadzi do śmierci zarodka lub płodu.10 Istotnym zatem
kryterium rozróżnienia poronienia naturalnego i aborcji jest to, że w przypadku poronienia samoistnego zarodek/płód jest już wcześniej obumarły, zaś zabieg przerwania
ciąży odnosi się do żyjącego zarodka albo płodu. Niespecjalistycznymi, potocznymi
4
Dyskurs jest formą interakcji społecznej, w toku której konstruowane są wspólne symbole i znaczenia, pozwala wypracowywać porozumienie – por. np. M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa, Zakamycze
2000, rozdz. 7.
5
Por. przypis 3.
6
Słownikowo ciąża to „stan kobiety lub samicy zwierząt ssących od chwili zapłodnienia do urodzenia płodu; brzemienność” – Mały słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1993, s. 93; w innych językach – np. grossesse – etat d’une femme enceinte, enceinte (d’une femme), qui est en etat de grossesse, elle est enceinte de trois mois,
pregnacy, gravidanza, gestazione, diventare gravida, restare incinta.
7
Tak w różnych językach np. to be on the family way.
8
Przeciwnie np. w wyrażeniu: developpement du produit de la fecondation.
9
Abortus – ‘płód przedwcześnie wydany, nieżywy’ od aboriri – ‘zniknąć, poronić’ – W. Kopaliński, Słownik
wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, wyd. XXV, Warszawa 2000, s. 16.
10
Por. np. dr M. Stoppard, Kobieta. Wszystko o…, Warszawa 1995, s. 157, 183; Domowa encyklopedia medyczna, Ossolineum 1991, s. 29.
11
Por. np. R. Paradowski, Pro choice i pro life – rozbieżne dyskursy, Racjonalista.pl na Facebooku, publikacja
z dnia 21.12.2006 i powołana tam literatura; dwa przeciwstawne stanowiska: P. Singer, Etyka praktyczna, wyd. II,
Warszawa 2007; E. Picker, Godność człowieka a życie ludzkie, tłum. J. Merecki, Warszawa 2007.
12
Por. np. 15 argumentów na rzecz dopuszczalności przerywania ciąży należących do różnych nurtów pro
choice, w tym np. argument o zgodności aborcji z naturą, zgodności z kulturą i rozumem, argument z przeludnienia, ale też z jakości życia, wolności i godności kobiety, argument odwołujący się do teorii i praktyki Unii
Europejskiej i Starego Testamentu, losu dziecka niechcianego, stanu psychicznego kobiety, argument z działania
przeciwko przyjemności życia seksualnego i z charakterystyki polityków przeciwnych aborcji – tekst opracowany
przez Stowarzyszenie Na Rzecz Jakości i Godności Ludzkiego Życia, publikacja Racjonalista.pl na Facebooku,
publikacja z dnia 5.04.2007.
13
O sporze etycznym między dwoma zapoznanymi etykami: P. Singerem i E. Pickerem – vide M. Szymczyk,
Singer pokonany?, „Diametros” (marzec) 2008, nr 14, s. 94–96. Autorka słusznie zauważa, że wątpliwe jest prowadzenie dyskusji przez oponentów poruszających się w ramach różnych paradygmatów, czyli podstawowych założeń bazowych: paradygmatu świętości życia i jego ochrony od poczęcia aż do naturalnej śmierci i paradygmatu
utylitarystycznego, zmierzającego do zaoszczędzania cierpienia gdzie tylko jest to możliwe.
14
Por. R. Paradowski, op. cit. Autor jest zdania, że debata aborcyjna toczy się wokół pojęcia człowieczeństwa
z jednej strony i etycznej kompetencji jednostki (w szczególności kobiety) do rozstrzygania co jest dobre, a co
Biojurysprudencja
synonimami terminu aborcja są: usunięcie ciąży, spędzenie płodu, łyżeczkowanie, zabieg, skrobanka, ale także zabicie dziecka poczętego.
Aborcja może być postrzegana w rozmaity sposób. Przede wszystkim jako sprawa
prywatna albo jako kwestia publiczna, a ponadto jako problem li tylko kobiety albo
niezależny od płci. Głoszone są w tej mierze zróżnicowane poglądy, o czym niżej.
5. Powyższe konwencje terminologiczne pozwalają zatem przyjąć, że dyskurs aborcyjny jest publiczną dyskusją nad dopuszczalnością przerywania ciąży w ogóle bądź
w określonych sytuacjach.
W światowym dyskursie aborcyjnym, który nasilił się w Polsce poczynając od lat
dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, ukształtowały się w latach sześćdziesiątych XX
wieku dwa główne stanowiska, które w ślad za rozważaniami na ten temat w literaturze anglojęzycznej obrazowo określane są jako pro life oraz pro choice.11 Stanowisko
pierwsze opowiada się „za życiem”, czyli przeciwko aborcji, i jest wyrazem przekonania
o prawie nasciturusa do przyjścia na świat w ślad za przekonaniem o prawie człowieka
do życia od poczęcia do naturalnej śmierci; wiąże się także najczęściej z uznaniem
problemu aborcji za kwestię publiczną i przypisaniem sprawcy aborcji formalnej odpowiedzialności za jej dokonanie. Drugie natomiast stanowisko optuje „za wyborem”,
czyli za prawami człowieka do wolności i prywatności, w tym za prawem kobiet do
dokonywania aborcji w związku z przekonaniem, że kobiecie ciężarnej przysługuje
prawo do decydowania o urodzeniu dziecka, jako że jest to sprawa prywatna kobiety,
optuje tym samym za depenalizacją aborcji, uznaje zarodek/płód w łonie matki za jej
część, nie zaś za samodzielną istotę ludzką.
W ramach każdego ze stanowisk wyróżnić można rozmaite nurty. Zwolennicy stanowiska pro choice sytuują się zasadniczo w obrębie nurtu liberalnego i wolnościowego, do którego zaliczyć można także nurt feministyczny, który – jeśli przybiera formę
skrajną – powinien być wyodrębniony; stanowisko pro choice może także mieć postać
nurtu laickiego i ekologicznego.12 Stanowisko pro life wyraża się zasadniczo jako nurt
religijny, ale przejawiać się także może jako laicki lub laicko-ekologiczny. Wskazane
poglądy kształtują się przede wszystkim wokół i ze względu na przyjmowane skale
wartości13, jak również szereg innych założeń, tworzących ich „zaplecze” i punkt wyjścia.14 Po z górą dwudziestu latach toczonych w Polsce dyskusji, polaryzacja poglądów
283
jest wyraźna, zaś temperatura sporu staje się coraz bardziej gorąca.15 O aborcji dyskutuje się szeroko i niekiedy niezwykle emocjonalnie, z wykorzystaniem rozmaitych
ukrytych i jawnych strategii perswazyjnych i nierzadko z zastosowaniem niestandardowych figur retorycznych.16
II
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
1. Określenie „dyskurs aborcyjny” jest nieprecyzyjne, ponieważ można wskazać
wiele takich dyskursów. I tak, toczy się aborcyjny dyskurs medyczny, biologiczny, psychologiczny, filozoficzny, w tym etyczny, religijny, a także polityczny, ekonomiczny,
socjologiczny i prawny, w tym filozoficznoprawny - w zależności od tego kto, w jakim
celu i jak go prowadzi. Dyskursy te są prowadzone za pośrednictwem mediów, z ambon kościelnych, w gabinetach lekarskich, ministerialnych, w aptekach, na posiedzeniach Parlamentu, na zebraniach naukowych i na seminariach. Są one zróżnicowane
socjolingwistycznie, charakteryzuje je rozmaitość stylów wypowiedzi (style of discourse), jak i wykorzystanie różnorodnych modułów (trybów) dyskursu (mode of discourse). Choć ich zakres tematyczny ujęty generycznie odnosi się w każdym przypadku
do problematyki aborcji, pole dyskursu (field of discourse) w każdym przypadku jest
wyznaczone zakresem sytuacji komunikacyjnej, w której dyskurs ten się toczy. I tak,
inne będzie meritum dyskurów aborcyjnych odbywanych w konfesjonale, w gabinecie
ginekologa albo w zaciszu gabinetu filozofa. Dyskursy te są zatem zróżnicowane sytu-
284
złe – z drugiej, przy czym stanowisko pro life przypisuje szczególną wagę temu pierwszemu zagadnieniu, zaś pro
choice – drugiemu; według mnie, pierwotny jest jednak spór o życie człowieka i jego początek, ponieważ dopiero
po zdefiniowaniu człowieczeństwa możemy przejść do rozważań etycznych na temat prawa do zabicia człowieka
i warunków, które taki czyn usprawiedliwiają.
15
Na świecie i w Polsce organizowane są Marsze dla Życia i Rodziny, a z drugiej strony „manify” zwolenników wolności aborcyjnej, pikietowane są kliniki ginekologiczne, w których dokonuje się aborcji, a jednocześnie
organizuje się „pływające statki aborcyjne” dla ułatwienia dostępności do zabiegów, atakowani bywają lekarze
i personel medyczny zaangażowany w zabiegi przerywania ciąży, skłócone środowiska bezwzględnie wykorzystują do własnych celów ideologicznych takie przypadki jak ciężarnej małoletniej dziewczyny z Lublina w czerwcu
2008 r., czy przypadek Alicji Tysiąc do nachalnej propagandy pro life albo pro choice.
16
„III wojna światowa: wojna ta toczy się od dłuższego czasu i wciąż zbiera swe krwawe żniwo. W ciągu
ostatnich 10 lat pochłonęła prawie miliard ofiar, samych tylko dzieci zabitych przez aborcję. Pamięć o Holokauście powinna inspirować chrześcijan do większej troski o życie nienarodzonych” – mówił brytyjski biskup w dniu
Pamięci o Holokauście, Internet – Forum Aborcja; 11 kwietnia 2012 r. o godz. 16.00 na Forum Aborcja znalazłam
następujący wpis: „Mam takie pytanie. Moi rodzice chcą dokonać zabiegu aborcji – nie wiem czemu mnie nie
chcą. Nie mam im tego za złe, chcę tylko wiedzieć czy będzie mnie bolało? Eh, z pewnością będzie Cię bolało…
najpierw wyzsią twoje kończyny a później zmiażdżą Twoją głowę… Niestety Twoja mamusia myśli, że Ty nie
masz jeszcze rąk, nóg, głowy, że w ogóle nie przypominasz człowieka tylko zlep komórek, że wyglądasz tak, jak
galaretka...” [pisownia oryginalna]; jak doniosła „Gazeta Wyborcza” z 9 stycznia 2012 r., papież Benedykt XVI
stwierdził podczas noworocznego spotkania z dyplomatami, że liberalne wartości, w tym liberalne prawo aborcyjne zagraża ludzkości; M. Środa dla Wirtualnej Polski: kto broni życia? 2009-03-09 (06:00) wp.pl – przy okazji
strajku w przemyśle zbrojeniowym napisała: „Telewizyjny news o przemyśle, którego celem jest zabijanie narodzonych już, żywych ludzi, nie był nigdzie zaopatrzony komentarzem obrońców życia. Nie widać było ani posła
Gowina, który jest tak wrażliwy na wartość życia, że nie może spać z powodu krzyku mordowanych zarodków,
ani wielkiego kościelnego działacza Terlikowskiego, którego biografia naznaczona jest aktami obrony niewinnych
płodów; nie było też widać żywiołowych jak zawsze manifestacji Młodzieży Wszechpolskiej (lub innej narodowej
młodzieży), którą do aktywności pobudzają głównie feministki, broniące praw kobiet, a nie zbrojeniówka broniąca praw do zysków z zabijania”.
17
Por. M.A.K. Halliday, The Users and Uses of Language, [w:] Readings in Sociology of Language, The Hague–
Paris 1968, s. 139–169.
18
Por. R. Paradowski, op. cit.
19
L. Kostro i M. Gajewska piszą na s. 5 artykułu Nowa antropologia rodząca się w Kościele katolickim w kontekście osiągnięć nauki opublikowanego bacon.umcs.lublin.pl/lukasik/konferencja: „Jednak nie wszyscy zdają
sobie z tego sprawę i formułują definicję osoby ludzkiej w oparciu tylko o jedną dyscyplinę. Dzisiaj, na przykład
wielu powołuje się na tzw. genetyczną definicję osoby ludzkiej. Mamy wtedy do czynienia z poważnym nieporozumieniem metodologicznym. Definiowanie osoby ludzkiej nie leży bowiem w kompetencjach metodologicznych genetyki. Przekracza to jej możliwości metodologiczne. Przy pomocy jej metod nie da się zdefiniować osoby
ludzkiej, chociaż jej osiągnięcia muszą być uwzględnione przez antropologię naukową. Osoba ludzka jako taka
nie jest przedmiotem badań genetyki. Pomimo tego spotykamy się z następującą definicją: »Osobę definiuje bez
reszty ludzki genotyp, fakt przynależności do gatunku ludzkiego. Według tej definicji fakt posiadania genotypu
ludzkiego stanowi kryterium rozpoznawcze czy coś jest osobą ludzką czy też nie. Pomimo pozorów definicja ta
jest bardziej filozoficzna niż genetyczna, bo sama genetyka nie zajmuje się definiowaniem osoby ludzkiej, chociaż
stwierdza np. że zygota ludzka posiada kompletny ładunek genów ludzkich, tj. genotyp ludzki. Samo posiadanie
genów ludzkich nie decyduje jeszcze o tym, że coś jest osobą ludzką. Stosując kryterium definicji genetycznej
trzeba byłoby uznać za osobę ludzką każdą żywą komórkę ludzką, np. białą krwinkę w ludzkiej krwi, posiada ona
bowiem kompletny genotyp ludzki”.
20
Ibidem, s. 10: „Zgadzamy się na to (zgadza się na to także Kościół), aby za moment śmierci człowieka
uznać chwilę ustania bioelektrycznej aktywności mózgu. Jej ustanie oznacza zgon osoby ludzkiej, mimo faktu, że
w ciele przebiegają jeszcze inne procesy życiowe, np. bije serce, wolno już pobierać organy do robienia przeszczepów. Dlaczego nie przyjąć, że z początkiem życia osobowego człowieka mamy do czynienia wówczas, gdy zaczyna
się bioelektryczna aktywność mózgu? Ma to miejsce w 8 tygodniu ciąży, tj. pod koniec drugiego miesiąca, lub
jeszcze inaczej mówiąc, około 50 dnia życia”.
Biojurysprudencja
acyjnie, są niesymetryczne względem siebie oraz mogą być uznane w nawiązaniu do
koncepcji M.A.K Hallidaya za odmianę językową określaną jako rejestry.17 Dyskursy
te toczą się według reguł przyjętych ze względu na daną sytuację komunikacyjną z zastosowaniem specyficznej terminologii i z użyciem określonego typu argumentacji
– charakterystycznych dla poszczególnych odmian sytuacyjnych: rejestru naukowego,
politycznego, religijnego itd.
Każdy jednak z wymienionych typów dyskursu zorientowany jest wprost albo
przez zaprzeczenie, wyraźnie albo nie - na trzy podstawowe wartości: życie człowieka,
godność człowieka, wolność jednostki.
2. Pierwotnym i w rzeczywistości często niewerbalizowanym problemem dopuszczalności aborcji jest pojęcie życia człowieka i jego początku, czyli zdefiniowanie
człowieczeństwa.18 Każdy człowiek ma niezbywalne prawo do życia, postrzeganego
jako tak cenne, że w niektórych bioetykach ujmowane jest w kategoriach świętości
– w koncepcjach nie tylko zresztą o nastawieniu religijnym; literatura na ten temat jest
niesłychanie obszerna, poczynając od opracowań starożytnych, np. prezentujących
tę tematykę w konwencji rozmaitych ethosów, w tym pochodzącego od Hipokratesa,
poprzez katolicką naukę społeczną, w tym personalizm chrześcijański, aż po opracowania współczesne. We wszystkich dyskursach aborcyjnych czyni się – najczęściej milczące – założenie dotyczące początku życia człowieka, wokół którego to założenia i ze
względu na które, nawet jeśli nie jest to zwerbalizowane eksplicytnie – formułowane są
odpowiednie strategie argumentacyjne.19
Założenie o początku życia ludzkiego20 może mieć rozmaite źródła: naukowe
albo metafizyczne, mitologiczne albo ideologiczne. Często pytaniu o początek życia
towarzyszą kwestie bardziej szczegółowe i specjalistyczne, z jednej strony biologiczne i fizjologiczne, czy neurofizjologiczne, jak choćby kwestia odczuwania bólu przez
285
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
zarodek lub płód21, z drugiej strony psychologiczne i filozoficzne jak np. niesłychanie
kontrowersyjna kwestia początku istnienia człowieka jako osoby ludzkiej ujmowanej w sensie psychologicznym lub filozoficznym.22 Laickie i religijne idee początku
życia człowieka oferują szerokie spectrum „możliwości” w tym zakresie: moment zapłodnienia, różne fazy rozwojowe zarodka i płodu, chwila przyjścia na świat, a nawet
później. Niektóre koncepcje wyraźnie różnicują procesy życiowe w znaczeniu czysto
biologicznym zarodka lub płodu ludzkiego (układu ludzkich komórek) oraz życie osoby ludzkiej, przypisując im niejednakową wartość.23 Przy takim podejściu następuje
przesunięcie akcentu w dyskusji o początku życia ludzkiego ze ściśle biologicznego na
filozoficzny lub psychologiczny: człowiek w znaczeniu gatunkowym a człowiek jako
osoba ludzka.24 Buduje się ponadto teorie osobowości człowieka; spotkać także można przekonania, że nie każda osoba jest osobowością.25 Wskazuje się na możliwość
stopniowania pojęcia osobowości, ustalania „poziomów” osobowości.26 Koncepcje
osobowości człowieka i osoby ludzkiej w dyskursach aborcyjnych służą do konfrontacji osobowości matki i dziecka poczętego. W ślad za tym koncepcje z kręgu pro choice
uznają, że życie zarodka/płodu jako nieosoby nie jest godne (nie wymaga) ochrony
w tym samym stopniu, co życie osoby ludzkiej. Konsekwentnie zwolennicy tego ujęcia
nie traktują aborcji (w różnych jednak fazach rozwoju ciąży, przy czym najczęściej do
12 tygodnia) jako czynu zabronionego przeciwko życiu i zdrowiu człowieka. Zwolennicy psychologicznych kryteriów osobowościowych życia człowieka posługują się tą
286
21
Uważa się, że najprawdopodobniej płód nie odczuwa bólu aż do trzeciego trymestru ciąży ze względu
na niecałkowite wykształcenie układu nerwowego. Wikipedia (hasło: odczuwanie bólu przez płód) podaje, że
„W 2010 r. raporty zamówione przez Departament Zdrowia Wielkiej Brytanii stwierdzają, że przed upływem
siódmego miesiąca ciąży płód znajduje się w stanie stałego braku przytomności, przypominającego sen lub narkozę, oraz że jest widoczne, że połączenia nerwowe z korą mózgową są nierozwinięte, a ponieważ większość neurochirurgów wierzy, że kora mózgowa jest niezbędna do odczuwania bólu, można wnioskować, że płód nie może
odczuwać żadnego bólu do tej fazy rozwoju. Wcześniejsza praca przeglądowa badaczy z University of California
w San Francisco, opublikowana w 2005 roku na łamach JAMA, podobnie podsumowywała stan wiedzy medycznej dotyczącej możliwości nocyceptywnych płodu. Autorzy uznali, że mało prawdopodobnym jest, aby płód
odczuwał ból przed trzecim trymestrem ciąży. Coraz powszechniejszy wśród neurobiologów, zajmujących się
rozwojem ośrodkowego układu nerwowego, staje się pogląd, że kluczowym dla wykształcenia zdolności odczuwania bólu przez płód jest wykształcenie odpowiednich połączeń wzgórzowo-korowych, które ma miejsce około
26. tygodnia ciąży. Ponieważ na zdolność odczuwania bólu wpływają czynniki zmysłowe, emocjonalne i poznawcze, określenie dokładnego momentu uzyskania tej zdolności w rozwoju człowieka może być niemożliwe”.
22
W ujęciu filozoficznym vide zwłaszcza poglądy z zakresu personalizmu chrześcijańskiego i niechrześcijańskiego – tytułem przykładu wskazać można w języku polskim: J. Maritain, Trzej reformatorzy. Luter. Kartezjusz. Rousseau, Warszawa–Ząbki 2005 s. 51; Ch. Taylor, Pojęcie osoby, [w:] Filozofia podmiotu, wybór i wstęp
J. Górnicka-Kalinowska, Warszawa 2001, s. 401; ks. W. Granat, Osoba ludzka. Próba definicji, Lublin 2006, s. 13;
dr E. Podrez, Osoba ludzka, [w:] Słownik Katolickiej Nauki Społecznej, pod red. naukową ks. prof. dr hab. W. Piwowarskiego, Warszawa 1993, wydanie internetowe; M. A. Krąpiec, Człowiek jako osoba ludzka, Lublin 2005, s. 269;
J. F. Crosby, Zarys filozofii osoby. Bycie sobą, przeł. B. Majczyna, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007; ponadto
liczne prace z zakresu psychologii humanistycznej i psychologii społecznej;
23
Por. np. P. Singer, op. cit.
24
Por. M. A. Krąpiec, op. cit.
25
O koncepcji osoby – osobowości fenomenologa Dietricha von Hildebranda – vide K. Stachewicz, Być osobą – być osobowością. Uwagi na marginesie koncepcji Dietricha von Hildebranda, http://www.tezeusz.pl/cms/tz/
index.php?id=2176
26
Teoriami osobowości i poziomami osobowości zajmowało się wielu wybitnych psychologów: S. Freud,
E. H. Erikson, C. G. Jung, K. Horney, H. Murray, E. R. Gurthie, J. Dollard, H. J. Eysenck i G. W. Allport (teoria
wielkiej piątki), E. Berne (koncepcja analizy transakcyjnej AT) i inni.
27
Por. M. Sadowski, Godność człowieka – podstawa aksjologiczna państwa i prawa, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/21952/002.pdf i podana tam literatura, np. I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, przeł.
M. Wartenberg, Warszawa 1953, s. 70; F. J. Mazurek, Godność osoby ludzkiej jako wartość absolutna, „Rocznik
Nauk Społecznych”, (Lublin) 1993, s. 266; M. A. Krąpiec, Ja – człowiek. Zarys antropologii filozoficznej, Lublin
1974, s. 54;. J. Maritain, Humanizm integralny, Kraków 1967, s. 64; R. Rorty, Human Rights, (w:) Truth and
Progress, Papers, vol. 3, Cambridge 1998, s. 183; A. Redelbach, Prawa naturalne – prawa człowieka – wymiar
sprawiedliwości. Polacy wobec Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Toruń 2000, s. 78–79; J. Raz, Autorytet
prawa. Eseje o prawie i moralności, Warszawa 2000, s. 211; M. Środa, Idea godności w kulturze i etyce, Warszawa
1993, s. 6.
28
Por. G. Kulik, Godność człowieka, http://www.kns.gower.pl/filozofia/godnosc.htm
29
Por. G. Grzybek, Etyka, rozwój, wychowanie, wyd. ATH, Bielsko-Biała 2007, s. 10.
Biojurysprudencja
koncepcją do uzasadniania stanowiska pro choice w dyskursach aborcyjnych. Inne zaś
koncepcje zasadniczo z kręgu pro life z pozycji fundamentalistycznych przyjmują swego rodzaju zero jedynkową koncepcję życia ludzkiego, którego wartość jest niezmiennie godna ochrony od poczęcia, a wówczas za naganne i przestępcze uznają wszelkie
działania przerwania ciąży. Uznają zatem płód w łonie matki za istotę ludzką i wartość
życia tego płodu za wartość życia człowieczego.
Wyrażenie „życie”, a tym bardziej „życie człowieka” jest zatem kontrowersyjne
i niejednoznaczne. Odnosić się ono może do samych procesów biologicznych zachodzących w danym organizmie ludzkim (genotyp ludzki), ale w niektórych koncepcjach
do uznania tych procesów za znamionujące życie człowieka wymaga się spełnienia
jeszcze innych kryteriów, takich jak psychologiczne, czy społeczne. Nie dysponujemy więc ogólną definicją początku życia ludzkiego, której zawartość akceptowana by
była na gruncie nauki, w tym różnych dyscyplin badawczych, tak przyrodniczych jak
i humanistycznych, tym bardziej zaś obowiązujących w obszarze moralności czy religii. W związku z powyższym – skoro nie ma ustalonej definicji życia ludzkiego, nie
wiemy kiedy życie ludzkie – obiektywnie rzecz biorąc – się zaczyna. Kwestia ta może
być w takim razie przedmiotem rozmaitych koncepcji, wierzeń, przesądów, czy mitów. Formułowane są czasem opinie, odnoszące się do potrzeby prawnej deregulacji
aborcji: zostawmy tę kwestię sumieniu i moralności tych, którzy znajdą się w sytuacji
konieczności dokonania wyboru w tym zakresie; argumentuje się ponadto, że nikt nie
dokonuje aborcji, jeśli nie jest do tego zmuszony okolicznościami życiowymi.
3. Dalszą kwestią, jaka wiąże się z zagadnieniem aborcji, jest godność człowieka
oraz jego prawo do godnego życia. Kwestia ta ma przede wszystkim wymiar filozoficzny, którym zajmowano się od zarania dziejów, a aktualny jest po dzień dzisiejszy27,
ale praktycznie wyraża się w sferze prawnej, społecznej, ekonomicznej i psychicznej,
których analiza przekracza ramy tego opracowania. Godność może być rozmaicie rozumiana – przede wszystkim w ujęciu filozoficznym – jako przymiot każdego człowieka, jego przyrodzona, niezbywalna cecha osoby ludzkiej.28 Wyraziście ujął to Kant,
że człowiek zawsze jest celem, nigdy zaś środkiem do celu. Godność może być także
rozumiana jako cecha jednostkowa człowieka, cecha etyczna osobowości.29 Oczywiście w dyskursach aborcyjnych na ogół chodzi o dignitas hominis jako pojęcie z zakresu
antropologii filozoficznej. W tym kontekście toczy się ostry spór o to, jaki jest zakres
znaczeniowy tego pojęcia, do jakich podmiotów ono się odnosi, jeśli ma charakteryzować człowieka, czy osobę ludzką. Wydaje się, że punktem wyjścia dla sformułowania
odpowiedzi na to pytanie będzie zawsze definicja człowieka i jego życia, względem
287
którego godność ludzka jawi się jako wtórna. Za wielkie osiągnięcie w rozwoju myśli
społecznej i prawnej uznać należy fakt, że godność człowieka jest co do zasady przedmiotem ochrony prawnej zarówno na gruncie prawa międzynarodowego, jak i w krajowych systemach prawnych niezależnie od typu kultury prawnej.30
W kontekście aborcji godność człowieka – osoby ludzkiej ma dość zasadnicze znaczenie jako argument w sporze o prawo do aborcji. Na gruncie stanowiska pro life
godność ludzką uznaje się za właściwość osoby ludzkiej – nasciturusa, która przejawia
się w jego niezbywalnym prawie do życia oraz prawie do przyjścia na świat. Zwolennicy stanowiska pro choice albo w ogóle odmawiają tej właściwości nienarodzonemu,
albo wyżej cenią ludzką godność kobiety ciężarnej w różnych wymiarach tej godności.
4. Bezpośredni związek z godnością ludzką ma kwestia wolności.31 Godność ludzka
ma wymiar wolnościowy. Człowiek wolny ma prawo decydować o sobie, o przebiegu
swojego życia, o swoim ciele, ma niezbywalne prawo do samostanowienia. Wolność
jednostki jest fundamentalną wartością nurtów liberalnych, odnoszoną do niemal
wszystkich sfer życia ludzkiego. W ślad za Isaiahem Berlinem w wymiarze społecznym
i politycznym można mówić o wolności pozytywnej: wolności do – wyborów, zgromadzeń, słowa, wyznania, itd. (gwarantowanej w ustrojach demokratycznych), oraz
wolności negatywnej: wolności od – nacisków i przymusu, ingerencji państwa w życie
prywatne, itd. (która jest fundamentem liberalizmu konserwatywnego)32. Tę właśnie,
wolność negatywną, uznawał Berlin za prawdziwą wolność, upatrując w demokracji
niebezpieczeństwo dla prawdziwej wolności. B. Sygulska-Polanowska pisze:
„Niemniej w efekcie historycznego rozwoju idea wolności pozytywnej odeszła od idei wolności negatywnej. Akceptacja przez tę pierwszą metafizycznego rozszczepienia jaźni doprowadziła do
utożsamienia »wolności do« z apoteozą autorytetu […] Esej Berlina jest de facto dramatycznym apelem o ochronę wolności negatywnej, która, jako wpisana w każdy akt wyboru, stanowi gwarancję
zachowania człowieczeństwa”.33
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
Wolność musi mieć jednak swoje ograniczenia ze względu na potrzeby innych i konieczność zagwarantowania ładu społecznego. Zgodnie z koncepcją J. S. Milla granicą
288
30
Por. np. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka proklamowana przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji
Narodów Zjednoczonych w dniu 10.12.1948 r. głosi w preambule: „Zważywszy, że uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju świata...”; Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej uchwalona mocą Traktatu Lizbońskiego z 13.12.2007 r. z mocą wiążącą od 1.12.2009 stanowi w preambule: „Świadoma swego duchowo-religijnego
i moralnego dziedzictwa, Unia jest zbudowana na niepodzielnych, powszechnych wartościach godności osoby
ludzkiej…”; Konstytucja RP z 2.04.1997 r. w art. 30 stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka
stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest
obowiązkiem władz publicznych”.
31
Wartości godności i wolności na ogół wymieniane są razem, zaś tradycja takiego ich ujmowania sięga
czasów humanizmu renesansowego; w swojej słynnej Oratio de hominis dignitate – Mowie o godności człowieka,
(wyd. IFiS PAN, 2010), manifeście humanizmu – Giovanni Pico della Mirandola (1463–1494) przekonywał, że
o wielkości i godności człowieka decyduje jego wolność wyboru, wolna wola.
32
Por. I. Berlin, Cztery eseje o wolności, red. H. Hardy, Warszawa 1994; idem, Dwie koncepcje wolności, tłum.
D. Grinberg, [w:] Dwie koncepcje wolności i inne eseje, red. J. Jedlicki, Warszawa 1991; B. Polanowska-Sygulska,
Wprowadzenie, [w:] Filozofia wolności Isaiaha Berlina, Kraków 1998; eadem, Pluralizm wartości i jego implikacje
w filozofii prawa, Kraków 2008, s. 71 i n; D. Wiktor, Wolność: Isaiaha Berlina głos w dyskusji, http://www.racjonalista.pl/kk.php/s, 2343; M. Szyszkowska, O wolności, http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,2343
33
B. Polanowska-Sygulska, Pluralizm wartości…, s. 72.
34
Za początek second wave feminism uznaje się publikację w 1963 r. książki Amerykanki Betty Friedan pt.
Feminine Mystique.
35
Por. np. R. Putnam Tong, Myśl feministyczna. Wprowadzenie, PWN, Warszawa 2002; K. Ślęczka, Feminizm. Ideologie i koncepcje społeczne współczesnego feminizmu, Książnica, Katowice 1999.
36
„Korporalne” – z ang. cielesne, por. E. Hyży, Kobieta, ciało, tożsamość. Teorie podmiotu w filozofii feministycznej końca XX wieku, Kraków 2003, s. 7 – corporeal feminism jako szczególny nurt feminizmu; teolożka
feministyczna M. Zuber napisała na swoim blogu w dniu 22.06.2008 r. http://she-who-is.blogspot.com/2008/06/
koniec-z-dualizmem.html: „Filozoficzna dewaluacja ciała ma poważne konsekwencje polityczne, szczególnie dla
kobiet, jako tych, które były i są definiowane jako bardziej korporalne niż mężczyźni. Przypisywanie hiperkorporalności kobietom, mocno zakorzenione w podstawowym dualizmie umysłu i ciała, łączy się z pokrewnymi dualizmami formy/materii, aktywności/bierności, rozumu/uczucia i kultury/natury. W połączeniu z tymi dychotomicznymi rozróżnikami kategorii, umocniła się hierarchiczność dychotomii męski/żeński i wpłynęła na sytuacje,
w których kobiety, tylko z powodu swej kobiecości, były traktowane jako intelektualnie i społecznie (praktycznie)
upośledzone”. I dalej: „Wieloletni dialog między feministkami doprowadził do wielu teorii podmiotu, w tym do
tzw. korporalnego feminizmu, który jest wspólnym szyldem wielu feministycznych koncepcji odwołujących się
do szeroko rozumianej tradycji postmodernizmu”.
37
Słynna amerykańska feministka i propagatorka kontroli urodzin, aborcji i eugeniki Margaret Sanger (nazywana przez przeciwników Aniołem Śmierci) była założycielką w 1921 r. American Birth Control Leage, mającą
złą sławę popierania eksterminacji osób „nieprzystosowanych” i propagowania idei czystej rasy; Liga ta została
przemianowana po II wojnie światowej dla uniknięcia złych skojarzeń z ideologią nazistowską na International
Planned Parenthood Federation; M. Sanger była też animatorką i propagatorką tabletki antykoncepcyjnej w USA
oraz swobodnego stosowania metod aborcyjnych zgodnie z ideą wyzwolenia kobiet.
38
Por. Z. Rau, Liberalizm. Zarys myśli politycznej XIX i XX wieku, Warszawa 2000; idem, Zapomniana wolność, Warszawa 2008.
39
W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000, s. 160.
Biojurysprudencja
wolności jest wolność innych, granice nieszkodzenia innym, co może stanowić ważny
argument w sporach aborcyjnych ukierunkowanych przeciwko aborcji.
Wolność dokonywania aborcji jest przedmiotem zainteresowania zwolenników
liberalizmu w różnych formach jego występowania – zarówno w odniesieniu do liberalizmu politycznego ze względu na prawne regulacje aborcji, jak również liberalizmu
społecznego, a w szczególności etycznego i kulturowego ze względu na wartość samostanowienia jednostek o sobie, jak również wartość wolności od ingerencji państwa
w prywatne sprawy podmiotów prawa. Niejednokrotnie rozważaniom w tym duchu
towarzyszy afirmacja wartości feministycznych, w tym zasadnicza kwestia nie tylko
formalnego ale i faktycznego równouprawnienia płci, w tym również w zakresie swobody wyboru i stanowienia o sobie (jest to zwłaszcza aktualne w drugiej światowej fali
feminizmu34 oraz piątej w Polsce). Feminizm jako ideologia kobiet35, które czasem
określa się jako bardziej „korporalne”36 niż mężczyźni, w oczywisty sposób odnosi
się do kwestii aborcji.37 Liberalizm a także feminizm liberalny, wspierany i rozwijany
przez Betty Friedan, założycielkę w 1966 r. wpływowej i słynnej NOW – Narodowej
Organizacji Kobiet (National Organization of Women), popierał żądania kobiet w zakresie ich równouprawnienia w wymiarze prawnym i społecznym, podkreślał prawo
kobiet do korzystania z wolności, do rozwijania swoich aspiracji zawodowych, walkę
o równe płace, ale nade wszystko nurt ten uznaje wolność za sztandarową wartość
w panteonie wartości liberalnych.38
5. Dopełniającym poprzednie rozważania wątkiem dyskursów aborcyjnych – niezwykle rzadko werbalizowanym wyraźnie w tych dyskursach, lecz mających praktycznie bardzo duże znaczenie w wewnętrznych monologach aborcyjnych, jest wątek eugeniczny zabiegów przerywania ciąży. Termin „eugenika” (z greckiego eugenes
– „dobrze urodzony”39) autorstwa Francisa Galtona, ma współcześnie zdecydowanie
289
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
negatywne konotacje i kojarzy się w najwyższym stopniu pejoratywnie. Eugenika ma
długą, bo sięgającą czasów starożytnych historię, a współcześnie odkryto ją na nowo
pod koniec XIX w. wraz z ideami selektywnej reprodukcji człowieka Thomasa Malthusa oraz na kanwie strachu przed przeludnieniem świata. Długa historia eugeniki
w wymiarze politycznym, społecznym, ideologicznym, czy filozoficznym40 formalnie
rzecz biorąc wydaje się być rozdziałem zamkniętym w Europie wraz z zakończeniem
szwedzkiego projektu eugenicznego w drugiej połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku41; w Stanach Zjednoczonych, gdzie w I połowie XX wieku promowano
i praktykowano eugenikę42 – do dziś, jak postrzegają to niektórzy, stosuje się zasady
kryptoeugeniki pod pretekstem świadomego macierzyństwa i programów planowania
rodziny. Na świecie historia eugeniki tu i ówdzie jeszcze się toczy.43 W Polsce nurt
ten wyraźnie obecny był w I połowie XX wieku. Od 1922 r. istniało Polskie Towarzystwo Eugeniczne, skupiające entuzjastów i propagatorów, takich jak Tadeusz Boy-Żeleński, Ludwik Krzywicki, czy Oskar Bielawski. Nigdy jednak nurt eugeniczny nie
był w Polsce szczególnie wpływowy, zaś po doświadczeniach II wojny światowej jako
skompromitowany nie występuje otwarcie i w sposób formalny.44 Głoszone są jednak
na świecie poglądy, upatrujące w działaniach promujących świadome macierzyństwo
i stosowanie badań prenatalnych, jak również realizujących programy naukowe takie
jak Human Genome Project czy pozwalające na modyfikacje genetyczne człowieka – za
zjawiska kryptoeugeniczne.45
We współczesnych czasach postęp nauki, w tym nauk medycznych i techniki, pozwala na bardzo wczesnym etapie rozwoju płodu ludzkiego uzyskiwać wiedzę co do
jego wad rozwojowych. Badania prenatalne pozwalają je diagnozować bardzo wcześnie między innymi po to, by je leczyć, jeśli tylko nauka umie im zaradzić, chociaż nie
zawsze jest to możliwe albo ze względu rodzaj wady albo ze względu na niedostatek
wiedzy co do stwierdzonych wad. Zdiagnozowane nieuleczalne upośledzenie płodu
ma niejednokrotnie wpływ na decyzję o przerwaniu ciąży. Zwolennicy poglądów pro
life oceniają w takiej sytuacji decyzję o aborcji jako podjętą z pozycji eugenicznych,
mając na myśli eugenikę negatywną, zmierzającą do eliminacji osobników mniej
290
40
Por. bardzo interesujący artykuł K. Marulewskiej, Eugenika w świetle idei postępu. Rozważania wokół fundamentów filozoficznych, „Dialogi Polityczne” 2008, nr 10, s. 63–83, dostępny także: http://www.dialogi.umk.pl/
archiwum/10/05_marulewska.pdf;
41
Szwedzki program sterylizacji osób „niepożądanych”, mający na celu dbałość o „higienę rasy”, rozpoczęto „pod auspicjami” państwa opiekuńczego w 1936 r., a zakończono 40 lat później, zaś ujawnił go mieszkający
w Szwecji dziennikarz Maciej Zaremba-Bielawski w 1997 r; program ten realizowany był też w USA, Trzeciej
Rzeszy, Japonii - por. M. Zaremba-Bielawski, Higieniści. Z dziejów eugeniki, Wydawnictwo Czarne 2011.
42
Por. przypis 38.
43
Np. współczesne Chiny ze swoją partyjno-rządową polityką demograficzną są tego przykładem.
44
Jako zabieg kryptoeugeniczny powinien być jednak potraktowany przypadek upośledzonej psychicznie
pacjentki Wioletty Woźnej ze wsi koło Szamotuł, o czym szeroko informowały wszystkie media, którą w 2009 r.
bez jej wiedzy lekarze w trakcie porodu pozbawili płodności, dokonując sterylizacji, ponieważ „nie radziła sobie”
z dziećmi, które już posiadała;
45
O. Nawrot, Demokratyczne państwo prawa wobec rozwoju biologii i medycyny, „Forum Prawnicze”, maj
2012, nr 2 (10), s. 26–27 – podaje przykłady selektywnej eugeniki pozytywnej stosowanej na świecie, kiedy to
rozwój medycyny wykorzystywany jest w celach prokreacji na zamówienie, a także eliminacji zarodków z wadami
wrodzonymi, i pisze: „Możliwość wyboru zdrowego zarodka z uwagi na pewne pożądane cechy, jak np. płeć, kolor włosów, możliwy wzrost przyszłego dziecka, zakwalifikować bowiem jednoznacznie należy jako akt godzący
w godność istoty ludzkiej i ją uprzedmiatawiający”.
Ibidem, s. 29.
Vide http://www.hli.org.pl/drupal/pl/node/1393
Biojurysprudencja
wartościowych lub gorszych. Świadczą o tym argumenty powoływane przez nich na
różnych forach dyskusyjnych, porównujące dokonanie aborcji w takiej sytuacji z eksterminacją przez nazistów w czasie II wojny światowej ludzi chorych psychicznie czy
w inny sposób upośledzonych. W rzeczywistości przyczyny dokonania aborcji ze
względu na wady rozwojowe płodu mogą być jednak rozmaite. W szczególności mogą
mieć związek z wartością godności życia człowieka, nieskazywania go na nieuleczalny
ból i cierpienia. Ale mogą też mieć związek z wygodą czy ambicjami rodziców. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że dopuszczenie przerywania ciąży przez ustawodawcę polskiego w art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu
rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży,
jeśli badania prenatalne wskazują na prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu, świadczy o aksjologicznej niespójności polskiego systemu
prawa, mając na względzie wartości konstytucyjne ujawniane w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego. O. Nawrot pisze: „Innymi słowy ustawodawca polski uznał, iż
życie dziecka poczętego, którego jakość nie odpowiada określonym standardom,
stanowi wartość odmienną od tej, jaką stanowi wartość życia dziecka poczętego
wolnego od rzeczonych defektów46 [podkreślenie autora – M.K.].
6. Pojawia się kolejne pytanie, czy dyskursy aborcyjne są w różnych aspektach ich
występowania zorientowane ze względu na płeć. W szczególności, czy zajmowane stanowisko w kwestii aborcji zależy od płci biologicznej, albo także od postrzegania roli
kulturowej i społecznej kobiety, oraz czy przedstawiciele obu płci mają równe „prawa”
do głoszenia poglądów i wypowiadania się na temat aborcji.
Na pierwsze z postawionych pytań odpowiedź mogłyby dać stosowne badania empiryczne. W Polsce nigdy nie podejmowano takich tematów; natomiast w latach 70.
ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych socjolog Arthur B. Shostak, po zabiegu
przerwania ciąży dokonanym przez jego żonę, której towarzyszył w klinice aborcyjnej,
zwrócił swoje zainteresowania naukowe w kierunku wpływu aborcji na mężczyzn i ich
doświadczeń w tej materii. Wynikiem tych zainteresowań jest szereg artykułów Shostaka
oraz znana książka pt. Men and Abortion: Lessons, Losses and Love, opublikowana w USA
w 1984 r., w której autor relacjonuje odczucia i uczucia tysiąca mężczyzn czekających
na swoje partnerki w 32 klinikach aborcyjnych w 8 stanach na terenie USA.47
Drugie z pytań jest znacznie bardziej zaangażowane aksjologicznie, ale także filozoficznie. Wydaje się, że możliwe odpowiedzi na to pytanie mają związek z ujęciem
aborcji albo jako prywatnej kwestii kobiety, jej sfery wolności i samostanowienia, nie
mającej wszakże związku z moralnością, albo jako sprawy z obszaru moralności i porządku publicznego oraz przypisywanej kobiecie roli społecznej i kulturowej. I tak,
aborcja jako prywatna sprawa kobiety wiąże się z nieuznawaniem nasciturusa za indyviduum ludzkie, lecz część kobiety, jakkolwiek nie pochodzący tylko od niej samej,
a w ślad za tym za taki aspekt jej życia, co do którego ona sama ma prawo decydować,
nie łamiąc przy tym żadnych norm ani zasad prawnych, moralnych, czy społecznych.
W takim ujęciu za uprawnione podmioty do podejmowania decyzji aborcyjnych mogą
być moim zdaniem uznane tylko kobiety, analogicznie do podejmowania decyzji do46
47
291
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
292
tyczących operacji plastycznych, czy zabiegów medycznych, którym mają się poddać.
Mężczyzni mogę mieć głos doradczy i pomocniczy, ale ciężar decyzji z natury rzeczy
spoczywa na kobietach i tylko na nich. Zatem – przy takich założeniach – nie sposób
by było wywieść roszczenia mężczyzny względem partnerki o podjęcie przez nią decyzji w sprawie aborcji bez uwzględnienia jego stanowiska w tej mierze albo wbrew temu
stanowisku. Wydaje się, że tak postrzegają ten problem zwolennicy stanowiska pro
choice i stanowiska orientacji dyskursu aborcyjnego ze względu na płeć żeńską. Literatura feministyczna jest w tym przypadku przykładem dyskursu głównie kobiet, o kobietach, o ich prawach i wolności wyboru, dyskursu z odniesieniami genderowymi.
Z kolei przy założeniu podmiotowości (osobowości) zarodka/płodu dyskurs aborcyjny nie ma „płci”, obejmując sferę moralną i prawną, staje się sprawą publiczną.
W jednakowym stopniu kompetencje prawne jak i etyczne48 potępiania aborcji – bo
przy przyjęciu założenia nasciturusa jako istoty ludzkiej tylko taka postawa wchodzi
w rachubę – mają zarówno kobiety jak i mężczyźni. W tym przypadku z pola widzenia
schodzą problemy kobiet i ich prawa, w zamian natomiast pole dyskursu zajmują zagadnienia dziecka poczętego i jego praw.
7. Cechą współczesnych dyskursów aborcyjnych jest ich mediatyzacja, co oddziałuje na ich charakter. Po pierwsze, dzięki powszechnie dostępnym mediom problematyka aborcyjna stała się bardzo nośna społecznie. Po drugie, problematyka ta docierając do szerokich rzesz społecznych, z natury rzeczy niejednokrotnie przejawia
się w dyskusjach znacznie mniej wyrafinowanych argumentacyjnie, uproszczonych,
w pewnym sensie zero-jedynkowych, czasem zbanalizowanych. Można zaryzykować
tezę o wykształceniu się specyficznego językowego medialnego rejestru aborcyjnego.
Po trzecie, ogromne na pewnym etapie dyskusji zaangażowanie społeczne w tę problematykę zaowocowało ufundowaniem wielu organizacji rządowych i pozarządowych zajmujących się zawodowo albo na zasadach wolontariatu samą problematyką
aborcyjną – i jej otoczeniem merytorycznym; pochłania to niemałe środki społeczne,
ale jednocześnie aktywizuje spore grupy osób, tworzy zręby społeczeństwa obywatelskiego. Po czwarte, mediatyzacja dyskursów tego typu znacznie przyczyniła się do
zwrócenia uwagi w różnych kręgach społecznych i politycznych na prawa obywatelskie kobiet, i niejednokrotnie dawała impuls do walki o ich realizację (np. przypadek
Alicji Tysiąc). Jednocześnie działalność tego typu organizacji zwraca także uwagę na
prawa osób nienarodzonych, przyczynia się do zwiększenia świadomości i wiedzy na
temat prenatalnego okresu życia człowieka. Media wypełniają tym samym – nolens
volens – posłannictwo krzewienia wiedzy o prawie i podstawowych wolnościach obywatelskich. Po piąte, obecny etap mediatyzacji dyskursów aborcyjnych, polegający na
łatwej i bardzo powszechnej dostępności do informacji i jej transmisji, przyczynia się
do upowszechniania ogromnej brutalności wypowiedzi, organizowania rozmaitych
akcji społecznych – z jednej strony feministycznych „manif ”, z drugiej demonstracji
pod szpitalami ginekologicznymi dokonującymi aborcji, które ostro się zwalczają.49
Vide przypis 14;
Znane są akcje zwolenników i przeciwników aborcji, tych ostatnich także organizujących się w Parlamencie; organizowane są wystawy, produkowane są drastyczne filmy antyaborcyjne, np. słynny Niemy krzyk, zrealizowany przez Amerykanina B. Nathansona, ukazujący aparatem ultrasonograficznym zabieg przerwania ciąży itp.
48
49
1. Aborcyjny monolog wewnętrzny uzupełniony argumentacją formułowaną
w toku prowadzenia dyskursów pozwala podjąć decyzję dotyczącą trwania ciąży. Jest
sprawą oczywistą w tym kontekście, że można postawić pytanie o racjonalność takiej
decyzji. Zasadniczo ludzkie wybory w rozmaitych sferach życia mogą prowadzić do
podejmowania decyzji intersubiektywnie uznawanych za racjonalne ze względu na
zróżnicowane koncepcje racjonalności50, abstrahując naturalnie od osobniczych możliwości racjonalnego myślenia, które są zróżnicowane. Właściwie panuje dziś w nauce
zgoda co do tego, że nie ma jakiejś jednej powszechnie obowiązującej reguły racjonalności, działającej niczym przysłowiowy wzorzec metra w Sevres pod Paryżem.51
Warto zatem zastanowić się, czy istnieją warunki uznania decyzji aborcyjnej za racjonalną. Odpowiedź na to pytanie jest o tyle kłopotliwa, że decyzja ta ma oczywiście
bezpośredni związek z określonym otoczeniem aksjologicznym towarzyszącym temu
zagadnieniu.
2. Monologi aborcyjne mają za swój przedmiot między innymi wartości, które są
ważne z punktu widzenia ciąży, aborcji i ich skutków, jak również odpowiedzialności
za podjętą decyzję.
Wartości, które przede wszystkim liczą się w powyższej sytuacji, mają z jednej strony charakter zasadniczy, światopoglądowy, zobiektywizowany, z drugiej zaś – charakter konkretno-sytuacyjny, jednostkowy, czyli ważny podmiotowo.
Te pierwsze to wspomniane wyżej takie wartości podstawowe jak życie ludzkie,
godność i wolność. W procesie swojego monologowania podmiot przede wszystkim
przyjmuje założenie – najczęściej nieuświadamiane albo przynajmniej niewerbalizowane - odnoszące się do życia zarodka lub płodu jako człowieka (dziecka) czy osoby:
czy życie to zaczyna się z chwilą zapłodnienia, czy później, a jeśli później – to kiedy?
Wydaje się, że jest to punkt odniesienia, który w zasadniczy sposób może decydować
o dalszym przebiegu procesu podejmowania decyzji. Wraz z innymi argumentami
może on przybierać postać stanowiska pro life albo pro choice. Równie wyjściową wartością w procesie decyzyjnym jest dobro kobiety, w tym życie i zdrowie własne kobiety,
jeśli jest zagrożone w związku z ciążą. Dylematy te wyraźnie widoczne były w dwóch
skrajnych przypadkach znanych powszechnie z mediów, takich jak casus Alicji Tysiąc
oraz casus Agaty Mróz.52 Najbardziej dramatyczne wybory odnoszą się do skonfrontowania i oszacowania życia zarodka/płodu oraz życia/zdrowia matki: czyje życie jest
więcej warte? Równie trudne wybory wiążą się z pozostałymi wartościami, czyli godnością ludzką i wolnością a życiem osoby ludzkiej. Problem, jaki się w tym kontekście
pojawia, sprowadza się do pytania, czy wartości te – i wszystkie inne mogące wchodzić
Por. M. Zirk-Sadowski, Rozumienie ocen w języku prawnym, Łódź 1984, s. 114 i n.
Nie obowiązujący już, notabene, od kilku dekad.
52
W 2000 r. Alicja Tysiąc nie uzyskała zgody na dokonanie aborcji uzasadnionej stanem zdrowia związanym
z wysoką krótkowzrocznością – ciąża stanowiła zagrożenie dla jej zdrowia, polegające na niebezpieczeństwie
doprowadzenia do zwiększenia krótkowzroczności albo utraty wzroku; publicysta Tomasz Terlikowski zarzucił jej „moralną obrzydliwość” i porównał do hitlerowskiego zbrodniarza Adolfa Eichmanna – donosiły media
25 kwietnia 2012 r.; Agata Mróz, dwukrotna mistrzyni Europy w siatkówce, przez kilka lat walcząc z białaczką,
odsunęła w czasie decyzję o przeszczepie ratującym życie, gdy dowiedziała się że zostanie matką, zmarła 4 czerwca 2008 r. – dwa miesiące po urodzeniu córki.
Biojurysprudencja
III
50
51
293
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
w rachubę w związku z problematyką aborcyjną – dają się uszeregować na skali według
ich ważności, czy według jakiejś innej miary. Pojawia się zatem niesłychanie kontrowersyjna co do znaczenia i występowania kwestia nie/współmierności wartości. Zjawisko nie/współmierności zauważone zostało w literaturze niejako przy okazji rozwijania koncepcji liberalizmu społecznego i pluralizmu etycznego53 i na dobre zagościło
w naukach humanistycznych takich jak etyka, nauki polityczne, a także filozofia prawa.
Generalnym pytaniem, jakie stawia się w związku ze zjawiskiem nie/współmierności
wartości jest, czy wartości są porównywalne w taki sposób, aby można je było porządkować na jakiejś skali według jakiejś cechy, stopnia ważności, nasilenia, cenności.
A zatem, czy jedne wartości można oceniać i „ważyć” z punktu widzenia innych. Czy
można mianowicie ustalić przykładowo, która wartość jest bardziej godna ochrony:
życie nienarodzonego, czy życie matki, przyjście na świat czy życie godne itp. Jedni
dostrzegają zjawisko niewspółmierności wartości, inni zaprzeczają występowaniu tego
zjawiska54. Pojawia się pytanie, czy przyjęcie tezy o występowaniu niewspółmierności
wartości, prowadzi do trudnych konsekwencji światopoglądowych, aksjologicznych,
prawnych, a przede wszystkim metodologicznych – jak dokonywać racjonalnych wyborów wartości, czy wybory takie są w ogóle możliwe, czy są one intersubiektywnie
uzasadnialne, czy można je oceniać z punktu widzenia jakiejś racjonalności.55 Joseph
Raz, argumentując za niewspółmiernością wartości, dostrzegł ważne ze społecznego,
prawnego i moralnego punktu widzenia zjawisko niewspółmierności konstytutywnej.
Jest to tego typu sytuacja aksjologiczna, w której dla niektórych wartości nie tylko nie
sposób znaleźć wspólnej miary, ale co więcej – dokonywanie tego typu porównań nie
wchodzi w rachubę z założenia, ponieważ uważamy, że takich porównań nie godzi się
czynić co do zasady i pod żadnym pozorem ze względu na przyjęty ład prawny, społeczny i moralny.56
Z kolei wartości ważnych podmiotowo jest bardzo wiele, mogą być mocno zróżnicowane, mają charakter zmienny i układają się w różne konfiguracje. Spośród takich
wartości wskazać można np. posiadanie potomstwa, ale także bezdzietność, życie małżeńskie albo samotne, dobrą pozycję społeczną, i inne. Na pozycję społeczną składa się
z kolei status zawodowy, ale także cywilny, towarzyski, rodzinny, ekonomiczny. Fakt
zajścia w ciążę może według mniemania kobiety w negatywny sposób oddziaływać
294
53
Por. M. Zirk-Sadowski, Rozumienie ocen w języku prawnym, Łódź 1984; A. Chmielewski, Niewspółmierność, nieprzekładalność, konflikt. Relatywizm we współczesnej filozofii analitycznej, Wrocław 1997; B. Polanowska-Sygulska, Pluralizm wartości i jego implikacje w filozofii prawa, Kraków 2008; S. Wojtczak, O niewspółmierności
wartości i jej konsekwencjach dla stosowania prawa, Łódź 2010.
54
Por. A. Chmielewski, op. cit., s. 60 i n.; D. Zienkiewicz, Niewspółmierność teorii naukowych, http://www.
zut.edu.pl/fileadmin/pliki/human/Do_pobrania/Publikacje/Niewspolmiernosc_teorii_naukowych_-_Dariusz_
Zienkiewicz.doc pisze: „Podsumowując ten krótki szkic historii niewspółmierności należy stwierdzić, iż chociaż
na przestrzeni dwudziestego wieku owa idea zyskiwała na precyzji, to nadal daleko jej do zadowalającej egzemplifikacji. Z drugiej jednak strony dotychczasowe próby zakwestionowania niewspółmierności, wyrażające się na
różne sposoby, takie jak: powoływanie się na empiryczne przykłady z historii nauki (Bilikiewicz); konsekwencje
dla teorii poznania (Bilikiewicz); kwestionowanie sensowności samego pojęcia (Davidson); unieważnienie problemu (Rorty), także nie wzbudzają zaufania. Pozostaje zatem przekonanie, iż kategoria niewspółmierności nadal
jest wyzwaniem dla filozofów nauki”. Por. także S. Wojtczak, op. cit., część I.
55
Por. S. Wojtczak, op. cit., s. 173 i n.
56
Por. J. Raz, Morality of Freedom, Oxford, Clarendon Press, 1986, s. 340 in.; B. Polanowska-Sygulska, Pluralizm wartości..., s. 107–110, 266; S. Wojtczak, op. cit., s. 131–173.
57
Dobrostan psychiczny (SWB: subjective well-being) jest pojęciem z zakresu psychologii pozytywnej
i oznacza poznawczą i emocjonalną ocenę własnego życia, obejmującą doświadczenie przyjemnych emocji, niski poziom negatywnych nastrojów i wysoki poziom zadowolenia ze swojego życia – por. E. Diener, S. Oishi,
R. E. Lukas, Subjective Well-Being: The Science of Happiness and Life Satisfaction, „Oxford Handbook of Positive
Psychology”, ed. by C. R. Snyder, S. J. Lopez, 2nd ed., Oxford University Press 2009, rozdz. 17.
58
Zajmuje się tym zagadnieniem filozofia, etyka, metodologia, psychologia i socjologia.
59
Por. A. MacIntyre, Dziedzictwo cnoty. Studium z teorii moralności, przekł. A. Chmielewski, Warszawa
1996, s. 30 i n.; A. Chmielewski, op. cit., s. 73 i n.
Biojurysprudencja
na jej pozycję społeczną, powodując zagrożenie utraty pracy, perturbacje związane
z wykonywaniem zawodu, komplikacje rodzinne, zagrożenie pogorszenia jej sytuacji
ekonomicznej. Może ona zatem rozważać przerwanie ciąży, monologując z pozycji pro
choice. Z drugiej strony ciąża – zdaniem innej kobiety – może przyczynić się do zbudowania jej wyższej pozycji społecznej, wyższego statusu rodzinnego, towarzyskiego
itp., skłaniając ją do utrzymania ciąży.
Wśród wartości ważnych podmiotowo znajdą się także te związane z momentem zapłodnienia, w szczególności zaistniałym w związku z przestępstwem takim jak
zgwałcenie, kazirodztwo, czy bardzo młodym wiekiem matki. W tym przypadku możliwa argumentacja może iść w kierunku za albo przeciwko przerwaniu ciąży w zależności od postawy pro choice lub pro life, kształtowanych w najogólniejszym zakresie
przez wartości podstawowe.
Wartości ważne podmiotowo mają za swój przedmiot, generalnie rzecz biorąc, dobro kobiety ciężarnej. Pytanie, które jest jednak decydujące to – jakiego typu dobro:
zdrowie, wygoda, spokój psychiczny, bogactwo, czy ogólnie dobrostan kobiety, decydujący o jej zadowoleniu z życia.57 Zobiektywizowana wartość poszczególnych dobr
może odbiegać in plus albo in minus od ich wartości subiektywnej.
Wartości ważne podmiotowo tworzą łącznie z przyjętymi w konkretnej sytuacji
psycho-socjologicznej wartościami podstawowymi – „rodziny wartości”. Na jednym
biegunie znajduje się więc rodzina wartości związana z ideologią pro life, na przeciwległym – ta, związana z ideologią pro choice. Sądzę, że wymienione wyżej rodziny
wartości zasadniczo nie poddają się uwspółmiernieniu. Jednakże warto zauważyć, że
dyskursy aborcyjne nie mają w zasadzie na celu porządkowania i budowania skal podstawowych dóbr takich jak ludzkie życie, godność, czy wolność, wokół których się
toczą. Uczestnicy dyskursów aborcyjnych przystępują na ogół do dyskusji mając ustalone przekonania i poglądy aksjologiczne, do których pragną przekonać innych (co się
chyba nie zdarza). Natomiast odmiennym kontrowersyjnym zagadnieniem jest to, jak
do nich dochodzą, co próbuje się ustalić na gruncie różnych dyscyplin badawczych.58
Przyjmuję zatem, że dyskursy aborcyjne podejmowane ze względu na wskazane rodziny wartości skupione wokół postawy pro life i pro choice nie są w stanie doprowadzić
ich uczestników do consensusu, ponieważ poszczególne wartości podstawowe nie są
współmierne.59 To może być jedną z przyczyn reguły respektowania klauzuli sumienia w odniesieniu do pracowników medycznych, w tym przede wszystkim lekarzy,
a ostatnio także farmaceutów, zrzeszonych w Stowarzyszeniu Katolickich Farmaceutów Polskich.
Natomiast można przyjąć, że w obrębie jednej rodziny wartości tworzą w miarę spójny, współmierny zbiór dóbr nie pozostających ze sobą w relacji niezgodności
295
i w jakimś stopniu uporządkowany na przyjętej podmiotowo skali.60 Pozwala to, jak
sądzę, na podejmowanie podmiotowo racjonalnej decyzji w sprawie aborcji, która to
decyzja może być także intersubiektywnie akceptowalna w ramach określonej rodziny
wartości. Ta sama decyzja – ze względu na inną rodzinę wartości może zostać uznana
nie tylko za nieracjonalną, ale wręcz niezrozumiałą, czy oczywiście nieakceptowalną.
Podsumowując, sądzę, że to, co przeszkadza uczestnikom dyskursów aborcyjnych
w dochodzeniu do względnego consensusu to przede wszystkim zjawisko niewspółmierności wartości, wokół których formułowane są podstawowe argumenty uczestników tej społecznej interakcji, a po drugie niesymetryczność dyskursów, która wyraża
się w prowadzeniu ich w odmiennych rejestrach językowych. Ponadto nie bez znaczenia są także wartości ważne podmiotowo, występujące łącznie z wartościami podstawowymi w ramach poszczególnych rodzin wartości.
Małgorzata Król, Wokół dyskursu aborcyjnego
IV
296
U podstaw procesów decyzyjnych odnoszących się do aborcji leżą rozmaite czynniki. Przede wszystkim z obszaru wiedzy – niezbędna jest baza teoretyczna – całokształt
wiedzy na temat człowieka, jego życia, początkach życia oraz walorach tego życia –
godności i wolności, ale też wiedza z zakresu prawa i jego regulacji co do ochrony życia
poczętego. Poza tym, potrzebna jest wiedza o sobie samym, podmiocie podejmującym
decyzję aborcyjną, świadomość własnych postaw moralnych i prawnych, świadomość
własnych przekonań i dążeń, celów życiowych, aspiracji. Czynniki te stanowią swego
rodzaju bazę argumentacyjną w procesie podejmowania decyzji. Oprócz niej potrzebne jest zaplecze aksjologiczne – reguły moralne, które stają się kryteriami etycznymi
podejmowanej decyzji. Szczególna rola w kontekście decyzji aborcyjnej może przypaść obowiązującemu prawu, które oddziałuje niejako podwójnie – informacyjnie
z racji wiedzy o jego zapisach, a także etycznie – wzmacniając interesowną albo bezinteresowną motywację etyczną, szczególnie, jeśli prawo jest opresywne w przypadku
dopuszczenia się przestępstwa przerwania ciąży. Interesującym pozostaje fakt, że choć
na gruncie prawa obowiązującego nie dysponujemy definicją legalną życia człowieka
i jego początkowego momentu – obowiązuje zakaz dokonywania aborcji z paroma wyjątkami. Z tego płynie wniosek, że polski ustawodawca nie zawierza moralności ludzi
w tym zakresie, penalizując co do zasady przerywanie ciąży. Widać, wychodzi z założenia, którego autorem jest Zygmunt Bauman, że moralność nie zawsze jest odporna
na wygodę.
60
Przykładowo, na gruncie etyki katolickiej najwyższą wartością jest życie ludzkie występujące w każdej
postaci – od zapłodnienia do naturalnej śmierci – a zatem pozostałe wartości z rodziny pro life są dobru temu
podporządkowane i mu ustępują, z kolei poglądy liberalne pozwolą ustalić wolność jako wartość podstawową
i podporządkować jej inne wartości;
Aleksander Mereżko
Uniwersytet w Kijowie, Ukraina
One of the key questions of contemporary science is whether legal science, or jurisprudence, can be considered authentic science, having a definite research objective
and specific methodology. For many centuries lawyers, philosophers, and politicians
have had endless discussions on the question of what law really is; what is the essence
of law. As Kant ironically remarked in his famous Critique of Pure Reason of 1781,
“jurists are still searching for a definition of their concept of law”.1 Regrettably, this still
remains the case in jurisprudence today. The difference is only that we now have more
definitions of law than in the time of Kant.
It stands to reason that without a clear-cut and unanimous understanding of the
law as a specific phenomenon of social life, we cannot claim a truly scientific status for
legal science. To put it differently, without a uniform understanding of the law, jurisprudence turns into nothing more than a mosaic of subjective, sometimes even exotic,
views on the nature of law. Everyone is talking about the law as something objective,
but each has his or her own understanding of this phenomenon. In addition, without
a uniform understanding of law we cannot assume that it is effectively being applied to
and efficiently regulating social relations.
On the other hand, paradoxically, people who are not in the legal profession, on
a practical level, somehow in most life situations are abiding by law, despite very often not knowing its specific content, or rather having only vague understanding of it.
For example, although the majority of people never read criminal law statutes, they
nevertheless intuitively abide by criminal law. When one comes to think of this really
amazing fact, it becomes quite clear that, by and large, people live by “intuitive law”, as
Leon Petrażycki would call it, rather than legal texts.
Sometimes legal theorists and philosophers remind us the Indian fable, Six Blind
Sages, about several blind sages who are researching an elephant from different perspectives. As this fable explains: six blind sages, having never been near an elephant,
suddenly had an opportunity to touch one. After touching the flat, flappy ear of the
animal, one blind sage exclaimed that the elephant was like a fan. The pachyderm’s tail
and leg induced two others to conclude that the elephant was like a rope and a tree
trunk. Other descriptions included: “...like a wall”, “...like a snake”, “...like spears”. With
each blind man espousing a different story, a heated argument ensued. Soon, the elephant’s owner was awakened by the ruckus and came out to quiet the group. After
1
1 st ed., p. 731.
Biojurysprudencja
Law and Elephant. Towards Integrative
Theory of Law
297
Aleksander Mereżko, Law and Elephant. Towards Integrative Theory of Law
298
each blind man explained his case, the owner responded: “The elephant is a very large
animal. Its side is like a wall. Its trunk is like a snake. Its tusks are like spears. Its legs are
like trees. Its ears are like fans. And its tail is like a rope. So you are all right. But you all
are also wrong. For each of you touched only one part of the animal. To know what an
elephant is really like, you must put all those parts together”.
This fable might serve as a neat metaphor explaining the current dilemma surrounding understanding contemporary jurisprudence. Similarly, contemporary theorists and philosophers research law in what may be considered a reductionist approach, because they reduce a complicated and socially dynamic phenomenon, in this
case the law, to its concrete manifestations. If, for example, legal positivists reduce it
to norms or legal texts, containing those norms, naturalists insisting on nature as the
source of law, whereas legal realists view law as a kind of, or result of, politics. These are
only a few perspectives of the understanding of law that exist in the ocean of different
legal theories.
In my view, in order to comprehend the essence of law, we should first look at it
from a basic, realistic perspective; an almost even childish perspective, which asks the
question where we can find law, where it is located, rather than trying to describe what
law is, as such.
From this “basic” perspective, let us take a look at the typical legal situation when
a judge in the court announces his or her decision. Where can we “find” or “locate” the
law in this situation?
Firstly, we can assume that the law might be hiding in a book which the judge is
reading and referring to when he makes a decision. Secondly, the law resides in the
head of the judge, which is perhaps a more Platonic idea. Thirdly, the law might exist
in the relationship between judge and the other people in the courtroom, who react to
his words in a particular way. And lastly, the law can reside in something else, which is
not visible, but which puts all this processes in motion.
Converting all these answers into scientific language, we may argue that the phenomenon of law can be viewed as simultaneously existing in four dimensions.
First of all, the law is a system of legal signs and symbols, which are studied by legal
semiotics and legal hermeneutics. This is the objective element of law; objective in the
sense of Carl Popper’s theory of an “objective world”. This approach, putting emphasis
on legal text, is mostly associated with legal positivism. As a set of signs and symbols,
the law continuously influences the human consciousness and sub-consciousness.
Secondly, the law is the content of the human psyche (mentality), i.e., “legal
emotion” (impulsion), as described in the psychological school of thought of Leon
Petrażycki. This is the subjective element of the law, which has a bilateral, “attributiveimperative” character.
Aleksander W. Rudziński explains that Petrażycki’s concept of legal “emotions” are
“complex psychological imperative-attributive experiences, having a double passive
(stimulus) and active (reaction) nature. The image of an observed or imagined action
releases an emotional repulsion or attraction and a conviction that actor A is obliged
to behave in a certain manner (duty impulse), and that the behavior of actor A is due
to person B as his right. Actors A and B may be both extraneous and observed, or
2
A. W. Rudziński, Petrazycki’s Significance for Contemporary Legal and Moral Theory, “The American Journal of Jurisprudence”, 1976, p. 113.
3
G. Balandier, Gurvitch, Harper & Row, Publishers, New York, Evanston, San Francisco, 1974, p. 19.
4
See: J. R. Searle, The Construction of Social Reality, The Free Press, New York 1995.
Biojurysprudencja
imagined by the person experiencing a legal emotion, or the experiencing person may
be one of the two (A or B). The kind of action or behavior may be physical or even
psychical in nature”.2
From the standpoint of Petrażycki’s theory, legal symbols are non-psyche signs of
legal character by means of which legal psyche is getting objectified and symbolized.
Legal signs are sort of carriers conveying legal emotions. From this perspective, the
law is studied by legal psychology and is congruent with the theory of natural law,
which is understood as the theory of human’s nature, i.e., the psychological nature of
human beings. It is also noteworthy that the psychology of human beings is embedded
in the “collective sub-consciousness”, which, according to Carl Gustav Jung, contains
archetypes, some which may serve as a basis for legal psychology.
The psychological approach by Petrażycki has become a starting point for his disciples and followers to develop the sociology of law based on his approach. Petrazycki’s
followers include Nikolai Timashev, George Gurvitch, Pitirim Sorokin, and Mikhail
Reisner.
At the same time, Petrażycki’s theory could be developed further with the help of
more contemporary theories of psychology, such as psychoanalysis and behaviorism.
In terms of psychoanalysis, the law is in represented in human psyche as the Freudian “Super-Ego”, being a sphere from which feelings of obligation grow, where the “Id”
becomes a source of feelings of rights. The “ego”, consciousness, is trying to reconcile
instincts and urges, on the one hand, and requirements of society, on the other, trying
to maintain a conscious balance between individual rights and social obligations. In its
sphere, legal emotions obtain a conscious form.
The relationship between psychic life and social life are closely intertwined. As
Georges Gurvitch wrote, “there are psychic elements in the social, and social in the
psychic”.3
It is also interesting to note, speaking on the foundations of legal psychology, that
there has appeared a new legal science, neurojurisprudence, which studies relations
between legal emotions (impulsions) and state of brain, and nowadays can be studied
using modern computer technology.
Thirdly, the law is a social relation, or, to be more precise, social communication,
studied by legal sociology. This is neither an objective, nor subjective element of law.
This approach, rather, is an inter-subjective element of the law, which can be described
as a “communication of minds”, or, in terms of theory of John R. Searle, a kind of social fact created by social agreement.4 From this perspective, the law is a product of
society (ubi jus, ibi societas) and an expression of social consciousness. We could also
notice here that the law is a psycho-social phenomenon, which stresses inseparability, but not identity, of individual consciousness and society. In support of this approach, we could recall the concept of custom in international law, which is made up
of practice and opinio juris. The latter is often referred to as a psychological element
299
Aleksander Mereżko, Law and Elephant. Towards Integrative Theory of Law
300
of international custom, i.e., a perception of international society, made up of the subjects of a legally binding practice of international law – a norm of international law. To
put it differently, we might say that international customary law, historically being the
primary source of international law, is simply what is considered to be international
law by the international community. This is to say, in the simplest and briefest from,
we could argue that the law is merely something that is regarded as law by society at a
certain point of its historical development.
It is also important to recall the sociological theory of Niklas Luhman, according
to whom social systems are systems of communication and society is the most encompassing social system. His theory also highlights the point that being the social system
that comprises all (and only) communication, today’s society is a world society.
As a social communication, the law operates on two, different communicable levels: 1) inter-individual communication (within one legal culture or between different
legal cultures); and 2) inter-group communication (within one legal culture or between different legal cultures).
This communication is teleological and has a definite goal: the redistribution of
rights and duties between subjects of a given society (e.g., family, state, political party,
church, world community). In the final analysis, the law is fundamentally about the
distribution of rights and duties.
All social groups can be subdivided into two categories: 1) natural – i.e., driven by
instinct (e.g., family); 2) artificial – i.e. driven by a common goal (e.g. state).
Finally, law is a system of values, sort of legal metaphysics, having transcendental,
rather than empirical character. This is an axiological element of law, which is closely
related to the theory of natural law. The axiological approach to law is mostly associated with “idealism”. Unlike “realism”, which holds that there is but one world, in
particular the world of reality that is related to empirical cognition, idealism holds
that there is another world of values related to normative cognition. In other words, if
realism locates law in the world of social facts, idealism holds that law must be located
in the world of values. From our vantage point, the integral theory of law presupposes
including the world of reality in world of values, because values ostensibly influence
human behavior, and in this way, influence social reality. To put differently, social reality belongs to everything that has an effect on it.
The typical example of the axiological approach is a famous thesis written by the
legal philosopher Gustav Radbruch. According to Radbruch’s thesis law, by its nature,
is a “will to justice”. From this perspective, law is a constant non-stop process aiming
at achieving certain goals, which in Kantian terms, could be called “regulative ideas”,
such as justice, peace and freedom and equality.
The overarching goal of law is justice. But how could we define justice? According
to Petrażycki, justice is nothing but intuitive law. In this view, intuitive law is not so
much as justice, as it is rather a subjective image of objective justice in the individual
human psyche (mentality). To put differently, intuitive law of an individual is subjective justice.
In addition to the aforementioned explanation of justice, another level of justice
also exists, called “inter-subjective justice”, which is expressed in collective consciousness as the intuitive law of a specific social group.
5
See: Plato’s dialog Gorgias <http://classics.mit.edu/Plato/gorgias.html>
Biojurysprudencja
At the same time, apart from subjective and inter-subjective justice, we should recognize the existence of objective justice as well. Objective justice refers to the ideal
state of legal relations in a given social group, which is string to be attained via the legal
system. But what would be this ideal state of legal relations within a certain society?
If we take, as an example, only one legal relation between two subjects, the ideal, i.e.
just, state of this legal relation would be a state when each subject has an equal amount
of rights and duties. In other words, not one of them would have more rights and less
duties than the other. Here we should have a stable balance between rights and duties,
because someone’s right is inescapably the other’s duty (obligation), and the law appears here as an instrument for establishing this balance between mutual rights and
duties.
It is obvious that if although one legal relation is relatively easy to establish, and
maintain such a balance in this legal micro-order, in the case of a multitude of legal
relations within a legal macro-order, it would be by far more difficult to balance and
maintain this order because of the diversity of its legal relations and subjects. Nevertheless, it is the primary function of law to constantly try to establish this ideally just
order. Otherwise there might exist a growing gap between intuitive and positive law
and, as a result, disintegration of society.
Talking about justice, we should keep in our mind that it is a dialectical phenomenon. From Plato’s philosophy we know that there is natural justice, mostly associated
with freedom, and conventional justice, associated with equality.5 We could even say
that justice is freedom limited (constrained) by equality.
The art of law is to create and maintain a balance between freedom and equality in
a given society. From a political point of view we could see in every social order forces
striving to preserve freedom (e.g., political movements professing ideology of liberalism), on the one hand, and forces trying to establish more equal, egalitarian society
(socialist movements). Taken to extremes, ideas of freedom and equality destroy society. For example, society based upon freedom without equality in the long run brings
about a polarization between rich and poor, between strong and week, which, in turn,
eventually leads to freedom for privileged classes and slavery for the rest of society. On
the other hand, extreme equality not only stifles freedom, but also dialectically leads
to inequality, when a privileged class emerges that is supposed to effectuate equality
in a society.
To summarize, the law is a dynamic process of social communication aimed at
the just redistribution of rights and duties within given society, taking place in four
dimensions: 1) semiotic, 2) psychological, 3) sociological and 4) axiological.
All these dimensions of law are intertwined, interconnected and inseparable. As
a matter of fact, we cannot have one without all others. The law, as a complex social
system, is: 1) emergent; 2) autopoietic; 3) evolutionary and 3) synergetic. By emergency of law we mean that its patterns arise out of multiplicity of relatively simple
interactions. Law’s existence spontaneously emerges from a multitude of social communications, rather than being intentionally constructed from above. In this respect,
301
the law is derived from our consciousness, which arises out of the interactions of myriads of n