Październik 2013

Komentarze

Transkrypt

Październik 2013
ROK
KS. JANUSZA ST. PASIERBA
CENA 5,00 ZŁ (w tym 5% VAT)
NR 10 (469) PAŹDZIERNIK 2013
www.miesiecznikpomerania.pl
MIESIĘCZNIK SPOŁECZNO-KULTURALNY
ROK ZAŁOŻENIA 1963
Czë Kaszëbi
czëtają?
s. 3
Pszczołë
wrôcają
do lasu
s. 8
Chojnicki
Kuba
Rozpruwacz
s. 60
Numer wydano dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji
oraz Samorządu Województwa Pomorskiego.
Dofinansowano ze środków Miasta Gdańska
W NUMERZE:
2 Od redaktora
I–VIII NAJÔ ÙCZBA
3 Chto chce czëtac pò kaszëbskù?
Dariusz Majkòwsczi
35 Śladami Obrońców Poczty Polskiej
Marta Szagżdowicz
4 Òdkriwóné na nowò. Wiérztë Idë Czajiny
36 Pod opiekę Matki Boskiej Leśnej (część 2)
Jowita Kęcińska-Kaczmarek, Konrad Kaczmarek
6 Pływający ambasadorzy regionu
(wald)
37 Marsz Śledzia
Ryszard Struck
8 Nazôd do lasu
Pioter Dzekanowsczi
38 Piesnie wanodżi
Tómk Fópka
10 Wiele mòżna, jak sã chce
Katarzëna Główczewskô
40 Sąsiedzi
Kazimierz Ostrowski
12 Ludzki wymiar paragrafów
Marek Adamkowicz
40 Sąsedzë
Tłóm. Bògùsława Gòłąbk
14 ZRK nadal skrywa tajemnice (część 1)
Bogusław Breza
42 Z Remusem na kółku
Edmund Szczesiak
16 Smoki, gryfy i Graal
Jacek Borkowicz
46 Goręczyno. Od najdawniejszego osadnictwa
do 1650 r. (część 3)
Krzysztof Kowalkowski
18 Rok 1945: szło nowe?
Stanisław Salmonowicz
19 Działo się w październiku
20 Òd Kaszëbsczi Królewi do amerikańsczégò
Jackson
Eùgeniusz Prëczkòwsczi
22 Antoni Chołoniewski w Kościerzynie
Tadeusz Linkner
23 Paczki z Kartuz w oflagu Murnau
Jerzy Nacel
24 Bądkowski na dziś
MSK
25 Gdańskim tropem dzieła z Sierakowic
Jerzy Samp
27 Kaszëbskòsc mają we krwi
Karolëna Serkòwskô
30 Gôdka ò kaszëbsczich kòwbòjach (dzél 2)
Maya Gielniak
48 Tyle się dzieje
Maria Pająkowska-Kensik
49 Wspòminczi, wzrëszenia i łizë
ks. Sławòmir Czalej, tłóm. dm
50 Wigor nasion
Kazimierz Jaruszewski
51 Soyka i dobra poezja
Maciej Stanke
52 Lektury
59 Wiedno Kaszëbë w kanadijsczim radio
ezb
59 Barń na czerwònégò kùra
rb
60 Szlachã krëjamnégò mòrdarztwa
Róman Drzéżdżón
63 Klëka
32 Ùczba 26. Najô historiô
Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch
67 Klnienié przesnité
Tómk Fópka
34 Działo się w Gdańsku
Teresa Juńska-Subocz
68 Jesénné gôdczi ò pëlckòwsczi pismieniznie
Rómk Drzéżdżónk
POMERANIA RUJAN 2013
Od redaktora
Za sprawą kaszubsko-gdańskiego Salonu Małe
Ojczyzny podczas tegorocznych, XVII Targów
Książki w Krakowie literatura pomorska zyska okazję
do szczególnej promocji. Podczas największej
w Polsce imprezy związanej z czytelnictwem
wielu ludzi być może po raz pierwszy przekona się
naocznie, że istnieją książki napisane po kaszubsku.
Podczas licznych debat i dyskusji krakowianie
i goście z całego kraju dowiedzą się, że Gdańsk
jest kaszubskim miastem, że Kaszubą jest prymas
Henryk Muszyński, zapoznają się z historią naszego piśmiennictwa od
Floriana Ceynowy do czasów najnowszych, wezmą do ręki komiksy
w naszej rodny mòwie, tłumaczenia z greckiego, japońskiego, polskiego
na język kaszubski… Do Krakowa pojadą też pomorscy naukowcy ze
swoimi pracami oraz artyści, a wśród nich Olo Walicki, który wystąpi
w trakcie gali wręczenia prestiżowej nagrody im. Jana Długosza. Mamy nadzieję, że to wydarzenie zainteresuje naszą literaturą
polskich – w tym pomorskich – czytelników. Na zachętę publikujemy
w październikowej „Pomeranii” recenzje kilku ciekawych książek,
m.in. wracamy do Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski
Andrzeja Gąsiorowskiego i Krzysztofa Steyera, która stała się w skali
Pomorza prawdziwym bestsellerem. Miłośnikom kaszubskiej poezji
przypominamy utwory Idy Czaji i proponujemy przygotowany
przez Tomasza Fopke przegląd tekstów piosenek poświęconych
wędrowaniu, a do wszystkich Czytelników „Pomeranii” apelujemy:
czytajmy pomorską literaturę.
Dariusz Majkowski
PRENUMERATA
Pomerania z dostawą do domu!
PRENUMERATA
OGŁOSZENIE
Koszt prenumeraty rocznej krajowej z bezpłatną dostawą do
domu: 55 zł. W przypadku prenumeraty zagranicznej: 150 zł.
Podane ceny sa cenami brutto i uwzględniają 5% VAT.
Kaszëbë spiéwają
Aby zamówić prenumeratę, należy
• dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28 1020 1811
0000 0302 0129 35 13, ZG ZKP, ul. Straganiarska 20–23,
80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę
jednostki zamawiającej) oraz dokładny adres
• zamówić w Biurze ZG ZKP, tel. 58 301 27 31, e-mail:
[email protected]
• Prenumerata realizowana przez RUCH S.A: zamówienia na
prenumeratę (...) można składać bezpośrednio na stronie
www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy kierować na adres e-mail: [email protected]
lub kontaktując się z Infolinią Prenumeraty pod numerem:
22 693 70 00 – czynna w dni robocze w godzinach 7–17.
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
ADRES REDAKCJI
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31
e-mail: [email protected]
REDAKTOR NACZELNY
Dariusz Majkowski
ZASTĘPCZYNI RED. NACZ.
Bogumiła Cirocka
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
(WSPÓŁPRACOWNICY)
Danuta Pioch (Najô Ùczba)
Karolina Serkowska
Maciej Stanke (redaktor techniczny)
KOLEGIUM REDAKCYJNE
Edmund Szczesiak
(przewodniczący kolegium)
Andrzej Busler
Roman Drzeżdżon
Piotr Dziekanowski
Aleksander Gosk
Wiktor Pepliński
Tomasz Żuroch-Piechowski
TŁUMACZENIA
NA JĘZYK KASZUBSKI
Bogusława Gołąbek
Dariusz Majkowski
Iwona i Wojciech Makuratowie
FOT. NA OKŁADCE
pressmaster
www.fotolia.pl
WYDAWCA
Zarząd Główny
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
DRUK
Rôczimë Czëtińców „Pomeranii” do zgłosziwaniô sã do kònkùrsowégò przezérkù festiwalu „Cassubia Cantat”. Je òn namieniony dlô karnów, co grają kaszëbską mùzykã. Warënkã ùdzélu je
przërëchtowanié nômni 3 dokazów, jaczé nalazłë sã na platce
„Cassubia Incognita”, chtërny zamkłosc to sztëczczi zaregistrowóné òb czas pòwòjnowi Akcji Zbieraniô Fòlkloru. Kònkùrsowé
dokazë mògą dostac rozmajitëch sztôłtów – baladowëch,
jazzowëch, rockòwëch i jinëch.
Chãtny mògą sã zgłosziwac do 14 rujana 2013 r. Kònkùrsowé
przesłëchania òdbãdą sã 19 rujana w zalë Bëtowsczégò Centrum Kùlturë. Òrganizatorama „Cassubia Cantat” są: Zôpadnokaszëbsczé Mùzeùm w Bëtowie, bëtowsczi part KaszëbskòPòmòrsczégò Zrzeszeniô i Bëtowsczé Centrum Kùlturë.
Lësta dokazów i nagrania z platczi Cassubia Incognita nalôżają
sã na starnie www.skarbnicakaszubska.pl .
DRUKARNIA
Waldemar Grzebyta
Redakcja zastrzega sobie prawo
skracania i redagowania artykułów
oraz zmiany tytułów.
Za pisownię w tekstach w języku kaszubskim,
zgodną z obowiązującymi zasadami,
odpowiadają autorzy i tłumacze.
Redakcja nie ponosi odpowiedzialności
za treść ogłoszeń i reklam.
Wszystkie materiały objęte są
prawem autorskim.
red.
2
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
NAJÔ LËTERATURA
Chto chce czëtac pò
kaszëbskù?
Tôrdżi ksążczi w Krakòwie, òb czas jaczich òsoblëwie mòcno bãdzemë mielë starã promòwac
kaszëbską lëteraturã, są leżnoscą do szëkaniô òdpòwiescë na pitania, czë mómë dlô kògò
pisac w rodny mòwie i czë mómë aùtorów, chtërny są w sztãdze twòrzëc dobré dokazë dlô
kaszëbskòjãzëkòwégò czëtińca.
D A R I U S Z M A J KÒ W S C Z I
Czej latos w strëmiannikù w Òstrzódkù
Kaszëbskò-Pòmòrsczi Kùlturë w Gdini òdbëwała sã debata pòswiãconô prawie naji
lëteraturze, przedstôwcowie wëdôwców,
aùtorów i ùczałëch pòdczorchiwelë, że
jednym z nôwiãkszich najich jiwrów je
felënk czëtińców. Wiele piszącëch gôdô,
że nie twòrzą pò kaszëbskù, bò ni ma
dlô kògò. Ti, co nie òprzestelë pisac, mają
swiądã, że karno czëtińców je môłé.
To prôwda, że lëdzy, co sygają pò kaszëbsczé tekstë, nie je wiele, ale skòrno procent
tëch, co nie czëtają ksążków pò pòlskù, je tak
wësoczi, to ni mòżemë miec nôdzeji, że ù nas
bãdze lepi. Tec jesmë w jesz gòrszi stojiznie.
Wikszosc ùczącëch sã kaszëbsczégò w szkòle,
czëtô le to, co jima zabédëją szkólny òb czas
ùczbë. Wëjątczi na szczescé są, ale jaczi òni
mają wëbiér? Młodzëznowi lëteraturë do
czësta ni mómë. Nôczãscy dzysô młodi lëdze wëbiérają kòmiksë, bò – jak pòwiôdają
– je w nich mało tekstu, a wiele òbrôzków
– gôdô Ana Glëszczińskô, szkólnô i aùtorka kaszëbsczich dokazów. Chcemë zarô
równak dodac, że tëch kòmiksów pò
kaszëbskù mómë leno pôrã.
Mòże tej mô prôwdã prof. Daniél Kalinowsczi, chtëren je dbë, że Kaszëbóm
przédno felëje dokazu przez wiôldżé
„d”. Mòże dobrô lëteratura zwikszëłabë
nama wielënã czëtińców… Jaczé równak
warënczi mùszimë miec na Kaszëbach,
żebë pòkazywałë sã bëlné ksążczi? Jeżlë
jidze ò stwòrzenié Dokazu, to nôwiãcy do
zrobieniô mają tu sami ùtwórcë. To jima
przënôlégô napisac Dokôz, a tej dopiérkù
bãdze mòżna szëkac wspòmóżczi w jaczis spòłeczny kaszëbsczi òrganizacji, jakô
POMERANIA RUJAN 2013
dopòmògłabë w wëdanim pùblikacji. Gwës
dzysdniowémù aùtorowi nie je letkò prezentowac swòje ùsôdzczi abò diskùtowac ò nëch,
co wëszłë spòd jinégò pióra. Ni ma téż lëteracczich warkòwëch zéńdzeniów systemòwò
prowadzonëch, felô lëteracczich kònkùrsów
zagwësniwającëch nôdgrodë jak sã słëchô
(czë chãc do pisaniô mògą kòmùs dac jaczés smiészné wëapartnienia pò 500 PLN?),
do te lëteraturoznôwczé seminaria, jaczé sã
òdbiwają, są czerowóné do spòlëznë akademicczi, a nié artisticzny. Ni ma téż jedny prowadny wëdôwiznowi wëcmaniznë – klarëje
prof. Kalinowsczi.
Pioter Dzekanowsczi, aùtór midzë
jinyma kaszëbsczich kòmiksów czë
kriminału Kòmùda, je dbë, że nie felëje
nama blós Dokazu, ale wszelejaczégò
ùtwórstwa, jaczé lëdze chcelëbë czëtac.
Rozmieje òn, że piszącym w rodny mòwie
nie je letkò twòrzëc wiôlgą lëteraturã.
Przecã ti, co klepią na przëtłoczniczi z kaszëbsczima lëtrama, to amatorzë, lëdze, jaczi normalno robią za szkólnëch, gazétników, mùzealników i co tam jesz. Dzysô ni mómë niżódnégò warkòwégò ùtwórcë. A jesz naszi lëteracë czãsto jimają sã rozmajitégò kaszëbsczégò pisaniô niesparłãczonégò z lëteraturą,
bò tak cos je pòtrzébné do szkòłë, dlô turistów.
Temù piszemë krótszé dokazë i nié tak wiele.
To je pôrã dniów, jak jem gôdôł z jedną warkòwą pisôrką, chtërna ùsadzywô pò pòlskù.
Rozprôwielë jesmë, jak wiele lëdzy w naszim
kraju pisze warkòwò abò tej-sej, ale na dosc
taczi wiżawie. Bëlno nicht tegò ni mô pòrechòwóné, kò tak z wiksza dô 200, a blëżi prôwdë pewno le 100 taczich ùtwórców. Pò tim
jem so tã wielënã przërównôł do kòl 38 mln,
jaczi żëją w Pòlsce. To dôwô jednégò lëterata
na 190 tës. abò nawetka na 380 tës. nëch, co
pòlaszą. Kaszëbów, chtërny kaszëbią, wedle
Òdj. Maciej Stanke
slédnégò spisënkù je kòle 100 tës. Wedle taczi statisticzi më mómë szansã na jednégò
pò prôwdze bëlnégò lëterata leno co 2–3
pòkòlenia! Jo, pewno chtos rzecze: To le taczé
statisticzné wëstwôrzanié. Jô mù òdrzekã: jo,
to wëstwôrzanié, bò są taczé kraje, gdze ta
statistika wëzdrzi jinaczi, a warkòwëch lëteratów mają wiele wiãcy, równak tam czësto
jinaczi wëzdrzi stojizna lëteraturë, achtnienié, promòcjô do czëtaniô i do pisaniégò.
Kò w Pòlsce òglowò z tą promòcją je baro
lëchò, a żlë jidze ò kaszëbską lëteraturã,
to jesz gòrzi. Brëkùjemë nowëch ùdbów
na pòdskacenié pismieniznë. Tuwò wôrt
pòdsztrichnąc, że wrócenié kònkùrsu miona
J. Drzéżdżona jawi sã dobrą stegną, tec to
wcyg wiele, wiele za mało. Gwës jeden kònkùrs z dosc bëlnyma
nôdgrodama dlô piszącëch, to mało. Jedne
Tôrdżi Ksążczi w Krakòwie téż nie zmienią
wërazno wielënë czëtińców i piszącëch. Òd
czegòs równak mùszi zacząc…
3
Òdkriwóné òd nowa
Za miesąc 45. roczëznã mdze òbchòdza IDA CZAJINÔ, szkólnô (i córka szkólnëch), recytatorka, tłomaczka (m.jin. Lesmiana, Szekspira) i pòétka, aùtorka szterzëch zbiérków pòézje: Mòjim mùlkã je
kam (Kartuzë 1994), Przechlastłô idila (Gduńsk 1999), Kropla krëwi. Dërgnienié (Kartuzë – Banino
– Pelplin 2007) i Czôrny kléd (Gdiniô 2012).
W tim numrze bédëjemë Czëtińcóm dwa pòématë z przedòstatnégò tomikù piesniodzejczi,
ò chtërnym tak gôdô we wstãpie Mirella Kòmkòwskô: „Nibë nick nowégò, kò jinak. Nibë wszëtkò
znóné, równak niejedno òdkriwóné dërch òd nowa”. Rôczimë Czëtińców do lekturë i sprôwdzeniô tegò òbsądu.
Dërgnienié
Snôżé są twòje òczë
w parmieniach
widã są
w mòjëch stegnach
ùsmiéchã w dniach
blôskã są twòje lëpë
w ùsmiéchach
spiéwą wëtesknioną
czej wszepcą
kòchôj
w mòje lëpë
lëtëpelką mòją są
twòje pôlce
czej malëją
w mòje cało
szczescé
***
Rôj
nalôzł swój plac
wejle
4
w sztërzëch scanach
naji chëczë
w mòdrëch
wezdrzeniach
najëch òczów
niebò
mô swòjã chëcz
doch
nama
zapisóny sztëk nieba
rôj
co sã zmiescył w naji chëczë
a nalôzł swój plac
w najëch
wezdrzeniach
w najim raju
rosce drzewò
jaczé mô pòmieszóny
bëlny a lëchi brzôd
„òpasujta
tu sã krący padalc...!“
***
Wejle nié dëtk
dôł nama niebò
nie wëdzerlë më gò zemi
nie gôdelë „hewò tuwò
hewò tam“
doch
w nym raju
szpacérëje Bóg
co dzéń
òd nowa
gôdô
nie scyskelë gò ti cëzy
w chcëwëch rãkach
Wejle rozswiécëło sã
w ùsmiéchach dzecy
najim wezdrzenióm
darowało farwë mòdri sztëk
„niechle je wid
niechle je cemżô“
mòże nalezlë më gò
w kwiatach
co roscą przed chëczą
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
mòże przëniosłë gò dzecë
òtmikającë wszëtczé dwiérzë
mòże niebò przëchôdô
na swiat
czej rodzą sã dzecë
mòże cëcô nënczëną piers
nawetk sã nie òbezdrzôł
a z dzecama
wejle wërosło niebò
***
Co zrobimë z najim
niebã
żlë mdze spiewac
ò miłoce
òtemknijmë òkna
na całowny swiat
żlë rozswiécy
naje òczë
mdzemë zdrzelë skróm na wstid
żlë niebã je dzeckò
mdzemë gò hockac
jaż zamknie òczka
***
pãcają òksepë
czegò nie rozmiejã
pòwiedzec
czedë jes krótkò mie
zdrzisz w òczë
tëli mëslów
czejbë grzëmòtë
w trzôskawicach
łisk za łiskã
wseczëc
cmùlã sã do drzéwiãtów
zdrzącë w brzôd
czëjã szeptë widzący
z kùlë
samégò dna
„Nie chróń sã
do drzewa
czedë w blónach
cemnëch
tacy sã grzëmòt“
cebie fùl
w mòjëch mëslach
jaż pò gruńt
***
miłota mô zamkłé òczë
zëmnô ë cëchô
zark ji zrobiã
z brzadnégò drzewa
zdrzã jak leżi pòcuszkù
bez lateczné lata
òczë wëpłakóné
na pùstą noc
nie rôczã
ni rodzëznë
ni drëcha
samòtnosc
w testameńce
mie òstawia miłota mòja
sama chcã bëc
jednégò nie jem gwës
że tam za progã smiercë
na mie bãdze żdac
abò téż przińdze
za mną
z ùsmiéchã na pëskù
żelë je z ùmarłëch wstónié...
co zrobic z nym żëcym
jaczé zbôłdowało sã mie
brzôd ùrodzy
zark z jabłónczi
cmùlã sã do drzéwiãtów
w lese
rãce wëteskniałé
wësëszoné lëpë
czej szukóm brzadu
ni ma dlô mie mòdlëtwë
nie chcã przeklãcô
kò mòże serce pãkłé
zamieniwô sã w kam
abò
tak cwiardé jaż pãcô
strzód kwiatów biôłëch
miodnëch jabków
strzód wietew
sadnie so
mùlk
Diôbelsczi Kam
nad jezorã
pãkłi na pół
w òksep pãkłi zdrzã
POMERANIA RUJAN 2013
5
KASZUBY NA MORZACH
Pływający ambasadorzy
regionu
Dzięki temu masowcowi nazwa Kaszuby wciąż jest obecna na morzach i oceanach. Fot. archiwum PŻM
Masowiec Kaszuby, który od 22 grudnia 2008 r. pływa dla Polskiej Żeglugi Morskiej, to ostatni – na
razie – statek rozsławiający na morzach i oceanach świata region pieczętujący się gryfem. Nie jest
jednak pod tym względem debiutantem: w historii polskiej floty miał dwóch poprzedników, a że
nie tak dawno minęła 30. rocznica opuszczenia biało-czerwonej bandery na jednostce, która jako
pierwsza stała się Kaszubami – warto chyba przypomnieć tę „dynastię”…
Cztery nazwy, trzy bandery
Palma pierwszeństwa bezsprzecznie należy się statkowi, który w swej 43-letniej historii nosił cztery nazwy i bandery trzech
państw. Oryginalne były zresztą już same
okoliczności jego powstania: zbudowano
go w niemieckiej stoczni Bremer Vulcan
w ramach reperacji wojennych, jakie pokonane Niemcy zobowiązane były świadczyć zwycięskiej Francji. Zwodowany 27
listopada 1929 r. w Bremie drobnicowiec o nazwie Wisconsin przejęła Compagnie Generale Transatlantique z Havru
– i w barwach tego armatora obsługiwał
linię łączącą Francję z portami Stanów
Zjednoczonych. Służba ta trwała do 1941 r.,
kiedy Petainowska Francja podporządkowała się Niemcom. Statek został aresztowany przez rząd Stanów Zjednoczonych
i wcielony do US Navy jako transportowiec.
Wisconsin miał 150,5 m długości,
18,65 szerokości, 8,05 zanurzenia. W 5
ładowniach, rozlokowanych pod trzema
pokładami, mieścił 10460 ton towarów,
6
w kabinach mógł przewozić 38 pasażerów – po przebudowie na transportowiec
wojskowy liczba miejsc wzrosła do 456.
Czy jednak w 1945 r., kiedy Stany Zjednoczone zwróciły go Francji, zachował takie
przeznaczenie – źródła milczą; wiadomo
tylko, że 20 września 1951 r. został zakupiony od francuskiego właściciela przez
Centralę Handlu Zagranicznego Centromor z przeznaczeniem dla Polskich Linii
Oceanicznych.
Przejęty w listopadzie tegoż roku pod
polską banderę otrzymał nazwę Fryderyk
Chopin i skierowano go na linię dalekowschodnią. Długie rejsy odbywał jednak
niezbyt długo: pod koniec 1953 zapadła decyzja o kolejnym przekształceniu
– miał się stać bazą rybacką dla polskiego rybołówstwa dalekomorskiego. Po
przebudowie zleconej stoczni Deutsche
Werft w Hamburgu uległy zmianie parametry drobnicowca – jego ładowność
zmniejszyła się do 10021 ton, wzrosła
za to liczba miejsc dla członków załogi,
których przewidziano aż 210! Taki sam
został natomiast silnik parowy o mocy
6200 KM, dzięki któremu statek mógł
rozwijać prędkość 14 węzłów (aczkolwiek
po przebudowie maksymalną szybkość
ograniczono oficjalnie o 2 węzły). Jego
armatorem zostało Przedsiębiorstwo Połowów Dalekomorskich Dalmor z Gdyni.
W dziewiczy rejs w nowej roli wyruszył w kwietniu 1954 r. na Morze Północne. Po trzech latach – m.in. na skutek głośnej dyskusji prasowej, w której
podnoszono, że nie wypada, aby statek
rybacki był Fryderykiem Chopinem!
– otrzymał nazwę Kaszuby. W tym samym 1957 r. Dalmor oddał bazę bliźniaczemu przedsiębiorstwu Gryf ze Szczecina, 3 lata później stała się własnością
firmy Dalekomorskie Bazy Rybackie.
Zmodernizowany po raz kolejny
w 1965 r., wyruszył dwa lata później
na północno-wschodnie krańce Oceanu
Atlantyckiego, gdzie obsługiwał polską
flotyllę łowczą, operującą na łowisku
Georges Bank. Służbę morską – kontynuowaną od 1 stycznia 1970 r. znów
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KASZUBY NA MORZACH
w barwach Gryfa, z którym połączono
DBR – statek pełnił do czerwca 1973. Kiedy wycofano go z eksploatacji, trafił pod
banderę Polskiej Żeglugi Morskiej, na której rachunek przeszedł (w Szczecińskiej
Stoczni Remontowej) remont połączony
z adaptacją na stacjonarny statek szkolny
– siedzibę Liceum Morskiego.
Służący za dom dla 300 uczniów leciwy już frachtowiec otrzymał wtedy ostatnią w swej historii nazwę – imię jednego
z twórców polskiej floty handlowej, kpt.
ż.w. Konstantego Maciejewicza – i jako
Kapitan K. Maciejewicz został przycumowany do Wałów Chrobrego w Szczecinie.
Niestety, ten etap służby parowca nie
trwał zbyt długo. W 1981 r. zapadła decyzja o likwidacji coraz mniej szczelnego
kadłuba. Jak podaje znawca historii PŻM
Krzysztof Gogol, niezbyt logiczna koincydencja – brak zainteresowania krajowych stoczni złomowaniem wysłużonej
jednostki oraz zakaz wywozu złomu za
granicę! – doprowadziła do niebezpieczeństwa, że szczycący się bogatą historią drobnicowiec zostanie odholowany
na jakiś głębszy zakątek Zalewu Szczecińskiego i spalony. Na szczęście do tak
barbarzyńskiego rozwiązania problemu
nie doszło: 18 kwietnia 1982 r. Kapitana
K. Maciejewicza odprowadzono z honorami do Landskrony w Szwecji, gdzie – jak
relacjonuje Gogol – w sposób godny został
pocięty na żyletki. Na pamiątkę zachowano
dwa elementy: nadbudówkę, przekazaną
do użytku Sekcji Żeglarskiej MKS Pogoń
(służyła do jesieni 2011, kiedy zniszczono
ją jako złom), oraz maszt, eksponowany
do dziś w centrum Szczecina
Rybak Kopciuszkiem
Trzy lata po wycofaniu z listy baz rybackich Kaszuby zyskały następcę: w Stoczni
Gdańskiej im. Lenina rozpoczęto budowę
serii czterech jednostek, których zadaniem
miała być kompleksowa obsługa statków
łowczych operujących na odległych od
Polski łowiskach. Jednostki nazwane Żuławy, Wineta, Kaszuby II i Mazury miały
dostarczać im paliwa, wody i żywności,
pełnić funkcję śródmorskiego ośrodka
rekreacyjno-usługowego, a także odbierać
ryby i produkty powstałe z ich przetwarzania, które następnie transportowały do
portów. Dodatkową usługą świadczoną
przez bazy było umożliwianie dokonania
wymiany załóg łowiących statków.
Kaszuby II zostały zwodowane
w Gdańsku 29 listopada 1975, do eksploPOMERANIA RUJAN 2013
Pierwsze Kaszuby – eks-Wisconsin, eks-Fryderyk Chopin – w ostatnim wcieleniu jako Kapitan K. Maciejewicz,
siedziba Liceum Morskiego w Szczecinie. Fot. archiwum PŻM
atacji pod banderą szczecińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłowo-Usługowego
Rybołówstwa Morskiego Transocean weszły 30 kwietnia 1976. Statek miał 146,9 m
długości, 20,6 szerokości, 7,4 zanurzenia.
Napędzany dieslowskim silnikiem ZgodaSulzer (9600 KM) kadłub rozwijał prędkość 19 węzłów – obsługiwała go 179-osobowa załoga.
Jego ładowność wynosiła 8344 t
(z uwagi na rolę statku ładownie wyposażono w system chłodniczy o dużej wydajności), na pokładzie mieścił się m.in.
szpital z izolatką, kino, biblioteka, sala
sportowo-rekreacyjna, a nawet basen pływacki. Baza mogła obyć się bez zawijania
do portu przez aż 120 dni! Zastosowanie
dziobowego steru strumieniowego oraz
zaawansowanej automatyki (siłownia
zdalnie kontrolowana z mostku) powodowało, że marynarze chwalili sobie pracę
na Kaszubach II.
Służba tej jednostki pod polską banderą (znaczona podróżami m.in. na wody
Antarktydy i Morze Beringa, a także przejściami Kanałem Panamskim z Atlantyku
na Pacyfik i odwrotnie) trwała do 21 maja
2001 r. Bankrutujący Transocean sprzedał wtedy bazę armatorowi rejestrującemu swoje statki w barwach Kambodży,
który nadał jej nazwę… Cinderella (czyli Kopciuszek; port macierzysty Phnom
Penh), zamienioną 28 sierpnia 2003 r. na
Cinderella I (kraj rejestracji: Wyspy St.
Vincent i Grenadyny, port macierzysty
Kingstown).
Co działo się z transportowcem później, wiadomo o tyle, że w rejestrach przy
nazwie Cinderella I znaleźć można złowrogo brzmiące słowo „Dead”, gdyż do
złomowania doszło najprawdopodobniej
w 2004 r. na indyjskiej plaży Alang, czyli
na jednym z największych morskich złomowisk świata.
Masowiec o chińskim rodowodzie
Trzecie Kaszuby to pierwsza oceaniczna jednostka o tej nazwie, która nie ma
– i ponad wszelką wątpliwość mieć nie
będzie – nic wspólnego z rybołówstwem.
Masowiec ten został zbudowany dla
PŻM w chińskiej stoczni Xingang Shipbuilding Heavy Industries w Tianjinie. Ze
względów finansowych zarejestrowano
go na Wyspach Bahama – jego portem
macierzystym jest więc Nassau. W ostatnich miesiącach na liście portów, które
odwiedził, widniały: Gibraltar, Yarimca,
Rotterdam, Sankt Petersburg i brazylijskie
Vitoria oraz Sergipe; w nieodległej przeszłości woził m.in. kukurydzę z Urugwaju
do Algierii czy fosforyty z Tunezji do Polic.
Statek ma 190 m długości, 28 szerokości i 9,4 zanurzenia – jednorazowo może
przewieźć 38056 ton. Bezpieczeństwo
żeglugi podnoszą podwójne burty i poszycia kadłuba, załadunek i wyładunek
przyspiesza zainstalowanie na pokładzie
4 własnych dźwigów o nośności 30 t. Załogę tworzy 21 osób. Silnik YMT Sulzer
zapewnia mu prędkość 15,2 węzła. Statek
ma liczne rodzeństwo: wcześniej do eksploatacji weszły Podlasie, Pomorze i Roztocze, później zaś jeszcze 6 – Mazowsze,
Orawa, Kurpie, Kociewie, Polesie i Wadowice.
Ale czy noszący zwyczajowe barwy
PŻM (czarny kadłub i komin, biała nadbudówka) statek będzie ostatnim „ambasadorem” Kaszub w polskiej flocie? To już
pokaże czas…
(wald)
7
PIOTER DZEKANOWSCZI
Nazôd do lasu
Pòd grëbą chòjną stoji drôbka. Na ji stãpniach òpiérô sã Profesór. Dlô bezpiekù mòcnym
pòwrozã je zrzeszony z drzewã. Trzëmac sã ni mòże. Tec jak sã robi kòl pnia, mùsz miec
wòlné rãce. To pierszi òd dłudżich lat pszczelk w naszich stronach.
8
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
TRADICYJNÔ GÒSPÒDARKA
Bez całé stalata miód z pòmòrsczich lasów redowôł pësznym szmakã i bògacył
bartné rodë. Na zaczątkù XIX w. prësczi król zakôzôł równak pszczelarzeniô w bòrach. Prôwdac tej-sej na Pòmòrzim jesz chto krëjamno trzimôł miodné òwadë w stôrëch chòjnach, ale to
béł kùńc prôwdzëwëch bartników.
W zabëté szłë zwëczi, bartné prawa
i ùwôżanié, jaczé westrzód Kaszëbów
òni mielë. Do dzys w kaszëbiznie z jich
stôri bòkadny spôdkòwiznë wëbëło le
pôrã słów, wëstrzód jaczich òstôł sóm
bartnik, chòc ju nié jakno pszczelk, to je
lesny pszczelôrz, ale jakno chtos bògati.
Pò richtoscë mô to cwëk, kò ta słodkô
profesjô dôwała dobri wzątk. W pòłowie
XVIII w. na Gôchach za bór, to je 60
pniów (lesnëch „ùlów”), pszczelk płacył
jaż 18 florenów pòdatkù na rok! Żebë
przërównac, za taczi dëtk w tim czasu
mógł kùpic 4 òwce. Tec to nié wedle dëtka Romùald
Wiczk ùdbôł wrócëc bëtowsczim lasóm jich dôwnëch mieszkańców. Nemù
bëtowsczémù pszczelôrzowi nigdë nie
je za wiele doznawaniô sã co nowégò
ò robòtnëch òwadach, próbòwaniô,
pòdezdrzëwaniô, żebë le zlepszëc swòjã
wiédzã. Temù nie je dzywné to, że
wëstrzód pszczelôrzów nazywają gò
„Profesorã”, ani to, że z wiôlgą cekawòscą
dwa lata dowsladë òbzérôł program
ò Kazachach, co w daleczich bòrach
mają starã ò lesné pszczołë. Przëjachalë
do naszégò kraju ùczëc swòjégò fachù
lëdzy òd Spałë (wòj. łódzczé). Dlôcze
i ù nas tak cos nie zrëchtowac, jem tedë
pòmëslôł – wspòminô bëtowión. Tak jął
czëtac a sznëkrowac pò internece. Trafił
téż na młodégò lesnégò Michała Sudoła,
chtërnémù ùdba wróceniô bartników
w zôpadnokaszëbsczé bòrë sã ùwidzała. Łońsczégò maja chłopi zaczãlë zazerac do rëmnégò lasu, co kòscérzi sã nad
Słëpią wkół Gòłãbi Górë, szëkającë za
pasownyma chòjnama. Drzewa, jak chcôł
pszczelk, miałë stojec dobrze do słuńca,
a w naddôwkù mùszałë bëc jak nôgrëbszé.
Sóm jem pòmëslôł, żebë rosłë w bòrze, jaczi
je chroniony, bò tedë tak chùtkò nicht jich nie
spùscy – dolmaczi M. Sudoł. Kùreszce nalezlë trzë chòjnë. Wësok na 30 métrów,
grëbé, stojałë niedalek se na pôłniowim
ùchile rzeczny dolëznë. Lesny wëkrojił
w nich niewiôldżé jamë, do jaczich R.
Wiczk sprowadzył pszczołë. Wëbrôł jem
specjalné ôrtë. Jednã familiã Aùgùstówczi
i dwie Nordowé. Prawie te są nôłożné
POMERANIA RUJAN 2013
[12:52:29] Dariusz Majkowski: Romùald Wiczk kòle pnia w lese niedalek Słëpie. Òdj. K. Rolbiecczi
naszégò zëmnégò kaszëbsczégò klimatu
– klarëje pszczelk. I pò prôwdze, chòc
jich pierszô zëma w kaszëbsczim lese
bëła srogô, òwadë strzimałë. W czerwińcu R. Wiczk zgòdzył są
wząc nas do pniów. Aùtołë òstawilë më
na Gduńsczi Szasëji, stôri lesny drodze,
co w dôwnëch czasach prowadzëła
z Pòmòrsczi na wschód. Stamtądka jesz
dobré dwasta métrów piechti i jesmë
stojelë pòd grëbą szlagùtą òd chòjnë, co
rosce na ùchile. Pszczelk ùstawił drôbkã,
òbrzesził sã mòcnym pòwrozã, jaczi dôł
wkół drzewa, i jął sã trekac. Trzë métrë
òd zemi wzął cenczi drót, jaczi trzimôł
małi déleczk, tak że wëzdrzôł, jakbë béł
dzélã kórë. Dopiérze jak jesmë sã lepi
przëzdrzelë, widzelë më, że wkół ti zakriwczi sedzałë wcësnioné mechë. Délk
na westrzódkù miôł jesz wëkùmóną
malinką szparã. Dôwni bartnicë zwelë
jã òcznikã. To przez to plaskaté „òczkò”
pszczołë wchôdałë do pnia. Za sztót pszczelk òdjął déleczk òd
drzewa. Tedë dało widzec, że bënë stoją
pszczelëznowé (wòskòwé) plôstrë, a na
nich robòcé òwadë. Ùczëlë jesmë téż cëché bãczenié, równo jak kòl normalnégò
ùla. Chòc chłop do robòtë specjalno sã
nie òblekł – wszëtkò robił gòłima rãkama
– pszczołë gò nijak nie grëzłë. Më równak mielë kąsk strachù. Równak chùtkò
jesmë zmerkelë, że to jałowi ùrzas. Tak
jakbë pszczołë wiedzałë, że bëlë jesmë
jima drëszny i nijak na nas sã nie gòrzëłë.
Jesmë pitelë, wiele miodu mòżna
dostac z jednégò lesnégò pnia. Te domôcé wòzymë tam, gdze mògą zebrac
wiele nektaru. Lesné tak ni mają, sedzą
doch w jednym môlu. Temù miodu dôwają mni. Wedle mie nié wiãcy jak pôrã kilo
– klarëje R. Wiczk. To czile do dzesãc
razów mni jak jich domôcé półsosterczi.
Równak pszczelk sã za tim nie czerëje.
Przez bartnictwò chce jesz lepi zmądrzëc
òsoblëwòscë pszczołów, przërównac
ne lesné z tima, jaczé trzimô w ùlach
w Gòstkòwie. A te drëdżé, chòc lepi
ùkarmioné, przecã trôfiają tej-sej na
kwiatë òpriskóné chemicznyma strzodkama.
To jima baro nie zlubi. Chòc rok w rok
prosymë gbùrów i sadowników, żebë òpasowelë z priskanim, nié wszëtcë mają starã
robic to bez szkòdzeniô pszczołóm – gôdô
pszczelk. Z pszczołów w lese rôd je téż lesny.
Prôwdac w bòrach żëją téż te dzëwé, to je
pùszczéle, kò tëch nie je wiele, bò ni mògą pòradzëc waroze – nôwiãkszémù
wrogòwi miodnëch òwadów.
Jak pszczołów bãdze wiãcy w lese, to
lepi dlô niegò. Stónie sã òn barżi òbrodny
– dolmaczi M. Sudoł. Prôwdac to dopiérze rok i leno trzë rodzëznë òwadów. Temù R. Wiczk òstróżno gôdô ò richtich
wrócenim bartnictwa na zôpadné Kaszëbë... równak pszczelôrz nie przékùje, czej
pitómë, czë mô òskòmã na pòstawienié
pòstãpnëch lesnëch pniów. 9
NAJÔ GÒSPÒDARKA
Wiele mòżna, jak sã chce
Jakno dzeckò chcała bëc przedôwôczką w krómie, pózni mëslała ò robòce szkólny. Równak òstała
przë warkù sparłãczonym ze spòlëznową pòmòcą i lëdzama niefùlsprawnyma, to rozmieje robic
i w tim sã nôlepi czëje. Drëdżim swiatã, òkróm warkòwégò, je ten priwatny, pòswiãcony kaszëbiznie.
KATARZËNA GŁÓWCZEWSKÔ
Z Kaszëbską òd dzecka
Bòżena Ùgòwskô – laùreatka Òrmùzdowi
Skrë za 2012 rok, dzejôrka, pòétka, tłomaczka i lektorka kaszëbsczégò jãzëka
– ùrodzëła sã w latach 70., czej kaszëbizna òglowò bëła ùznôwónô za jãzëk
lëdzy primitiwnëch i mało wësztôłconëch. Wstidzelë sã tedë kaszëbsczégò
jãzëka, a w wiele szkòłach na Kaszëbach
bëło robioné wnet wszëtkò, żebë dzecë
nie gôdałë w rodny mòwie. Bòżena
miała to szczescé, że chòdzëła do szkòłë
w Łebińsczi Hëce, w jaczi pòłowa pedagògiczny kadrë rozmiała gadac pò
kaszëbskù. Direktór nié leno sóm kôrbił z dzecama w tim jãzëkù, le jesz, co
wôżniészé, ùcził je kaszëbsczich pies10
niów. A ùczniowie codzénno widzelë na
kòritarzu nôdpis w rodny mòwie: „Ni ma
Kaszëb bez Pòlonii a bez Kaszëb Pòlsczi”
(z kaszëbsczim wësziwkã) i jezdzëlë na
kònkùrsë Rodny Mòwë do Chmielna.
W taczim klimace rosła Bòżena, dlô chtërny kaszëbizna bëła czims normalnym.
Pewno dlôte nigdë sã ji nie wstidzëła, czë
to w liceùm, czë na studiach.
Wiele téż ji dało, jak gôdô, bëcé w Karnie Sztudérów Pòmòraniô. Chòc studia
Bòżenë nie bëłë sparłãczoné z kaszëbizną, to z Kaszëbama rzeszëło ją to karno. Ùgòwskô czãsto pòdczorchiwô, że
kaszëbiznie zawdzãcziwô to wszëtkò, co
dzysô mô: Òna wiedno bëła we mie i jô nigdë
ni mùszała sã ji wëzbëc, ni mùszała jem téż
ò niã sã biôtkòwac. Tak pò prôwdze kaszëbizna mie wiele dała, bò dzãka ni pòznała
jem wspaniałëch lëdzy. Swiat sã stôł szerszi,
a nasze wanodżi z pòmòrańcama dałë mie
mòżnosc pòznaniô Kaszëb z różnëch strón.
Tak sã téż stało, że napisała magisterską robòtã ò starszich lëdzach w dodomach spòlëznowi pòmòcë ù znónégò
kaszëbsczégò dzejôrza, prof. Brunona Synaka. Pòdzywiała jegò pòstawã, dzejanié
i to, co òpòwiôdôł na seminariach ò sobie
(gdze wëjéżdżô, co robi, czim sã zajimô).
Widzec bëło, że żił kaszëbizną w robòce
i pòza nią. Jegò dzejanié bëło dlô Bòżenë
znakã, że kaszëbizna je wôrtną tegò, żebë
sã dlô ni pòswiãcëc.
Niewarkòwô szkólnô
Bòżena nie òstała szkólną, ale czasã
wchòdzy w tã rolã. Zaczãło sã w 1996 r.
– òd bédënkù ùczeniô kaszëbsczégò w Dëchòwnym Seminarium w Klubie Jutrzniô. Bëłë to ji pierszi kroczi dôwającé
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
ÒRMÙZDOWÔ SKRA 2012
redosc i satisfakcjã z brzadu wiédzë swòjich ùczniów. Pózni òd Akademii Warkòwégò Sztôłceniô we Gduńskù dostała
propòzycjã prowadzeniô 120 gòdzënów
kùrsów rodny mòwë dlô dozdrzeniałëch;
bëło to tedë, czej kaszëbizna wchòdzëła
dosc mòcno do szkòłów i bëlë pòtrzébny
szkólny, co rozmieją dobrze pisac i czëtac,
cobë mòglë ùczëc dzôtczi. Do dzysô
z niechtërnyma z tëch szkólnëch lektorka
mô kòntakt i pòmôgô jima dali, żebë mòglë
bëc jesz sprawniészi w swòji robòce.
Z taczim doswiôdczenim przez trzë
lata prowadzëła lektorat kaszëbsczégò
òrganizowóny przez karno Pòmòraniô
na Gduńsczim Ùniwersytece i jesz pózni
na pòdiplomòwëch studiach. Do wszëtczich tëch ùczbów Bòżena mùszi sã bëlno
przërëchtowac. Jeżlë chtos mie zawierził
i dôł jaczés zadanié do wëkònaniô, to trzeba sã starac. To nie je taczé prosté, bò to są
lëdze, chtërny przëchôdają z rozmajitima
doswiôdczeniama i rozmajitą wiédzą, tej
ni mògã jich wszëtczich ùczëc wszëtczégò
òd pòdstaw ani wëzwëskiwac wcyg tëch
samëch materiałów – gôdô Bòżena Ùgòwskô.
Stegna pòézji
Czëtanié przigòdowëch ksążków Wiesława Wernica miało cësk na ji pierszą
wiérztã, chtërnã pòswiãcëła Indianóm.
Bëłë to 24 sztrofczi napisóné pò pòlskù ze
swiądą, że chòc pisze pò pòlskù, mësli pò
kaszëbskù, leno ni mòże tegò wërazëc. Dopiérze w Pòmòranii, czej naùczëła sã pisac
w rodny mòwie, bëła szczeslëwò, że mòże
w ni zapisëwac swòje mëslë. Nigdë nie
mëslała ò tim, że to je pòézjô, leno jaczés
mëslë czë sentencje do zapamiãtaniégò.
Ò tim, że pisze pò kaszëbskù, jiny
sã dowiedzelë z cządnika „Pomerania”
w 1994 r. Òdbiér ji wiérztów, tikającëch
sã refleksji nad swiatã, człowiekã i żëcym,
béł baro pòzytiwny. A ji jesz barżi niżlë pisanié widzało sã przekłôdanié dokazów
z pòlsczégò na kaszëbsczi, żebë w tim drëdżim jãzëkù to téż brzëmiało – bò to jinszi
jãzëk, jinô dësza, ale wôrtnoscë są te same.
Tłomacz to (téż)
pierszi interpretatór
Robòta przë tłomaczenim nie je letkò,
bò jak mie rzekła Bòżena, nie dô sã przekładac słowò w słowò, bò tedë wińdą nama
jaczis hibridë, fùturizmë i tekst niezrozmiałi dlô òdbiércë. Czãsto je drãgò zapisac idiomatikã jinszégò jãzëka w swòji
mòwie, chtërna ni mô taczich samëch
POMERANIA RUJAN 2013
zwrotów, kònwencji czë bùdowë zdaniô. Bòżena szukô rozmajitëch teòrii
przekłôdaniô, z chtërnëch nôbarżi ji sã
widzą ùdbë Karla Dedeciusa. Wedle tegò
niemiecczégò tłomacza na tëlé, jak to je
mòżlëwé, trzeba sã pòsłużëc interpretacją
tekstu, ale na tëlé, jak to je mòżlëwé, zadbac ò wiérnotã tekstu. I jô téż wëchôdóm
z tegò założeniô, żebë tekst kaszëbsczi béł
jak nôbarżi wiérny pòlsczémù tekstowi, ale
béł òddóny w stilistice kaszëbsczi. Czasã
nie dô sã zastąpic słowa wprost i lepi ùżëc
òpisënkù, bò tedë bãdze to barżi zrozmiałé.
Żóden jãzëk nie je wiérną kalką jinégò, trzeba
jakbë na nowò stwòrzëc klimat, tã òsoblëwą
atmòsferã, wseczëca, kreacje bòhaterów,
pòeticką stilistikã narracji – gôdô Bòżena
Ùgòwskô.
Pierszim i wiãkszim ji dokazã, żlë jidze
ò tłomaczenia, béł przekłôd na kaszëbsczi
Winnie The Pooh A. A. Milne’a, jaczi nazwała „Miedzwiôdk Pùfôtk”. To je dlô ni wcyg
pòczëcé niespełnieniégò, bò jesz sã nigdze
nie ùkôzôł jakò ksążkã (leno dzélëczi bëłë
pùblikòwóné w cządnikù „Kurier Bytowski” i czëtóny w Radio Gdańsk), dlôte że
prawa aùtorsczé do te ùsôdzka za wiele
kòsztëją.
Bòżena chcałabë jesz skaszëbic dokôz
St. Exupéry’ego Mały Książę, przetłómaczony na pòlsczi przez Jana Szweykòwsczégò.
Z tim téż je jiwer, jeżlë jidze ò prawa
aùtorsczé, ale ju niedługò, bò w 2017 rokù,
sã skùńczi, tedë minie 70 lat òd smiercë St.
Exupéry’ego. Òglowò i jegò proza, i proza
Alberta Camus, i téż Prorok Kahilia Gibrana baro sã Bòżenie widzą i gwësno sã za
nie niedługò weznie.
Robòta z jãzëkã
Jinszim dzélã ji prôcë dlô kaszëbiznë je
bëcé nôlëżnikã Radzëznë Kaszëbsczégò
Jãzëka. Òd zôczątkù Bòżena zdrzała na
wszëtczé bédënczi Radzëznë, bò jak
gôdô: mùszałam sã z tim wszëtczim zapòznac, bò to bëła wiédza, chtërna mògła sã
mie przëdac. Jak sã skùńczëła drëgô kadencjô, zabédowelë ji ùczãstniczenié
w robòtach Radzëznë. Zgòdzëła sã i òd
2010 r. do dzysô tam robi, np. piszącë artikle i redagùjącë biuletin. Tak jak jinszi
nôleżnicë RKJ mô starã ò to, co sã ùkazëje
w szkòłowëch ùczbòwnikach. Z jedny
stronë wôżnô je jednorodnô kaszëbizna,
ale z drëdżi chce chronic kaszëbiznã dialektalną, chtërną gôdô sã doma. Jeżlë nie
mdzemë sã pòsługòwelë tą „dialektowòscą”,
to ta mòwa zdżinie, a tec ne òdmianë kaszëbiznë nas ùbògacywają. Żódnô òdmiana
kaszëbiznë nie je lëchò; felëje taczi swiądë, że
mòja kaszëbizna òd twòji (chòc sã różni) nie
je wcale gòrszô – tłomaczi.
Jak miałabë wëzdrzec kaszëbizna dzysô? Wedle Bòżenë nié leno w szkòłach, ale
sparłãczonô z naszim żëcym: tim, jak më
żëjemë, co robimë. Tak żebë kaszëbizna
bëła wiedno z nama, takô zwëczajnô
– tej nie mdze to wcale ani smiészné,
ani dzywné dlô wszëtczich, że są tôblëce
z pòzwama môlëznów czë tôfle z nôdpisama np. na krómie.
Przédnictwò w parce
Nowô Karczma
Czej przecygła do Nowi Karczmë, razã ze
swòjim chłopã Mirekã, wrócëła do żëcégò
part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô
w ti wsë. Na zôczątkù bëło wiele lëdzy, ale
jak òbôczëlë, że je to czësto spòlëznowô
robòta – że trzeba wiele òd sebie dac:
i czas, i pieniãdze – to ju przestało sã widzec. Òstelë ti, chtërny pò prôwdze chcą
dzejac.
Nie bëło letkò w tim placu robic, bò
part dzejô na grańcë Kaszub a Kòcewiô.
Wiele lëdzy ni mô swòji tożsamòscë.
Nôwiãkszim problemã dlô przédniczczi
Bòżenë bëło nalézenié lëdzy do robòtë.
Wedle Bòżenë chòcbë dlô tegò karna,
jaczémù sã chce dzejac, je wôrt robic, bò
je widzec, że kògòs to interesëje.
Part w Nowi Karczmie wespółrobi
z jinszima òrganizacjama, tj. z Caritasã,
kòłã wiejsczich gòspòdëniów i z Mùzeùm
Nôrodnégò Himnu w Bãdominie. Razã
z jinszima zòrganizowôł wiele rézów
na Kaszëbë i Kòcewié, a latos do Józwë
Chełmòwsczégò – jegò nôleżnicë są z tegò
baro rôd, jesz zdążëlë sã z nim pòtkac.
Réze i robòta ùbògacywają
człowieka
Bòżena razã ze swòjim chłopã czãsto
wëjéżdżô za grańce Kaszëbsczi. Nigdze
nie wstidzą sã tegò, co jima w dëszë grô.
Lëgòtka na rézowanié nie przeszkôdzô tej
sławic Kaszëbë, chòcbë przez to, że gôdają pò kaszëbskù i są òblokłi w kòszulczi
z grifã. Tam, gdze miała bëté – we Wiedniu, w Sinaja (w Rumùnii) czë w jinszich
môlach – wiedno z kaszëbizną „w se i na
se”. Rézë dają jinszi pòzdrzatk na swiat,
ale téż jinszé wëzdrzenié na swòjã
domôcëznã.
A co je dlô ni nôwôżniészé? Dokładnosc w swòji robòce, trzëmanié sã wëznaczonëch terminów i robienié tegò, co sã
ùwôżô za pòtrzébné dlô drëdżich.
11
PORADNICTWO PRAWNO-OBYWATELSKIE
Ludzki wymiar paragrafów
Kiedy zastanawiamy się nad tym, w jaki sposób podnieść poziom życia mieszkańców regionu,
w pierwszej kolejności przychodzi nam na myśl gospodarka. Im więcej miejsc pracy, tym większy dobrobyt. Zapewne jest w tym sporo racji, tyle że na jakość życia składają się również inne
czynniki, jak choćby dostępność i poziom oświaty czy opieki medycznej. Podobnie jest zresztą
z dostępem do porad prawnych, o czym chyba mało kto pamięta.
M A R E K A D A M KO W I C Z
Warto przypomnieć głosy z II Kongresu
Prawników Wielkopolski, który w listopadzie ubiegłego roku odbył się w Poznaniu. Minister sprawiedliwości Jarosław
Gowin zwrócił wtedy uwagę, że edukacja prawna to wyzwanie cywilizacyjne,
a tematyka kongresu to jeden z najważniejszych punktów wskazujących kierunek reform wymiaru sprawiedliwości
i zmian podejścia Polaków do prawa. Podobnego zdania byli pozostali uczestnicy
spotkania, którzy w specjalnej uchwale
stwierdzili, że „młodzi ludzie, wchodząc
w dorosłe życie, mają niedostateczną
wiedzę prawniczą nie tylko w zakresie
kwestii ustrojowych, ale także podstawowych unormowań regulujących rynek pracy, zachowania w urzędach czy
zawierania umów. Za niewystarczającą
uczestnicy kongresu uważają także podstawową wiedzę młodzieży w zakresie
prawa karnego i rodzinnego”. Słowa te
można adresować i do osób doświadczonych życiowo, dlatego w tej samej
uchwale stwierdzono, że „dostrzegając
wysiłki ze strony organów Państwa
w zakresie realizacji powyższych celów”,
uważa się za konieczne „podejmowanie
inicjatyw obywatelskich, które będą je
wspomagać i dopełniać”.
Porada dla każdego
Mieszkańcy powiatu kartuskiego mają
to szczęście, że na ich terenie Kaszubski
Uniwersytet Ludowy z Wieżycy wespół
ze Starostwem Powiatowym w Kartuzach realizują trzyletni program poradnictwa prawno-obywatelskiego. Dzięki
temu we wszystkich miejscowościach
gminnych powiatu (Chmielno, Kartuzy,
12
Doradcy obywatelscy i zespół projektowy: (od lewej) Maciej Kempa, Jacek Fopke,
Monika Rolbiecka, Julia Majkowska. Fot. z archiwum KUL
Przodkowo, Sierakowice, Somonino, Stężyca, Sulęczyno, Żukowo) istnieją punkty doradztwa, w których jeden lub dwa
razy w tygodniu dyżurują eksperci. Ich
porady są bezpłatne.
Informacji udziela dwóch prawników
oraz sześciu doradców obywatelskich, posiadających przygotowanie merytoryczne
do tego rodzaju pracy – mówi Sulisława
Borowska, koordynatorka projektu.
W większości przypadków poradę można
otrzymać od razu, ale czasami trafiają się
sprawy skomplikowane, i wtedy prosimy
o odrobinę czasu na konsultacje.
Problemy, z którymi zwracają się
mieszkańcy, dotyczą przeważnie spraw
majątkowych i rodzinnych, chociaż pojawiają się też pytania odnośnie praw
społeczności kaszubskiej. Wprawdzie
Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie od
lat prowadzi kampanię informacyjną,
niemniej wciąż jeszcze konieczne jest
poszerzanie wiedzy w tym zakresie.
Dotyczy to chociażby nauczania języka
kaszubskiego w szkołach czy wprowadzania dwujęzycznych tablic z nazwami
miejscowości. Ważne jest to, że z doradcami można o problemach rozmawiać po kaszubsku – podkreśla Jacek Fopke, doradca
obywatelski. Jeśli jest taka potrzeba, to po
kaszubsku jest też udzielana odpowiedź.
Takie podejście pozwala wielu petentom
zrozumieć istotę problemu, ale też skraca
dystans między ludźmi.
Zaufanie jest najważniejsze
Uczestniczący w projekcie doradcy akcentują, że w swojej pracy przestrzegają stan-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
PORADNICTWO PRAWNO-OBYWATELSKIE
dardów, jakie wiążą się z profesją prawniczą, poczynając od zasady poufności.
Ochronie podlegają nie tylko przekazane
przez klienta informacje, ale sam fakt jego
zwrócenia się po pomoc (wyjątkiem jest
oczywiście sytuacja, w której ujawnienie
informacji nakazuje bezwzględnie obowiązujący przepis prawa). Jednocześnie
ważne jest to, że doradcy kierują się zasadą bezstronności. Nie oceniają klienta ani
jego działań, jak również sami nie kierują
się własnymi opiniami, przekonaniami
czy wartościami. Podają ścieżkę wiodącą
do rozwiązania sprawy, ale kolejne ruchy
zależą już od klienta i jego aktywności.
O potrzebie realizacji programu poradnictwa najlepiej mówią liczby. W 2011 r., kiedy przedsięwzięcie rozpoczynano, udzielonych zostało 841 porad. W roku następnym było ich 2311, a w roku 2013 – już blisko 2100! Mamy oczywiście świadomość,
że za każdą sprawą kryje się jakaś historia,
niekiedy dramat, taki chociażby jak rozpad
rodziny – zgodnie przyznają doradcy.
W niczym nie zmienia to faktu, że sprawę
rozwodową trzeba przeprowadzić sądownie,
a dziecku zapewnić alimenty. Jesteśmy po to,
żeby pomóc ludziom pokonać trudności.
Kaszubom, którzy zgłaszają się do
punktów konsultacyjnych, doradcy tłumaczą krótko: „Wiedno naléze sã radã,
leno mùszi so dac pòmòc. Òd te prawie
jesmë më!”.
Osoby zaangażowane w projekt mają
poczucie, że ich praca wybiega poza cytowanie numerów artykułów i paragrafów. Niekiedy wręcz można odnieść wrażenie, że to forma psychoterapii. Klienci
opowiadają o tym, co ich boli, bo czasem
jakoś łatwiej pożalić się obcemu człowiekowi. Rodzina i tak nie zrozumie...
Dla tych, którzy z różnych powodów nie
chcą czy nie mogą spotkać się z doradcami osobiście, przewidziano możliwość
uzyskania porady prawnej drogą inter-
Doradca obywatelski Sylwia Kryszewska (pierwsza od prawej) podczas promocji poradnictwa. Fot. z archiwum KUL
netową. Wystarczy wejść na stronę projektu ppo.kul.org.pl/porady i wypełnić
stosowny formularz.
Każda okazja jest dobra
Po dwóch latach realizacji projektu dyżury doradców stały się już częścią powiatowego krajobrazu. Nie znaczy to,
że spowszedniały i że nie ma spraw do
załatwienia. Przeciwnie, do poszczególnych punktów wciąż zgłaszają się nowe
osoby. Inne przychodzą po raz kolejny,
bo znów coś poszło nie tak albo przypomniały sobie, że jeszcze wszystkiego nie
załatwiły. Fakt ponownych odwiedzin
sprawia doradcom dużo radości, zwłaszcza że klienci opowiadają wówczas, jak
ich sprawa się potoczyła, nierzadko też
wyrażają zadowolenie z uzyskanej pomocy.
„Starych znajomych” doradcy spotykali również na organizowanych w powiecie dożynkach, gdzie okazjonalnie
przygotowano punkty informacyjne. Budujący dla mnie jest pozytywny odbiór projektu poradnictwa prawno-obywatelskiego
– przyznaje Maciej Kempa, doradca obywatelski, którego można było spotkać na
święcie plonów w Przodkowie. Zaczynałem rozmowy od wręczenia ulotki albo od
zwykłego uśmiechu. Często byłem już kojarzony z prowadzonym doradztwem, a rozdając materiały promocyjne, słyszałem zza
pleców niewymuszone oceny naszej pracy.
Nie skłamię, jeśli powiem, że serce rosło!
Program poradnictwa prawno-obywatelskiego w powiecie kartuskim będzie
realizowany do końca czerwca 2014 r. Będziemy się starali o przedłużenie realizacji
projektu – zapowiada Sulisława Borowska. Zamierzamy rozmawiać z władzami
gminnymi o wsparciu finansowym na
funkcjonowanie punktów doradztwa, jak
również będziemy szukać funduszy w kolejnym okresie unijnego programowania
na lata 2014–2020.
Projekt pn. „Poradnictwo prawno-obywatelskie dla mieszkańców powiatu kartuskiego” realizowany w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytetu V Dobre rządzenie, Działania 5.4. Rozwój potencjału trzeciego sektora, Poddziałania 5.4.2 Rozwój dialogu
obywatelskiego, „Tworzenie i wdrażanie programów z zakresu poradnictwa prawnego i obywatelskiego”.
Punkty poradnictwa czynne są w następujących terminach:
MIEJSCOWOŚĆ
MIEJSCE
GODZINY
OTWARCIA
Kartuzy
Chmielno
Przodkowo
Stężyca
Sulęczyno
Somonino
Sierakowice
Żukowo
Urząd Gminy,
GOK
Biblioteka
Publiczna
Biblioteka
Publiczna
GOK
GOK
GOK
GOPS/UG
pon. 8.00–12.00
wt. 14.00–18.00
czw. 14.00–18.00
pon. 14.00–18.00
czw. 13.00–17.00
śr. 14.00–18.00
wt. 14.00–18.00
śr. 14.00–18.00
śr. 14.00–18.00
czw. 8.00–12.00
wejście od ul. 3 Maja
POMERANIA RUJAN 2013
13
Z HISTORII RUCHU REGIONALNEGO
ZRK nadal skrywa tajemnice
(część 1)
O Zrzeszeniu Regionalnym Kaszubów (ZRK) można przeczytać w wielu opracowaniach. Uderza
w nich, że znaczna część zawartych tam informacji stanowi powielenie wcześniejszych publikacji, inne natomiast są pomijane przez kolejnych autorów. Powoduje to, że historia tej organizacji ciągle osnuta jest mgłą tajemnicy. To jeden z powodów, z których chciałbym się podzielić
z Czytelnikami kilkoma refleksjami nasuwającymi się po przejrzeniu archiwalnych przekazów
w części dotąd niewykorzystywanych.
B O G U S Ł AW B R E Z A
Wszystko zaczęło się na początku 1929 r.,
kiedy na łamach „Gazety Kaszubskiej”
(i na pewno innych regionalnych czasopism) ukazało się następujące, górnolotnie
sformułowane, ogłoszenie:
„Duchu Kaszubski! Obudź się z letargu!
Rzuć okiem na tą piękną naszą ziemię, zroszoną krwią i potem ojców naszych – na
nasze morze! Spójrz dalej! Tam wróg
czyha, aby nas zagarnąć w swe szpony!
Wróg to nieugięty i wyrafinowany. Wie
o tem, jakie znaczenie ma ta połać – ta
ziemia nasza! Siedm wieków przetrwaliśmy! Przez siedm od śmierci ostatniego
naszego księcia Mszczuja II przechodziliśmy wszystkie burze dziejowe – kiedy na
gwałt nam chciano wydrzeć naszą wiarę
i nasz język. […] Śpieszmy pod jeden sztandar – stańmy pod jednym hasłem – zwiążmy się jedną ideą – jednem zrozumieniem
sprawy – jednem silnem postanowieniem
i jednem poczuciem wzajemnej solidarności! Wiąże nas krew, serce i wiara – do
walki z wrogiem stańmy zbrojni sercami!
Czuj w sobie Ducha Przodków! Więc drodzy koledzy i koleżanki, kto jeszcze nie
stracił wiary i szanuje to, co nasi Ojcowie
szanowali i nam przekazali, to niech to
czynem potwierdzi i stawi się na zjeździe
organizacyjnym »Zrzeszenia Regjonalnego
Nauczycieli Kaszubów«, który się odbędzie
w dniu 18 sierpnia r. b. w Kartuzach. Bliższe dane o zjeździe będą ogłoszone. Komitet Główny Z. R. N. K”.*
Rzeczywiście w kolejnych numerach
pisma ukazały się dalsze informacje o zjeździe, w tym o jego programie, możliwości
nabywania na niego biletów, wezwanie
14
do osób, które nie będą mogły przybyć na
zjazd, by składały datki „na rozwój języka
kaszubskiego”. Do języka kaszubskiego
(oczywiście nie gwary!) – co znamienne – nawiązywano w tych ogłoszeniach
w mocnych słowach i to kilkakrotnie,
a dla „każdego prawego Kaszuby” udział
w zjeździe miał być „świętym obowiązkiem”.
Nie najgorszy początek
Pierwsi czytelnicy tych słów, którzy przewidzieli, że stanowią one przełom w dotychczasowym kaszubskim (pomorskim)
ruchu regionalnym, mogli poczuć satysfakcję. Były to przecież narodziny kaszubskiej
organizacji w niepodległej Polsce, początek
samodzielnej drogi grupy zrzeszyńców,
do dzisiaj wzbudzających kontrowersje
i mających zarówno swoich zagorzałych
zwolenników, jak i przeciwników.
Nie będę tutaj opisywał przebiegu
zjazdu i pełnej historii założonej na nim
organizacji, Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów (ZRK). Pisało o tym już – chociaż
niewyczerpująco – kilkunastu autorów,
i każdy zainteresowany łatwo znajdzie
publikacje na te tematy. We wszystkich zaznacza się, że na skutek przeciwdziałania
polskiego państwa, w tym różnorodnych
kartuskich władz oraz Chrześcijańsko-Narodowego Stowarzyszenia Nauczycieli
Szkół Powszechnych i stojących za nim
niektórych – nie najniższego szczebla – polityków zjazd ten zakończył się co najwyżej połowicznym sukcesem, bo nie udało
się zrealizować wszystkich zamierzeń jego
organizatorów, w tym szczególnie powołano organizację o innej nazwie i innym
profilu, niż planowano. Jednak zwróćmy
też uwagę na to, że zarówno podkreślanie
w ogłoszeniach przedzjazdowych znaczenia (oddzielnego) języka kaszubskiego,
jak i pewna dwuznaczność w określeniu
sprawców wielowiekowych krzywd, jakich doznali Kaszubi (nie mówi się w nich,
że byli to Niemcy, ale raczej wszystkie
nacje, które po Mściwoju II władały Pomorzem, a więc także Polacy), nie przeszkodziły, żeby zamieścić je w polskiej – można
nawet powiedzieć nacjonalistycznej – prasie. Nie wywołało to też ostracyzmu wobec zrzeszyńców. Przeciwnie, w zjeździe
wzięło udział sporo osób, a co najmniej
niektóre uroczystości zorganizowane później przez ZRK odbywały się przy licznym
udziale publiczności. Na przykład przygotowane przez nie w Kartuzach obchody
50-lecia śmierci F. Ceynowy były – jak to
ujęto w sprawozdaniu kartuskiego starosty – w „zapełnionej po brzegi sali”. Znamienne też, że w zjeździe wziął udział
i został członkiem ZRK Stefan Dąbrowski
z Donimierza w powiecie wejherowskim,
należący wówczas do najwyżej postawionych Kaszubów w polskiej polityce. Nie
przeszkodziło mu to w dalszej karierze
(może wręcz pomogło!?), bo w 1930 r. został ponownie posłem do Sejmu.
Co to oznacza? Sądzę, że można
z tego przede wszystkim wyciągnąć dwa
wnioski. Po pierwsze organy polskiego
państwa i przedstawiciele jego władz najprawdopodobniej nie mieli jednolitej, krytycznej opinii o inicjatywie zrzeszyńców
i o ZRK. Nie wykluczałbym, że bardziej
pogłębione badania historyków ujawnią
wręcz, że zarówno zjazd, jak i powstanie
organizacji były wynikiem nie tylko regionalnej pasji i społecznikowskiego zaangażowania twórców tego stowarzyszenia, lecz także rozdźwięków, rywalizacji
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
Z HISTORII RUCHU REGIONALNEGO
pomiędzy ugrupowaniami politycznymi
i ich poszczególnymi członkami. Po drugie
zrzeszyńcy trafili w autentyczne odczucia
i zapotrzebowanie części kaszubskiej społeczności. Na pewno szczególnie dotyczyło
to przekonania o krzywdzeniu miejscowej
ludności i o jej wyjątkowości, ale też odczuwanej przez nią potrzeby docenienia
rodzimej, specyficznej kultury.
Łączyło wszystkie
kaszubskie warstwy
W tym kontekście warto powiedzieć trochę więcej o rozwoju organizacyjnym
ZRK, w tym głównie o powstałych w jego
ramach kołach. Moim zdaniem niesłusznie
przytacza się je jako potwierdzenie słabości
tego stowarzyszenia. Miały one bowiem
powstać – według założeń twórców ZRK
– na całych Kaszubach, a w rzeczywistości utworzono je tylko na terenie powiatu
kartuskiego, co najmniej w Hopowie, Goręczynie, Kartuzach, Niepoczołowicach,
Sianowie, Sierakowicach (znaczna część autorów nie ma wiedzy nawet o tych kołach).
W nich jednak najbardziej uwidocznił się
przełom w dotychczasowym kaszubskim
ruchu regionalnym. Do tej pory bowiem
jego aktywnymi działaczami byli niemalże
wyłącznie przedstawiciele szeroko pojętej
inteligencji. Teraz zaczęli do nich dołączać
przedstawiciele innych grup i warstw społecznych, w tym – co szczególnie ważne
– rolnicy, którzy w międzywojennej strukturze zawodowej na Kaszubach dominowali. Dobrze oddaje to skład zarządu koła
w Hopowie, prezesem był badacz mięsa
Franciszek Wroński, a sekretarzem i skarbnikiem rolnicy: Bernard Węsiora i Bronisław Węsiora (w sumie do tego koła na
zebraniu organizacyjnym w 1932 r. zapisało się 15 członków). Z kolei prezesem koła
w Goręczynie był rolnik Jan Widrowski.
Aktywne Goręczyno
Do najaktywniejszych w całej organizacji
na pewno należało koło w Goręczynie.
Znany jest przebieg trzech zebrań, spotkań
tego koła z tegoż 1932 r. W styczniu było
na nim obecnych 60 osób. Przemawiał
wówczas Jan Trepczyk, nauczyciel w pobliskim Miszewie, oraz kartuski kolejarz
Leon Richert, obaj bardzo aktywni w ZRK.
Pierwszy mówił o historii Pomorza, drugi
o traktowaniu Kaszubów „jako ludzi drugiej klasy”. Jednogłośnie wszyscy zebrani
przyjęli treść protestu przeciwko prezesowi Związku Obrony Kresów Zachodnich,
Janowi Olechowi, ten bowiem postulował
POMERANIA RUJAN 2013
zlikwidowanie pisma „Gryf Kaszubski”
(prowadzonego przez Aleksandra Labudę),
które jako redagowane w języku kaszubskim jego zdaniem „może się przyczynić
do szerzenia się wśród Kaszubów nastrojów separatystycznych”. W zakończeniu
tego protestu napisano: „Jesteśmy przekonani, że osoby, występujące przeciw nam
Kaszubom, są szkodnikami Polski, wobec
czego żądamy stanowczo usunięcia p. Olecha w Toruniu ze stanowiska dyrektora
ZOKZ na Pomorzu”.
W marcu odbyło się – oprócz posiedzenia zarządu – jedno „zwyczajne zebranie” ogólne, na którym było sto osób.
Wystąpił na nim ten sam L. Richert, co na
poprzednim zebraniu. Tym razem jednak
wygłosił referat o historii klasztoru w Żukowie. Wybrano też dwóch delegatów na
jubileuszowy zjazd Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego do Warszawy (według J.
Borzyszkowskiego udział ZRK w tym zjeździe należał do największych jego osiągnięć). Podjęto również decyzję, by w maju
1932 r. „urządzić obchód oraz akademię ku
uczczeniu 650-rocznicy zgonu Mestwina II”.
W tym ostatnim policyjny sprawozdawca
się pomylił. Według wszelkiego prawdopodobieństwa nie chodziło w tym przypadku
o rocznicę śmierci pomorskiego księcia,
lecz podpisania układu w Kępnie łączącego
Pomorze z Wielkopolską, które to obchody
również zaliczane są do sukcesów ZRK.
Na trzecim, lipcowym zebraniu – w obecności czterdziestu pięciu osób – „postanowiono wziąć udział w Święcie Morza”,
jednej ze sztandarowych uroczystości II
Rzeczypospolitej, promującej zagadnienia
morskie i osiągnięcia Polski na morzu.
Nie było społecznej pustki...
Nieprzypadkowo trochę szczegółowiej
przedstawiłem informacje o zabraniach
goręczyńskiego koła ZKR, ich analiza doprowadza bowiem do ciekawych wniosków. Liczba osób biorących w nich udział
przeczy tezie, że początek działalności
zrzeszyńców odbywał się w społecznej
pustce. Nawet dzisiaj, kiedy kaszubska organizacja (organizacje) liczy kilka tysięcy
osób, na przygotowywane przez nią (nie)
spotkania poświęcone historii regionu czy
jego aktualnym problemom często przychodzi mniej osób, niż było to w Goręczynie (współcześnie – z tego, co wiem – nie
ma w w tej wsi żadnego oddziału czy koła
kaszubskiego stowarzyszenia!). Zwraca
też uwagę, że w styczniu 1932 r., kiedy na
zebraniu ZRK było sześćdziesiąt osób, na
spotkaniach innych organizacji w całym
powiecie kartuskim często frekwencja
była mniejsza od dwudziestu!
Większość dotychczas opublikowanych danych i opinii o ZRK, także w niniejszym artykule, pochodzi ze sprawozdań
organów władzy II Rzeczpospolitej (sprawozdań policyjnych oraz sporządzanych
przez starostów, przechowywanych w archiwach w Bydgoszczy i Gdańsku), siłą rzeczy więc jest jednostronna. Natomiast
działalność tej organizacji w Goręczynie
ujawnia, że możliwe jest też spojrzenie na
nią bardziej od środka, poprzez informacje zachowane u jej byłych szeregowych
członków i ewentualnych sympatyków.
Jestem pewien, że w rodzinnych zbiorach,
na przysłowiowych „strychach”, zachowały się zaproszenia na organizowane przez
nią zebrania (może też protokoły z ich
przebiegu?), zdjęcia z wyjazdu na Święto
Morza itp. Aż dziw, że dotychczas nie trafili na nie współcześni zwolennicy i obrońcy działalności zrzeszyńców (i inni znawcy
oraz pasjonaci regionalnej historii), także
w sporej części wywodzący się z powiatu
kartuskiego i w nim działający. Jest ponadto możliwe, że żyją jeszcze ludzie, którzy
pamiętają te wydarzenia.
Dokończenie w następnym numerze
* Zachowano oryginalną pisownię, także w zakresie
ortografii.
15
FENOMEN POMORSKOŚCI
Smoki, gryfy i Graal
(część 14)
Pierwsze pojawiają się niespodziewanie. Na leśnej polanie, po prawej stronie wąskiej szosy,
którą nadjeżdżamy z kierunku Vannes, stoją w niemym szeregu szarawe głazy. Jakiś kilometr
dalej druga polana – i znowu rzędy białoszarych kamieni. Potem trzecia i czwarta, już na rogatkach miasteczka. Im dalej na zachód, tym więcej tych dziwnych pomników, tym okazalsze mają
rozmiary. Największe wrażenie robią ostatnie stanowiska. Tutaj też najchętniej zatrzymują się
turyści.
J A C E K B O R KO W I C Z
Menhiry w Carnacu to wizytówka Bretanii. Nazwa menhir oznacza po bretońsku
„długi kamień”. Stawiało się je na sztorc
na grobie zmarłego, kapłana lub wojownika. Kto je tutaj postawił? Na pewno nie
Bretończycy, ani nawet ich celtyccy poprzednicy na tej ziemi, Galowie. Menhiry,
dolmeny i kromlechy – kamienne kręgi,
podobne do tych w Odrach – są znacznie
starsze. Mają kilka tysięcy lat.
Święty kraj
Carnac leży w samym środku historycznej krainy zwanej przez Bretończyków
Gwened, której terytorium odpowiada
rozmiarom dzisiejszego francuskiego departamentu Morbihan. Rdzeń gwen, gwyn
w kilku językach celtyckich znaczy „biały”, ale też „czysty” lub „święty”. Mamy
więc wyjaśnienie nazwy: to święty kraj,
ziemia nieskalana doczesnymi pragnieniami zwykłych ludzi. Zapewne też tutaj,
wokół Carnacu, mieściło się kultowe centrum pradawnych mieszkańców Bretanii.
Cały półwysep usiany jest megalitami, ale
nigdzie nie ma ich tak wiele, nigdzie nie
występują tak gęsto, prawie nigdzie indziej nie są też tak imponujące – jak właśnie w Carnacu.
Po drugiej stronie morza, na północy
brytyjskiej Walii, leży kraina o bardzo
16
podobnej nazwie: Gwynedd. Nazwa
znaczy to samo, co miano jej bretońskiej
odpowiedniczki. Walijski Biały czy Święty Kraj był także religijnym centrum dla
miejscowych Celtów – zaświadczają to
zapiski z czasów rzymskiego podboju.
Tutaj też znajdziemy dolmeny, menhiry
i kromlechy.
We wczesnym średniowieczu brytyjscy Celtowie, mieszkańcy Kornwalii i Walii, przepłynęli kanał La Manche i zasiedlili
Bretanię. Wydawałoby się więc, że to oni
przenieśli na kontynent imię kraju, wraz
z całym jego sakralnym znaczeniem.
Ale tak nie było. Nazwę Gwened zastali
na miejscu. Pochodzi ona od... plemienia Wenedów. Słyszał o nich już Juliusz
Cezar, gdy wojował z Galami. Bretońscy
Wenedowie uchodzą za plemię galijskie,
ale wiele wskazuje na to, że jego celtycko-galijska szata skrywała relikty jeszcze
starszego etnosu. Podczas gdy inne plemiona podbitego przez Rzym półwyspu
uległy romanizacji, a ich resztki rozpuściły się w masie brytyjskich przybyszów,
Wenedowie z Gwened zachowali – przynajmniej w jakimś stopniu – swoją plemienną odrębność. To właśnie dzięki tej
odrębności ich nazwa przetrwała do dziś.
Przy okazji: bretońskie Gwened i francuskie Vannes to jedno i to samo.
Można więc przyjąć, że Wenedowie
z Bretanii byli krewniakami Wenedów
walijskich. Dwie nadmorskie krainy
znaczą ślad pradawnej wędrówki ludu
żeglarzy. Wyobraźnia podpowiada, że
przewodzili im w tej wędrówce wodzowie-kapłani. Białowłosi patriarchowie
– a może „biali” ze względu na respekt,
jakim otaczali ich współplemieńcy? Zwrócona ku morzu
Bretanię i okoliczne ziemie zwano w starożytności Armoryką. Ta nazwa znaczy
z kolei „zwrócona ku morzu” lub też „nad
morzem leżąca”. Tak przynajmniej rozumieli ją Galowie. Armoryka to zatem nic
innego, jak Pomorze. W rzeczy samej, na
Półwyspie Bretońskim nie ma miejsca,
z którego po godzinie jazdy samochodem
nie dojechałoby się do morskiego brzegu.
Obecność morza czuje się tutaj wszędzie.
Także za horyzontem.
Przybysze zza Kanału La Manche dali
nowe imię tej krainie: Bretania to inaczej
Mała Brytania, odróżniana od tej dużej,
leżącej na północy. Legenda mówi, że
zdobywcy, biorąc sobie za żony miejscowe
kobiety, ucinali im języki – aby nie uczyły
potomstwa niepożądanej już mowy. Czy
tak było naprawdę, trudno powiedzieć;
tak czy inaczej język bretoński, którym
do dzisiaj posługuje się kilkanaście procent mieszkańców Bretanii, wykazuje
wyraźne pokrewieństwo z kornwalijskim
i walijskim. Razem z wojownikami przybyli na
tę ziemię księża. Prastara bretońska opoPOMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
FENOMEN POMORSKOŚCI
wieść głosi, że pierwszych Siedmiu Ojców
rozeszło się po półwyspie, walcząc w jego
różnych stronach z demonicznymi stworami: a to z wężami, a to z wilkiem, a to
znów ze smokiem. Ostatnia z bestii jest
tu ważnym elementem lokalnej heraldyki. Skądinąd równie często spotykanym
herbowym symbolem jest tutaj... gryf.
Bretończycy długo zachowali niezależność. Kontynentalna Europa od czasu
Karola Wielkiego próbowała ujarzmić
nadmorską krainę. Odrywała ją po kawałku, tworząc marchie i pograniczne kasztelanie, uzależniała przez dynastyczne
związki oraz polityczne sojusze. W końcu, w połowie XVI wieku, cała Bretania na
dobre stała się częścią Francji.
Polityczna odrębność szła w parze
z odrębnością kulturową. Mieszkańcy
półwyspu obyczajem byli znacznie bliżsi
swoim krewniakom z Wysp Brytyjskich
niż sąsiadom zza francuskiej miedzy.
Nawet po wchłonięciu Bretanii, Francja
przez kilka stuleci nie była w stanie wygładzić jej celtyckich konturów. Tutejszy
lud zachował swoją mowę i bogaty folklor. W bretońskich pieśniach, w stopniu
nieznanym w innych regionach Francji,
stopiły się w jedno elementy chrześcijaństwa i starych pogańskich wierzeń.
Niektóre z tych pieśni sto lat temu przetłumaczył na polski Edward Porębowicz.
Oto próbka jednej z nich:
Menhiry w Carnacu. Fot. Snjeschok / www.commons.wikimedia.org
Belgia
Niemcy
Bretania
Carnac
Francja
Szwajcaria
Zatoka
Baskijska
Włochy
Gdyby byli mieszkańcy Treguieru
zamykali drzwi swego kościoła,
nie ochrzczono-by w nim dziecka z wosku,
nie ochrzczono przy świetle księżyca.
Bretończycy zachowali również specyficzną, patriarchalno-konserwatywną
mentalność. Jej wyrazem było przywiązanie do Kościoła, do króla i do miejscowych
panów feudalnych. Dziś słowo „szuan”
powszechnie kojarzone jest z antyrewolucyjnymi rojalistami, walczącymi w innej
francuskiej prowincji, Wandei – a przecież
w szeregi szuanów najliczniej wstępowali właśnie Bretończycy. Oni też najdłużej
trwali w oporze przeciw nowej, burżuazyjnej władzy: ostatni powstańcy złożyli
broń dopiero w 1832 r. – po czterdziestu
latach od chwili rozpoczęcia walki. Jej
świadkiem były również menhiry Carnacu. W czerwcu 1795 r. na plaży tego miasteczka wylądowały oddziały rojalistów,
przybyłe z Anglii. W kościele Świętego
Michała wywieszono biały sztandar Burbonów. Kościół istnieje do dziś, dobrze widoczny z oddali: zbudowano go na wzgó-
POMERANIA RUJAN 2013
Hiszpania
rzu, które w istocie jest prehistorycznym
kurhanem. Inna, leżąca na północ od Carnacu świątynia, wzniesiona podobnym
sposobem na pogańskim grobowcu, stała
się ostatnią redutą bretońskich szuanów,
broniących się przed wojskami rewolucyjnej Francji.
Był jednak czas, w którym to Bretania
podbiła Europę. Podbiła nie w sensie politycznym, lecz kulturowym. To właśnie
za jej pośrednictwem przeniknęły z Wysp
Brytyjskich w głąb kontynentu opowieści,
które nadały ton estetyce feudalnego Zachodu: historie o królu Arturze, o Lance-
Morze
Śródziemne
locie i Świętym Graalu, wreszcie romans
o Tristanie i Izoldzie. Do dziś stanowią
one część kanonu europejskiej kultury.
Jako Europejczycy, wszyscy jesteśmy więc
dziś po trosze Bretończykami.
Niejednokrotnie wspominałem
w tym cyklu o fenomenie pomorskości,
przedziwnie łączącym w sobie zachowawczość i zamiłowanie do tego, co
swojskie – z otwartością na wpływy z zewnątrz oraz gotowością do przekazywania dalej tego, co samemu otrzymało się
w kulturowym darze. Bretania jest owego
fenomenu najlepszym przykładem. 17
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
Rok 1945: szło nowe?
STANISŁAW SALMONOWICZ
Pierwszą wojnę światową nazwano kiedyś „wielką wojną białych ludzi”. Druga wojna światowa była wojną niemal
wszystkich ras, narodów, krajów. Dla
Europy formalnie się zakończyła 8 lub
9 maja. W Polsce, a więc i na Pomorzu,
nadal trwał chaos i nie brakowało tragicznych wydarzeń. Sprawy i wydarzenia, które opisuje w swej książce Wielka Trwoga. Polska lat 1944–1947 Marcin
Zaremba (Wyd. Znak, Kraków 2012, ss.
694), odczytuje się dziś jak sensacyjną
powieść, np. z amerykańskiego Dzikiego Zachodu, gdzie nieliczni uczciwi
szeryfowie borykają się z bandytami,
szulerami, złodziejami. Poszczególne
„wielkie trwogi”, piórem Zaremby połączone w opis ludzkich trudnych egzystencji pierwszych lat po „wyzwoleniu”
od jednych, by doświadczyć uciemiężenia przez drugich, nie są to, oczywiście,
kwestie zapomniane przez żyjących
jeszcze świadków tych lat. Pamiętają
o nich także historycy, którzy w różnych
kontekstach i w ramach różnych tematów, w każdym razie po upadku cenzury
komunistycznej, opisywali wiele faktów
określających klimat pierwszych lat pod
rządami władzy ludowej. Także i autor
tego felietonu nieraz już wskazywał na
przedziwne nieraz sploty sytuacji, na trudne wybory polityczne, jakie niosły lata
po zagładzie Warszawy, po klęsce Polskiego Państwa Podziemnego i legalnego polskiego rządu w Londynie. Mniej
18
lub bardziej nad gruzami Warszawy,
Gdańska czy Elbląga oraz wielu innych
miast i miasteczek rzeczywistą władzą
była wówczas Armia Czerwona i jej sołdaci, którzy nie oszczędzali nikogo – ani
swoich, ani wrogów, ani kogokolwiek,
jeżeli była to kobieta, właściciel zegarka,
roweru lub innego dobra, którego owi
reprezentanci najlepszego na świecie
ustroju nigdy dotąd w rękach nie mieli…
Były oczywiście w latach 1945–1947
regiony szczęśliwsze, oazy nieraz przypadkowe, w których życie toczyło się
spokojniej, bezpieczniej, w miarę się normalizowało (Kraków, Łódzkie, Zielonogórskie, może i Lublin?). Jedyny mój żal
do autora omawianej książki, że zabrakło
indeksu geograficznego, co by ujawniało
w jakiejś mierze miasta i regiony szczęśliwsze, o których autor wiele nie pisze.
M. Zaremba opisuje formalnie sytuacje
ogarniające całą Polskę w ówczesnych
nowych granicach, ale – oczywiście nie
w każdej kwestii – plagi epoki nie dotykały jednakowo różnych regionów kraju.
Losy Warmii i Mazur, kaszubskich czy
kociewskich wsi były nieraz szczególnie
tragiczne i kłopoty z nową rzeczywistością trwały długie lata. Autor też podkreśla, że dla wielu najważniejszą rzeczą
był fakt, iż groza okupacji niemieckiej
minęła, wracali ludzie z obozów i prac
przymusowych, z oflagów do kraju, do
rodzin, cieszono się więc uratowanym
życiem, ulegano także, zwłaszcza początkowo, licznym złudzeniom co do
nowej, komunistycznej władzy. Stąd
zwłaszcza lata 1945–1946 były pełne
sprzeczności: cieszono się, dość naiwnie,
z przybycia do Polski Stanisława Mikołajczyka, odreagowywano ponurą przeszłość, chowano zmarłych i zamordowanych, najczęściej nie wiedziano, jaka
czekała nas przyszłość. Marcin Zaremba
skoncentrował się jednak na ukazaniu
nowych obaw, nowych trudności, braku
stabilizacji, bezpieczeństwa, wielu nowych tragedii politycznych czy tragedii
zwykłych ludzi. Tu nie sposób streszczać
książki obszernej, pełnej faktów i sytuacji różnorodnych. Konsekwencje II
wojny i okupacji długo trwały nie tylko
w realiach, ale i w zbiorowej pamięci:
„Odbudowa więzi społecznych, normalizacja i stabilizacja, procesy zapominania
musiały potrwać. Wojenny styl życia, polegający na zawieszeniu na czas okupacji
norm obyczajowych, moralnych i prawnych, tak się zakorzenił w ciągu tych
blisko sześciu lat, że przetrwał długo po
zakończeniu wojny. Niektóre lęki, urazy
i nawyki, zachowania weszły na długo
w krwiobieg kulturowy narodu” (s. 140).
Jakie to były „trwogi”? Przede
wszystkim panował chaos: przez Polskę
w nowych granicach w różnych kierunkach i z różnymi konsekwencjami
przemieszczać się będą miliony ludzi:
Armia Czerwona, wyzwoliciele, których
należało się bać, najpierw maszerowali
na Zachód, ku mitycznemu celowi – „na
Berlin”. Później stawali się stałym a niebezpiecznym elementem polskiego pejzażu: grabili planowo polskie już ziemie
zachodnie, a byli równie niebezpieczni
jako chwilowe garnizony czy jako upo-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH / WAŻNE DATY
jone zwycięstwem wojska wracające
do swego kraju, nie bez grabieży wszelakich. W sumie był to swego rodzaju
bezpośredni czy pośredni, niebezpieczny
nowy okupant. Wędrówka ludów po Polsce to były także ucieczki czy wywózki
ludności niemieckiej czy niekoniecznie
niemieckiej, ale zmuszanej do wyjazdu
bądź uciekającej i porzucającej swój dobytek byle dalej od nowych porządków.
Ze wschodu płynęła, zwłaszcza przez
pierwsze dwa lata, fala Polaków wygnanych zza Bugu, także setki tysięcy ludzi
ze skromnym dobytkiem, ale z przeżyciami, o których niebezpiecznie było
nawet mówić w drodze do nowych, nieznanych siedzib. Wędrować będzie czas
dłuższy niemal cały naród: wracający
z wojennych spraw na Zachodzie, z niemieckiej niewoli i prac przymusowych,
inwalidzi i żołnierze z demobilu LWP, już
niepotrzebni, a także szukający rodzin,
domu, pracy. Polskę południową opuszczali liczni „żołnierze wyklęci”, uciekający przed represjami na Dolny Śląsk czy
do Trójmiasta. Wspomnijmy jeszcze warszawiaków bez domu, żebraków i wreszcie ludzi z marginesu społecznego, rabusiów czy złodziei, dla których nastąpił
czas łatwych zdobyczy.
W wielu regionach, zwłaszcza na
wsi, nie istniała żadna godna uwagi
administracja. Policja ludowa – Milicja
Obywatelska – składała się z ludzi przypadkowych, nieraz groźniejszych od zawodowych bandytów, a wykonujących
przede wszystkim zlecenia polityczne
nowej władzy: nie była to fachowa policja zapewniająca obywatelowi bezpieczeństwo życia i mienia. Przytoczę tu
anegdotę z kwietnia czy maja 1945 r.:
do pociągu do Miechowa wsiada wracający do rodziny prawnik i pyta się
podróżnych, czy w Miechowie spokojnie, czy nie ma bandytów. Odpowiedź
naiwnie prawdziwa chłopa z okolicy:
„Nie, panoczku, bandyci wszyscy w milicji!”. Powiedzmy za Zarembą, że cudze,
a zwłaszcza porzucone bezpańskie mienie kusiło wszystkich. W obszernym
rozdziale pt. „Gorączka szabru” autor to
opisał. Młodym pokoleniom należy tu
wyjaśnić, że słowo „szaber”, które weszło w użycie gdzieś w lecie 1945 r., wywodziło się z przedwojennego słownika
złodziejskiego, a oznaczało wówczas
masowe podróże Polaków na Ziemie Zachodnie dla dokonywania zaboru mienia poniemieckiego, co formalnie było
POMERANIA RUJAN 2013
zakazane, ale nikt nie był w stanie tego
upilnować. W szerszym rozumieniu tego
słowa szaber oznaczał przywłaszczenie
sobie mienia w gruzach warszawskich
czy bezpańskiego mienia pożydowskiego. Najpewniej i najsprytniej szabrowali
ci, którzy byli już w Generalnym Gubernatorstwie specjalistami od czarnego
rynku i grabienia mienia pożydowskiego, najczęściej na spółkę z przekupionymi Niemcami. Teraz znów w chaosie
„nowego” wszystko było możliwe.
Równocześnie, mimo prób opanowania sytuacji aprowizacyjnej (w tym
i pomocy z zewnątrz: UNRRA), część
Polaków, zwłaszcza w miastach, była
na krawędzi głodu, a choroby i epidemie ogarniały różne rejony kraju. Nie
wyliczam wszystkich obaw epoki, ale
dodajmy rzecz podstawową: w kraju
toczyła się sui generis wojna domowa
z nową władzą komunistyczną, wspieraną przez Armię Czerwoną. „Chłopcy
z lasu” od jesieni 1946 r. będą już u kresu
sił i możliwości: coraz częściej rozbijane
oddziały leśne pozbawione bezpiecznego zaplecza będą bliskie cienkiej granicy,
w której zaciera się rozróżnienie między
walką z instytucjami nowego ustroju
a aktami bandytyzmu czy brutalności,
dokonywanymi, by przetrwać.
Nie jesteśmy w kraju sami: problem
stosunku do Niemców po 6 latach okupacji, gwałty Armii Czerwonej, krwawa
rozprawa UPA z Polakami i odwet w postaci wysiedleń Ukraińców z Rzeszowskiego. Trudno pominąć liczne, czasem
może prowokowane przez władze,
przejawy zbrodniczego antysemityzmu.
W sumie chaos i zagrożenia: jedni boją
się „leśnych” lub Armii Czerwonej, inni
katów z MO i UB. Próby stabilizacji, odbudowa oświaty, instytucji kulturalnych,
teatrów czy wydawnictw to także inna
strona medalu. Ciągle jednak nie wiadomo, kto „wygra”, czy będzie III wojna,
czy trzeba raczej na dziesiątki lat szukać
dla siebie miejsca w nowym ustroju.
Każdy niemal musiał podejmować trudne decyzje egzystencjalne, choć rzadko
mógł przewidzieć ich konsekwencje…
Polecam książkę Marcina Zaremby,
lektura trudna, bolesna, ale i ciekawa,
istotna dla zrozumienia, jak skomplikowane były nasze ówczesne losy i wybory, także na Pomorzu gdańskim, na
Kaszubach, gdzie Rosji i komunizmu nie
znano, a szukano różnych dróg ocalenia
przed nowymi dyskryminacjami.
DZIAŁO SIĘ
w październiku
• 2 X 1503 – w Lipsku zmarł (i tam został pochowany) pochodzący z Chojnic
Marcin Fuhrman vel Marcin Chojnicki,
humanista, profesor i rektor Uniwersytetu w Lipsku.
• 6 X 1893 – w Pręgowie k. Gdańska urodził się Bronisław Bukowski, profesor
Politechniki Gdańskiej, twórca polskiej
szkoły technologii betonu, działacz
kaszubski, społeczny oraz polonijny
w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie
prowadził chór Lutnia. Zmarł 11 maja
1965 w Gdańsku, pochowany został
w rodzinnym Pręgowie.
• 7 X 1683 – w bitwie pod Wiedniem
poległ hrabia Władysław Denhof, wojewoda pomorski, podskarbi Prus Królewskich, starosta kościerski. Na wojnę
z Turkami wystawił chorągiew husarii
i regiment piechoty.
• 11 X 1943 – w Halle zginął ppor. WP
Klemens Wicki, oficer sieci wywiadu KG
ZWZ-AK w Gdyni, skazany przez hitlerowców na śmierć przez ścięcie. Urodził się 8 października 1911 w Kielnie.
• 13 X 1903 – w Wejherowie otwarto Seminarium Nauczycielskie.
• 16 X 1873 – w Piasecznie k. Gniewa
urodził się ks. Paweł Wojciech Nagórski, muzyk, kompozytor pieśni kaszubskich, działacz społeczny. Został zamordowany 19 kwietnia 1940 w Sachsenhausen.
• 16 X 1903 – w Sławoszynie urodził
się dr med. Alojzy Stanisław Jagalski,
filomata pomorski, działacz społeczny
i kaszubski, wybitny chirurg, ordynator i dyrektor wejherowskiego szpitala.
Zmarł 20 listopada 1983. Został pochowany na Cmentarzu Śmiechowskim
w Wejherowie.
• 20 X 1893 – w Wejherowie zmarł dr
Jan Seemann, organizator i pierwszy
dyrektor gimnazjum wejherowskiego
(1857–1886).
Źródło: Feliks Sikora,
Kalendarium kaszubsko-pomorskie
19
KASZËBI ZA „WIÔLGĄ WÒDĄ”
Òd Kaszëbsczi Królewi
do amerikańsczégò Jackson
Mòje kroczi kòle szukaniô kaszëbskòscë za òceanã sczerowałë mie razã ze Sławòmirã Dudalsczim, przédnikã pòlonijnégò karna Ludowa nuta z Kanadë, do Jackson, miasta wiôlgòscë
kaszëbsczi Kòscérznë, leżącégò w stanie Michigan w Zjednoczonëch Stanach Nordowi Americzi.
EÙGENIUSZ PRËCZKÒWSCZI
Z Mirochòwa do Sztéców
W 1997 rokù ùkôzôł sã w „Pòmeranii”
articzel mieszkańca Jackson Alfónksa
Bladowsczégò ò Kaszëbach mieszkającëch w tim miesce. Kò wejle dokònôł
jem sã, że aùtór negò artikla żëje i ceszi
sã dosc mòżlëwim zdrowim, chòc mô ju
88 lat żëcégò za sobą. Ùdostôł jem adresã
Bladowsczégò òd jegò bratowi z Kartuz,
në i tak më rëgnãlë z Dudalsczim Słôwkã
w rézã. Z Hamilton w Kanadze do Jackson
je kòl pół tësąca kilométrów. Më dojachelë
czësto letkò na plac, ale gòspòdarza doma
nie bëło. Sąsôd nama wëdolmacził, że
gwësno je dzes krótkò, mòże kòl doktora.
Dzãka dzysdniowim mòżnoscóm elektroniczny łączbë më sã pò trzech gòdzënach
żdaniégò kùreszce zeszlë ù niegò doma.
Znajomòsc kaszëbsczégò baro mie
pòmògła z ùdostanim zaùfaniégò.
Alfónks Bladowsczi sã ùrodzył w Mirochòwie. Do dzys mieszkô tam wiele
pòtómków rodzeństwa jegò òjca. Zôs
z mëmczëny stronë krewny mieszkają
nôwicy w òkòlim Swiónowa i Stajszewa. Je to baro szeroczi ród Cerocczich.
W młodëch latach Alfónks przecygnął
z familią do Serakòjc, dze jegò òjc robił
na pòczce. Tam chòdzył do szkòłë, tam
téż béł przëjãti do I Kòmónii swiãti, tam
jimôł sã pierszich robòtów i ùcził za elektrika. I tam naszła gò wòjna. Jegò òjc
ùstëgòwanim òstôł przëmùszony do
pòdpisaniô trzecy grëpë niemiecczi.
Zrobił to, chòc miôł strach ò to, co sã
stónie z szesc sënama. Béł rëchli biti,
ùcemiãżony, przesłëchiwóny, a nawetka
wsadzony do prizë. W sôdzë bëła téż,
20
Alfónks Bladowsczi (w czôpce) i Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Ze zbiérów E.P
na szczescé krótkò, mëmka Alfónksa
i jedinô sostra. Jeden z bracynów szedł
do partizantczi, drëdzë szlë na wòjnã,
w tim Alfónks. Zajisconô mëmka doradza mù, żebë próbòwôł nawiązac
łączbã z ji sostrama, co mieszkałë ju òd
pòczątkù XX wiekù w Sztécach (Zjed-
noczonëch Stanach), dokładno w miesce
Jackson w stanie Michigan. Pò straszlëwëch przeżëcach wòjnowëch i służbie w Pòlsczim Wòjskù na Zôpadze pòd
dowództwã gen. Bronisława Maczka,
wëjachôł kùreszce w 1950 rokù do Sztéców.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KASZËBI ZA „WIÔLGĄ WÒDĄ”
Ze zbiérów E.P
Zéńdzenia na farmie
W Jackson zamieszkôł ze swòją białką,
chtërnã pòznôł w Walii. Jegò môl béł
bliskò dodomów kaszëbsczich emigrantów. W 1911 rokù przëjachało tam kòl
dwadzesce familii z òkòlégò Swiónowa,
Stajszewa i Mirochòwa. Do dzys są tam
taczé nôzwëska, jak: Kónkòl, Miszkòwsczi,
Miotk, Brzezyńsczi, Janke, Cerocczi
i jinszé. Nôpierwi Kaszëbi robilë tam na
sztrece. Tima, co kąsk wicy przëzarobilë, ùdało sã kùpic gruńt i szlë na swòje
gòspòdarczi. Tak zrobił przikładowò Alfréd Kónkòl. Kaszëbi bëlë tam równak
tej lëchò traktowóny. Pierszi emigrancë
nie znelë anielsczégò jãzëka, temù môlowi lëdze zagrôdzelë jima drogã do wëższich niwiznów w spòleczny hierarchii.
Przez to nastãpné pòkòlenia baro chùtkò
òdchôdałë òd kaszëbskòscë. Nawetka jeden z nich ò nôzwëskù Miotk zmienił je
na szerzi znóné Miller. Dzys w rãkach ti
familii je tam wiôlgô fabrika.
Kaszëbskô swiąda zmieniła sã na
lepszé, czej do głosu doprzëszła drëgô
fala emigracji, jakô tam òsadła pò wòjnie.
To prawie Bladowsczi ùdbôł so zacząc
rëchtowanié zéńdzeniów Kaszëbów. Dobrim môlã bëła farma Kónkòla, a nôlepszim dniã niedzela pò 8 séwnika. Kò
tegò dnia je w Swiónowie òdpùst Matczi
Bòsczi Séwny. Temù że przëbëcznicë bëlë
POMERANIA RUJAN 2013
rodzynnie sparłãczony z kaszëbsczim
sanktuarium, zaczãlë òni rëchtowac
òdprôwianié òdpùstowëch mszów
pòłączonëch z festinã na farmie Kónkòla.
Baro to wszëtkò òżëło, czej przëjachôł
tu ks. prałat Francëszk Grëcza. To béł prima
ksądz. Òn nama wëdolmacził, chto më tak
richtich jesmë, i jak to je wôżné, żebë dozerac
swòjich wôrtnotów kaszëbsczich, òsoblëwie
jãzëka. Kò jô jesz znajã kaszëbsczi, chòc
z Pòlôchama, a tu je jich dosc tëli, jô mògã
le gadac pò pòlskù, a terô colemało blós pò
anielskù – wëjasniwô Alfónks Bladowsczi.
Zéńdzenia na farmie sã skùńczëłë pòd
kùńc 90. lat, czej ùmarł Kónkòl. Nastãpné
pòkòlenia nie znałë ju dëcht nick kaszëbsczégò, temù téż nie czëłë pòtrzebë, żebë
sã spòtëkac. Kaszëbi sã jãzëkòwò dëcht
czësto zrównelë z anielskòjãzëczną
spòlëzną stanu Michigan. Dzél z tëch, co
chcą dozerac w se pòlskòsc, trzimô dërch
łączbã z pòlonijnyma òrganizacjama. Tak
téż je z Bladowsczim, chtëren przez lata
przédnikòwôł jedny z nich.
Stanica – kaszëbsczi
szlach w Jackson
Kaszëbi z Jackson mielë téż swòjã stanicã.
Na awersu bëła tobaczéra, jakô swiôdcza ò baro pòpùlarnym zwëkù zażiwaniô tobaczi. Òdjimk stanicë béł wsadzony w 1997 rokù do „Pòmeranii”. To
przëniosło ùdbã rogòwnikòwi Rudolfòwi
Krãcczémù, żebë zrobic specjalnie jima
jednã kùtą tobaczérkã. Darënk nen béł
baro miłi dlô Bladowsczégò, chtëren jak
jã dostôł, rzekł: Mój òjc wiedno zażiwôł,
a tej przërôcził wszëtczich do pòspólnégò
zażëcô. Co bëło na rewersu stanicë, Bladowsczi ju nie pamiãtôł. Më to baro
pragnãlë sprôwdzëc, temù më rëgnãlë na
farmã Kónkòlów, dze mieszkô jedna z córków Alfreda. Òb drogã më òdwiedzelë katolëcczi smãtôrz, na jaczim je baro wiele
kaszëbsczich i pòlsczich nôzwësków, midzë jinszima më òdwiedzëlë grób cotczi
Alfónksa, Cecylii Miszkòwsczi z d. Cerocczi ze Stajszewa, jakô bëła w pierszim
karnie przëbëczników. Równak córczi
Kónkòla më nie dostelë doma, co nijak nie
zmiészëło redoscë z bëcégò na dzélëczkù
zemi, na jaczim bëłë òdprôwióné msze
na tczã Królewi Kaszëb i na jaczim przódë
biło kaszëbsczé żëcé.
Kónkòlowã córkã jô na gwës spòtkóm
w przińdną sobòtã. Mòże ùdô sã nalezc
tã fanã. Żelë òna sã w całoscë zachòwa, tej
gwës tuwò òna mdze. Jô bãdã miôł starã,
żebë jã przekazac na Kaszëbë – zagwësniôł
Bladowsczi.
Kò to béłbë piãkny szlach bëcégò Kaszëbów za òceanã, w Sztécach. Pòdsztrichiwôłbë jich kaszëbsczi patriotizm,
przëwiązanié do wiarë mët, òsoblëwie
do Kaszëbsczi Królewi w Swiónowie, jaczich czile wizerënków miôł Bladowsczi
w swòjich chëczach. Òn sóm ùdbôł sobie spisac swòje dzeje, w pierszi rédze
wòjnowé przeżëca. Czilënôsce lat temù
pòwstôł tej dosc zachtny maszinopis
w dwùch mòwach: pòlsczi i anielsczi.
Òba są bògato dotëgòwóné òdjimkama,
téż tima sprzed wòjnë. Je tam dichtich òpisënków żëcégò w Mirochòwie,
Swiónowie i wierã nôwicy w Serakòjcach.
Pòlskô wersjô òsta przekôzónô na Kaszëbë. Wierã bądze wnet rëchtowónô do
wëdaniégò. Je to baro czekawô historiô
Kaszëbë, jaczi ùrodzył sã i wëchòwôł
na rodny zemi westrzód wiôldżi familii
i sąsadów, przedërchôł czãżczi wòjnowi
szlach tipòwi dosc dlô kaszëbsczich
knôpów, në i kùreszce òsôdł na daleczi
zemi, dze wiedno miôł starã dozerac
kaszëbskòsc i pòlskòsc. To prawie dzãka
niemù pamiãc ò Kaszëbach w Jackson
w stanie Michigan òstónie na wiedno.
PS. Mómë wiédzã, że stanica sã nalazła. Je ju w drodze na Kaszëbë.
21
KASZUBY W OCZACH PRZYBYSZÓW
Antoni Chołoniewski
w Kościerzynie
Lwowski i krakowski publicysta i dziennikarz Antoni Chołoniewski (1872–1924), piszący
w okresie zaborów i międzywojennym do „Przeglądu Lwowskiego”, „Słowa Polskiego”,
„Kraju”, „Świata”, „Głosu Narodu” czy „Dziennika Polskiego”, znany był z tekstów patriotycznych i wędrówek po Kaszubach, Pomorzu i Gdańsku.
TA D E U S Z L I N K N E R
Nad naszym morzem bywał w wakacyjnym czasie już przed rokiem 1914 i tak
sobie ten region upodobał, że w okresie
międzywojennym zamieszkał najpierw
w Sopocie (od 1919 roku), potem w Gdańsku i wreszcie w Bydgoszczy, gdzie rozpoczął współpracę z „Dziennikiem Bydgoskim” i „Dziennikiem Poznańskim”.
Następnie w 1922 roku założył wedle zamysłu Stanisława Jasińskiego i Ludwika
Stasiaka Instytut Narodowy w Wąbrzeźnie, a w lipcu 1922 wydał pierwszy numer miesięcznika „Zmartwychwstanie”,
w którym problematyka ziem kresowych,
nie tylko wschodnich, ale także pomorskich, bo określenie „kresy”, oczywiście
zachodnie, przeszło w młodopolskim
czasie także na germanizowane Pomorze
i najpewniej za sprawą tragedii Słowińców również na Kaszuby, zajmowała go
najbardziej.
„Bolał nad ginącą kaszubską mową”
Chociaż Antoniego Chołoniewskiego znała ówczesna Polska najlepiej z jego książki
Duch dziejów Polski (1917), której historiozoficzna treść pokazywała pozytywne
kwestie naszej polskości, to jak uznał Artur Hutnikiewicz, był on „jednym z najżarliwszych orędowników praw Polski
do Pomorza i Śląska” (Słownik biograficzny
Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1, Gdańsk
1992, s. 213). A bronił tych ziem w wielu
artykułach i pracach, których tytuły dowodziły tego najlepiej, jak chociażby Nad
morzem polskiem (1912), Gdańsk i Pomorze
Gdańskie (1919), a także bogaty w tego
rodzaju tematykę tekst Taniec wśród mie22
czów (1920) czy drukowany 18 czerwca
1921 roku w „Świecie” artykuł o Sopocie
„Na polską Riwierę”, gdzie m.in. wskazywał, by nazywać to miasto „Sopot”, a nie
„Sopoty”.
Nie tylko dzięki książeczce Bernarda
Chrzanowskiego Na kaszubskim brzegu
(1910), która wtenczas Polskę z Kaszubami najlepiej zapoznawała, ale dzięki
swojemu zamiłowaniu do turystycznych
eskapad Chołoniewski poznał cały ten
region, łącznie z ziemiami Słowińców,
i bolał nad ginącą kaszubską mową oraz
niezrozumieniem jej wagi i znaczenia,
czego dowodem był dla niego m.in. ten
fakt, że kiedy tylko „Gazeta Gdańska”
poczęła bezpłatnie redagować dodatek
pisany po kaszubsku, „zaczęła tracić czytelników”, co rzeczywiście musiało mieć
miejsce, jeżeli podawano to również w innym źródle: „Gazeta zaś Gdańska straciła
przed paru laty naraz niemało abonentów
z tej przyczyny, iż poczęto dołączać do
niej bezpłatny dodatek napisany gwarą
kaszubską” (L.W., Niektóre wiadomości
o Gdańsku, o Sopotach i kwestia kaszubska,
nakładem Towarzystwa Ludowego w Sopotach, Gdańsk 1909, s. 54).
„Tutaj nie czuje się już kresów”
Nie było przypadkiem, że podczas swoich
wędrówek po kaszubskiej i pomorskiej
ziemi trafił do Kościerzyny i opowiedział
swoje wrażenia w pierwszej wskazanej
wyżej pracy Nad morzem polskiem. Zainteresowało go natomiast to miasto nie tylko
z racji zorganizowanej tam w 1911 roku
kaszubskiej wystawy, ale także ze względu na zjazd, który odbył się 20–21 czerwca 1912 roku w Gdańsku, a z którego
„młodokaszubskiego” charakteru i mia-
na Antoni Chołoniewski w swoim tekście
zdawał sprawę.
Gdyby jednak nie uważał Kościerzyny z racji swej polskości za tak znaczące
na terenie ówczesnych Prus Królewskich
miasto, na pewno by nie starał się go poznać. Co prawda, nie opowiadał jak inni
dość szczegółowo jego wyglądu, ale widział jego specyficzny charakter nie tylko
w istniejącym tutaj „Domu Polskim” czy
rozwijającej się społeczno-politycznej
działalności oraz w wysokiej kulturze
Aleksandra Majkowskiego, z którym się
przyjaźnił, chociaż jak wynika z jego
słów, kiedy do Kościerzyny trafił, autor
Remusa już mieszkał w Sopocie, ale także
w silnym od kilku lat kupieckim żywiole,
co dzisiaj też tak bardzo rzuca się w oczy
każdemu z odwiedzających to miasto,
w umiejętnej gospodarce okolicznych
gburów pieniądzem zarobionym „na
wychodźstwie”, co też na swój sposób
widoczne jest dzisiaj, nie mówiąc już
o przepięknym krajobrazie tego regionu,
jak chociażby tego „jeziora Osuszne”, jak
zwał wtenczas Szarlotę, dokąd najpewniej Majkowski go zawiódł. Na koniec zaś
swej wycieczki po Kościerzynie i okolicy
podawał, że „tutaj nie czuje się już kresów”, i tutaj bowiem przy okazji słów
o kaszubskiej i pomorskiej ziemi to określenie właśnie się pojawiło.
„Romantyczna ziemia
borów i lasów”
Czy wycieczkę do Kościerzyny Antoni
Chołoniewski odbył w wiosenno-letnim
czasie roku 1912, trudno powiedzieć, ale
w każdym razie w mieście niedźwiedzia
(z racji swego herbu tak nazwanym) był,
co potem w roku 1912 w wydanej w WarPOMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KASZUBY W OCZACH PRZYBYSZÓW / Z DZIEJÓW II WOJNY ŚWIATOWEJ
szawie swojej książce, zatytułowanej Nad
morzem polskiem, tak opisał: „Na zadanie,
jakie Polska powinna tu spełnić, niedawno (1911) zwróciła uwagę »wystawa
kaszubsko-pomorska« w Kościerzynie,
piękne wydawnictwo »Ziemi«, książka
Bernarda Chrzanowskiego (Na kaszubskim brzegu) i odbyty w Gdańsku zjazd
młodokaszubski (czerwiec 1912).
Wystawa kościerska była pierwszym
popisem pracy południowej części Kaszub. Ogniskiem jej jest mała kilkutysięczna mieścina, która w odrodzeniu tej części
naszego kraju, podobnie jak Cieszyn na
południu, zdobywa sobie chlubną kartę.
Ktokolwiek z Warszawy, lub Krakowa,
zabłądzi w te strony Prus Królewskich,
a przywykł uważać je za placówkę właściwie straconą, ze zdumieniem spostrzega, jak głęboko wrosła tu w ziemię i jak
jeszcze silna jest polszczyzna.
Stolica Kaszub południowych, Kościerzyna, wysunięta daleko na zachód,
sąsiadująca z Pomeranią, jest miejscowością w znacznej przewadze polską. Po stu
latach panowania Prus można tu spotkać
zjawisko nieprawdopodobne: patriotów
polskich o niemieckich nazwiskach.
Miasteczko ma szereg instytucji narodowych; nie tylko organizacje gospodarcze i stowarzyszenia dla oświaty i życia
towarzyskiego, ale i okazały »Dom Polski«
z ogrodem kilkumorgowym, z hotelem,
z najpiękniejszą w mieście salą na zebrania.
Tu pracował twórca młodokaszubskiego ruchu, dr A. Majkowski, tym różny od
działaczy, czynnych wśród budzących się
społeczeństw, że łączy entuzjazm czynu
z wysoką, wykwintną kulturą. Żywioł
polski, mimo szalonego ucisku nie ustępuje z placu, czasem nawet pomnaża swój
stan posiadania. (...)
Piękny kraj nie przestał wcale być naszym. Spoza rogatek miejskich stolicy południowych Kaszub wjeżdża się w szczerą
polszczyznę; jeżeli droga wiedzie przez
niemiecką kolonię, to w wielu wypadkach
będzie to osada, powstała nie pod opieką
pruskiego orła, lecz pod skrzydłami nieopatrznej Rzeczypospolitej, która żywiła
i chroniła obcych przybyszów, stwarzając
podwaliny dzisiejszej siły Niemców.
Godna obronnego wysiłku jest romantyczna ta ziemia borów i jezior. Cudne jezioro Osuszne pod Kościerzyną srebrzy się wśród lasów i, jak przed wiekami,
kaszubski rybak zarzuca w jego głębiach
swą sieć, chciwą połowu”.
POMERANIA RUJAN 2013
Paczki z Kartuz
w oflagu Murnau
W roku bieżącym w „Pomeranii” znajdujemy sporo tekstów nawiązujących do 90. rocznicy nadania Kartuzom praw miejskich.
Ciekawym i prawie nieznanym epizodem czasu okupacji niemieckiej lat 1939–1945 w tym mieście było dobrze zorganizowane wysyłanie paczek (głównie żywnościowych) do polskich
oficerów, którzy przebywali w obozach jenieckich.
JERZY NACEL
Generałowie w Bawarii
W wyniku wydarzeń wojny 1939 roku
w niemieckich obozach jenieckich znalazło się ok. 400 tys. polskich więźniów.
Wśród nich ponad 17 tys. oficerów. Dużym ich skupiskiem był Oflag VII A Murnau, ulokowany w górnej Bawarii. Stan
liczebny obozu we wrześniu 1942 roku
wynosił ponad 4 tys., a w dniu wyzwolenia przez amerykańskie wojska generała
Bradleya (29 kwietnia 1945) było w nim
5114 jeńców. W oflagu Murnau przebywało 29 polskich generałów. Byli tam m.in.:
Józef Unrug, Władysław Bortnowski, Tadeusz Kutrzeba i Juliusz Rommel. W tym
obozie znalazł się również obrońca Pomorza we wrześniu 1939 roku, autor monografii ruchu kaszubskiego Regionalizm kaszubski, późniejszy profesor Uniwersytetu
Gdańskiego Andrzej Bukowski.
Polskie społeczeństwo nie zapomniało
o swoich synach. Już w połowie roku 1940
w I Oddziale Komendy Głównej Związku
Walki Zbrojnej powołano specjalną komórkę do spraw jeńców wojennych, która m.in. organizowała wysyłanie paczek
do oflagów. Kierownictwo Czerwonego
Krzyża posłało do obozów ponad 77 ton
żywności. O jeńcach oflagów pamiętała
również ludność cywilna. Powszechnie
znany jest fakt wysyłania paczek przez
mieszkańców Miechowa, którzy w latach
1941–1944 wysłali do Murnau kilkadziesiąt ton żywności.
Miłość silniejsza niż wojna
Po 148 latach niewoli pruskiej, 8 lutego
1920 roku do Kartuz wkroczyło Wojsko
Polskie. Był to witany owacyjnie pierw-
szy Pułk Ułanów Krechowieckich, w którym służył 18-letni ochotnik Jan Bielicki,
członek Polskiej Organizacji Wojskowej.
Na kartuskim rynku znalazła się też młodziutka i śliczna panna Brygida (Gitka)
Goetzówna, która wpadła w oko młodemu kawalerzyście. Po kilku latach została jego żoną. Zamieszkali w Grudziądzu.
Podczas kampanii wrześniowej rotmistrz
Jan Bielicki dowodził 4. szwadronem
Pułku Strzelców Konnych. Walczył pod
Kockiem, a po kapitulacji dostał się do
niewoli niemieckiej. Przebywał w Oflagu
VII A w Murnau aż do jego wyzwolenia.
Żona Jana Bielickiego Brygida utrzymywała z nim stały kontakt. W miarę posiadanych środków finansowych wysyłała
mu paczki. Kiedy jej zasoby pieniężne się
prawie wyczerpały, zwróciła się o pomoc
do swojej rodziny w Kartuzach, gdzie
jej kuzynka Helena Wysocka prowadziła mały zakład krawiecki, a jej młodsza
siostra Stefania, absolwentka gimnazjum
tczewskiego, działaczka Żeńskiego Związku Strzeleckiego w powiecie kartuskim
w latach 30., zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa domowego. Prośba
kuzynki znalazła pełne zrozumienie. Zaczęto organizować wysyłanie paczek. Najpierw do rotmistrza Jana Bielickiego oraz
do jego kolegów z obozu VII A Murnau,
później również do innych jeńców.
Zorganizowana pomoc
Duszą i animatorką całego przedsięwzięcia
była Stefania Wysocka (od 1947 Bączyńska).
Potrafiła ona zmobilizować wiele kartuskich rodzin (Sibilskich, Kruczyńskich, Łebińskich, Wika-Czarnowskich, Miotków,
Miesikowskich i innych) do przynoszenia
różnych wiktuałów do mieszkania przy
ulicy Gdańskiej 24 w Kartuzach, skąd jako
23
Z DZIEJÓW II WOJNY ŚWIATOWEJ
Bądkowski
na dziś
W przyszłym roku będziemy
obchodzić trzydziestą rocznicę
śmierci Lecha Bądkowskiego.
Z tej okazji warto sobie zadać
pytanie: Czy jego myśli wciąż
są aktualne, mogą zainteresować współczesnych?
5-kilogramowe paczki wysyłano je do
oflagów. Dużą rolę w dostarczaniu żywności odegrały kaszubskie wsie. Z Klukowej Huty wielką ofiarnością wykazały
się rodziny Matyldy i Jakuba Reiterów
(rodzina Józefa Dambka, przywódcy Gryfa Pomorskiego), Omernikowie i Bronisława Wysocka – siostra Stefanii, która
rowerem zawoziła żywność do Kartuz,
oraz ich brat Jan, który „wypiekał chleb,
by im Polskę przypominał”. W Stężycy
żywność organizowały rodziny Szmytów
i Piekarskich, w Sierakowicach państwo
Kaliszewscy, w Mściszewicach Wickowie.
Oprócz żywności wysyłano również
bieliznę i części ubrania. Te paczki musiały być sygnowane czerwonym napisem,
żywnościowe niebieskim. W przeciągu
trzech lat (1942–1944) wysłano około
130 paczek. Każdy oficer po otrzymaniu
paczki wysyłał do darczyńcy Postkarte
(kartkę pocztową), na której umieszczał
24
swoją rangę wojskową, imię i nazwisko,
numer obozowy oraz określony symbolem obóz z nazwą miejscowości. Na
odwrocie wolno było skreślić tylko parę
zdań, które w zasadzie ograniczały się
do podziękowań, niekiedy utyskiwań na
zdrowie. Zdarzały się również sformułowania typu: „wiemy, że zbliżamy się do
rozstrzygających o naszym bycie wypadków” (kpt. Jakób Prośba z 8 II 1944). Do
dziś zachowało się około 30 takich kartek.
Oflagi otoczone drutami były zamkniętym światem, przedłużający się
w nieskończoność pobyt w nich stawał
się dla oficerów męczarnią, a każda paczka, każdy kontakt z zewnątrz były ulgą
w cierpieniu.
Tą publikacją chciałbym złożyć hołd
moim już dawno nieżyjącym ciociom – Bronisławie, Helenie i Stefanii – za ich szczególną
życzliwość dla ludzi.
Wygląda na to, że tak. Jeszcze w tym
roku odbędą się dwa duże wydarzenia
stanowiące część rocznicowych obchodów. Pierwszym z nich będzie nowatorska
wystawa „Lech Bądkowski – obrazy z życia”, dofinansowana ze środków Miasta
Gdańska, na którą złożą się komiksowe
kolaże przedstawiające tytułowego bohatera. Sześciu rysowników, wiele koncepcji
artystycznych. Autorzy i organizatorzy
wystawy nie ukrywają, że będzie ona skierowana głównie do ludzi młodych. Młode
pokolenie najlepiej porozumiewa się obrazami, zatem o historii życia i dokonaniach
bohatera przemówią obrazki. Warto też
wspomnieć, że wśród młodszego pokolenia pojawiło się grono interesujące się
Bądkowskim i badające jego prace, idee,
osiągnięcia – są to tak zwani bądkolodzy.
Piszą prace magisterskie i doktorskie, jest
już ich sporo. Zobaczymy, jak im się spodoba pomysł ukazania Bądkowskiego jako
bohatera komiksu.
W tym samym czasie i miejscu odbędzie się drugie duże wydarzenie: promocja
wznowionej książki Lecha Bądkowskiego
Połów nadziei, zawierającej obok tytułowego utworu Legendę o pustelniku, tak jak
to było zamiarem autora. Połów nadziei
ukazał się dotąd dwukrotnie: w 1959
i 1974 roku, do żadnego z tych wydań nie
dołączono jednak Legendy. Publikacja jest
zagadkowa, pełna metafor, wręcz sama
stanowi metaforę. Autor pokazał w niej
własne dylematy, swoją wewnętrzną walkę ze zwątpieniem, z przeciwnościami. Jest
to dojrzała proza, chociaż pisana przez autora w młodym wieku.
Oba wydarzenia: wernisaż wystawy
i pierwsza promocja książki odbędą się
tego samego dnia w Klubie Żak, 7 listopada 2013 roku. Początek o godzinie 18.
MSK
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
WĘDRÓWKI W CZASIE
Gdańskim tropem dzieła
z Sierakowic
Historia krucyfiksu z kościoła Wniebowzięcia NMP w Gdańsku jest jedną z najczęściej powtarzanych legend mariackich tego miasta. Jakieś pięć i pół wieku temu kto żyw pragnął nad Motławą ujrzeć ostatnie
w życiu dzieło tutejszego rzeźbiarza, który przybił do drewnianego krzyża własnego ucznia, a zarazem
niedoszłego zięcia. Ludzie przekonani byli, że twórca dopuścił się owej zbrodni z dwóch powodów.
Przede wszystkim aby jak najwierniej oddać mękę i śmiertelny grymas bólu ukrzyżowanego Chrystusa.
I to mogłoby go jeszcze jakoś usprawiedliwiać. Ale podejrzewali ponadto, że o tej tragedii przesądził
również pewien wątek osobisty.
JERZY SAMP
Niektórzy z gdańszczan dopatrywali się
związku między zbrodnią a niespodziewaną wizytą w mieście Żyda Wiecznego
Tułacza, zwanego Ahaswerusem, który
dotarł tu drogą morską. Jego odwiedziny
nigdy bowiem, wedle prastarej tradycji,
nie wróżyły niczego dobrego. Domyślano
się również, że jest jakiś związek między
tą tragedią a ożenkiem z piękną córką starego rzemieślnika planowanym przez jego
nieszczęsnego ucznia. Młodego mężczyznę, dodajmy: przybyłego jakiś czas temu,
podobnie jak wspomniany Żyd-tułacz,
z Królewca. Ojciec niedoszłej panny młodej, doświadczony gdański artysta, odkrył
podobno, że zdolny czeladnik to nieślubny
syn jego byłej żony. Niewiasta owa przed
wielu laty opuściła go, by właśnie w Królewcu połączyć się z innym człowiekiem,
jego zaś pozostawiła w Gdańsku z ich maleńką wówczas córeczką. Tak czy inaczej,
coraz to liczniejsze rzesze zwiedzających
gromadziły się w kaplicy Jedenastu Tysięcy
Dziewic kościoła Mariackiego, by patrząc
na nowo powstały krucyfiks, rozpatrywać
niewymowną mękę konającego na krzyżu.
Kolejny przybysz z Królewca
Wieść o tym, do czego doszło w mieście
nad Motławą, szybko zaczęła się rozchodzić. Roznieśli ją po świecie tutejsi snycerze, wędrowni rzemieślnicy i kupcy, a także marynarze. Nic dziwnego, że sensacyjna
wiadomość wkrótce dotarła również do
niezbyt odległego Królewca, gdzie mieszkał i tworzył bliźniaczy brat przybitego do
POMERANIA RUJAN 2013
krzyża ucznia. Jego istnienia stary gdański
rzeźbiarz, a tym bardziej jego piękna córka
nawet nie podejrzewali.
Królewiczanin uprawiał tę samą dziedzinę sztuki, co ukrzyżowany brat-bliźniak. Miał nie lada talent i wiązał spore nadzieje z kunsztem malarskim. Obaj podobni byli do siebie niczym dwie krople wody.
Niestety w rodzinnym mieście nie mogli
sobie pozwolić na uruchomienie własnej,
choćby najskromniejszej pracowni, tym
bardziej, że mniej ludny Królewiec miał
już od dawna wystarczającą liczbę malarzy
i snycerzy. Toteż bliźniak, wiedząc, że brat
udał się jakiś czas temu do Gdańska, sam
także postanowił odwiedzić to zamożne
i ceniące kunszt artystów miasto, a przy
okazji obejrzeć rzeźbę, o której okolicznościach powstania tyle ostatnio mówiło się
w jego środowisku.
Trudno wyrazić, co przeżył, gdy znalazłszy się we wspomnianej kaplicy kościoła Mariackiego, ujrzał naturalnej wielkości wizerunek człowieka wyrzeźbiony w drewnie, przytwierdzony trzema
stalowymi gwoźdźmi do krzyża i tak
bardzo przypominający mu samego siebie. Dowiedział się też od gdańszczan, że
tym, który podstępnie został przez artystę
przybity pewnej nocy do krzyża, miał być
jakiś przybysz z Królewca, od pewnego
czasu pomagający rzeźbiarzowi przy polichromowaniu figur powstających w jego
pracowni. Oczywiście bez trudu rozpoznał
w wyrzeźbionej postaci swego bliźniaczego brata, po czym odszukał kamienną płytę w posadzce świątyni, pod którą złożono
ciała ukrzyżowanego ucznia i jego narzeczonej – córki sprawcy całego nieszczęścia.
Krucyfiks z kościoła św. Marcina w Sierakowicach.
Fot. Christian Samp
Rozpaczy, która go wówczas ogarnęła,
przybysz omal nie przypłacił własnym
życiem. Widać jednak nie taka była wola
niebios.
W kaszubskiej pracowni
Wkrótce królewiecki artysta opuścił
Gdańsk i udał się do rodzinnej wioski
swojej matki, a mianowicie do kaszubskich Sierakowic, o których słyszał
w domu jako dziecko. Tam zamieszkał
na stałe i z czasem otworzył własny warsztat rzeźbiarski. Żył samotnie z dala od
miejskiego gwaru. Miał wśród znajomych
opinię człowieka, z którym los obszedł się
wyjątkowo okrutnie.
25
WĘDRÓWKI W CZASIE
Ukrzyżowany z kaplicy Jedenastu Tysięcy Dziewic w gdańskim kościele
pw. Wniebowzięcia NMP (bazylice Mariackiej). Fot. Christian Samp
Którejś nocy silna wichura wyrwała
z korzeniami wielkie stare drzewo rosnące przy drodze wiodącej w stronę Bytowa.
Powalonego okazu nikt specjalnie nie żałował, drzewo nie cieszyło się bowiem dobrą
sławą, podobnie zresztą jak wszystko, co
spotkać można na rozstaju dróg. Za drobną opłatą rzeźbiarz otrzymał zgodę na
sprowadzenie wiatrołomu do swojej pracowni, gdzie go umiejętnie pociął i przez
dłuższy czas starannie suszył okorowane
kloce. Choć nikomu o tym nie mówił, jednak oczami wyobraźni widział w nich najważniejsze dzieło swojego życia.
Każdy odtąd wyjazd do Gdańska wykorzystywał po to, by w kaplicy Mariackiego kościoła, której patronowały zamęczone w okresie prześladowań pierwszych
chrześcijan dziewice, wykonywać jakieś
rysunki i dokładne pomiary. Nieznany
mieszkańcom nadmotławskiego grodu,
odwiedzał to miejsce będące mogiłą brata,
a zarazem uwiecznieniem jego prawie nagiego wizerunku sprzed lat. Ból nie mijał
wraz z upływem lat, lecz zdawał się jeszcze bardziej w nim potęgować. Chociaż
nie zwierzał się z tego nikomu, rzeźbił
w swoim kaszubskim warsztacie dokładną kopię figury gdańskiego Chrystusa.
26
Ukończone po latach dzieło, wprawiające w zachwyt wszystkich, którzy
zaglądali do jego samotni, zdobiło ją aż do
końca życia artysty. Dopiero krótko przed
śmiercią dowiedział się, kim naprawdę
była jego matka, co łączyło ją w przeszłości
z gdańskim rzeźbiarzem. Wtedy usłyszał
też o tym, że córka starego artysty, który
widać postradał zmysły, zmarła wkrótce
po tym, do czego w Gdańsku doszło. Była
więc jego przyrodnią siostrą. Wówczas
dopiero wybaczył gdańszczaninowi jego
haniebny czyn. A gdy i on odszedł z tego
świata, przeczytano w testamencie, że
przeznacza najważniejsze dzieło, jakie
stworzył, świątyni w Sierakowicach, pod
której murami spoczęły jego szczątki.
Bliźniacze krucyfiksy?
Oba krzyże, gdański i sierakowicki, należą
do tych nielicznych gotyckich dzieł, których człowiek, ujrzawszy je choćby raz
w życiu, nigdy już nie zapomina. Nadzwyczajna jest uchwycona przez artystów, i to
w sposób genialny, apoteoza cierpienia
człowieka w ostatnich chwilach jego życia. Pozostaje w pamięci osadzona na szyi
zapadającej się w głąb klatki piersiowej,
nieco tylko odchylona od pionu głowa
z przymkniętymi oczami, lekko rozwarte wargi, pod którymi widać rząd zębów.
Trudno też oderwać wzrok od przymkniętych powiek, od czoła, po którym sączą się,
spod niewielkiej korony najeżonej cierniami, krople krwi, od korpusu z dopiero co
przebitym włócznią bokiem oraz od czytelnych pod warstwą skóry kości żebrowych klatki piersiowej.
Zwracają uwagę rozciągnięte na krzyżu ramiona i konwulsyjnie wygięte palce
przebitych żelazem dłoni. Nabrzmiałe zastygającą krwią, niebieskie żyły obu przedramion, a także nóg. Przede wszystkim
zaś przytwierdzone do głównej belki krzyża stopy. Dbałość o najmniejszy choćby
szczegół anatomiczny tudzież wierność,
z jaką został odtworzony moment śmierci, z całą pewnością przesądziły o rozpowszechnianym wśród ludu przekazie na
temat okoliczności powstania gdańskiego
dzieła. Ci, którzy oglądali w przeszłości
krucyfiks z kościoła Mariackiego, a nie brakowało wśród nich ludzi światłych i wykształconych, gotowi byli przyznać autorstwo tej rzeźby nawet samemu Michałowi
Aniołowi.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że oba
dzieła odpowiadające rozmiarami dorosłemu człowiekowi, przeznaczone zostały
przez ich twórców do oglądania z niewielkiej odległości. Ściana niezbyt dużej, choć
bardzo wysoko sklepionej kaplicy ogromnego gdańskiego kościoła, czy też niewielka kruchta starej sierakowickiej świątyni
doskonale się do tego nadawały.
Kto nie wierzy, niech sam się przekona o tym, jak wielką wagę przykładali obaj
twórcy do szczegółów w zasadzie nieznanych osobom „niewtajemniczonym”. Trzeba zwrócić uwagę choćby na wewnętrzną część naprężonej od bólu lewej stopy
Ukrzyżowanego i policzyć wyrzeźbione
tam fałdy skórne. W obu przypadkach
ich ilość jest identyczna, a przecież mowa
o szczególe, którego patrząc z przodu,
w ogóle nie dostrzeżemy. Podobnie jak
nikomu bodaj poza wąskim gronem fachowców nie przyjdzie do głowy, że korpusy jednej i drugiej figury zostały przez
ich twórców wydrążone i nakryte w części plecowej odpowiednim drewnianym
zabezpieczeniem.
Tak oto powstały tajemne przestrzenie, do których przez wieki nikt nie zaglądał. Swoiste gotyckie schowki – chciałoby się powiedzieć. To była zresztą jedna
z najsolidniej utrzymywanych w sekrecie
tajemnic dawnych rzeźbiarzy. Dopusz-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
WĘDRÓWKI W CZASIE / WIELŻIŃSCZI PART KPZ
czali do nich jedynie najzdolniejszych
swych i najbardziej zaufanych uczniów,
i to tuż przed swym odejściem w zaświaty. Mistrzowie wiedzieli, że dotarcie do
tych miejsc w przypadku krzyży byłoby
równoznaczne ze świętokradztwem. Musiałoby się też wiązać z wyrwaniem wielkich stalowych gwoździ, którymi mocno
przytwierdzone były do drzewa krzyża
gotowe i pięknie polichromowane figury
Ukrzyżowanych. Tego, co znajdowało się
w przeszłości pod pokrywami strzegącymi tajemnicy wnęk w owych najmniej
spodziewanych, gotyckich kapsułach
czasu, nigdy zapewne się nie dowiemy.
Zaufajmy wszakże prastarej prawdzie,
że legendy (osobliwie zaś te o średniowiecznym rodowodzie) zawierają w sobie ziarenka prawdy. Załóżmy, że swoistym rachunkiem sumienia znakomitych
twórców przywołanych tu dzieł było to,
co setki lat temu obaj nanieśli maczanymi
w inkauście gęsimi piórami na pożółkłym
pergaminie, a co piszący te słowa starał
się najwierniej, jak tylko potrafił, przekazać.
Pusty krzyż w kaplicy
Jedenastu Tysięcy Dziewic
Mijały stulecia a wykonane zgodnie z zasadami średniowiecznego rzemiosła dzieła nie wymagały szczególnej konserwacji.
(Niektóre z zachowanych dotąd na Pomorzu nie doczekały się zresztą takich zabiegów do dziś). Oba krzyże, o których tu
mowa, w mniej lub bardziej odległej przeszłości zostały jednak poddane takim właśnie pracom. Gdański krucyfiks Mariacki
z wieku XV po raz przedostatni poddano
renowacji w 1987 roku, ten zaś z kościoła
św. Marcina w Sierakowicach (powstały
w tym samym, co tamten stuleciu) – całkiem niedawno, bo w roku 2004.
Budząca od wieków zrozumiałe zainteresowanie postać Ukrzyżowanego
zniknęła niedawno z gdańskiej świątyni.
Rzeźba zdobiąca wspomnianą kaplicę
Jedenastu Tysięcy Dziewic nie miała widać po wojnie szczęścia do mistrzów od
renowacji, skoro w ostatnich latach od
głównego korpusu drewnianej figury
coraz bardziej oddzielały się ramiona.
Obecnie oglądać tu możemy jedynie pusty krzyż oraz adorujące go po bokach
postacie Matki Boskiej i apostoła Jana. Kto
wie, jakie jeszcze tajemnice ukaże to dzieło dzisiejszym jego konserwatorom, oraz
czy w ogóle zostaną one kiedykolwiek
ujawnione.
POMERANIA RUJAN 2013
Kaszëbskòsc mają
we krwi
Slédny czwiôrtk lata. Trzecô pò pôłnim, słuńce spòkójno dotikô
sztrasów i bùdinków. Téż tegò – Dodomù Rëbôka we Wiôldżi
Wsë. W jegò westrzódkù, w bibliotece, spòtikóm sã z Tomaszã
Herrmanna, Grażiną Szimańską i Albinã Krellą – nôleżnikama môlowégò Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Białka tej-sej wëchôdô z jizbë, żebë pòmòc tim, co szukają ksążczi do
wëpòżëczeniô. Sedzymë przë stole i kôrbimë ò dzejnoce KPZ
we Wiôldżi Wsë.
K A RO L Ë NA S E R KÒ W S KÔ
Albin Krella
Béł jednym z trzech òrganizatorów imprezë pòd titlã Kaszëbsczé Bôtë pòd Żôglama, chtërna pierszi rôz òdbëła sã w 1978
rokù. Do Zrzeszeniô we Wiôldżi Wsë zapisôł sã dwa lata pózni. I chòc nie nôleżi do
niegò òd samégò pòczątkù, dosc dobrze
znaje jegò historiã i pamiãtô lëdzy, chtërny przez nie przeszlë. Wspòminô, że prawie w tim czasu jich part zaczął wëdawac
biuletin, jaczi nazéwôł sã „Merk – komunikat oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego we Władysławowie”. Wëdóné
òstałë trzë numrë tegò niezanôleżnégò
pismiona. Part pòwstôł w 1977 rokù.
A swòją stanicã, z jaką pòkazëje sã na ùroczëznach, mô ju przeszło dwadzesce lat.
W latach 1993–1994 òdbiwôł sã ù nich Rëbacczi Sejmik. Òb czas niegò rëbôcë mielë
mòżlëwòsc wëpòwiedzeniô sã na wôżné
dlô nich témë. Białka Albina Krelli téż je
w Zrzeszenim. Dała sã do niegò wcygnąc na
swiãto trzëdzescë lat istnieniô partu – smieje
sã chłop.
To nie je wëjimk. Wiele lëdzy zachãcywô swòje drëdżé pòłowë, żebë wstąpiłë
do kaszëbsczégò karna. Czãsto nawetka
jich dzecë rozwijają dzejnotã swòjich starszich. W parce KPZ we Wiôldżi Wsë są
wnet całé rëbacczé familie Zawadzczich
abò Neclów. Z tëch drëdżich nômłodszi syn
znónégò pisôrza Agùstina Necla, Francëszk,
wëdôł w slédnym czasu ksążkã ò bôtach
z naszégò òkòlégò – chwôlą sã zrzeszeńcë.
Grażina Szimańskô
Wiele terô je nôleżników wajégò partu Zrzeszeniô? – pitóm. Òdpòwiédz chùtkò dôwô
skôrbniczka Grażina Szimańskô, chtërna przënôszô wiôldżi zesziwk, w jaczim
wszëtkò je napisóné czôrno na biôłim.
W tim sztërkù je nas sto sédemdzesąt piãc.
Strzédno na rok przëchôdô dzesãc sztëk
lëdzy. Terô dopiselë sã téż młodi, co nas baro
ceszi – gôdô Szimańskô. Nômłodszô nôleżniczka je dwadzesce lat stôrô, a nôstarszi
wielżińsczi zrzeszeńc mô òsmëdzesąt
òsmë lat.
Skôrbniczka pòchòdzy z Mazowiecczégò. Na Kaszëbë przëszła za chłopã, chtëren je Kaszëbą. Wiedno widzôł ji sã
fòlklor, tej chùtkò pòczëła sã jak ù se doma. W KPZ je òd 2007 rokù pò namòwie
ùszłi skarbniczczi, Lénë Glëszczińsczi.
Wespółrobòta
z jinyma stowôrama
KPZ we Wiôldżi Wsë je drëgą z nôwiãkszich, pò stowôrze emeritów, òrganizacjów w gardze. Są w ni lëdze ò rozmajitëch
warkach – rëbôcë, ùrzãdnicë, szkólny, pòdjimcowie. Wszëtcë dzejają pòdług swòjich
rozmiałosców i doswiôdczeniô. I chòc są
to lëdze ò różnëch pòliticznëch zdaniach,
rozmieją sã dogadac. Do lat 90. Zrzeszenié
bëło jediną òrganizacją w gardze. Terô je
jich dosc wiele i zrzeszeńcë czãsto nôleżą do czile z nich, dzãka czemù midze
nima a KPZ narzesziwô sã wespółrobòta,
a jak je wiedzec: razã mòżna wiãcy zdzejac. Przëmiarã je Kòło Wiejsczich Gòspòdëniów, chtërno rëszno angażëje sã
27
WIELŻIŃSCZI PART KPZ
w wëdarzenia sparłãczoné z KPZ, czë
sprawa sedzbë partu we Wiôldżi Wsë.
Donëchczas nôleżnicë partu ni mielë
swòjégò placu do pòtkaniów, zéńdzenia
bëłë òrganizowóné przédno w bibliotece.
W planach je zwëskanié jinszi jizbë na
pòtkania. Gardowô Radzëzna wëdzerżawiła Stowôrze Rozwiju Dzélnicë Szotland
barak przë sztrasë Niepòdległoscë. Mô
w nim bëc sedzba Kaszëbsczégò Dodomù
Lëdowégò Ùtwórstwa „Wielżon”, Towarzëstwa Lubòtników Historii i Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô we Wiôldżi Wsë.
Dzejarze Zrzeszeniô żałują, że ni ma ju
w jich gardze Radia Kaszëbë. Chùdzy, czej
kaszëbsczé radio miało tu swòją sedzbã,
mòglë wespółrobic na przëmiar przë
òrganizacji mszów swiãtëch z kaszëbską
liturgią słowa, z jaczich bëła transmisjô na żëwò. Mielë jesmë tedë leżnotã do
pòtkaniów z jinszima partama KPZ, chtërne
jesmë rôczëlë do ùdzélu we mszë – gôdają
przedstôwcë KPZ we Wiôldżi Wsë. Równak, jak przëznôwają, całi czas, gdze le
mògą, słëchają radia, chtërno ù nich miało swòje pòczątczi, i wiedno rôczą je do
òbjãcô patronatu nad imprezama, chtërne
òrganizëją.
Zygmùnt Òrzéł
Do jizbë wchôdô wiceprzédnik partu.
Zygmùnt Òrzéł, bãdący téż nôleżnikã
Òglowégò Zarządu KPZ. Przëjachôł prosto z robòtë. Dołącziwô sã do gôdającëch
ò Zrzeszenim. Wspòminô swòje w nim
pòczątczi. W KPZ je ju przeszło trzëdzescë lat. Przëszedł zarô pò studiach, w 1981
rokù. Ale nôpierwi dzejôł w Pùckù, bò
tam prawie mieszkôł. Namówilë gò Józef
Bùdzysz, Rómùald Łukòwicz, Stanisłôw
Cygiert i Paweł Tarnowsczi. Dwa lata
pózni òstôł przédnikã pùcczégò partu.
Jak gôdô, béł w tim czasu nômłodszim
przédnikã w KPZ. Béł dwadzesce òsmë lat
stôri. W 1989 rokù, pò slëbie, przeniósł sã
do partu we Wiôldżi Wsë. W latach 1992–
1994 robił jakno bùrméster tegò gardu.
Przez dwie kadencje Òrzéł béł téż przédnikã partu we Wiôldżi Wsë. Jô nôleżôł do karna niepòkòrnëch, chtërny czasama nie zgôdzelë sã z jinszima i głosno ò tim gôdelë, ale
wiedno ùdało sã duńc do zgòdë – wspòminô.
Kaszëbsczé Bôtë
pòd Żôglama
Zrzeszeńcë są bùszny z imprezów, jaczé
wiedno òrganizëją i jaczé ùdało sã jima
zòrganizowac latos. Wszëtcë òni w nôwiã28
Zygmùnt Òrzéł, Grażina Szimańskô i Tomôsz Herrmann wspòminają pòczątczi swòjégò dzejaniô
w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim. Òdj. K. Serkòwskô
Nôleżnicë KPZ we Wiôldżi Wsë razã z marszałkã Mieczësławã Strukã òb czas latosëch Kaszëbsczich Bôtów pòd Żôglama.
Òdj. z archiwùm wielżińsczégò partu KPZ
kszi wielënie pòtikają sã na òpłatkòwëch
zéńdzeniach. Biorą ùdzél w parłãcznëch
zëmòwëch rozegracjach, majówkach,
rézach, pielgrzimkach, leżnoscowëch
ùroczëznach. Kòżdégò rokù òrganizëją
dlô dzôtków mikòłajczi z darënkama.
Stałą wiôlgą rozegracją, w chtërną téż sã
angażëją, je wspòmniany ju nôwiãkszi
festin w Chałëpach „Kaszëbsczé Bôtë
pòd Żôglama”, chtëren latos òdbéł sã
35. rôz. Przëbôczoné òstałë tegò dnia
stôré bôtë, pòmòrénczi. Kòżdégò rokù
òrganizatorzë mają starã ùfarwniwac taczé imprezë wëstãpama môlowëch karnów, kònkùrsama i niespòdzajnotama.
Ju sã przëjãło, że swiãto bôtów òdbiwô
sã w slédną niedzelã lëpińca. To dlôte, że
jak jesmë przódë lat szlë do Ùrzãdu Gardu
z prosbą ò pòzwòlenié na zrëchtowanié taczi
rozegracji, jedna kòbiéta, chtërna tam robiła, pòwiedza: „O! Je impreza na dwadzesce
drëdżégò lëpińca!”. To wiedno béł wòlny dzéń
i dlôte mielë jesmë bëlną leżnotã – wëjasniwô Albin Krella. Wiãkszosc nôleżników KPZ w latnym czasu mô robòtã, ale
kòżdi pòmôgô, jak le mòże. Niechtërny téż
wëstôwiają swòje prôce, jak chòcbë lëdowi dokôzca, Wincãt Kònkòl z Chałëpów,
chtëren robi mòdelë kaszëbsczich bôtów.
Jak gôdô Albin Krella, zbieranié dëtków
òb czas ti rozegracji pòmògło przóde lat
w bùdowie môlowégò kòscoła.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
WIELŻIŃSCZI PART KPZ
ków wprzódk – je dbë Tomôsz Herrmann,
przédnik partu. Wstąpił do òrganizacji
w 2000 rokù za namòwą Zygmùnta Òrzła,
z chtërnym pòznôł sã òb czas òbëwatelsczich dzejaniów. Chùdzy béł zastãpcą
burméstra Wiôldżi Wsë.
Albin Krella, Z. Òrzéł i T. Herrmann w bibliotece Dodomù Rëbôka. Òdj. K. Serkòwskô
Stanica
Nôleżnicë Zrzeszeniô niżódny rôczbë nie
òstôwiają bez òdpòwiedzë. Chòdzą na
wszëtczé ùroczëznë ze stanicą. Są z ni
baro bùszny. Gôdają, że je jedną z nôpiãkniészich, jaczé widzelë. Ju dzesãc lat
minãło òd zmianë herbù Wiôldżi Wsë,
le dopiérze terô ùdało sã jima zwëskac
stanicã z tim nowim wëzdrzatkã herbù.
Na latosym Zjezdze Kaszëbów mòglë sã
nią pòchwalëc. Wiedno jak sã pòkazëją ze
stanicą, òblôkają téż szlipsë z kaszëbsczim
wësziwkã. Jeżlë ni mògą jic lëdze òd stanicë, to jidze przédnik. Rëszno ùczestniczą
w żëcym swòji parafii i gardu. Biorą téż
ùdzél w fatimsczich ùroczëstoscach
w lëpińcu i zélnikù. Białczi z KPZ jidą tedë
w kaszëbsczim òbleczënkù w procesji, co
baro dzëwùje turistów.
Òkróm tegò jeżdżą do wiele môlów
w Pòlsce i na swiece. Slédno promòwelë
Kaszëbë na jednym z warszawsczich
òsedlów. Chòdzą na pielgrzimczi do
Czãstochòwë, bëlë w Lewoczë (na Słowacje, w 2011 r.) i na Giewonce (w kaszëbsczi
piechtny pielgrzimce z ks. Janã Perszonã
w 2006 r.). A pò ti wëprawie Górale zrobilë
nama òdgòscenié – wspòminają nôleżnicë KPZ. Szlë nad mòrzé, do Swôrzewsczi
Pani. Gôdelë, że zmilëlë drodżi, jak szlë do
Czãstochòwë.
Prezydent na Zjezdze
Ten rok je dlô partu we Wiôldżi Wsë baro
wôżny. To prawie òni òdpòwiedzalny
bëlë za przëszëkòwanié latoségò Zjazdu
Kaszëbów. Jesmë swiądny tegò, co nie wëszło
nôlepi, le równoczasno ceszimë sã, że òglowò
wszëtkò dobrze wëpadło – gôdô Zygmùnt
POMERANIA RUJAN 2013
Òrzéł. Na swiãtowanié kaszëbsczi juwernotë, chtërno òdbëło sã szóstégò lëpińca,
przëjachôł prezydent Pòlsczi Bronisłôw
Kòmòrowsczi. Przëjôzd głowë państwa
zaplanowóny béł ju łoni. Pòd kùńc zélnika
ùszłégò rokù prezydent pòtkôł sã w Hélu
z przedstôwcama KPZ we Wiôldżi Wsë,
chtërny rôczëlë gò na XV Zjôzd Kaszëbów. Sławòmir Ribicczi zapisôł tedë datã
w kalãdôrzu i Bronisłôw Kòmòrowsczi
òbiecôł, że jeżlë nie wëpadnie mù nick
jinszégò, to na gwës przëjedze. I tak téż
zrobił.
Chòc bëło przë òrganizacji imprezë
fùl robòtë, part we Wiôldżi Wsë je z ni
baro rôd. Nôleżnicë są téż wdzãczny
wszëtczim, chtërny pòmòglë jima w òrganizacji. Jak gôdają, jich gard miôł tegò
dnia swòje piãc minut. Razã zrëchòwónëch bëło òsmë tësący lëdzy, z Pòlsczi
i z zagrańcë. Chcelë jesmë téż przez to swiãto
òddac czesc wszëtczim nieżëjącym ju, a baro
zasłużonym zrzeszeńcóm – gôdają nôleżnicë wielżińsczégò partu.
Razã z rozegracją òbchòdzony béł
jubileùsz 50-lecô gardu. Na tã leżnosc,
na wspòmink Zjazdu, i téż generała Józefa Hallera, chtëren mòcno wpisôł sã w historiã Wiôldżi Wsë, zrobioné òstałë dwa
dëtczi.
Tomôsz Herrmann
Bëlné skùtczi zrëchtowaniô imprezë je ju
widzec. Part òstôł pòproszony przez Grańczną Starżã ò pòkôzanié sã òb czas zawòdów w łowienim pòmùchla. Mòże dzãka
dónym dlô dobiwców kònkùrsu nôdgrodóm
wiãcy lëdzy bãdze nas rozpòz-nawac. To
nick wiôldżégò, ale jeden z wiele môłëch kro-
Planë i snienia
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié we Wiôldżi Wsë ni mô prawny òsobòwòscë, tej
szukô dëtków, gdze le mòże. Zwëskiwô je
z grantów, projektów, prosbów do firmów.
Bò ze skłôdków nie je wiele. Le nôleżnicë
nie jiwrëją sã tim. Chcą jesz wiãcy robic, a w planach mają, òkróm zwëskaniô
placu do zéńdzeniów, zachãcywanié do
ùczbë kaszëbsczégò jãzëka w szkòłach i zagwësnienié dzecóm materiałów do ùczbë.
Òd tegò rokù w spòdleczny szkòle w gardze ju sã ùczi rodny mòwë. Chcelëbë téż
nalezc wiãcy młodëch, chtërny cygnãlëbë
dali Zrzeszenié, bò ò nich corôz cãżi.
Dzejanié w Kaszëbskò-Pòmòrsczim
Zrzeszenim to dlô jegò nôleżników téż
patrioticzny òbrzészk. Chcemë chronic dzél
ti eùropejsczi kùlturë, jaką mómë, ùróbk
naszich starszich i starków. Chcemë tegò
pilowac, chòc nie je letkò – gôdô Zygmùnt
Òrzéł. Kaszëbskòsc mómë we krwi, dlô nas
to nie je nick nadzwëkòwégò, że robimë wiele
dlô naszi tatczëznë.
Zrzeszeńcë jesz pòkazëją swòje kroniczi i gazétë, w jaczich je ò nich napisóné.
Zdrzimë na zégarczi. Gôdómë ju trzë
gòdzënë! Jesz pôrã òdjimków i kùńczi
sã pòtkanié, chòc nôleżnicë hewòtnégò
KPZ gwësno jesz wiele mòglëbë gadac
ò swòjim parce, kò to je wiôldżi dzél jich
żëcô.
TARGI KSIĄŻKI
W KRAKOWIE
SALON MAŁE OJCZYZNY:
KASZUBY I GDAŃSK
24-27 października 2013 r.
Hala TwK, ul. Centralna 41A
KRAKÓW
29
Gôdka ò kaszëbsczich
kòwbòjach (dzél 2)
Òdj. K. Wengerek
W òkòlim Kalisza kòl Dzemianów mòże ùzdrzëc ridowników w kòwbòjsczich kapeluszach
i bùtach z òstrogama. Kò mô tam swòjã sedzbã Baltic Ranch, w jaczim trzimie sã kònie rasë
American Quarter Horse.
M AYA G I E L N I A K
Pin – kóń czerowóny
przez mëszlenié
Òdżér WE Kila Pine Poco (WE to przedrostk zrëchtowóny òd pierszich lëtrów
pòzwë hòdowlë – White Eagle), dlô drëchów Pin, a téż klacz Precious N Golden
docarłë do Pòlsczi w 2002 r. Jiwrë, jaczé
w sparłączenim z jich transpòrtã mielë
Karpińscë, zrównało miłé zaskòknienié.
Kònie òkôzałë sã lepszé, niżlë sã spòdzéwalë! Klaczkã, co bëła czësto sërowô,
naùczëlë wszëtczégò bez niżódnëch
jiwrów! A Pin? Ten òdżér òkôzôł sã klasą
samą w sobie. Ani jô, ani Krësztof, më nie
rozmielë jesz ridowac westernowò. Mało
chto w Pòlsce rozmiôł – wdarziwô so Aldona Karpińskô. Wiele pòdpòwiôdelë nama
drëszë z zôpadu, jaczi zjôwielë sã co rôz
w Pòlsce. Jednakò nôlepszim szkólnym béł
Pin. Pò prôwdze to òn nas ùcził, a nié më jegò.
AQH to kònie ò nadzwëkòwim charakterze. Są nastawioné na wespółrobòtã
z człowiekã i jak to òkresla Aldona – czerowóné przez mëszlenié. Łagódné i zrównoważoné. Scygôł drzewò w lese, béł reniferã
sw. Mikòłaja, brôł ùdzél w slëbnëch òdjim30
kòwëch sesjach, biwôł w restaùracjach. To
je piãkné ù tëch kòni, że są do wszëtczégò.
Më robilë z nima nawetka òdbiór weterinarijnégò terminala w Gdinie. Bëło nót sprawdzëc, czë je richtich zrobiony, to znaczi, czë
kóń wléze bënë, czë sã zmiescy. Në i më zaczãlë na nim startowac w miónkach – gôdô Aldona. Pin, pòd Aldoną Karpińską, wëgrôł
wiele miónków, w 2006 r. dobéł mésterstwò Pòlsczi w Reining Limited Open,
a w 2007 wicemésterstwò w Super Horse.
Baltic Ranch
Z czasã mielë corôz wiãcy kòniów. Kùpilë
klacze, rodzëłë sã zgrzébiãta. Aldona i Krësztof òstelë hòdowcama AQH i trenerama
kòniów. Klacze i zgrzébce bëłë na pastwiszczach za Trójgardã, a w Sopòce bëłë trenowóné. Przez czile lat taczi ùkłôd fónksénerowôł bëlno. Tak pòwstôł Baltic Ranch.
Pòzwa ta mia wskôzywac na nordã kraju
i sparłączenié z ridowanim na westernowé mòdło.
Przebùdowa hipòdromù w Sopòce
i tragiczny wëpôdk, czej na pastwiszczu
zdechła cennô klacz, zbiegłë sã w czasu.
Karpińscë udbelë wëszukac môl, w jaczim
wszëtczé jich kònie bë bëłë mët. Przez jaczis czas Baltic Ranch bëło wãdrownym
ranczã. Jegò pierszą sedzbą béł Sopòt. Pózni na krótkò zamieszkelë pòd Gduńsczim
Starogardã, przez rok bëlë w Bòrczu, a łoni
òsedlë w Kaliszu kòl Dzemianów. Czë na
długò? Ùzdrzimë. Wiôldżim dobëcym
negò môla są pastwiszcza. Gòrzi wëzdrzi
sprawa szkòleniégò kòniów. Felënk halë
i błoto na ùjeżdżalnie nie pòmôgają
profesjonalnémù treningòwi.
Szampańskô Serotka
Czuł chtos, bë òdżér pò smiercë klaczë
chòwôł swòje zgrzébiã? Takô historia zdarza sã wiãcy jak dwa lata dowsladë w Baltic Ranch, òb czas czej kònie bëłë dzél
na pastwiszczach, a dzél w Sopòce. Ten
przëtrôfk òstôł nawetka òpisóny, jakno
apartné wëdarzenié, w amerikańsczim
pismionie wëdôwónym przez związk
hòdowców AQH.
Reno na pażãcë nalezlë zdechłą klacz,
a przë ni òseroconą 2-tigòdniową zróbkã.
To béł dlô naji szok – òpòwiôdô Aldona.
Matkã më scygnãlë ze Stónów specjalno
przez wzgląd na ji apartną, szampańską masc. Je òna nawetka ù AQH rzôdkô
i cennô. Më rëchòwelë, że zgrzébiã dostanie
w spòsobie tã masc i më sã nie zmilëlë. Co
wiãcy, to bëła klaczka! Snôżô szampańskô
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KÒNIE – ÙLUBIENIÉ NA CAŁÉ ŻËCÉ
klaczka! I narôz matka leżi zdechłô, a doktór òd zwiérzãt, co przëszedł na môl gôdô:
„Zgrzébiã nie przeżëje. Mô zero szansów.
Pò 7–8 gòdzënach zgrzébiãta tracą òdruch
sësaniégò. Mògã gò òd razu ùspic, skòrno ju
tu jem”. Më sã przëzdrzelë na snôżą zdrową
klaczkã i ùdbelë, że nie dómë ji zdechnąc. Na
szczescé je terô do dostaniô proszkòwé mlékò
dlô zgrzébców, jidze dostac nawetka sarã.
Jiwer béł w tim, że òna fakticzno zabôcza
sësac.
Wzãlë jã do Sopòtu i zamieszkelë w stani. Pilowelë przë ni jak przë môłim dzeckù. Co 4 gòdzënë dôwelë ji cëcã mlékò,
jaczé wëpłiwało z môłégò pëseczka na
słomã. Bëlë krótkò zwątpieniégò. Klaczka dżinã w òczach. Tëlé staraniégò miało jic précz? Kù reszce zwątpiałi Krësztof wlôł mlékò w wãbórk i ju bez przekònaniô pòdsënął serotce pòd nos. Òna
òbwącha, liznãła i jak sã zacygnãła, to ni
mògła skùńczëc! Òd te czasu jadła i rosła
w òczach. Òdetchlë z ùlgą. Z czasã nalôzł
sã jinszi jiwer. Wiele mòże kóńsczé dzeckò
trzimac zamkłé w stani? Òno brëkùje
rëchù. Towarzeniô jinszich kòniów,
kògòs, chto mù pòkôże swiat z kóńsczégò
pòzdrzatkù. Zaczãlë mù szukac nënczi.
Zrobielë próbã ze specjalno scygniãtą ze
Słëpska klaczą, chtërna straca zgrzébiã.
Nie ùdało sã. Klacz atakòwa môłą. Sytuacjô sta sã patowô. Ani ni mòglë ji pùscëc
z jinszima kòniama, ani ni mògła stojec całi
czas w bòksu. Aldona pierszô mia ùdbã, żebë
tatk (Trix Chex) sã nią zajimnął – òpòwiôdô
Krësztof. Na zôczątkù wszëtcë mëslelë, że
zgłëpia. Òdżér i zgrzébc. Doch òn gò zabije!
Ale Aldona ùpiéra sã, żebë spróbòwac. Doch
ten pòchôdający z Kanadë òdżér całé żëcé
béł w karnie razã ze zgrzébnyma klaczama, zgrzébcama i jinszima òdżerama. Tam
wszëtczé kònie są wiedno razã.
I stało sã tak, że òdżér zajimnął sã swòjim dzéwczãcã. W pierszim sztóce béł zadzëwòwóny, ale chùtkò zrozmiôł, ò co jidze, i òd te czasu stelë sã sparłączony.
Òpiekòwôł sã nią jak nënka, chòdzył z nią,
pòkazywôł swiat, ùcził, że czej padô, to je
nót sã pòd drzewã schòwac, gwôsnym
całã zakriwôł jã òd wiatru. Czej malinkô
kładła sã na słuńcu, to ùstôwiôł sã tak,
żebë jegò céń pôdôł na niã. Pòkazywającë,
gdze sã szukô bëlniészi trôwë, wiele razy
wprowôdzôł jã na miónkòwi tor. Nie zrëszało gò nawetka, czej dzecątkò przëbôczało so, że gdzes tam je wëmiã, i zaczãło
szukac mléka w nôtërze.
Do te stopnia czuł sã za niã òdpòwiedzalny, że drãgò gò bëło samégò nawetka
POMERANIA RUJAN 2013
Aldona Karpińskô, serotka i tatk – òdżér Trix. Òdj. K. Karpińsczi
na 5 minut wëprowadzëc – wdarziwô so
Aldona. Terô to zgrzébiã, chtërno pòdobno
ni miało szansów, je ju staré 2,5 rokù i na
zymkù bãdzemë na niã delikatno wsadac.
Miono nadało ji żëcé – Baltic Champagne
Huerfanos, co znaczi Bôłtowô Szampańskô
Serotka.
Zwënéga Krësztofa
W 2011 r. Krësztof dobéł w kònkùrsu trenerów młodëch kòniów „Mëslącë ò kòniu”. To pòlskô wersjô znónégò amerikańsczégò turnieju „zaklinaczów kòniów”
The Way Of The Horse, jaczégò ùczestnikama bëlë taczi znóny lëdze, jak Pat Parelli czë Clinton Anderson. Kònkùrs ùjeżdżiwającëch to béł dlô mie sprôwdzënk,
wiele naùczëło mie wiãcy jak 20 lat robòtë
z kòniama i robòtë z rozmajitima trenerama
– gôdô Krësztof Karpińsczi.
Na zôczątkù ùcził leno gwôsné zwierzãta. Pózni zaczãlë sã do niegò zgłaszac
zwątpiałi miéwcë drãdżich kòniów. Czej
w jegò rãkach dostôwałë nazôd zaùfanié
do człowieka, zaczãło do niegò docerac,
że mô do te talent, że gôdô jãzëkã tëch
zwierząt.
Kąsk krëjamnotów dogôdiwaniô sã
z kòniama zdradzył we filmie, jaczi ò Karpińsczich zrobia TVP. Prôwdac, radzã so
z kòniama, ale dalek mie je do trenerów ze
Zjednónëch Stónów. To je czësto jinszô klasa.
Amerikańsczi trenerzë mają pòd sobą pò
czile tësący kòniów na rok. Jô – wiele, wiele
mni. Do wëstąpieniô w kònkursu namówia
mie mòja białka, nawetka za mie wësła zgłoszenié. Jô miôł wiele wątplëwòtów, czë mie sã
dô chòcle cos zrobic z cëzym kòniã, ò jaczim
nick nie wiém.
Kònkùrs béł w Zbrosławicach, òb
czas trzëdniowi, nôwiãkszi w Pòlsce,
edukacyjny imprezë dlô ridowników
„Mëszlącë ò kòniu”. Midzë ùczestników
rozdóné òstałë czësto sërowé, mni jak
trzëlatné kònie. Przez trzë dnie kòżdi
trener miôł leno trzë półtoragòdzynné
sesje na to, cobë z młodégò kònia, co nick
nie rozmieje, zrobic kònia chòdzącégò
pòd sodłã. Dozwòlóné bëłë blós tzw. naturalné metodë, to je bezstresowò i bez
przemòcë. Wëdôwô sã to niemòżebné.
Òbsãdzëcelowie i kibice ùwôżno wzérelë na robòtã trenerów. Òbsãdzëcelowie
òceniwelë na bieżąco jich dzejanié, brelë
doch pòd rozwôgã stopiéń drãgòtë sparłączony z wëcygniãtim kòniã. Krësztof
Karpińsczi béł jedurnym trenerã, chtëren
w finałowim kònkùrsu sadnął na przëszëkòwónégò przez se kònia i wiérzchã
pòkònôł tor z przeszkòdama! Czej jô ju wiedzôł, że jem dobéł, jô ni mógł sã pòwstrzimac
i z redotë jô stanął na sodle. Na kòniu, chtëren
trzë dnie dowsladë jesz ni miôł ridownika na
se! Te miónczi bëłë dlô mie pòtwierdzenim
mòjich ùmiejãtnotów, słusznoscë wëbiéru
żëcowi stegnë – gôdô Krësztof Karpińsczi.
Pòstawic na dobrégò kònia
Ceszã sã, że më pòstawilë na Quarter Horse
– gôdô dali. To są kònie do wszëtczégò. Do
zaprziganiô i pòd sodło, do skòków i do ùjeżdżiwaniô, do miónków i do jachtowaniô,
bëlno radzą so w długòdistansowëch rajdach.
A są jesz spòrtë, do jaczich Quarterë òstałë
stwòrzoné i są w nich bezkònkùrencyjné
– to wszëtczé discyplinë western i rodeò. Jeżlë
dodac do te snôżą psychikã, to nie je dzywné,
że bëlno nadôwają sã do ridowaniô tak dlô
ranczera, jak i dlô spòrtowca, a téż dlô kògòs,
chto pierszi rôz sôdô na kònia. W Americe
sã gôdô, że „Quarter wëżëje za 10-centówkã
i jesz copnie cë 9 centów”.
Tłómaczenié Iwóna i Wòjcech Makùrôcë
31
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
ÙCZBA 25
Najô historiô
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN, DANUTA PIOCH
Historiô to pò pòlskù historia. Mòże téż ùżëc archajiczny fòrmë historëjô. Dzeje to dzieje. Historicznô wiédzô
to wiedza historyczna. Badérowanim historii zajimô sã historik, to je historyk.
Cwiczënk 1
Cwiczënk 3
Ùstalë gramaticzné fòrmë jistników wëpisónëch
niżi. Wszëtkò zapiszë w zestôwkù. (Ustal gramatyczne formy zapisanych niżej rzeczowników. Wszystko
zapisz w tabelce).
Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk.
Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski.
Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).
– Cëż të tam zôs czëtôsz?
– Ksążkã Aleksandra Majkòwsczégò Historia Kaszubów.
– Të le chłopie mùdzysz czas, tec to są stôré dzeje.
– Nie jes të cekawi, skądka më sã tuwò na Pòmòrzim wzãlë, jak
długò më tu żëjemë, co naji prastarkòwie robilë?
– Kò òglowò jô wiém, co to je Pòmòrzé i Kaszëbë.
– Tej rzeczë, jak długò më, Kaszëbi, tuwò na Pòmòrzim sedzymë?
– Niech pòmëszlã… Dożdżë le! Ju wiém! Kaszëbi są tuwò òd
wiedna.
– Òd wiedna, to znaczi òd czedë?
– Trzësta, mòże piãcset lat… Rôz pòd Pòlôchama, rôz pòd Niemcama… Jo, jo a jesz Prësowie… Nié, nié, Prësôcë, tuwò bëlë…
Zresztą nie wiém za wiele ò Kaszëbach. Co tu wiele gadac – skądka jô móm znac historiã Kaszëb, czedë mie w szkòle tegò nie
ùczëlë. Le tëli, co jô tam-sam ùczuł.
– Tej mòże bë bëło wôrt jaką ksążkã ò naji historëji przeczëtac.
Bédëjã cë chòcbë ną Majkòwsczégò abò jesz lepi – napisóną
przez profesora Gerata Labùdã.
– Kògóż?
– Profesora Gerata Labùdã – ùczałégò historika.
– Ju wiém! Gôdôsz ò tim szpòrtownym Gùczów Mackù? Jo, jo,
jô móm czedës jegò wice czëtóné. Nawetka mie sã widzałë.
– Kùńc swiata z tobą. Të jes jak nen mack czësto pòmilony.
Spróbùjã cë to wëdolmaczëc. Gerat Labùda béł historikã,
a Aleksander Labùda – to naji kaszëbsczi pisôrz, gazétnik, aùtor
zbiéru felietonów Gùczów Mack gôdô. Chòc nen pierszi pisôł
pò pòlskù, a drëdżi pò kaszëbskù, równak òbëdwaji bëlë Kaszëbama.
– Je to wszëtkò zapëzglóné… Kò mòże pò prôwdze wôrt bë
bëło co przeczëtac. Mie sã terô wstid zrobiło, że jô, Kaszëba, tak
mało wiém ò Kaszëbach. Czedë të tã ksążkã skùńczisz czëtac?
– Jesz trochã mie òstało, ale dóm cë dokôz Labùdë Kaszubi i ich
dzieje.
– Negò Gerata, jo?
– Jo, jô widzã, że pòmale cë sã w głowie zaczinô rozwidniac.
Cwiczënk 2
W teksce je gôdka ò dwùch regionach Pòlsczi. Pòdsztrëchnij te pòzwë i wëpiszë jich wszëtczé zanôleżné fòrmë.
(W tekście mówi się o dwóch regionach Polski. Podkreśl
te nazwy i wypisz z tekstu wszystkie ich formy zależne).
32
Kaszëba – Kaszëbë – Kaszëbskô
Pòmòrzôk – Pòmòrzé – Pòmòrskô
jistnik
Kaszëba
Pòmòrzôk
Kaszëbë
Kaszëbskô
Pòmòrzé
Pòmòrskô
przëpôdk
lëczba
ôrt
przëpôdczi: nazéwôcz, rodzôcz, dôwôcz, winowôcz, nôrzãdzôcz, môlnik, wòłôcz
lëczbë: pòjedińczô, wielnô
ôrtë: chłopsczi, białczi, dzecny, chłopskòpersonowi, niéchłopskòpersonowi
Cwiczënk 4
Nie dosc, że jistniczi wëpisóné z tekstu mają cekawą
gramaticzną strukturã – mògą wëstãpòwac w dwùch
ôrtach – to jesz do tegò jeden z nich mòże bëc
òdmieniwóny wedle jistnikòwi abò znankòwnikòwi
deklinacji, co je pòkôzóné niżi na mòdle. (Nie dość, że wypisane z tekstu rzeczowniki mają ciekawą gramatycznie strukturę
– mogą występować w dwóch rodzajach – to w dodatku jeden
z nich może być odmieniany według rzeczownikowej lub przymiotnikowej deklinacji, co pokazano poniżej we wzorze).
Nz.
R.
Dw.
Wn.
N.
Ml.
W.
Pòmòrzé / Pòmorzé
Pòmòrzégò / Pòmòrzô
Pòmòrzémù / Pòmòrzu
Pòmòrzé / Pòmòrzé
Pòmòrzim / Pòmòrzim
Pòmòrzim / Pòmòrzim
Pòmorzé / Pòmòrzé
Pòmòrskô
Pòmòrsczi
Pòmòrsce
Pòmòrską
Pòmòrską
Pòmòrsce
Pòmòrskò
Kaszëbë
Kaszëb
Kaszëbóm
Kaszëbë
Kaszëbama
Kaszëbach
Kaszëbë
Kaszëbskô
Kaszëbsczi
Kaszëbsce
Kaszëbską
Kaszëbską
Kaszëbsce
Kaszëbskò
Ùwôga: na Pòmòrzim, ale w Pòmòrsce; na Kaszëbach, ale
w Kaszëbsce
Pòdczorchnij w mòdle te fòrmë, chtërne mają znankòwnikòwé kùnôszczi. (Podkreśl we wzorze odmiany
te formy, które mają przymiotnikowe końcówki).
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
Cwiczënk 5
Przełożë na kaszëbsczi nôslédné zdania. Starôj sã
w nich ùżëc rozmajitëch fòrmów pòdónëch wëżi
pòzwów. (Przetłumacz na j. kaszubski następujące
zdania. Staraj się w nich użyć różnych form podanych wyżej słów).
Nie mogłem znaleźć na mapie Pomorza.
Mieszkam na Kaszubach.
Koledzy wypoczywają na Pomorzu.
Zbieram informacje o Pomorzu.
Pomorzu potrzeba wielu dobrych dróg.
Ukochanym Kaszubom poświęcę kolejną książkę.
Cwiczënk 6
Taczé pòstace, jak pòzwë Kaszëbskô i Pòmòrskô – w białczim
ôrce – mògą téż przëjimac pòzwë krajów, np. Anielskô, Rëskô,
Szpańskô, Òlãdzkô, Dëńskô, Szwédzkô, Francëskô, Czeskô.
(Takie postaci, jak nazwy Kaszëbskô i Pòmòrskô – w rodzaju
żeńskim – mogą także przyjmować nazwy krajów, np.…)
Przełożë na pòlsczi jãzëk (przetłumacz na polski):
Kaszëbi mieszkają na Pòmòrzim òd dôwna. (Chto…)
Òd dôwna na Pòmòrzim mieszkają Kaszëbi. (Jak długò…)
Na Pòmòrzim òd dôwna mieszkają Kaszëbi. (Gdze…)
Do ti sami infòrmacji mòże zadawac czile pëtaniów. Wszëtkò
zanôlégô òd intencji mówiącégò, chtëren mùszi leno zmieniwac pòsobicã słów w zdanim i na pierszi plac stawiac to,
co je w tim sztóce dlô niegò nôwôżniészé do przekôzaniô.
Do tej samej informacji można zadać kilka pytań. Wszystko
zależy od intencji mówiącego, którego zadaniem jest tylko
zmieniać szyk wyrazów w zdaniu i na pierwszym miejscu
stawiać to, co jest w danym momencie najważniejsze do
przekazania.
- Wëbierzë z tekstu jiną infòrmacjã i zadôj do ni czile rozmajitëch pëtaniów. (Wybierz z tekstu inną informację i zadaj do niej
kilka różnych pytań).
Cwiczënk 11
Rozrzeszë krzëżną tãgódkã. Z pògrëbionëch pòlów òdczëtôj
hasło. (Rozwiąż krzyżówkę. W pogrubionych polach odczytaj
hasło).
Anielskô je krajã pòłożonym na òstrowach.
Naszim sąsadã z pòrénkù je Rëskô.
W Szpańsczi mieszkają Katalończicë.
Òlãdzkô je nôniżi pòłożonym krajã w Eùropie.
Do Dëńsczi nôleżi płënąc przez Bôłt.
Szwédzkô leżi na Skandinawsczim Półòstrowie.
Francëskô bùszni sã wielnyma zabëtkama.
Czeskô je najim pôłniowim sąsadã.
Cwiczënk 7
W teksce są trzë nôzwëska wôżnëch dlô Kaszëbów
pòstaców. Wëpiszë nôzwëska a dopiszë kòl nich titlë
dokazów, jaczé ti ùtwórcë napiselë. (W tekście znajdują się trzy nazwiska ważnych dla Kaszubów postaci. Wypisz
nazwiska i dopisz przy nich tytuły dzieł, które ci twórcy napisali).
Cwiczënk 8
Aùtorã ksążczi Historia Kaszubów je Aleksander Majkòwsczi.
Profesor Gerat Labùda je ùznónym historikã.
Felietónë Aleksandra Labùdë mają titel Gùczów Mack gôdô.
Wôrt je przeczëtac dokôz G. Labùdë Kaszubi i ich dzieje.
Cwiczënk 9
Przë ùżëcym internetu spòrządzë spisënk ksążków, w jaczich
mòże nalezc wiédzã ò historii Kaszëb i Pòmòrzégò. (Za pomocą internetu sporządź spis książek, w których można znaleźć
wiadomości na temat historii Kaszub i Pomorza).
Cwiczënk 10
Zdrzë na nôslédné zdania i namëslë sã, jaczé bë mógł
do nich zadac pëtania (popatrz na następujące
zdania i zastanów się, jakie pytania można by było
do nich zadać):
POMERANIA RUJAN 2013
1. krôj, do jaczégò mùszimë płënąc przez Bôłt
2. miono Labùdë – historika
3. krôj, chtëren bùszni sã wiele zabëtkama
4. za pòréńczną grańcą Pòlsczi
5. Kaszëbë wchôdają w rëmią tegò regionu
6. krôj pòłożony na òstrowach
7. miono Majkòwsczégò i Labùdë
8. lud zajimający zemie na pòrénk òd Pòmòrsczi (nié Prësôcë)
9. krôj na Skandinawsczim Półòstrowie
10. jedno z zajãców A. Labùdë
11. krôj w Eùropie stojący na kanałach
12. lud mieszkający „òd wiedna” na Pòmòrzim
13. krôj za pôłniową grańcą Pòlsczi
14. napisôł ksążkã Historia Kaszubów
15. gatënk lëteracczi pòwiôstków Gùczów Mack gôdô
SŁOWÔRZK
Zapiszë pëtania do taczich òdpòwiedzów (zapisz
pytania do takich odpowiedzi):
bédowac – proponować; bùsznic sã – szczycić się, chwalić się; czësto – tu:
całkowicie, całkiem; dokôz – dzieło; mùdzëc czas – tracić czas; òd wiedna
– od zawsze; òstrów – wyspa; pòrénk – wschód; półòstrów – półwysep;
rëmiô – obręb, obszar; rozwidniac – rozjaśniać; tec – przecież; ùczałi
– uczony; wic – kawał, dowcip; wôrt – warto; zapëzglóné – zasupłane,
pogmatwane; zôs – znowu
33
WIEŚCI Z GDAŃSKIEGO ODDZIAŁU ZKP
Działo się w Gdańsku
TERESA JUŃSKA-SUBOCZ
9 czerwca – w kościele Opatrzności Bożej
na gdańskiej Zaspie diecezjalny kapelan Kaszubów ks. dr Leszek Jażdżewski odprawił mszę świętą z kaszubską
liturgią słowa. Uczestniczyli w niej
Kaszubi od św. Janów, z gdańskiej
Moreny, z Matarni, Przymorza oraz
z Remusowego Kręgu z Borzestowa.
Spotkanie było okazją do odwiedzenia
cmentarza na Zaspie, którego historię
opisał ks. Leszek Jażdżewski w książce Nekropolia Męczenników II wojny
światowej. Cmentarz jest miejscem
pochówku m.in. Franciszka Kręckiego, zamordowanego w Stutthofie
wybitnego działacza polonijnego
w Gdańsku, urodzonego w Borzestowie. Kapelan gorąco zaapelował do
uczestników, aby zainteresowali młodzież szkolną historią cmentarza ofiar
hitleryzmu.
12 czerwca – z okazji 26. rocznicy pobytu Ojca św. Jana Pawła II na gdańskiej
Zaspie, na odpustową mszę św. pod
przewodnictwem bp. Tadeusza Lityńskiego przybyły poczty sztandarowe
ZKP z Gdańska, Kolbud i Żukowa.
4 lipca – w Galerii Świętojańskiej w Gdańsku odbył się wernisaż wystawy Bożeny Kręcisz „Moje Kaszuby – akwarela i piórko”. Malarka urodziła się
w Gdyni w rodzinie Kossak-Główczewskich. Kurator wystawy Teresa
Panejko w słowie wstępnym pięknie
oddała klimat 16 obrazów: „Piórko-tusz, pędzel-akwarela… Pejzaż przez
szosę, dwa krzyże przydrożne, ich
szczyty z jasną kapliczką i polami po
horyzont. Pejzaż sięga w dal, by połowę miejsca oddać niebu. Pejzaże,
choć traktowane tak poetycko, mają
w sobie rozpoznawalne realia. Garnki
na płocie w drodze do Muzeum Necla w Chmielnie, trakcje elektryczne;
naturalnych rozmiarów motyle na
kwiatach, jakieś jeziorne rośliny, truskawki, borówki, figuracje pejzaży”.
34
Fot. Maciej Stanke
28 lipca – delegacja naszego oddziału ze
sztandarem uczestniczyła, wraz z 20
tysiącami pielgrzymów, w uroczystościach odpustowych w Sianowie.
15 sierpnia – w zaspiańskim kościele
Opatrzności Bożej otwarta została
wystawa „Błogosławiony Jan Paweł II
w rzeźbie, hafcie i malarstwie”. Ekspozycję sfinansowaną przez miasto
Gdańsk zorganizował ZKP Oddział
w Gdańsku wspólnie ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych Oddział
w Gdańsku i Zarządem Stowarzyszenia „Moja Wspólnota”. Aranżację wykonała etnolog Barbara Maciejewska.
Wystawa prezentuje prace trzydziestu czterech artystów zrzeszonych
w gdańskim oddziale Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz ludzi
z nimi zaprzyjaźnionych, osób, które
w hołdzie Ojcu Świętemu spróbowały, zgodnie ze swoimi talentami
i umiejętnościami, utrwalić z pamięci wydarzenia związane z papieżem.
21–25 sierpnia – Wspólnota Kaszubów
i przyjaciół Kaszub przy parafii pw.
NMP Królowej Różańca Świętego,
z prezeską Haliną Piekarek, kolejny
już raz zorganizowała wycieczkę integracyjną, tym razem na ziemię wielkopolską i lubuską.
31 sierpnia – w kościele Opatrzności Bożej
odprawiona została uroczysta msza
święta koncelebrowana, poświęcona ofiarom II wojny światowej. Inicjatorem i organizatorem mszy oraz
drogi krzyżowej na cmentarzu na
Zaspie był ks. dr Leszek Jażdżewski.
We mszy świętej, oprócz parafian,
uczestniczyli również członkowie
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
oraz Stowarzyszenia Civitas Christiana z Czerska, Chojnic, Człuchowa,
Gdańska, Kartuz, Kolbud, Kościerzyny, Lęborka, Pruszcza Gdańskiego,
Słupska i Wejherowa. Członkowie
Stowarzyszenia, w ramach pracy formacyjnej, zdobywają wiedzę i umiejętności w Ośrodku Formacji Katolicko-Społecznej, a rok pracy zaczynają
nabożeństwem drogi krzyżowej na
pomorskich kalwariach i w miejscach uświęconych męczeństwem
Pomorzan.
1 września – poczet sztandarowy oddziału gdańskiego uczestniczył w obchodach 72. rocznicy wybuchu II
wojny światowej przed pomnikiem
Obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.
6 września – z inicjatywy Marzeny Lachowskiej członkowie ZKP Oddział
w Gdańsku pojechali na wycieczkę
autokarową „Szlakiem zamków, dworów i pałaców Kaszub”. Odwiedziliśmy północne Kaszuby i poznaliśmy
ich historię.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
GDAŃSK MNIEJ ZNANY
Śladami Obrońców Poczty
Polskiej
5 października 1939 roku rozstrzelano ludzi, którzy bronili Poczty Polskiej w Gdańsku. Pokazujemy miejsca, w których pamięć o nich jest wciąż żywa.
M A RTA S Z A G Ż D O W I C Z
Dziewczynka z poczty
Erwina Barzychowska miała prawie 10
lat. Właśnie skończyły się wakacje i szykowała się do szkoły – Macierzy Szkolnej
w Domu Polskim przy dzisiejszej ulicy
Wałowej. Ale 1 września obudziły ją
strzały. Zaczęła się wojna, a ona znajdowała się dokładnie na linii ognia. Była
wychowanką dozorcy Poczty Polskiej
Jana Pipki i jego żony Małgorzaty. Erwinka została poparzona miotaczem
płomieni. Jej agonia trwała siedem tygodni. Zmarła 20 października 1939 roku.
Dziś spotkamy ją w gdańskim Zespole
Szkół Łączności. Jej rzeźbę można dojrzeć
od ulicy Podwale Staromiejskie. Wystarczy wejść po schodach pod nieczynne
wejście. Za szybą stoi dziewczynka z misiem w ręku. Szkoła nosi imię Obrońców
Poczty Polskiej w Gdańsku, a figura Erwinki przypomina o najmłodszej ofierze
obrony. Pomnik odsłonięto w 2005 roku.
Rzeźbę wysokości 172 cm zaprojektowała studentka gdańskiej Akademii Sztuk
Pięknych – Hanna Kostecka.
Plac pamięci
Nasz spacer kontynuujemy, udając się
w stronę gmachu Poczty Polskiej Wolnego Miasta Gdańska. Budynek powstał
w latach 1838–1844 i pełnił funkcję szpitala wojskowego. Został on zamknięty wraz z nastaniem Wolnego Miasta
Gdańska. W 1925 roku otwarto w nim
Polski Urząd Pocztowo-Telegraficzny.
Dziś mieści się tu Muzeum Poczty Polskiej – oddział Muzeum Historycznego
Miasta Gdańska. Przed wejściem zobaczyć można odcisk pocztowej pieczęci
oraz datownik z 1 września 1939 roku.
Uwagę przykuwa monumentalny pomnik. Stanął na placu przed gmachem
poczty po czterdziestu latach od pamiętnej obrony. Konstrukcja zachwyca swą
POMERANIA RUJAN 2013
treścią i rozmiarem. Widzimy rannego
pocztowca. Z jego torby wysypują się listy. Ostatkiem sił wyciąga rękę po karabin, który wręcza mu bogini zwycięstwa
Nike. Nad nimi gołębie – ptaki pocztowe,
które lecą w świat, by rozesłać wiadomość o bohaterskiej obronie. Autorem
pomnika jest Wincenty Kućma, twórca
m.in. Pomnika Powstania Warszawskiego w Warszawie.
Wyrok
Obrona poczty miała trwać sześć godzin.
Pocztowcy mieli trzy karabiny maszynowe, około 40 pistoletów i granatów.
W czasie ostrzału zginął dowodzący
podporucznik Konrad Guderski. Mimo
to obrońcy dotrwali aż do godziny 19.
Niemcy grozili podpaleniem budynku,
więc zdecydowano o kapitulacji. Z gmachu wyszedł Jan Michoń – dyrektor
poczty. Choć niósł białą flagę, jednak został zastrzelony. To samo stało się z naczelnikiem Józefem Wąsikiem. Dziś na
zapleczu Urzędu Pocztowego i Zespołu
Szkół Łączności na wielkim zdjęciu można zobaczyć, co działo się dalej: pocztowców wyprowadzono i ustawiono
pod murem. Prócz fotografii na ścianie
zawieszono odlewy odcisków palców.
Dokładnie w tym miejscu, gdzie znajdowały się dłonie pocztowców. Mężczyźni
przetrzymywani byli w Victoria-Schule,
na Biskupiej Górce, a także w więzieniu
na ul. Kurkowej. Czekali na wyrok niemieckiego sądu. I choć nie zezwalało na
to ówczesne prawo, jednak zostali skazani na śmierć za działalność partyzancką. Egzekucja odbyła się 5 października
1939 roku na Zaspie. Ale miejsce kaźni
znane jest dopiero od 1991 roku. Wtedy
to podczas prac budowlanych natknięto
się na zbiorową mogiłę pocztowców. Ich
ciała ekshumowano i pochowano na
gdańskim Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu.
Obrońcy Poczty Polskiej udekorowani
zostali pośmiertnie krzyżem Virtuti Militari. W 1998 roku otrzymali tytuł Honorowych Obywateli Miasta Gdańska.
Fot. M.S.
35
NA KRAJNIE
Pod opiekę Matki Boskiej
Leśnej (część 2)
Leśna Panna z Nim maleńkim borem wędrowała,
Miłość, Wiarę i Nadzieję wokół rozsiewała.
JOWITA KĘCIŃSKA-KACZMAREK
KONRAD KACZMAREK
Ustawianie kolosa
Jeszcze potrzeba kamieniarza, który wykonałby schody, koniecznie właśnie kamienne. Tu kłaniać się trzeba Przemysławowi Kurdziece, wójtowi gminy Lipka,
i jego pracownikom. To też były dwa dni
pracy, ale wykonanej już przez fachowca,
który rozłupane głazy ułożył w lesie tak,
że wyglądały, jakby leżały tam od zawsze.
Dwa dni przed uroczystością jedziemy po figurę. Jak tego kolosa ustawić?
I znów – prosto z podwórka, przerywając zajęcia gospodarskie, Zygmuś
Martyn, z Adasiem Wojaczkiem i Krzysiem Kęcińskim, jedzie, aby wszystko
umieścić tam, gdzie być powinno. Kiedy
ustawiali na stromej skarpie tę ogromną
figurę, ważącą kilkaset kilogramów, patrzącym zapierało dech.
Teraz już możemy przygotować się
do uroczystości, która ma się odbyć 25
maja. Nie udało się wprawdzie przyjechać księdzu arcybiskupowi Tadeuszowi
Gocłowskiemu, jednak mieliśmy wspaniałego gościa, jego przedstawiciela – ks.
dra prałata Bogusława Głodowskiego.
Deszczowa uroczystość
Przed wyruszeniem do lasu Krajniacy,
Komitet Honorowy oraz wszyscy uczestniczący w uroczystości podpisują się
– moczoną w tuszu stalówką w obsadce – na przygotowanym dokumencie.
Umieszczony w glinianym naczyniu, zalakowany, jedzie z nami do lasu, by tam
znaleźć się w przygotowanym wcześniej,
wyłożonym kamieniami miejscu. Po la36
Z archiwum autorów
tach potomni dowiedzą się, kto uczestniczył w naszym wydarzeniu.
Dzień uroczystości przywitał nas
ulewnym deszczem. Zjeżdżali się kolejni goście, także ci z Gdańska (profesor
z księdzem prałatem). Czekała bryczka,
którą najważniejsi goście mieli pojechać,
ale deszcz, wcale nie drobny, padał dalej... Ruszyliśmy więc samochodami.
Przed naszą rzeczką Stołunią wysiadamy
z pojazdów. Las parasoli! Krajniacy śpiewają hymn naszej wsi, bo jego pierwsze
słowa brzmią przecież: Gdzie Stołunia falą
błękitną lśni, / Pośród łąk i borów, i drzew, /
Gdzie Łobżonka aż do Noteci mknie, / Leży
Buczek, prastara wieś...
Goście pomagają, bo dzięki Wydziałowi Promocji Starostwa w Złotowie wszyscy otrzymali śpiewniczki. Małgorzata
Chołodowska, wiceprezeska Stowarzyszenia „Przyjazna Edukacja”, które jest
współorganizatorem całego przedsięwzięcia, odczytuje Litanię do Matki Boskiej
Królowej Lasów Krajeńskich. Następuje uro-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
NA KRAJNIE / OD NASZEGO KORESPONDENTA Z JASTARNI
czyste poświęcenie kapliczki. Krajniacy
odśpiewują pieśń napisaną specjalnie na
tę uroczystość:
Leśna Panna z Nim maleńkim borem wędrowała,
Miłość, Wiarę i Nadzieję wokół rozsiewała.
Marsz Śledzia
Sarny, wilki i zające z Nimi wędrowały,
Miłość w czerwonych jagodach pośród mchu zbierały.
Wśród poziomek i leszczyny ślad Jej się odcisnął,
Pośród złotych pni sosnowych jasny warkocz błysnął
I już wiemy, że na zawsze pośród nas została,
By Jej mądra, dobra radość wszystkich wspomagała.
Gdy się wsłuchasz w szmery leśne, doznasz Jej radości
I z zapachem macierzanek w sercu twym zagości.
Uczestniczymy w pierwszym w tym
miejscu nabożeństwie majowym. Potem
jeszcze pamiątkowe fotografie (m.in. autorki rzeźby Barbary Pikulik z Zakrzewa
i Emilii Glugli), wracamy przemoczeni i pełni radości. Jest, już jest między nami i – jak
mówią słowa pieśni – pozostanie już tu,
by wspomagać nas swoją dobrą radością.
Matka Boska Leśna zostanie
W naszym Domu Kultury siadamy do
stołu. Przy gorącej herbacie, przy smacznym poczęstunku, w który tyle serca
włożyły Krajnianki, trwają rozmowy.
Wrażenia, wspomnienia, podziękowania... I dopiero tutaj Krajniacy prezentują swój program, pieśni maryjne, które
miały być śpiewane po drodze na uroczystość.
Prezes Stowarzyszenia Adam Pulit
wskazuje na możliwości występowania
o fundusze z różnych środków. A to przy
okazji upominku od profesora Józefa,
który ofiarowując nam niezwykle piękne wydanie albumu Boże Męki. Krzyże
i kapliczki przydrożne na Kaszubach, podkreśla, że takiego wydawnictwa Krajna
jeszcze nie ma. Jest więc przed nami
nowe zadanie.
Czas się rozstać... Jeszcze przyjaciele
nasi najwierniejsi, wśród nich Kazimierz
Bieluszko z Lipki oraz Katarzyna i Jerzy
Podmokły, wspierają nasz fundusz. To
laureaci Złotego Buka, odznaczenia,
które dostali za wierną i mądrą przyjaźń z Krajniakami. Żegnamy się z gośćmi. Zostaje z nami nasza Matka Boska
Leśna, przy której, to pomysł profesora
Józefa, za rok się spotkamy. Zapraszamy
wszystkich.
POMERANIA RUJAN 2013
Pomiędzy Kuźnicą na Mierzei Helskiej a Rewą położoną już na
stałym lądzie rozpościera się – w poprzek Zatoki Puckiej – pas
mielizn z wystającymi ponad powierzchnię wody wysepkami,
których liczba zależy od aktualnego stanu wody. Nosi on nazwę
Rybitwia Mielizna (bywa też nazywany Ryfem Mew, Rewą Mew
lub Mewią Rewą), po kaszubsku to Sëchô Rewa.
RY S Z A R D S T R U C K
Istnieją przekazy historyczne, a nawet
relacje naocznych świadków, że w latach
międzywojennych i wcześniej korzystano z tego połączenia mierzei z lądem. Od
czasu wykonania przekopów przez te
mielizny w okolicy Kuźnicy i Rewy owo
połączenie zostało przerwane. Najnowsza historia Rewy Mew odnotowuje, że
był tam poligon Układu Warszawskiego:
samoloty bombardowały pozostawione
tam w tym celu wraki kutrów rybackich.
Po roku 1989 zlikwidowano poligon. Od
tego czasu Sëchô Rewa jest celem wycieczek wczasowiczów i mieszkańców okolicznych miejscowości.
Począwszy od 2002 roku, atrakcyjność Rybitwiej Mielizny znacznie wzrosła. Stało się tak za sprawą organizowanego tu raz w roku Marszu Śledzia,
który polega na pokonaniu całej trasy
z Kuźnicy do Rewy, przemieszczając
się w wodzie. Na początku brało w nim
udział kilkanaście osób, obecnie zaś trzeba ograniczać liczbę uczestników do stu,
głównie ze względów bezpieczeństwa.
Marsz Śledzia 2013 odbył się w sobotę 24 sierpnia. Ponad sto osób przeszło
przez Zatokę Pucką z Kuźnicy do Rewy
(ok. 10 km). Pierwszy odcinek, tzw. etap
wiary, polega na wejściu do zatoki i marszu przez coraz głębszą wodę do ciągu
wysp, do których podobno jest ponad
kilometr, tylko że nikt z uczestników
Marszu, rozpoczynając wędrówkę, ich
nie widzi. Wreszcie robi się już tak głęboko, że wszyscy muszą płynąć. Co prawda,
każdy ma piankę i kamizelkę asekuracyj-
ną, a na dziesięciu uczestników przypada jeden ratownik, więc utonięcie nikomu nie grozi, ale jest to męczące. Po pół
godzinie można w końcu poczuć grunt
pod nogami i stopniowo robi się coraz
płycej. Na horyzoncie widać obiecane
wyspy. Wreszcie wszyscy wychodzą na
ląd (w tym roku na skutek stanu wody
była tylko jedna wyspa, ale strasznie
długa, mająca chyba z 7 km) i zbierają
się w miejscu, gdzie następuje pasowanie każdego uczestnika na śledzia. Jeszcze tylko trzeba zjeść solonego śledzia,
popić go wodą burtową, przejść przez
symboliczną bramę i już klepnięcie płetwą po tyłku kwituje pasowanie.
Ale to nie koniec, jest jeszcze etap
trzeci – znowu wejście do wody, a łodzie
ciągną uczestników do Rewy na linie,
po kilkunastu, przez pogłębiony odcinek
długości ok. 2 km. Wydaje się łatwe? Jednak wcale takie nie jest. Trzeba się starać ze wszystkich sił, żeby usta były nad
wodą, a ciało leżało równo z liną. Pomimo że wszyscy mają na sobie pianki, zaczyna się robić chłodno, ponieważ woda,
na skutek cyrkulacji powstającej przy
ciągnięciu przez łodzie, dość znacznie
się wychładza. Po 2 km uczestnicy znowu mają grunt pod nogami. Grunt jest,
ale iść wodą trzeba z pół kilometra, co
też kosztuje trochę sił. Wreszcie można
wyjść na brzeg. Tutaj posiłek regenerujący siły oraz wręczenie pamiątkowych
dyplomów i odznak. A potem powrót do
domu. Do Kuźnicy wracają pomeranki
i łodzie z uczestnikami marszu. Po drodze widać, że kormorany wróciły na
Rewę Mew i znowu ją zasiedliły, tak jakby nic się tu wcześniej nie działo.
37
NÓTAMA PRZËKRËTÉ
Piesnie wanodżi
TÓMK FÓPKA
Czej gôdóm „wanoga”, tej mëszlã nôprzódkã ò jednym przëbëtkù w Chwaszczënie, krótëchno ronda. Mòżna tam
zjesc i wëpic. Jednym z dostãpnëch napitków je piwò. Mómë téż bòdôj jedno
kaszëbsczé, jaczé nosy miono pierszégò,
pò pónie Czôrlińsczim, wanodżi z arcëdokôzu Aleksandra Majkòwsczégò.
W òpisënkù piwa czëtómë: „Remùs,
nôbarżi znóny kaszëbsczi wanożnik,
wãdrowôł pò Kaszëbach òd wsë do wsë.
Jegò célã bëło rozkòscyrzanié kaszëbiznë,
bòkadny jãzëkã i tradicją starków”.
Chcemë jic na wanogã-przezérk szlachã wanogów i wanożeniô w kaszëbsczi
piesni.
Z prawie taczim titułã nalôzł jem
dwie platczi: pielgrzimkòwô „Wanoga
do Bòga” i „Wanodżi kòl mòrza” karna
Fucus. Òbie wëszłë w 2009.
Platczi
z bòżónkama...
Pòzwa „Wanoga do Bòga” pòchòdzy z dokôzu z mùzyką Wacława Kirkòwsczégò
napisónégò dlô negò projektu, jaczi równak na platce sã nie nalôzł... Pòdobno bëło
z sztëczkã „Do Cebie jidzemë”, ze słowama Kazmierza Jastrzãbsczégò:
Chto żëje i czëje, niech flot sã rëchtëje
Bë z nama dzys rëgnąc mët w drogã
A czej sã zéńdzemë – ze spiéwą pùdzemë
Na tã òsoblëwą wanogã
Są za to na platce jiné, dze to słowò je.
Chòcle „Na pielgrzimkã!”:
Ga sã skùńczi ta wanoga
Przińdze miłé òdpòcznienié
Wnetk zabôczisz, że krziż, noga...
Kò pewniészé mdze zbawienié!
Je kùreszce, z mùzyką Karola Kreftë, „Przed
latów stama”:
Przed latów stama miôł Christus Król
pò Palestinie wanożny tur
Głosył, co robic nóm je nót
Cobë doprzińc do nieba wrót
...i z kòzyma piesniama
„Wanodżi kòl mòrza” Fùcusa mają na
se trzënôsce dokôzów i… sztãpel Radë
Kaszëbsczégò Jãzëka, co wskôzywô platkã
jakno bëlną jãzëkòwą wspòmóżkã do
ùczbë w szkòłach. No karno lubi spiéwac
ò wanodze na szkòcką/irlandzką nótã.
Czile przikładów:
„Balada ò Héweltów Mackù”
Za tã gôdkã z mòwą mie kùsznąc dze, wiész!
Mój swiat to Kaszëbskô – flot, karuj mie z tim!
Nóm dróg krãtów-wãtów przeturzëc nie nót
Nié w cëzënë szérze wanożëc...
„Kòlibiónka ò Dżonie i Mery”
Ùsniéwô mòrze, zéwie swiat
Hewò miesądz Dżon – nocë brat,
Co wanożi òd stalat
Nimò karnów chmùr
Na przódk dnia...
„Rozbitk”, ze słowama Rafała Rómpcë:
I przëszedł dzéń ten szczãslëwi
Lëdze wëratowalë mie
Całi zdrów płënã ju dodóm
Ta wanoga kùńczi sã...
„Na ùszkò”
Pùdzemë dróżką, dze dulczi lata céń
Na psotã mrówkóm przejdzemë jima przék
Lica mùjkają wietwie żëcznych drzew
Tegò wanożeniô nie przerwie żóden ptôch...
Abò „Chcemë jic”, z mùzyką Stachùrsczégò:
Spiéwónô pòézjô
Hewò je dzélëk dokôzu z rëchtowóny platczi, z mùzyką Szëmona Kamińsczégò:
„Dorada na drogã”
Chtërną drogą mùszã jic, bë duńc do Ce...?
Jakô długô je wanoga naszich serc...?
Kùli kroków trzeba zrobic, bë rzec: stop!?
Wiele lëdzy tądka ju przed nama szło...?
Pòjkôj, Synkù, pòkôżã Cë stegnã,
Tã, co prosto prowadzy na swiat
Pòtkôsz lëdzy tam, biédã niejednã
I niejeden mdze wanożny czap...
38
W tim samim dëchù brzëmi jedna z nônowszich spiéwów z mùzyką Wéróniczi
Kòrthals:
„Jesz mògã wrócëc”
Jesz mògã wrócëc
Mògã to rzucëc
Òkrãt òstatny nie je òdpłëniony jesz…
To sã nie zmieni
Że na ti zemi
Pò wanożenim dodóm wiedno je...
W tim czerënkù jidze z mùzyką Karól
Krefta:
„Żdanié pò wanodze”
Dze dlô stopë kòżdi żëczny kam
Dze drëszny wiatru wiéw
Słowa jak chléb
Tak dobré, taczé swiãté są...
Tam twòja chëcz
Tam starków zwëk
Tam mòwa, spiéw
Tam le biôj
Tam cebie wiedno żdają pò wanodze...
Wérónczëné je téż „Pòkòchac Cã” z platczi
z miłotnyma duetoma „MIŁOTA”:
Znajã Cã pôrã dobrëch lat
Slôdë nas wspólnëch stegnów sta
Tam-sam wanożą mejle, słowa
Tej-sej jaczi wspòmink...
Frantówczi dlô nômłodszich
Trójno je wanożeniô w piesniach dlô dzecy i młodzëznë, tec „òd wanodżi roscą
môdżi”. Zaczniemë òd tëch, co jesz nie
ùzdrzałë dzénnégò widu. Jerzi Stachùrsczi
napisôł tekst „Grétce, Kaszi, Marili”:
Czedë lato grô pògòdë spiéwã
Nótów tësące drogą wanożi
W piątczi, wtórczi, strzodë – tak biwô,
Że szczeré żëczbë szczescô cë złożą
A to jinégò aùtora, z nowégò spiéwnika
dlô môłëch dzôtk, jaczé sã ùkôże jesz latos:
„Zabiéróm na wanogã”
Zabiéróm na wanogã ną pùpkã, co jã lubiã
W bùdelce cepłé pitkù i żélczi sobie wpùrgnã...
Zabiéróm na wanogã do graniô „w nogã” balã
I aùtkò, i trzë ksążczi... Nie strasznô jimra wcale...
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
NÓTAMA PRZËKRËTÉ
Zabiéróm na wanogã sztërnôsce lopów smiéchù
I w grochë ten sznëpelduk, czej bãdã mùsza czichnąc...
Zabiéróm na wanogã skòpicą bëlnëch ùdbów
Piãc wiatrów szadzy włosë – wanoga mie sã ùdô!
Klasyka – Jana Trepczika – „Majewô wanoga”:
Dzys jidzemë wanogą pòrene wczas
La, la, la...
Z mùzyką, ze spiéwą w naj majewi las
La, la, la...
Co na to Fópka? Napisôł „Czerwińcową wanogã”:
Czerwińcowô wanoga – na cebie czekô swiat!
Czerwińcowô wanoga – je mëmka, tatk i bratk!
Czerwińcowô wanoga – przigòda wòłô nas!
Czerwińcowô wanoga – dze słuńce, wòda, las...
Do nótów J. Stachùrsczégò Genk Prëczkòwsczi napisôł „Wanogã”:
Róbzak chwôc, ruchna wrzuc,
Na wanogã chcemë jic.
Słuńce wczas szło nad las
przëchłoscywô lubno nas
Ten sóm aùtór mùzyczi z aùtorã słów „Czerwińcowi...” zrobilë:
„Do ùzdrzeniô”
Òblecz róbzak, szëkùj kòło
Rëgnij na wanogã
Wprzódk tej smiało! Swiat naj wòłô!
Wiodro wez na drogã!
Téż dlô dzecy, leno z hip-hopòwi stegnë:
„Jidã”
Jidã, z ti rézë dzysô nick nie wëdô
Wa biôjta! Wama sã wanoga przëdô!
Jidã...
„Trzë krze na rzmie”
Dzôtków karna wanoga prawie tã wëbra drogã
Jidze, redotã niese, spiéw i młodoscë wiéw
(…) Leno trzë krze na rzmie znają prôwdã – jak je.
A hewò je rapòwóny tekst Wandë Lew-Czedrowsczi, jaczi pòchòdzy z platczi „Pò
wid sygóm”:
„Jiwrë Remùsa”
Remùs z karą
Remùs wanożi
Remùs kòchô.
Królewiónkã i zómk,
Zómk i królewiónka
W jegò maroczeniach
Wcyg są.
Ò drãdżim wstôjanim do szkòłë (z aùtopsje aùtora):
POMERANIA RUJAN 2013
„Tómkòwé wstôjanié”
Wczasno reno òdeckł Tómk
Béł nôpierszi w chëczi
Jak na skrzidłach z górë w dół
Dzys wanoga – krzëczi...
Ten sóm ùsôdzca:
„Nipòcé lata pòmiónë”
Na wanogã! -ogã, nogã
Weznã kòło, -òło, wëło
I gitarã, -arã, karã
I zagrajã, -ajã, gnajã
A to dokôz aùtorów „Do ùzdrzeniô”, z platczi wëdóny przez Spòdleczną Szkòłã w Bòrkòwie:
„Mëmie – chòranka w pòdzãkã”
Dalek, w żëcô wanodze tej-sej smùtk, tam-sam górz
Dze je chëcz? Dze je Matka? Dze sã pòdzôł dzecny czas?
Dze je z bratã przecywianié? Chto na pôłnié wòłô nas?
I naléwô fùl talérz, ùrznie chleba – kòchô nas...
Z „lasnëch” piesniczków dlô dzôtk:
„Czej trzeba grzëba...”
Jem ju nazôd z ti wanodżi
Wlazło w krziże, mòkré nodżi
Jedna mësl mie cëszi baro
– Zjém na pôłnié grzëbë zarô!
I jesz „Wanóżka” z mùzyką W. Kirkòwsczégò:
Reno wczas rëszmë w las ùzdrzëc lasną chòwã!
Są tam: zajc, rudi lës – chòwią sã za drzewa...
Pòjmë stegną w céni céń pòznac krãtë-wãtë
Wejle! Dzëk. Sarnë trzë. Żdają za zôkrãtã.
A „Czuder!” znaczi: „W drëgą stronã biôj!”
To nawetk zgrzébiã znô – ze smiéchù rżi...
„Curiko!” – to je „Copnij, Lotta!”
Kòżdé „Nëże!” – to jakbë bicz trzasł...
Dostóną mòje kònie ówsa w krëp
Pò czãżczim dniu, wanożnym – òdpòcznienié...
Do zortu kabaretowëch nôleżi téż „Frantówka stôrégò kawalera” z mùzyką W.
Kirkòwsczégò:
Tak przez lat szterdzescë ni móm biédny szczescô.
Wiedno jiną drogã bierzesz na wanogã.
Bënë dëszë gòrô rozszôlałi òdżin
– Të leno pòzérôsz, co sã dzeje – nie wiész.
...i leżnoscowò-môlowé
Na zjôzd Kaszëbów w Bëtowie, szterë
lata dowsladë, Tadéùsz Kòrthals napisôł
piesniã „W Bëtowie” z taczim tekstã:
Òd Bôłtu, z wejrowsczich przëszlë strón,
Z Brus i Kartuz téż tu są!
Zez Gdini, ze Gduńska wanożą
– Kòżdi naszińcã, swój!
Kaszëbskô stolëca – Gduńsk – téż mô swòjã piesniã z wanogą:
„Stolëczny mój gard”
Òdpòcznã pò dłudżi wanodze
Czej z Bòrów wëkùknã na swiat
I bãdã jak nen sztótów złodzéj
W òliwsczi katedrze czas krasc...
Lëfórczi do smiéchù
W repertuarze Kaszëbsczégò Duo Artisticznégò We Dwa Kònie, jaczé latos fejrëje swòje 5-lecé, je „Kùczrowô balada”:
Wanożenié naji spiéwóny mùzyczi...
Sznëkrëjącë pò platkach wszelejaczich
z kaszëbską mùzyką, trafił jem jesz na dwa
wanożné dokôzczi: „Wanożnicë” z dżezowi platczi „Kaszëbë” Olo Walicczégò, dze
czëjemë recytatiw Damroczi Kwidzyńsczi,
i „Wanoga” Édmùnda Lewańczika w walôszkòwim metrum z refrenã spiéwónym
przez Redzanów na jich „zybiąco- hajmatowi” platce „Tatczëzna”.
„Wanożnô lutnia” je przekôzywónô
pòsobnyma òrganizatoroma (téż wanożącëch) Zjôzdów Kaszëbsczich Spiéwôków
– przédny rozegracji Radë Kaszëbsczich Chórów. Latosy béł w Żelëstrzewie na Nordze.
Jak widzec (i czëc), tegò wanożeniô
je dosc tëli. Tim jednym słowã mòże
pòdczorchnąc rësznosc i pòkrocznosc naszi spiéwóny mùzyczi w całoscë kùlturë.
Kò wcyg jidzemë nowima ji stegnoma.
Równak nigdë nie je tak dobrze, żebë nie
bëło lepi. Tej na sóm kùńc sztëczuszk-zôchãcba z platczi „Zôczątk”, lëzyńsczégò
karna C.Z.A.D.:
„Na wanogã!”
Rôz przëszło w prawò mòcno skrącëc
Mój Fóks wié, że to bądze „Hùjt – je!”
Tej pòj na wanogã! Dôj mie rãkã, róbzak wez!
Ju za nogą noga stegnã nową deptac chce...
Spiéwë mni abò barżi „bòżé”
Òkróm pielgrzimkòwëch do barżi „bòżich”
z wanogą zaliczëc mùszi piesniã ò JPII „Ni
ma Gò”:
Jak swiãti mòże bëc człowiek?
Dze nalezc kùńc mądrëch słów?
Kądka nóm jic? Płakac w niebò pò Tobie?
Czë wspòmnąc nôùczi, wanożny strój...
Ni ma Gò z nama ju tu...
I drëgą sztrófkã terôczasny gòdowi spiéwë „Ùrodzył sã Jezësk”:
Òd Bôłtu, ze Stołpë, z kaszëbsczi stolëcë
Wanożi z redotą lud
Je Môrcën i Wanda, są starszi i dzecë
Gwiôzdë prowadzy jich wid
39
Z POŁUDNIA
Sąsiedzi
KAZIMIERZ OSTROWSKI
Na promie Scandinavia, kursującym z Gdańska do Nynäshamn, dzięki ciotecznej babce Małgorzacie został królem Danii, Szwecji
sklep wolnocłowy okupują głównie Szwedzi wracający z wypa- i Norwegii, ale niewiele korzyści z tego faktu odniosło jego własdu do Polski; zaopatrują się w nim w znacznie droższe i trudniej ne księstwo; gdy zmuszony został do złożenia korony w skandydostępne w ich kraju alkohole.
nawskich królestwach, powrócił
Swobodna atmosfera na promie
do Słupska (zm. 1459). Podczas
sprawia wrażenie przyjaznych
wojny 30-letniej Szwedzi panostosunków między Polakami
Trudno się pogodzić szyli się na Pomorzu Zachodnim,
a Szwedami.
Polską zaś toczyli w XVII w.
z utratą skarbów zwojny
Z sąsiadami zza morza przez
o panowanie nad Bałtycałe wieki mieliśmy na pieńku.
kultury zrabowanych kiem, głównie jednak chcieli raz
Najeżdżali i bezlitośnie łupili
zawsze pozbawić polskich
Polsce w czasie na
Pomorze skandynawscy wikinWazów złudzeń w kwestii odzygowie. Podbijał, zhołdował i (do
„potopu” (...). skania korony szwedzkiej. Rozlaczasu klęski) okupował ziemie
li się wówczas na całą Polskę.
pomorskie duński władca WalÓw „potop szwedzki” jest
demar II. W niekończącej się ryzapewne najstarszym wydarzewalizacji wokół Bałtyku, często zbrojnej, o dominację polityczną niem istniejącym jeszcze w zbiorowej pamięci historycznej na
i gospodarczą rzadko kiedy mieliśmy przewagę i odnosiliśmy naszej ziemi. Mocno zapadły w pamięć doznane od najeźdźców
sukcesy. Wprawdzie książę słupski Eryk (po zmianie imienia) krzywdy, tułaczka z dziećmi i inwentarzem po lasach, spalone
Sąsedzë
Na promie Scandinavia, chtëren kùrsëje ze Gduńska do Nynäshamn, króm wòlny od cła òbsôdzają przede wszëtczim Szwédzë
wrôcający z wëpadu do Pòlsczi. Nabiwają w nim ò wiele drogszé
i cãżi dostãpné w jich kraju napitczi alkòhòlowé. Swòbódny klimat na promie sprôwiô wrażenié przëjaznëch stosënków midzë
Pòlôchama a Szwédama.
Z sąsadama zeza mòrza przez całé wieczi jesmë mielë cos
na na pionkù. Skandënawsczi wikingòwie najéżdżelë i bezlitosno rabòwelë Pòmòrzé. Duńsczi panownik Waldémôr II
pòdbijôł, zhòłdowôł i (do czasu, czej sóm òstôł pòbiti) òbsôdzôł
zemie pòmòrsczé. W niekùńczący sã riwalizacji ò panowanié nad krajama naòkół Bôłtu, czãsto zbrojny, ò dominacjã
pòliticzną i gòspòdarczą, rzôdkò czej jesmë mielë przewôgã
i òsygelë zwënégã. Prôwdac ksążã słëpsczi Érik (pò zmianie
miona) dzãka coteczny starce Małgòrzace òstôł królã Danii,
Szwédów i Norwegii, ale mało profitów z tegò faktu òdniosło
jego włôsné ksãżstwò; czej zmùszony òstôł do złożeniô kòronë
w skandënawsczich królestwach, pòwrócył do Słëpska (ùmarł
w 1459 r.). Òbczas wòjnë 30-latny Szwédzë panoszëlë sã na
Pòmòrzim Zôchòdnym, zôs z Pòlską toczëlë òni w XVII wiekù
wòjnë o panowanié nad Bôłtã. Przede wszëtczim jednak chcelë
rôz na wiedno pòzbawic pòlsczich Wazów próżnëch nôdzeji
w sprawie òdzwëskaniô szwédzczi kòronë. Szwédzë rozlelë sã
tej na całą Pòlskã.
40
Ten „pòtop szwédzczi” je pewno nôstarszim wëdarzenim
jistniejącym jesz w zbiorowi pamiãcë historiczny na naszi zemi.
Mòcno zapadłë w pamiãc krziwdë doznóné òd najezdników,
pòtłukanié sã z dzecama i jinwentarzã pò lasach, spôloné wse,
przëwlokłé przez wòjska zarazë. W pòtocznym jãzëkù przetrwałë pòwiedzenia: „Tu wëzdrzi jak pò Szwédach” i „Czedë? Jak
bëlë Szwédë”, to znaczi: baro dôwno. W gminie Lëpùsz pamiątką pò nieproszonëch przëbëczach je òsada pòd nazwą Szwédzczi Òstrów. A zôs w Môłi Kòmorzi kòl Tuchòlë je pòmnik sw.
Jana Nepòmùcena z tôblëcą pòswiãconą pòległim w pòbitwie
ze Szwédama, stoczony pòd Wòzëwòdą w 1659 r. przez òddzél
sławnégò rótméstra Michałczi. Pòmnik wzniósł w 1882 r. Józef
Janta Pòłczyńsczi, w 1939 r. hitlerowcowie nã tôblëcã zniszczëlë,
a ùmiescelë jã na nowò w 1989 r. nôleżnicë tuchòlsczégò partu
KPZ.
Nietrudno je nalezc téż w Szwecji szlachë drãdżich – co
sã rozmieje – relacji pòlskò-szwédzczich w òdległi przeszłoce. Na rënkù w Malmö przed zabëtkòwą radnicą stoji
pòmnik Karola X Gùstawa, chtëren nóm òsoblëwie zalôzł za
skórã. W Sztokhòlmie jedną z głównych atrakcji turisticznëch je òkrãt Vasa, zbùdowóny na pòlecenié Gùstawa Adolfa.
W 1628 r., to je rok pò klãsce Szwédów w bitwie mòrsczi pod
Òlëwą, òkrãt z 450-òsobòwą òbsadą, wëpòsażony w 64 kanónë, wërësził w rejs na wòjnã procëm Pòlsce, ale z przëczënë
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
Z PÔŁNIA
wsie, zawleczona przez wojsko zaraza. W potocznym języku
przetrwało żartobliwe powiedzenie: „Kiedy? Jak byli Szwedy”,
czyli bardzo dawno. W gminie Lipusz pamiątką po nieproszonych przybyszach jest osada pod nazwą Szwedzki Ostrów.
Z kolei w Małej Komorzy k. Tucholi znajduje się pomnik św. Jana
Nepomucena z tablicą ku czci poległych w potyczce ze Szwedami, stoczonej pod Woziwodą w 1659 r. przez oddział słynnego
rotmistrza Michałki. Pomnik wzniósł w 1882 r. Józef Janta Połczyński, w 1939 r. hitlerowcy tablicę zniszczyli, a umieścili ją na
nowo w 1989 r. członkowie tucholskiego oddziału ZKP.
Nietrudno także w Szwecji, co oczywiste, znaleźć ślady
niełatwych polsko-szwedzkich relacji w odległej przeszłości.
Na rynku w Malmö przed zabytkowym ratuszem stoi pomnik
Karola X Gustawa, który szczególnie dał się nam we znaki.
W Sztokholmie jedną z głównych atrakcji turystycznych jest
okręt Vasa, zbudowany na polecenie Gustawa Adolfa. W 1628 r.,
a więc rok po klęsce Szwedów w bitwie morskiej pod Oliwą,
okręt z 450-osobową załogą, wyposażony w 64 działa, wyruszył
w rejs na wojnę przeciwko Polsce, lecz z powodu konstrukcyjnego błędu zatonął po przepłynięciu zaledwie 300 m, jeszcze
w rejonie sztokholmskiego portu. Śmieć poniosło ok. 50 marynarzy. Doskonale zachowany wrak odkryto w 1956 r., kilka lat
później przeprowadzono skomplikowaną operację wydobycia
na powierzchnię. Zrekonstruowano go i utworzono muzeum
okrętu Vasa; jest oryginalny w 95% i dzięki temu unikatowy
w skali globu. Galeon budzi podziw, jest ozdobiony znakomitymi rzeźbami, ale jednocześnie jest świadectwem szwedzkiej
kònstrukcyjnégò błãdu zatonął pò przepłëniãcym leno 300 m,
jesz w rejonie sztokhòlmsczégò pòrtu. Smierc pòniosło kòl
50 òkrãtników. Baro dobrze zachòwónô òkrãcëzna òsta nalazłô w 1956 r. Czile lat pózni bëła przeprowadzonô skòmplikòwónô òperacjô wëdobëcô òkrãta na pòwiérzchniã. Pò
zrekònstruòwanim jegò òstało ùtwòrzoné mùzeùm òkrãta Vasa.
Òkrãt je òriginalny w 95% i dzãka temù je wëjątkòwi w skalë
globù. Galeón bùdzy pòdzyw, je òzdobiony pësznyma rzezbama, ale zarazã je téż swiadectwã szwédzczi bùchë – miôł bëc
nôwikszi, nôwspanialszi, niedôbëti, a nie zdążił wëstrzelëc z ani
jedny kanónë.
Cãżkò je pògòdzëc sã ze stratą skarbów kùlturë zrabòwónëch Pòlsce òbczas „pòtopù”, chtërne Szwédze ùwôżają za
prawnie nabëtą wòjnową zdobëcz. Nimò kònfliktów midzë
Pòlską a Szwecją nigdë równak nie ùstôwôł proces integracji
pòprzez przemikanié kùlturë, przepłiw deji i wëmianã towarową. Pònad 5 tësący lëdzy w Pòlsce nosy nôzwëskò Szwéda i to
wierã nie je leno skùtkã wòjnowëch zwadów – na Pòmòrzim
nôwicy w pòwiatach wejrowsczim (pònad 200), pùcczim, starogardzczim, tëchòlsczim i we Gduńskù. Dzys żëjemë w Eùropie
bez wòjnów i bez grańców. Pò zmianach pòliticznëch w latach
1989–90 wnet równoczasno westrzód pòlitików i dzejarzów
gòspòdarczich w pôłniowò-wschòdny Szwecji i nordowò-wschòdny Pòlsce zawiązała sã idea współprôcë, chtërny
brzadã je Eùroregión Bôłt. Nôleżi dzys do niegò 8 regionów
z 5 państwów: Pòlsczi (Pòmòrzé i pòdregion elbląsczi), Danii,
Szwecji, Lëtwë i Rusëji (òbéńda kaliningradzkô). W 1991 r. 32
miasta założëłë Związk Miast Bôłtëcczich, dzys dnia grëpùje
òn kòl 100 miastów z 10 krajów, w tym z Pòlsczi: Gduńsk,
Gdiniã, Sopòt, Słëpsk, Pruszcz Gduńsczi, Krinicã Mòrską, Redã,
POMERANIA RUJAN 2013
pychy – miał być największy, najwspanialszy, niezwyciężony,
a nie zdołał wystrzelić z ani jednego działa.
Trudno się pogodzić z utratą skarbów kultury zrabowanych
Polsce w czasie „potopu”, które Szwedzi uważają za uprawnioną
zdobycz wojenną. Pomimo konfliktów nigdy jednak nie ustawał proces integracji poprzez przenikanie kultury i przepływ
idei, wymianę towarową. Ponad 5 tys. ludzi w Polsce nosi nazwisko Szweda i to zapewne nie jest tylko skutkiem wojennych
zatargów – na Pomorzu najwięcej w powiatach wejherowskim
(ponad 200), puckim, starogardzkim, tucholskim i w Gdańsku.
Dziś żyjemy w Europie bez wojen i bez granic. Po zmianach politycznych w l. 1989–1990 prawie równocześnie wśród polityków
i działaczy gospodarczych w południowo-wschodniej Szwecji
i północno-wschodniej Polsce zakiełkowała idea współpracy,
której owocem jest Euroregion Bałtyk. Należy dziś do niego
8 regionów z 5 państw: Polski (Pomorze i podregion elbląski),
Danii, Szwecji, Litwy i Rosji (obwód kaliningradzki). W 1991 r.
32 miasta założyły Związek Miast Bałtyckich, obecnie skupia ok.
100 miast z 10 krajów, w tym z Polski: Gdańsk, Gdynię, Sopot,
Słupsk, Pruszcz Gdański, Krynicę Morską, Redę, Malbork, Chojnice, Łebę, Ustkę, Elbląg, Koszalin, Szczecin, Międzyzdroje.
I w Szwecji, i w Danii co krok spotykamy rodaków. W Kopenhadze w restauracji (prowadzonej przez Pakistankę) pracuje
polska kelnerka, na głównym deptaku Frederiksberggade wodę
mineralną sprzedaje dziewczyna z Gdańska, a opodal na podeście stoi złoty mim – polski student zbierający datki na dalszą
edukację...
Grobnica Érika Pòmòrsczégò w Mariacczim kòscele w Darłowie. Òdj. Maciej Stanke
Malbòrk, Chònice, Łebã, Ùstkã, Elbląg, Kòszalëno, Szczecëno,
Midzëzdroje.
Tak w Szwecji, jak i w Danii co krok pòtikómë domôków
z Pòlsczi. W Kòpenhadze, w restaùracji (prowadzony przez
Pakistankã) prôcëje pòlskô kelnerka, na głównym deptakù Frederiksberggade wòdã mineralną przedôwô dzéwczã ze Gduńska, a niedalek na pòdnożënie stoji złoti mim – pòlsczi sztudent,
chtëren zbiérô dëtczi na dalszą ùczbã...
Tłómaczenié Bògùsława Gòłąbk
41
Z Remusem na kółku
Trasa tegorocznego, już dwudziestego ósmego, Kaszubskiego Spływu Kajakowego Śladami Remusa wiodła głównie kółkiem jezior raduńskich. Ten szlak o długości około 40 kilometrów przewodniki określają jako jeden z najatrakcyjniejszych w Polsce. I wiele za tym przemawia.
EDMUND SZCZESIAK
Przebiega poprzez urokliwe tereny Kaszubskiego Parku Krajobrazowego, prowadzi urzekającym wianuszkiem jezior.
Wbrew jednak zapewnieniom zawartym
w niektórych folderach, że „nie wysiadając prawie z kajaka, można opłynąć cały
opisany teren”, kajakarze muszą się liczyć
z kilometrowymi przerwami i uciążliwymi przeszkodami. Aby je ominąć, przemieściliśmy się pod koniec spływu na
rzekę Reknicę, aby następnie popłynąć
Graniczną, Trzebiochą i Wdą. A i jezior po
drodze nie brakowało.
42
Szansa na perłę
Wyruszyliśmy, jak przed czteroma laty,
ze Stężycy, z Jeziora Raduńskiego Górnego. Pierwszy dzień, sobotę, spędziliśmy jednak w Pażęcach, w gościnnym
gospodarstwie agroturystycznym działaczy kaszubskich Wandy i Franciszka
Lew-Kiedrowskich. Tam też odbyło się otwarcie spływu. Później niż jest to w zwyczaju, bo dopiero o godz. 20, ale było to
podyktowane udziałem niektórych spływowiczów w XV Zjeździe Kaszubów we
Władysławowie. Uroczyste otwarcie rozpoczęło odczytanie – po kaszubsku i po
polsku – początku powieści Aleksandra
Majkowskiego, w którym to fragmencie
jest mowa o rozsiadłych po obu brzegach
Raduni Stężycach – Królewskiej i Szlacheckiej (kiedyś były to odrębne wsie). Na
otwarciu byli obecni gospodarze gminy:
wójt Tomasz Brzoskowski, przewodniczący Rady Gminy Stefan Literski oraz
radni Mirosław Formela i Grzegorz Zwara, a także Bernard Hinz, prezes Klubu
Turystycznego ZKP Wanożnik będącego
głównym organizatorem spływu, jak
również uczestnicy wcześniejszych spływów, wśród nich zasłużeni dla Remusowego pływania Sabina i Marek Chomiccy
oraz Adam Kak. Przybyła ponadto sekcja
motocyklowa Klubu Wanożnik, która
przyjechała wprost z Władysławowa,
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
XXVIII KASZUBSKI SPŁYW KAJAKOWY
gdzie zamykała paradę Zjazdu, jadąc na
swoich rumakach. Po powitaniu przeze
mnie, jako przewodniczącego Komitetu
Spływowego (który kierował przygotowaniami), gości i po wprowadzeniu
w charakter naszej imprezy, kaszubską
flagę na maszt wciągnął poczet weteranów spływowych: Eugeniusz Gutfrański,
Henryka Mułkowska i Bogusława Piechocka. Oficjalnego otwarcia dokonał komandor Stefan Gorajek, a zarazem właściciel firmy Glada, która od trzech lat jest
– na zlecenie Wanożnika – realizatorem
spływu Śladami Remusa. Z wystąpień
gości szczególnie ucieszyły słowa wójta
Brzoskowskiego, który poinformował, że
powstała już koncepcja zagospodarowania szlaków wodnych w województwie
pomorskim, w tym kółka jezior raduńskich, tak że w nieodległej przyszłości
ono rzeczywiście powinno się stać perłą
w koronie najpiękniejszych szlaków kajakowych. Przewidziano urządzenia i obiekty pozwalające na wygodne i bezpieczne
pokonywanie szlaku. Będzie oznakowany, powstaną stanice i pola namiotowe,
urządzone zostaną miejsca ułatwiające
zwodowanie kajaków i wyciąganie ich
z wody, a także pokonywanie przeszkód
typu młyny, niskie mosty.
Rocznica święceń naszego kapelana
Na miejsce właściwego startu odwiozły
nas nazajutrz rano wozy drabiniaste. Na
łące działacza kaszubskiego Jerzego Cyrzana czekały złożone tam poprzedniego
dnia kajaki Glady. Także dla grupy motocyklowej, która postanowiła ten jeden
etap przepłynąć z nami.
Pokonawszy Jezioro Raduńskie Górne i część Dolnego, wylądowaliśmy na
dwudniowy biwak w Łączyńskiej Hucie,
na łące nad zatoką Moczadło (moczono tu
kiedyś len) będącej własnością niezwykle
życzliwego nam od lat Huberta Lewny,
radnego Sejmiku Województwa Pomorskiego. Była niedziela, więc nasz wieloletni kapelan, ostatnio już tylko odwiedzający spływy, ks. Roman Skwiercz odprawił
polową mszę św. z liturgią i kazaniem
w języku kaszubskim. Ponieważ obchodził w tym roku 20. rocznicę święceń kapłańskich, wyrazy wdzięczności za wieloletnie sprawowanie posługi kapłańskiej
na spływach przekazali mu prezes Wanożnika Bernard Hinz i ja. Przypomniałem, że na pierwsze trzy spływy jubilat
przyjeżdżał jako nauczyciel. Był lektorem,
czytającym po mistrzowsku fragmenty
POMERANIA RUJAN 2013
Na kółku raduńskim bywa komfortowo…
… ale i groźnie.
„Remusa” (z tego powodu dosłużył się
przydomka Remus), raczył także swymi gawędami. W 1988 roku zaskoczyła
wszystkich wiadomość, że wybiera się do
seminarium. Miał wówczas 33 lata. Wiele
wskazuje na to, że właśnie na spływach,
na szlakach, które wcześniej przemierzał
Karol Wojtyła, poczuł powołanie. Święcenia kapłańskie przyjął w roku 1993. Przez
wszystkie lata pobytu w seminarium
pływał z nami, a po wyświęceniu był już
nie tylko naszym lektorem i gawędziarzem, ale i kapelanem, tak że skończyły
się problemy z pozyskiwaniem co roku kapłana, który przybyłby na spływ i odprawił mszę z liturgią w języku kaszubskim.
W podziękowaniu za wszystko, co dla nas
uczynił, wręczyliśmy mu prezent opatrzony tabliczką z napisem: „X. Kanonikòwi
Rómanowi Skwierczowi z leżnotë 20 lat
kapłaństwa – wdzãczlëwi czôłenkarze
z Wanożnika”.
We mszy św. i późniejszym spotkaniu uczestniczyło wielu gości, wśród nich
mieszkający latem w pobliżu profesor Józef Borzyszkowski z żoną Anną, ongiś gorliwą spływowiczką. Obecne były siostry
Huberta Lewny – Elżbieta i Irena, także
biorące kiedyś udział w naszych spływach. Z Borzestowa przybyła grupa członków Remusowego Kręgu, bliskiego nam
fascynacją powieścią Aleksandra Majkowskiego. Przygrywała kapela kaszubska Kazimierza z Borzestowskiej Huty, a kùcha
i kawę ufundował Andrzej Młyński
z firmy, także nam bliskiej nazwą, Remus
w Szymbarku (Młyński karmił nas potem
przez cały spływ, dowożąc na biwaki
smaczne polowe posiłki). Kiełbaskami
i nalewką częstował syn Huberta Lewny,
Wojciech, który był przed laty ratownikiem na naszym spływie. Przy ognisku
o działalności istniejącego od 2000 roku,
a skupiającego 50 osób, Remusowego
43
XXVIII KASZUBSKI SPŁYW KAJAKOWY
Kręgu opowiadał jego inicjator Brunon
Cirocki. Raz w miesiącu, wyłączając wakacyjną przerwę, w szkole w Borzestowie
czyta się, podobnie jak na naszym spływie, fragmenty powieści Żëcé i przigòdë
Remùsa, a rytuał ten poprzedza spotkania z twórcami, działaczami kaszubskimi
i osobami, które mają coś ciekawego do
powiedzenia o Kaszubach. Gościem był
m.in. Donald Tusk, który mówił o swoich
kaszubskich korzeniach i o tym, jak postrzegani są Kaszubi w Warszawie.
Jubileuszowo o „Pomeranii”
Nazajutrz wyprawiliśmy się kajakami do
Chmielna, a oprowadzał nas ze znawstwem po tej atrakcyjnej miejscowości
Bernard Hinz, który od kilku lat mieszka
w pobliskich Zaworach. Z Chmielna wróciliśmy na biwak w Łączyńskiej Hucie
i tam wieczorem odbyło się tradycyjne
spotkanie z redakcją „Pomeranii”. Reprezentowała ją zastępczyni redaktora
naczelnego Bogumiła Cirocka. Przyjechał
także członek Kolegium Redakcyjnego
Andrzej Busler; przewodniczący tego
gremium (czyli ja) był uczestnikiem spływu. Redakcja miesięcznika zainicjowała
w 1986 roku spływ Remusowy i przez
pierwsze lata była jego głównym organizatorem, a potem długo współorganizatorem, obecnie sprawuje patronat prasowy.
Ponieważ „Pomerania” obchodzi w tym
roku jubileusz 50-lecia istnienia, na spotkaniu była mowa o roli, jaką spełniała
i nadal odgrywa jako pismo regionalne,
kontynuujące najlepsze tradycje piśmiennictwa kaszubsko-pomorskiego, służące
idei regionalnej, wzmacnianiu świadomości etnicznej Pomorzan. Uczestnicy
spotkania otrzymali na zachętę do stałej
lektury pisma nowy, podwójny (lipcowo-sierpniowy) numer „Pomeranii”.
We wtorek popłynęliśmy dalej. Zatrzymaliśmy się na jednym z nielicznych urządzonych na kółku biwaków – nad jeziorem
Brodnem Małym. Tu z kolei odwiedzili nas
działacze ZKP z Kartuz i Chmielna. Prezes
oddziału w Kartuzach Kazimierz Formela,
mający tego dnia do dokończenia pilną
pracę zawodową, wpadł na krótko, przywożąc obiecany pienisty napój. Ale pozostała z nami członkini zarządu Mirosława
Kazana. Drëchòwie z Chmielna, z prezeską
Gabrielą Jóskowską oraz jej poprzednikiem
Antonim Czają (sprawował tę funkcję 35
lat!), uraczyli nas pyszną zapiekanką ziemniaczaną. Opowieści i śpiewy przy ognisku
trwały do późna.
44
Najgorsze te przenoski. Na swoją kolej oczekują burmistrz Kościerzyny Zbigniew Czucha
i dyrektor Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Andrzej Kospał-Pawłowski.
W Kaszubskim Świecie Bajek
W środę dotarliśmy w pobliże Gołubia,
gdzie na wybudowaniu znajduje się gospodarstwo Daniela Miąskowskiego,
u niego na łące rozstawiliśmy namioty. Tu
odbyła się interesująca lekcja kaszubskiego, wymyślona i prowadzona przez wicekomandora ds. programowych Sławomira Klasa. Uczestnicy – wspomagani przez
niego – wypisywali na kartkach pocztowych, w języku kaszubskim, pozdrowienia skierowane do swoich bliskich.
W czwartek udaliśmy się pieszo do
Centrum Edukacji i Promocji Regionu
w Szymbarku. Po zwiedzeniu CEPR-u zostaliśmy zaproszeni przez właściciela Daniela Czapiewskiego do browaru Kaszëbskô Kòruna na degustację gatunków
o kaszubskich nazwach, opartych na
tradycyjnych recepturach. Pan Daniel
oprowadził nas następnie po swoim nowym obiekcie: Kaszubskim Świecie Bajek.
Na dużym obszarze, zaraz za „domem do
góry nogami”, wyrosło kilkanaście bajkowych domków, w których zamieszkują
bohaterowie wyjęci z kart książek. Postacie ruszają się, a z głośnika płyną słowa
baśni. Pośrodku tego niezwykłego osiedla
stoi imponujące magiczne drzewo, które
potrafi... mówić. Ma usta, które się ruszają, gdy prezentuje legendę o powstaniu
Kaszub.
Stamtąd udaliśmy się do centrum
Szymbarka, gdzie w obiekcie o nazwie
Stodoła (taką rolę kiedyś spełniał), należącym do Andrzeja Młyńskiego, zjedliśmy
w sali bankietowej obiad, aby zaraz potem – niejako na deser – obejrzeć prezentację multimedialną o księciu Świętopełku
Wielkim, przygotowaną przez wicekomandora Sławomira Klasa.
Nazajutrz rano zaczęło intensywnie padać. Ulewa trwała niemal do samego południa. W tej sytuacji, mimo
wcześniejszych planów przemieszczenia
się autobusem na dwudniowy biwak
w Grzybowskim Młynie, pozostaliśmy
w Gołubiu Wybudowaniu. Gdy tylko się
rozjaśniło, uczestnicy zostali przewiezieni
do Częstkowa i po przepłynięciu etapu do
Grzybowskiego Młyna, wrócili na biwak
w Gołubiu. Kajaki pozostały.
Tego dnia wieczorem w Grzybowskim Młynie było przewidziane spotkanie
z członkami Oddziału ZKP w Kościerzynie.
Odnaleźli nas w Gołubiu i mimo deszczu,
który znowu padał, spotkanie, pod naprędce sporządzonym zadaszeniem, było
bardzo udane. Nasi goście, a byli wśród
nich prezes Beata Jankowska, wiceprezes
Sławomir Szkobel i sekretarz Katarzyna
Knopik, przywieźli coś rozgrzewającego
do herbaty.
Nazajutrz znowu deszcz, więc na kolejną dobę pozostawiliśmy namioty w Gołubiu, a uczestnicy zostali przewiezieni do
Grzybowskiego Młyna, skąd popłynęli do
Czarliny nad Jeziorami Wdzydzkimi.
Pożegnaliśmy się w niedzielę przed
południem w Gołubiu Wybudowaniu,
w przekonaniu, że również na następnym
spływie, który będzie prowadzić w całości
rzeką Wdą, należy dążyć do ograniczenia
liczby biwaków i zamiast bagaży wozić
uczestników, oszczędzając sobie wyczerpującego codziennego zwijania i rozstawiania namiotów.
Zdjęcia Wojciech Komkowski
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
widzałé radio na Kaszëbach
800 000 słëchińców na Pòmòrzim
dzéń w dzéń wôżné wiadła
twòja òblubionô mùzyka
pòzdrówczi ë kònkùrsë
POMERANIA RUJAN 2013
45
GORĘCZYNO – Z BADAŃ NAD HISTORIĄ WSI
Od najdawniejszego (część 3)
osadnictwa do roku 1650
KRZYSZTOF KOWALKOWSKI
Hutnicze zagłębie
Pojezierze Kaszubskie, głównie dzisiejszy
powiat kartuski, północna część kościerskiego i okolice Przywidza, na przełomie
XVI/XVII w. stało się zagłębiem hutniczym. Lasy, duża ilość wód i piaski oraz
bliska odległość do rynku zbytu, jakim był
Gdańsk, sprawiły, że zaczęły się pojawiać
liczne huty szkła. Większość hutników
działających na tym terenie to mistrzowie sprowadzani z północnych Włoch,
Flandrii i Lotaryngii, środkowych Niemiec
i północnych Czech. Okres największego
rozkwitu hutnictwa przypadał na pierwszą połowę XVII w.
Ze względu na ograniczenia surowcowe (dostępność drewna) okres funkcjonowania huty był krótki, wynosił 20–30 lat.
Na polanie powstałej w wyniku wycinania lasów zakładano osady rolnicze, które
często przejmowały nazwę od znajdującej się tam wcześniej huty. W ten sposób
46
utworzono wiele nowych osad. W dobrach klasztoru kartuskiego powstały:
Grzybno, Lisno, Kolano, Kolańska Huta,
Nowe Czaple, Patuły, Jegemuc, Polusino;
w dobrach szlacheckich: Hopowo i Ossowa Karczma – niem. Flissenkrüg, dziś
osada Trątkownica w sołectwie Wyczechowo; w dobrach starostwa skarszewskiego: Starkowa Huta, Egiertowo, Kamela, Roztoka Nowa Wieś, Czarna Huta,
Kaplica, Częstocin. W dobrach starostwa
kościerskiego Szönberg – Piękna Góra (dziś
Szymbark). Działania te spowodowały, że
zwiększyła się ilość wsi należących do parafii w Goręczynie. Do 1600 r. do parafii
przynależały stare wioski Kartuzy, Kiełpino, Goręczyno, Ostrzyce, Rąty, Sławki,
Somonino, Wyczechowo i Borcz. Po tym
roku w miarę zakładania kolejnych wsi do
parafii doszło do 1749 r. 19 wsi, przez co
znacznie wzrosły dochody parafii.
Z powodu braku miejscowych rąk do
pracy w wielu nowych wsiach osadzano
kolonistów ewangelickich. 16 luteranom
z Pomorza Zachodniego starosta kościerski Dymitr Wejher udzielił pozwolenia na
budowę świątyni ewangelickiej, która została postawiona w 1610 r. w Szymbarku.
Zbór ten stał się centrum wiary ewangelickiej dla bardzo rozległych terenów, obejmujących swym zasięgiem również wsie
należące do parafii goręczyńskiej. Jednak
ewangelicy musieli płacić meszne – opłatę na kościół katolicki, za którą ksiądz odprawiał w niedziele i święta msze św. za
parafian.
Nieudana dzierżawa
W 1603 r. cała wieś Goręczyno, która
miała powierzchnię 60 włók, przyniosła
dochodu 26 zł i 20 gr. Zapewne dochody
zapewniały także karczmy, choć z trzech
istniejących działały tylko dwie.
Chłopi mieszkający w Goręczynie byli
zobowiązani do świadczenia szarwarku
na rzecz klasztoru. Były to dwa dni pracy w każdym tygodniu. W tymże 1603 r.
konwent, pragnąc widocznie złożyć niePOMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
GORĘCZYNO – Z BADAŃ NAD HISTORIĄ WSI
co ciężaru gospodarczego na inne barki,
wydzierżawił razem z folwarkiem somonińskim wsie czynszowe Goręczyno,
Ostrzyce i Gołubie oraz opustoszałe Patuły jednej osobie – Hansowi Albrechtowi Krachtowi, niestety na swoją szkodę.
Kracht otrzymał wiele przywilejów w zakresie rybołówstwa, wyrębu drzewa oraz
browarnictwa na własny użytek. Miał też
obowiązki, do których należało rżnięcie
dla klasztoru drzewa w somonińskim
tartaku, dostarczanie proboszczowi po
jednym korcu żyta, jęczmienia i owsa
z każdej włóki. Musiał też opłacać kontrybucję królewską, nie obciążać podwładnych pańszczyzną ponad miarę, ani
sołtysów, karczmarzy i młynarzy ponad
zwyczaj. Ponadto musiał utrzymywać
budynki w należytym stanie i odnawiać
podupadłe gospodarstwa, potrącając sobie koszty tych prac z kwoty dzierżawy,
wynoszącej 800 zł rocznie. Musiał także
oddać przejęty inwentarz żywy w niezmienionej ilości po zakończeniu dzierżawy. Hans Albrecht Kracht jednak umarł
przed upływem terminu zwrotu dzierżawy. Jak pisze ks. Paweł Czaplewski, brat
Hansa Albrechta, Hans Ernst, który przejął po nim dzierżawę wspomnianych wsi,
nie poradził sobie z gospodarzeniem z tak
wielkim majątkiem i po trzech latach zalegał klasztorowi 3000 zł. Ponieważ nie
mógł spłacić długu, majątek powrócił we
władanie klasztoru.
Długi sołtysa i wojny szwedzkie
Inne informacje o losach dzierżawy
Goręczyna po śmierci Hansa Albrechta
podaje w swojej pracy Willi Heiden. Pisze on, że po śmierci Krachta dzierżawę
Goręczyna przejęli jego synowie, którzy
odsprzedali prawa do niej Feliksowi Konarskiemu, jednak ten zmarł wkrótce
potem, już w 1614 r. I wówczas wieś powróciła w nadzór do klasztoru.
Jak pisze Heiden, z 1624 r. pochodzi
dokument w języku niemieckim, w którym mówi się o rozprawie w sołectwie
w Goręczynie. Ponieważ sołtys narobił
długów, został wezwany na przesłuchanie
przez Abt Prokurator (prokurator opactwa?)
oraz wójta. Autor nie napisał jednak, jak
skończyło się postępowanie. Ale zapewne
sołtys został usunięty z urzędu, bo w imieniu klasztoru sołectwem w Goręczynie
zajął się przeor Jan Ulrich Repf. On to wydał dla sołectwa w Goręczynie w 1624 r.
swoją dyspozycję, a w 1635 r. zaopatrzył je
w nowy przywilej.
POMERANIA RUJAN 2013
Należy w tym miejscu dodać, że już
w 1613 r. w Goręczynie i sąsiednim Somoninie kartuzi założyli wapiennik, gdzie
kopano kamień wapienny i wypalano
wapno, głównie na potrzeby klasztoru.
Wapno to było na pewno produkowane
jeszcze w 1733 r.
Poczas wojny polsko-szwedzkiej z lat
1626–1629 walki toczyły się na terenie
ówczesnych województw pomorskiego
i malborskiego. W trakcie tych walk ucierpiało wiele pomorskich miast i wsi, wśród
nich także dobra kartuskie. Sprofanowany
został klasztor i spustoszone wsie zakonne. Z klasztornego kościoła zabrano m.in.
trzy dzwony. W ich miejsce, w 1629 r.,
zawieszony został dzwon wypożyczony
z Goręczyna.
W 1635 r. część gruntów w Goręczynie
(4 włóki) klasztor wydzierżawił za roczną
opłatą na zasadzie emfiteuzy (dzierżawy wieloletniej bez możliwości nabycia
gruntu) Maciejowi Maguli. W 1639 r. kartuzi – opiekunowie parafii – wybudowali w Goręczynie nową murowaną świątynię,
nawiązującą architektonicznym kształtem
do stylu gotyckiego. Inicjatorem budowy
kościoła był ówczesny komandor – proboszcz parafii goręczyńskiej, prokurator
klasztoru kartuskiego o. Kacper Kochelius
oraz przeor Jan Ulrich Repf. Na zewnętrznej wschodniej ścianie kościoła zachowa-
ła się do dziś tablica z krzyżem i postacią
budowniczego. Umieszczono na niej napis
Haec ecclesia exstrukta est in honorem SS. Trinitates et Omnimum Sanctorum a fratre Casparo Cochelio Proc. Cartusie Trivinensi Anno 1639
inchoata et prefecta. Józef Borzyszkowski
tekst ten tłumaczy następująco: „Ten kościół wybudowano na chwałę Trójcy Przenajświętszej i Wszystkich Świętych za brata Kaspera Kocheliusa prokuratora kartuzji
w Trewirze w roku 1639, zapoczątkowano
i dokończono”. Być może wówczas powstał
ołtarz główny datowany na połowę XVII
wieku, darowany przez wojewodę pomorskiego Piotra Działyńskiego. W centralnym
miejscu ołtarza umieszczony jest obraz
przedstawiający zgromadzony u stóp krzyża zastęp świętych z fundatorem ołtarza
na planie pierwszym.
Ks. Augustyn Hildebrandt główne zasługi budowy kościoła przypisuje Janowi
Ulrichowi Repfowi, przeorowi kartuskiemu w latach 1622–1645. Oczywiście kościół ten był mniejszy od tego dzisiejszego,
rozbudowywanego w kolejnych wiekach.
Kościół konsekrowany został jednak dopiero 21 września 1772 r. przez biskupa
Cypriana Wolickiego, włocławskiego sufragana pomorskiego.
Około 1650 r. we wsi Goręczyno było
9 osiadłych włościan i 14 ogrodników (komorników).
Źródła i literatura
• Biskup Marian, Tomczak Andrzej, Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.,
„Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu za rok 1953”, zeszyt 1, Toruń 1955.
• Borzyszkowski Józef, Z dziejów Goręczyna, „Pomerania”, 1989, nr 5.
• Breza Edward, Nazwy geograficzne gminy Somonino, Somonino 1999.
• Czaplewski Paweł, Kartuzja Kaszubska, Gdańsk 1966.
• Diecezja chełmińska, zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928.
• Dzieje Kartuz, tom I, pod red. Wacława Odyńca i Rajmunda Kuppera, Kartuzy 1998.
• Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu 1875–1975, tom II, pod red. Mariana Biskupa, Toruń 1978.
• Grzędzicki Łukasz, Dzieje wsi Szymbark, Kartuzy 1999.
• Heiden Willy, Die Ortschaten des Kreises Karthaus/Westpr. In der Vergangenheit, Marburg/Lahn
1965. Tłumaczenie na potrzeby artykułu Małgorzata Drobnik.
• Janowski von Siegfried Johann, Studia z dziejów rodów kaszubskich. Michał Janowski – wójt
klasztoru Kartuzów w Kartuzach, „Studia Pelplińskie”, tom XXXVI, Pelplin 2005.
• Odyniec Wacław, Dzieje Prus Królewskich 1454–1772, Warszawa 1972.
• Pradzieje ziemi kartuskiej, „Kartuskie Zeszyty Historyczne”, zeszyt 3, O. Florczak, M. Kochanowski, M. Fudziński, Kartuzy 1993.
• Raepke Kazimierz, Kościół dawnej kartuzji kaszubskiej w Kartuzach, Wejherowo 1992.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom II, Warszawa 1881.
• Słownik Geograficzny Państwa Polskiego i ziem historycznie z Polską związanych, pod redakcją
Stanisława Arnolda, tom I, zeszyt 13, Warszawa 1937–1939.
• Szulist Władysław, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej do 1772 r., Pelplin 2000.
• Śliwiński Błażej, Kasztelania goręczyńska, Pelplin 2001.
• Tusk Ewa, Zarys dziejów Goręczyna, Goręczyno 2002.
• Wartości Kaszubskich Pokoleń, Gmina Somonino (praca zbiorowa), Somonino 1995.
47
Z KOCIEWIA
Tyle się dzieje
MARIA
PA J Ą KO W S K A - K E N S I K
Oczywiście mam na myśli sprawy i zdarzenia, które regionalistkę muszą cieszyć. Najpierw, pod koniec udanych
w tym roku wakacji, kolejny Przegląd
Zespołów Folklorystycznych w Piasecznie. W sobotę – kociewskich, w niedzielę
z Polski północnej. I w tej drugiej kategorii zwyciężyli Kaszubi z Chojnic. Imponujące są dokonania Marii Wróblewskiej.
Z Kociewia wyróżniła się (według jury
wyraźnie) Frantówka z Tczewa. Zespół
Oj to to, który poznałam w Pelplinie, też
okazał się dobry. Nieoceniony Jan Ejankowski szykuje opracowanie o przeglądach. Już na to czekamy.
Na początku września w Pinczynie
odbyła się promocja książki Jeszcze zaświeci słoneczko…, której autorką jest
bliska mi Katarzyna Sturmowska (obiecująca doktorantka). Podtytuł odpowiada treści: Wokół pamiętnika Franciszki
Powalskiej. Sam Pamiętnik – wierszowany – już od dawna krążył wśród miłośników Kociewia. K. Sturmowskiej udało
się przygotować go do druku. Jednocześnie opracowała biogram ludowej poetki,
dotarła do rodziny, zdobyła radiowe
nagrania z Gdańska. Są takie miejscowości, gdzie wyrasta sporo talentów.
Niepospolici twórcy związani z tą dużą
kociewską wsią to: Konstanty Bączkowski (jego pełne humoru Gawędy Kuby
z Pinczyna), Anna Juraszewska (autorka
48
wyboru gawęd i widowisk w gwarze
kociewskiej Między nami na Kociewiu),
Ks. Stanisław Hoffman, który podejmował właśnie w Pinczynie wiele inicjatyw
społecznych. No i jeszcze chlubą gminy
jest Małgorzata Hillar – znana w całej
Polsce poetka.
I znowu miody. Niedawno na Festiwalu Smaku w Grucznie i też podczas
Spotkania Kociewiaków w Pelplinie.
Podczas XX Wojewódzkich Dni Pszczelarza zorganizowanych właśnie w Świeciu
nad Wisłą razem z gminnymi dożynkami, wśród regionalnych smakołyków był
„miód Kociewski”. Cz.Wejner (przewodniczący koła pszczelarzy w Świeciu) wytrwale dopominał się, by wpis do pięknie
prowadzonej kroniki był „po kociewsku”.
Wcześniej miałam okazję przygotowywać opowieść Jak dawni piekło się pierniki
(oczywiście z gwaryzmami) do kulinarnej książeczki o potrawach z miodem.
Jeszcze z jednego powodu było mi
słodko. Kolega z czasów licealnych podarował mi niezwykle dla mnie ciekawe
Wspomnienie o kilku rodach z Kociewia. Autor od lat mieszka w Chojnicach, ale wie,
że korzenie jego rodziny wrosły w Kociewie. Z bijącym żywiej sercem wędrowałam z bohaterami od Osieka przez Gacki
koło Drzycimia do Świecia. Jest to na tyle
interesująca pozycja, że muszę zainteresować nią bliskich mi regionalistów. Tyle
zdarzeń, postaci, wyraźnie umiejscowionych przeżyć z przestrzeni ciągle jeszcze
za mało utrwalonej na kartach historii
pomorskich (w tym kociewskich) rodów.
Tej kwestii powinnam poświęcić odrębny
tekst i pewnie to zrobię.
Na moim Uniwersytecie Gdańskim
(zaimek dzierżawczy nie jest tu oznaką
zawłaszczenia, a utożsamiania się) 17
września podczas konferencji poświęconej „Językowemu, literackiemu i kulturowemu obrazowi Pomorza dawniej i dziś”
miałam okazję wygłosić referat na temat
„Kulturowego obrazu regionu w książce
B. Pawłowskiej U nas na Kociewiu”. Tym,
których to interesuje, przypominam, że
w Skórczu w 2011 r. wydano napisane
w całości gwarą scenki. Już pierwszy
rozdział, tzn. jego tytuł „Jak tu żyjim na
Kociewiu”, brzmi zachęcająco.
W najbliższym czasie (ale się tego
nazbierało) będziemy świętować srebrny jubileusz „Kociewskiego Magazynu
Regionalnego”, wielce zasłużonego dla
naszego regionu kwartalnika. Dzień
później zespół Błękitna Wstęga będzie
miał swoje 10-lecie w Gniewie. Z przykrością muszę zrezygnować z zaproszenia, by dobrze opracować swój referat,
który wygłoszę podczas ogólnopolskiej
konferencji organizowanej w Krakowie
przez Uniwersytet Jagielloński. A tematem będą zamieszczane właśnie w „Pomeranii” pisane kociewską gwarą teksty
Marii Block i Zyty Wejer.
Jakby radości było jeszcze za mało,
kolejną dorzucił Wojciech Cejrowski, wypowiadając w telewizji zdanie: „Ciotka
Jadzia z Kociewia mówiła…”. Właściwie
ważne jest to, co mówiła, ale mnie cieszy
sama nazwa regionu…
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
GÒLGÒTA WSCHÒDU
Wspòminczi, wzrëszenia
i łizë
Ju dzesąti rôz zeszlë sã w Szimbarkù sybiracë, młodzëzna, wòjskò i lubòtnicë historie. W pòstãpną roczëznã sowiecczi agresji na Pòlskã w 1939 r. i w 20 lat pò wëprowadzenim radzecczich
òddzélów z kraju, przëjachôł tuwò téż prezydent Lech Wałãsa.
K S . S Ł AW Ò M I R C Z A L E J
Chòc lëdzy, co doswiôdczëlë „Gòlgòtë
Wschòdu” je corôz mni, 17 séwnika do
Szimbarka przëjéżdżiwają wcyg wiãkszé
rzmë. Latos na ùroczëznie bëło wiãcy jak
50 aùtokarów, a wielëna ùczãstników to
przez 2500.
Ùczba historie i patriotizmù
Wszëtkò zaczãło sã òd sprowôdzeniô
tuwò dodomù pierszich pòlsczich zesłańczików, barsczich kònfederatów, zbùdowónégò na przełómanim lat 1772/73
w môlëznie Zapleskino, 350 km na nordowi wschód òd Irkùcka. Na zôczątkù chëcz
mia bëc zmienionô w swiãtnicã, równak
kùńc kùńców pòwstôł òsóbny kòscółk
pw. sw. Rafała Kalinowsczégò, bòségò karmelitë, chtëren brôł ùdzél w stëcznikòwim
pòwstanim i przeżił 10 lat zesłaniégò, m.jin.
w Nerczińskù, Ùsolu, Irkùckù i Smòleńskù.
Rok w rok Dzéń Sybiraka w Szimbarkù
to wôżnô ùczba historie i patriotizmù dlô
nômłodszich Pòlôchów. Na zéńdzenié
przëjachalë dzéwczãta i knôpi ze spòdlecznëch szkòłów i gimnazjów ze Strzépcza, Lëni i Niepòczołejc. To brzôd robòtë
m.jin. Tadéùsza Lecha, szkólnégò z Niepòczołejc, chtëren béł swójnym spiritus movens wëjôzdów z nordowëch Kaszub do
Szimbarka. Mùszã rzeknąc, że czej ks. abp
Lenga zaczął swòje kôzanié, niejeden gimnazjalësta miôł w òczach łizë. To bëlnô nôùka
historie i jem gwës, że zrozmielë, co wiele
starków mùszało przeńc – pòdczorchiwô
Jan Trofimòwicz, czerownik Gminowégò
Òstrzódka Kùlturë w Lëni.
Òdj. Sławòmir Czalej
nióny emeritowóny abp Jan Paweł Lenga,
apòsztolsczi administrator Kazachstónu
i Westrzédny Azji. Òprawã nôbòżeństwa
zagwësniła m.jin. Capella Gedanensis.
Pò prôwdze nimò deszczu mòcno zabrzëmiałë słowa hierarchë z kazachsczich
stepów. Colemało sã gôdô, że bëła to „nielëdzkô” zemia. Ale kò ta zemia je piãknô!
Stwòrzonô przez Bòga! To sóm człowiek jã
òdczłowiecził i zmienił w piekło dlô jinëch
– pòdczorchiwôł wiele razy.
Dôwny pasturz zemiów, na jaczé wëwòzëlë Pòlôchów, rzekł téż, że człowiek,
chtëren ni mô pasowny hierarchie wôrtnotów, mòże wiele miec, ale równoczasno nosëc „Syberiã”, rozmióną jakò zniewòlenié, bënë se, w swòjim sercu. Dodôł
jesz, że niżódnô wòjna nie zastąpi dialogù,
nawetka cãżczégò i pòwòlnégò.
„Niżódnô wòjna nie zastąpi dialogù”
Ùroczësti mszë swiãti, jakô bëła òdpra- Pòmnik Wòjka i snôżé kòncertë
wionô w ten dzéń, przédnikòwelë abp Pò mszë sw. òstôł òdkrëti pòmnik brusenior Tadéùsz Gòcłowsczi i wëżi wspòm- négò miedzwiedza Wòjka, jaczi przez przëPOMERANIA RUJAN 2013
trôfk trafił do żôłniérzów gen. Andersa
w 1942 r. w Syrie. Stôł sã nié leno òficjalnym „żôłniérzã” 2. Pòlsczégò Kòrpùsu,
ale wzął nawetka ùdzél w bitwie pòd
Monte Cassino. Nosył m.jin. artilerijsczé
patrónë na lëniã frontu.
Òsoblëwim przeżëcym dlô ùczãstników zéńdzeniô béł kòncert Capella
Gedanensis, jakô wëkòna „Ave Verum
Corpus” Mòzarta, „Maria Mater Gratiae” Prospera Guidiégò i „Panis Angelicus” Césara Francka. Na òrganach grôł
Mark Wiãcławek, tenor i direktor karna,
a towarzëłë mù kòncertmésterka Katarzëna Kòwacz na skrzëpicach i Ana
Asmùs, sopran. Wôrt téż nadczidnąc
ò bëlnym kòncerce Kameralny Òrkestrë
Reprezentacyjnégò Artisticznégò Karna
Pòlsczégò Wòjska. Wëstąpił téż chłopsczi
chór Bel Canto z Trąbków Wiôldżich.
Tłómaczenié. dm
49
Z DZIEJÓW POMORSKIEJ GOSPODARKI
Wigor nasion
Tuż przed I wojną światową na południu Kaszub powstał obiekt, który wkrótce stał się największą i najbardziej nowoczesną wyłuszczarnią w Europie. W setną rocznicę postawienia budynku
tzw. starej wyłuszczarni nasion w Klosnowie k. Chojnic warto przypomnieć sobie jej historię.
KAZIMIERZ JARUSZEWSKI
Szyszki transportowane koleją
Koszt budowy wyłuszczarni wyniósł ok.
300 tysięcy marek. Powstały w czasie
zaboru pruskiego obiekt rozpoczął intensywną działalność w 1920 r., kiedy ziemia
chojnicka przeszła w polskie ręce. Szyszki
przywożono do Klosnowa wagonami kolejowymi (linia Chojnice – Kościerzyna)
z wielu krajów. Dzięki bocznicy transport
docierał pod sam zakład. W sezonie trwającym nierzadko od listopada do lipca wydajność łuszczarska sięgała nawet tysiąca
ton szyszek (dziesięciokrotnie więcej niż
obecnie w nowej wyłuszczarni). Jak podaje obecny kierownik zakładu Witold Prabucki, w ciągu doby można było wyłuszczyć ok. sześciu ton. Czterostopniowy cykl
suszenia w sporym stopniu zabezpieczał
nasiona przed przegrzaniem i sprzyjał
podtrzymaniu ich „wigoru”, czyli wysokiej jakości oraz wydajności materiału
rozmnożeniowego. Konieczny w działalności zakładu opał stanowiły wyłuszczone szyszki.
Dorodne drzewa
z rodzimych nasion
W okresie poprzedzającym wybudowanie wyłuszczarni nasiona sprowadzano
i wysiewano, nie troszcząc się o ich pochodzenie. Nie obowiązywała wówczas,
tak jak obecnie, regionalizacja nasienna.
Na południe Kaszub docierał nierzadko
materiał siewny z Bawarii czy z Francji.
Nasiona pochodziły ze zdrowych, nawet
doborowych drzew (dziś istnieje nawet
krajowy rejestr takich drzew!), lecz na
tym terenie nie przyjmowały się należycie. Co ciekawe, współcześni mieszkańcy
Klosnowa i okolic używają nazwy topograficznej Las Francuski, będącej pamiątką po tworzeniu drzewostanów z nasion
sprowadzonych z odległych stron.
50
Okazały budynek wyłuszczarni. Fot. Maciej Stanke
Kierownik wyłuszczarni Witold Prabucki prezentuje stuletni silnik Diesla. Fot. Maciej Stanke
Dzięki wieloletnim doświadczeniom
pruskich i polskich leśników wiemy, że
aby z nasion wyrosły dorodne, odporne
na choroby i szkodniki drzewa i krzewy,
muszą one zostać posiane tam, skąd pochodzą.
Przygotowywanie materiału
rozmnożeniowego
Na szczególną uwagę podczas zwiedzania
zabytkowego obiektu zasługuje stuletni
silnik Diesla niemieckiej firmy Otto. Ma on
imponujący rozmiar z powodu potężnego
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
Z DZIEJÓW POMORSKIEJ GOSPODARKI
cą zgrzewarki, trafiają do odpowiedniego
kartonu. Tak zabezpieczone nasiona składane są na regałach w chłodni.
Dawniej materiał nasienny przechowywano w takich butlach. Fot. Maciej Stanke
koła zamachowego. Drugim unikatowym
mechanizmem jest szczotkowa odskrzydlarka nasion. W urządzeniu tym sprawnie
odskrzydlano wszystkie gatunki iglaste
(poprzez ocieranie przy użyciu specjalistycznych szczotek).
Przez lata nastąpiły znaczące zmiany
w branży nasienniczej i w technologii
łuszczarskiej. W 1998 r. do obiektu starej
wyłuszczarni dobudowano nową część.
W zakładzie zainstalowano nowoczesną
linię technologiczną szwedzkiej firmy
NOMEKO. Po przyjęciu szyszki są starannie oczyszczane, a następnie wstęp-
nie podsuszane w magazynie. Później
w szafie łuszczarskiej odbywa się proces
otwierania szyszek. Po wydobyciu nasion
w wyłuszczarce bębnowo-taśmowej następuje ich odskrzydlanie i oczyszczanie
w separatorze wibracyjnym. Kolejnym
etapem nowoczesnego procesu łuszczarskiego jest oddzielenie nasion pełnych od
nasion pustych w separatorze pneumatycznym. Nasiona suszy się następnie do
wilgotności 5–6%. Proces przygotowania
materiału rozmnożeniowego kończy się
spakowaniem nasion do worków próżniowych, które szczelnie zamykane za pomo-
Stacja badawcza
i ścieżka dydaktyczna
W sezonie wydajność klosnowskiej wyłuszczarni oscyluje w granicach 100 ton.
Ze stu kilogramów sosnowych szyszek
można pozyskać 1,5 kg nasion sosny. W nowoczesnym zakładzie łuszczy się gatunki
iglaste: sosna, świerk, modrzew, daglezja.
Dzięki zautomatyzowanej linii produkcyjnej w ciągu doby można wyłuszczyć ok.
800 kg szyszek. Do obsługi całego procesu
technologicznego wystarczy jedna osoba!
Materiał nasienny z Klosnowa jest wysokiej jakości, cenią go leśnicy w wielu nadleśnictwach w kraju, dokąd trafia od lat.
W Klosnowie funkcjonuje również
Stacja Oceny Nasion, jedna z siedmiu
w Polsce. W miejscu tym bada się nasiona różnymi metodami (np. kiełkowania,
krojenia czy barwienia zarodków) i ocenia je pod względem wartości siewnej
(wspomnianego już wigoru). Warto też
wiedzieć, że zabytkowy zakład łuszczarski i stacja oceniająca nasiona przed wysiewem stanowią przystanki leśnej ścieżki dydaktycznej Nadleśnictwa Rytel.
Autor składa serdeczne podziękowania panu
leśniczemu Witoldowi Prabuckiemu – kierownikowi
Wyłuszczarni Nasion w Klosnowie – za szczegółowe
informacje i oprowadzenie po zabytkowym obiekcie.
Soyka i dobra poezja
MACIEJ STANKE
Noc Poetów w Chojnicach to impreza
z długą tradycją, z jej okazji chojniczanie
mają możliwość gościć artystów sceny
literackiej, aktorskiej i muzycznej. 3 sierpnia, przy licznie zgromadzonej publiczności, zaprezentowali się Agata Rymarowicz, Katarzyna Żak, Andrzej Mastalerz,
Cezary Morawski, Artur Nowaczewski,
Marek Kazimierz Siwiec oraz Magdalena
Zuk. Ukoronowaniem imprezy był koncert Stanisława Soyki.
Wydarzeniem towarzyszącym Nocy
Poetów był Ogólnopolski Konkurs Poetycki Jednego Wiersza. Spośród 170 wierszy
jury wyróżniło pierwszą nagrodą wiersz
POMERANIA RUJAN 2013
Różaniec
Fot. Maciej Stanke
pt. „Hotel Lambert” autorstwa Czesława
Markiewicza z Zielonej Góry. Nagrodę
specjalną, ufundowaną przez redakcję
naszego pisma, otrzymał Mirosław Puszczykowski z Mogilna. Jego dzieło prezentujemy obok.
Mój dziadek co rano wstaje
by nakarmić ukochane konie
krząta się po klepisku
poszukuje pozostałości po Niemcach
zostawili tu wiele narzędzi i przedmiotów
przy każdej okazji opowiada
jak to upił Hansa i zabrał jego pistolet
babcia o twarzy„Pomarańczarki”Gierymskiego
też w każdej wolnej chwili dzierga coś na drutach
od dziecka uczy mnie dekalogu
codziennie robi zakupy
i zawsze piecze więcej chleba
wydaje się jej
że nadal ukrywa w stodole Żyda
gdy pytam
po co im tyle chleba
ona milczy
gdy pytam o jej brata
który nie wrócił z wojny
wyciąga z fartucha różaniec
51
„Gryf Pomorski”
Niewątpliwie książka Andrzeja Gąsiorowskiego i Krzysztofa Steyera o Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski należy
do wzbudzających największe zainteresowanie wśród czytelników na Kaszubach.
Świadczą o tym liczne jej promocje organizowane w naszym regionie.
Nie może to dziwić, bo ta publikacja
ma charakter wielowątkowy, można na
nią patrzeć z różnych perspektyw, znaleźć
w niej liczne odniesienia nie tylko do pomorskiego, kaszubskiego podziemia z lat
II wojny światowej, ale również do innych
okresów historycznych i kwestii bezpośrednio niezwiązanych z dziejami regionu. Na niektóre z tych zagadnień zwrócę
uwagę w niniejszym artykule.
Na pewno jednym z czynników, które spowodowały zintensyfikowanie badań nad historią Gryfa, było rozpoczęcie
– przez niektóre osoby związane z Gryfem
bądź dążące do upamiętnienia jego „etosu” – nagonki na część byłych jego członków, których oskarżano między innymi
o współpracę agenturalną z gestapo, a później ze służbami specjalnymi PRL-u. Wśród
najmocniej o to posądzanych był Aleksander Arendt, współzałożyciel i pierwszy
prezes Zrzeszenia Kaszubskiego, oraz
kilku innych członków naszej organizacji
(od roku 1964 noszącej nazwę Zrzeszenie
Kaszubsko-Pomorskie). Wywołało to burzę
w całej społeczności zrzeszonej, a w ich
obronę mocno zaangażowali się czołowi nasi działacze. Pewnie większość nas
przyjęła, że zarzuty te godzą w organizację
jako całość i we wszystkich jej członków.
Niestety, omawiana książka (tak samo,
jak poprzednie opracowanie A. Gąsiorowskiego o gestapowcu J. Kaszubowskim
oraz prace innych historyków) nie pozwala na złudzenia. W Zrzeszeniu czy szerzej:
w kaszubskim ruchu regionalnym było
znacznie więcej osób – agentów tajnych
służb, niż dotąd przypuszczano. Zaznaczmy, że ustalenia te nie potwierdzają na-
52
tomiast zarzucanej naszym przyszłym
członkom współpracy z gestapo, chociaż
– i tutaj drugie niestety – jej też nie wykluczają.
Najmocniej trzeba podkreślić, że nawet te potwierdzone zarzuty wcale nie
muszą źle świadczyć o naszej organizacji.
Przede wszystkim dlatego, że wciąż niewiele wiemy o charakterze współpracy ze
służbami poszczególnych osób, w tym czy
współpraca ta była rzeczywista (zapewne
w znacznej części tak), czy wręcz pomogła
(tak też mogło być!) w pozytywnych działaniach, a prowadzący te osoby oficerowie
zostali wyprowadzeni w pole. Szkoda natomiast, że początek publicznej dyskusji na
ten temat, próby wyjaśnienia wszystkich
okoliczności z nim związanych, nie wyszedł od nas, od Zrzeszenia, lecz od perfidnie działającej grupy osób spoza naszego
środowiska. Myślę, że jednym z postulatów nasuwających się po lekturze książki
o Gryfie jest pójście krok dalej i podjęcie
starań, by – w takim stopniu, w jakim jest
to możliwe – w pełni wyświetlić te nieprzyjemne, często smutne kwestie. Oby
inicjatywy w tej sprawie nie przejął nikt
inny, także w pozostałych dla nas niewygodnych sprawach!
Nie bez przesady wyżej określiłem
jako „perfidne” działania grupy osób, które jako pierwsze publicznie oskarżyły A.
Arendta i innych o współpracę z tajnymi
służbami, chociaż formalnie miały rację.
Nie tylko dlatego, że w ogóle się nie zastanawiały nad tym, jaki miała ona charakter, pod wpływem jakich okoliczności
została podjęta itp. Dochodzimy tutaj do
najsmutniejszych refleksji, jakie pojawiają
się po lekturze książki. Działania gestapo
i późniejszych tajnych służb były takie (nie
zawsze były to tortury), że doprowadzały
do załamania najtwardszych, zasłużonych
konspiratorów. Jak stwierdza współautor
książki, A. Gąsiorowski, to często były
autentyczne wybory egzystencjalne, pomiędzy życiem a śmiercią. Po zaznajomieniu się z treścią opracowania pomiędzy
bajki można włożyć filmowe i książkowe
opowieści o niezłomności bojowników
podziemia i osób ich wspierających. Tylko
niektórym z nich udało się wybronić, wytrzymać nacisk funkcjonariuszy. Niekiedy
byli pewni, na co w książce za słabo zwrócono uwagę, że przekazują mało znaczące,
bezwartościowe informacje, i wygrywają
swoisty pojedynek z przesłuchującymi,
gdy w rzeczywistości – z perspektywy historycznej – podali istotne dla służb dane.
Dlaczego powojenni oskarżyciele formułowali zarzuty wobec jednych, a zapominali
o niechlubnych fragmentach życiorysów
innych?
Niektórzy uczestnicy podziemia skutecznie bronili się przed załamaniem wobec gestapo, ulegali jednak funkcjonariuszom bezpieki, często byli agentami obu
reżimów. Skala zjawiska była na tyle duża,
że uzasadnia przypuszczenie, że większość
osób aresztowanych przez gestapo, które
przeżyły gehennę śledztwa, w mniejszym
lub większym stopniu przyczyniła się do
postępu dochodzenia. Po wojnie każdy
awans (czy nawet w miarę normalne funkcjonowanie) byłych członków niezwiązanych z lewicą organizacji podziemnych,
w tym Gryfa, rodzi mniej bądź bardziej
uzasadnione podejrzenie, że byli oni wykorzystywani w pracach operacyjnych
służb specjalnych. Stąd postulat autorów,
by przeprowadzić bardziej szczegółowe
badania tego zagadnienia, także po to,
żeby w przyszłości w biogramach osób
niewątpliwie zasłużonych otwarcie pisać
o ich postawie wobec perfidii, okrucieństwa funkcjonariuszów nieludzkich systemów. Sami jednak nie odważyli się tego
zrobić. W życiorysach zamieszczonych
na końcu książki pominięto w zasadzie
informacje o postawie opisywanych osób
po zatrzymaniu ich przez organy policji.
Kto jednak uważnie wczyta się w podane
przez autorów dane, także opublikowane w innych pracach, stosunkowo łatwo
domyśli się negatywnych przejawów ich
działalności. Nie jest to jednak wiedza pocieszająca, którą się łatwo dzieli z innymi.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
LEKTURY
Na przykład o nazwisku księdza, niewątpliwie zasłużonego dla okupacyjnej konspiracji i powojennego duszpasterstwa,
który – na pewno do tego przymuszony
– był wykorzystywany przez gestapo do
wyciągania interesujących go informacji
podczas spowiedzi.
W tym kontekście tym większym szacunkiem należałoby otaczać osoby, które
nie poddały się presji żadnego z systemów
politycznych. Niestety, tak wcale nie było
(i zapewne nie jest). Przykładowo można
wymienić – z tego, co mi jest wiadome – losy Jana Rompskiego, który oparł się zarówno gestapo, jak i bezpiece, co nie ułatwiło
mu funkcjonowania nawet w naszej organizacji.
Autorzy książki musieli się zmierzyć
z wyjaśnieniem wielu zagadek związanych z dziejami Gryfa, które nadal wzbudzają ogrom emocji. Do nich w szczególności należą okoliczności zastrzelenia, dla
niektórych zabójstwa, Józefa Gierszewskiego, komendanta organizacji. Od razu należy powiedzieć, że udało im się zgrupować
i przedstawić wiele faktów pozwalających
na pełniejsze poznanie i ocenę tego wydarzenia. Jednak – jak sądzę – nie postawili
kropki w tej sprawie, w części pozostaje
ona nadal otwarta. W świetle ich rozważań jest pewne, że to sąd organizacyjny
wydał wyrok śmierci na J. Gierszewskiego.
Jednak dotąd nie znamy ani treści tego wyroku, ani składu orzekającego i dokumentów, na których się oparł, w tym notatki
– według niektórych relacji – przekazanej
przez łączniczkę J. Gierszewskiego funkcjonariuszowi gestapo. Zadam tylko dwa
pytania: Czy wobec tego w ogóle można
ten wyrok oceniać? Dlaczego tak mało
wiemy o działalności konspiracyjnej Władysława Ostrowskiego, prawdopodobnego przewodniczącego sądu, który skazał J.
Gierszewskiego na śmierć, i jednocześnie
przyszłego sędziego Sądu Najwyższego
(jak pośrednio wynika z książki, nie wzbudził on większego zainteresowania esbecji,
co jest ewenementem w porównaniu do
innych członków organizacji spełniających
w niej wyższe funkcje)? Pytania w odniesieniu do przyczyn i przebiegu konfliktu J.
Dambek – J. Gierszewski można mnożyć.
Coraz mniej badaczy i osób zainteresowanych historią regionu kwestionuje
fakt, że główny twórca Gryfa, J. Dambek,
prowadził zbyt rozbudowaną dokumentację personalną członków organizacji (i jej
dokonań w walce z III Rzeszą), co przyczyniło się do ich dekonspiracji. Jednocześnie
POMERANIA RUJAN 2013
podkreśla się, że samo dokumentowanie
prowadzonej działalności nie było niczym
zaskakującym, robiły tak również inne organizacje podziemne. Warto jednak mocno podkreślić, że w Gryfie miało to swoją
specyficzną przyczynę. Chciano przez to
bardziej uchronić Kaszubów, Pomorzan
przed posądzeniem przez rodaków z głębi kraju o separatyzm, nieprzeciwstawianie się Niemcom czy wręcz o współpracę
z nimi. Obawiano się powtórki z okresu
międzywojennego, w którym to nie doceniano mieszkańców Kaszub i Pomorza za
przerosty regionalizmu i uleganie Niemcom, czy wręcz nimi pogardzano. Nie będę
w tym miejscu rozstrzygał, czy rzeczywiście Pomorzanie, Kaszubi byli krzywdzeni
przed wojną. Natomiast zwraca uwagę, że
losy Gryfa mocno potwierdzają taką ich samoświadomość, co znacząco przyczyniło
się do tragicznego końca organizacji. Także więc przez taki pryzmat trzeba patrzeć
na działania polskich władz na Pomorzu
w międzywojniu!
Wszystkim kwestionującym udział Kaszubów w walce przeciwko hitlerowskiemu najeźdźcy i mówiącym o znikomości
miejscowego ruchu oporu szczególnie polecam ówczesne oceny formułowane przez
oficerów Armii Krajowej, w ogólnopolskiej
prasie konspiracyjnej i powojennych wspomnieniach, o masowym sprzeciwie tutejszej ludności wobec okupanta i wsparciu
przez nią konspiracji do tego stopnia, że
konspiratorzy mogli wchodzić bezpiecznie
do domów, w których było słychać język
kaszubski.
Nie kwestionując masowego antyhitlerowskiego nastawienia Kaszubów, można wyrazić żal, że autorzy książki zbyt
mało miejsca poświęcili obecności ruchu
oporu w życiu codziennym społeczności
kaszubskiej, wzajemnym odniesieniom
pomiędzy ludnością cywilną a konspiratorami. Nie były one czarno-białe, występowały w nich różne odcienie, zmieniały się w zależności od sytuacji ogólnej
i osobistej danych osób. Niekiedy były też
niejednoznaczne. Na przykład niektórzy
gospodarze, nawet ci podlegający wysiedleniu przez okupanta, pozwalali na krótkotrwałe pobyty w ich zabudowaniach osób
ukrywających się, wspomagali partyzantów żywnością, a jednocześnie oceniali ich
jako „darmozjadów”, nagminnie pijących
alkohol, zabijających czas grą w karty
i szukających „damsko-męskich przygód”.
Wydaje się, że nie zawsze dokonywane
przez partyzantów „rekwizycje w domach
Niemców” dotykały rzeczywiście przedstawicieli tego narodu, oceny etniczne dokonywane przez rekwirujących na pewno
nie były precyzyjne.
Autorzy książki tylko zasygnalizowali
problem występującego wśród uczestników ruchu oporu bandytyzmu, którego
skali nie znamy. W jakiejś mierze jest to
uwarunkowane brakiem materiałów źródłowych. Mimo to poruszam go, bo wcześniej lub później będzie trzeba go pełniej
przedstawić. Mocno tkwi mi w pamięci sytuacja, gdy przed kilkudziesięciu laty dwie
osoby – niezależnie od siebie – przekazały
mi relację (jej prawdziwości nie sprawdzałem) o tragedii jednej z kaszubskich
rodzin, wymienionej z nazwiska i miejsca
zamieszkania. Jej ojciec blisko współpracował z konspiracją, pomagał partyzantom.
Kiedy przyjął III grupę niemieckiej listy
narodowościowej i został powołany do
Wehrmachtu (w obawie przed ukaraniem
jego bliskich przez hitlerowców), odmówił
sugestii partyzantów, by schronił się „w lesie”. Ci w odwecie dotkliwie pobili jego rodzinę, kobiety także gwałcąc...
W książce nie uniknięto powtórzeń,
literówek i błędów merytorycznych. Do
nich m.in. zaliczam przyjęcie (s. 426), że
Jan Pillar był „od 1921 r. królem kurkowym
Zarządu Bractwa Kurkowego”. Królem kurkowym zostawało się za dany rok w wyniku zwycięskiego strzelania i nie było się
przez to członkiem zarządu. Nie udało się
też autorom wykorzystać w całości źródeł
i literatury. Można tutaj na przykład wymienić akta wyższego dowódcy SS i policji
z archiwum państwowego w Gdańsku,
gdzie są nieznane im informacje o partyzancie M. Drobińskim, któremu poświęcili
osobny podrozdział, czy drugie wydanie
Historii Brus i okolicy. To ostatnie pośrednio
pokazuje, że przy współczesnym ogromie mniejszych i większych wydawców
oraz wielości publikacji coraz trudniej być
z nimi na bieżąco.
Praca A. Gąsiorowskiego i K. Steyera
stanowi ważną, żeby nie powiedzieć pomnikową pozycję, ukazującą największą
regionalną organizację konspiracyjną,
Gryfa Pomorskiego, w okupowanej Polsce na szerokim tle realiów okupacyjnych
i działalności innych podziemnych stowarzyszeń. Stanowi znaczący krok naprzód
w poznaniu jej dziejów, do którego będą
musieli się odwoływać kolejni badacze,
popularyzatorzy i miłośnicy dziejów regionu. Z pewną satysfakcją można dodać, że
stało to się możliwe także dzięki wysiłko-
53
LEKTURY
wi Zrzeszenia, od wielu lat zabiegającego
o upamiętnienie i docenienie Gryfa, czego
jej autorzy nie ukrywają.
Bogusław Breza
Andrzej Gąsiorowski, Krzysztof Steyer, Tajna
Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski, Wydawnictwo Oskar, Gdańsk 2010.
Klucz czy wytrych?
Wreszcie coś ambitniejszego? Takie westchnienie pojawia się u czytelnika, który
bierze do ręki książkę Artura Jabłońskiego
Namerkôny wydaną w tym roku przez oficynę Region. To w końcu 185 stron druku,
prosta, ale trafna graficznie okładka, profesjonalne akcje promocyjne, wreszcie:
bardzo dobrze znany animator kultury
kaszubskiej i jednocześnie autor. Od dłuższego czasu nie było w kaszubskojęzycznej
literaturze większej linearnie powieści, nie
było propozycji, która miałaby szersze dążenia artystyczne i nie poprzestawała na
chęci adaptowania jakiejś techniki pisania
(np. kryminał lub science fiction) lub na snuciu kolejnej historii rodzinnej. Teraz wydaje się, że przyszedł moment zmiany, bo oto
powieść Jabłońskiego ma konsekwentny
i fikcyjno-środowiskowy pomysł narracyjny, dopracowany zestaw bohaterów literackich, nawet stylizację na bëlôcką odmianę
języka kaszubskiego. Poza tym Namerkôny
jest utworem atrakcyjnym ze względu na
zawartą w nim prawdę obyczajową, niektóre (lecz nie wszystkie) aspekty instancji
opowiadacza, nawet ciekawą formę fabularną (np. listy pochodzące z korespondencji internetowej)… Czyżby więc pojawiło się dla literatury kaszubskiej dzieło
przełomowe, powieść otwierająca nowe
przestrzenie eksploracji artystycznej? Odpowiedź nie jest łatwa…
Na wstępie całościowej interpretacji
utworu Jabłońskiego należałoby określić
jego status stylistyczno-genologiczny. To
bowiem niezwykle ważna sprawa, czy tę
powieść będziemy analizować jako autobiografię z elementami fikcji czy jako dzieło fikcjonalne z elementami autobiografii.
W pierwszym przypadku będziemy dopatrywać się w narracji czynników prywatnych po stronie autora, odszukiwać rzeczywistych ludzi będących pierwowzorami
dla postaci z Namerkônego, analizować,
jak dalece opisane wydarzenia mają swoje
zakorzenienie w świecie zewnętrznym czy
54
historycznym Kaszub (np. praca głównego
bohatera powieści w kaszubskim periodyku lub radiu). W drugim przypadku analizie będzie poddawana struktura świata
przedstawionego w powieści (koncepcja
czasu, wizja przestrzeni, typ narratora
i narracji, rodzaj postaci). W tym typie analizy ważna będzie artystyczna pomysłowość autora, nie zaś jego egzystencjalna
czy historyczna prawdomówność.
Te teoretycznoliterackie kwestie mają
swoje konsekwencje w czytelniczych konkretyzacjach utworu. Kim bowiem w istocie jest tytułowy Namerkôny? Czy jest
to Amandus vel Artur Jabłoński, jeden z liderów stowarzyszenia Kaszëbskô Jednota,
nie tak dawny prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, polityk, samorządowiec,
animator, osoba z zawirowaniami rodzinnymi i człowiek z określonym nastawieniem do świata i ludzi? Jeśli tak, to czy
nie za szybko na podsumowanie swego
życia? Czy pisanie miałoby być tutaj formą
autokomentarza (momentami nieskromnego), tłumaczącego motywacje działań
na polu kaszubszczyzny? A może to rodzaj
patetycznego i natchnionego testamentu formułowanego przez odchodzącego
od świata człowieka, który stawia przed
potomnymi (niczym kombatant) zadania
do realizacji? Jeśli jednak Namerkôny to
nie jest wciąż działający w środowisku
kaszubskim Artur Jabłoński, lecz postać
fikcyjna, to pojawia się przed czytelnikiem
zdecydowanie bardziej frapująca perspektywa. Wtedy bowiem widać w powieści
próbę stworzenia sagi rodzinnej, z opisem
kilkupokoleniowych zmagań „naznaczonego” Amandusa i jego potomków z własnymi i środowiskowymi ograniczeniami.
Przy fikcjonalnym odczytywaniu dzieła
możemy z przejęciem (czasami z podziwem, czasami zaś z irytacją) zapoznawać
się z partiami poetyckimi, erotycznymi,
ideologicznymi oraz futurystycznymi,
w których zajmująco przedstawiona została jedna z wielu możliwych do zaistnienia
rodzin kaszubskich.
W odczytywaniu powieści poprzez
pryzmat czynników artystycznych najciekawiej chyba wyglądają partie dotyczące
sfery zmysłowości. Literatura kaszubska,
kiedy przywołać jej przykłady liryczne, prozatorskie czy dramaturgiczne, nie zawiera
wielu prawdziwie oryginalnych ujęć erotyki. Autorzy i autorki przejawiają w tym
zakresie rodzaj autocenzury, zadowalając
się ujęciami mglisto-poetyckimi albo ludowo-biesiadnymi. Jabłoński potrafi pisać
o sferze seksualności w sposób otwarty,
nieunikający dosłowności, lecz jednocześnie nieprzechodzący na stronę pornografii. Jego opisy zbliżeń zawierają świetnie
zaznaczoną atmosferę emocjonalnej tęsknoty i pragnienia, a także biologicznej potrzeby i fizjologicznego spełnienia. W ujęciach tego typu aktywną stroną jest nie
tylko mężczyzna, także kobiety wyrażają
tutaj swoje potrzeby, co czyni erotyczne
pasusy powieści jeszcze atrakcyjniejszymi
oraz przekonującymi. Innymi bardzo urokliwymi elementami powieści są partie
narracyjne z figurami ptaków-dusz. Ten
rodzaj motywu przewodniego występuje
kilkakrotnie, nadając losom bohaterów
wymiar ponadziemski i przekazując tym
samym sugestię, że życie ludzkie na stałe
jest powiązane z losami całego świata.
Taka baśniowa aura, którą się odczuwa
w powieści Jabłońskiego, nadaje utworowi uniwersalny charakter, przywołując
szczególną atmosferę dzieciństwa, czasu
prostoty i ontologicznego ładu. Owo poczucie odwiecznego sensu życia na Kaszubach potwierdzane jest w utworze partiami obyczajowymi z opisami dyngowania,
męskiego, knajpianego życia towarzyskiego, ostatnich chwil życia czy ceremonii
żałobnych. Szkoda, że obyczajowość nie
pojawia się zbyt często w Namerkônym, bo
wraz z partiami erotycznymi mogłaby być
silniejszym składnikiem wobec nachalnego nieco aspektu ideologicznego powieści.
Tym bardziej, że etos kaszubski w postaci
walorów pracy, szlachetności, uczciwego
życia, budowania bezpieczeństwa oraz
umiłowania przestrzeni geograficznej Kaszub nie został przez Jabłońskiego szczególnie rozwinięty w nowych egzemplifikacjach. A może właśnie pochylenie się
nad kondycją współczesnego przeciętnego
Kaszuby, nad jego uczestnictwem w kulturze regionalnej, popularnej i powszechnej
byłoby bardziej twórcze aniżeli opis dojrzewania intelektualnego oraz ideowego
kaszubskiego intelektualisty. Czyż bowiem
dzisiaj dla Kaszubów liczą się jako autorytety Melchior Wańkowicz i Hieronim
Gołębiewski – wymienieni jako pierwsze
tożsamościowe lektury kaszubskie Amandusa – czy raczej Ceynowa, Derdowski
i Majkowski?
Akcentowanie ideowej strony utworu
zawsze wzbudza w odbiorze podejrzenie
o instrumentalizowanie literatury dla
celów politycznych czy moralistycznych.
Oczywiście każde dzieło literackie mniej
lub więcej jest nasycone określonym sy-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
LEKTURY
stemem wartości i nie może istnieć bez odwoływania się do przestrzeni przekonań,
filozofii czy wiary. Problem polega jednak
na tym, aby literatura nie stałą się trybuną
aktywisty albo tubą propagandzisty. Wydaje się, że w Namerkônym Jabłoński za bardzo poświęcił walory literatury na rzecz
publicystyki czy dyskusji tożsamościowej
okraszanej partiami subiektywnych ocen
i opinii.
Naznaczenie powieści ideologicznym
głosem pojawia się tutaj wielokrotnie, czasami przyjmując postać prowokacyjnych
tez, które podawane są niczym powszechnie akceptowane sądy. Oto dwie z nich
o dość wąskim znaczeniu: po pierwsze,
nie istnieje dotąd dobrze napisana historia Kaszub, ponieważ nie było autora,
który rzeczywiście byłby częścią kultury
kaszubskiej (s. 159), po drugie, założona
na początku XXI wieku kaszubistyka na
Uniwersytecie Gdańskim prowadzona
była przez osoby mało inspirujące, czy
wręcz niekompetentne (s. 62). Występują
również w powieści tezy dotyczące kwestii ogólniejszych: pierwsza – tak jak przed
rokiem 1920 Niemcy, tak teraz we współczesności Polacy są największym niebezpieczeństwem dla tożsamości kaszubskiej,
gdyż narzucają regionalnej społeczności
pomorskiej swój język czy organizację
państwową (np. s. 37, 60), druga – wybory życiowe dokonywane przed II wojną
światową przez młodych Kaszubów kierujących się do jednostek Kriegsmarine wynikały z niedoświadczenia i chęci przeżycia
przygody (s. 41), trzecia – Antoni Abraham
był sceptykiem co do obecności Polski nad
Bałtykiem i rzecznikiem poglądu „Trzimta
POMERANIA RUJAN 2013
sã Kaszëbi, bo Pòlôszë was zjedzą” (s. 154),
czy wreszcie czwarta – Jan Paweł II był
podczas jednej ze swych wizyt na Pomorzu odbierany przez Kaszubów nie tyle jako
namiestnik Kościoła powszechnego, lecz
„papiéż z Pòlsczi” (s. 69). Taki sposób przedstawienia faktów ma niewątpliwie piętno
indywidualnego oraz osobistego postrzegania spraw kaszubskich, choć w powieści
sugeruje się, że takie ich doświadczanie
miało charakter pokoleniowy czy środowiskowy. Jabłoński jako autor utworu
fikcjonalnego w ten sposób daje przykład
odmiennego rozumienia historii Kaszub
i Kaszubów aniżeli przyzwyczajony jest do
tego czytelnik prac dyskursu akademickiego. Autor powieści liczy się chyba z tym, że
takie rozumienie świata może wywołać
sprzeciw.
Jabłoński w Namerkônym nie jest tylko
interpretatorem przeszłości, lecz daje również wizję przyszłości, która stanowi zapis
optymistycznych i idealistycznych marzeń
o Europie z unią narodów, nie zaś – tak jak
obecnie – z unią państw (s. 136, 163). W takim świecie jest miejsce na decyzyjne spotkania narodów Europy w Sopocie, podczas
których dyskutuje się nad prawem, które
gwarantuje dostęp wszystkich wspólnot
etnicznych do jednakowych praw politycznych, ekonomicznych czy administracyjnych (s. 173). W wizji Jabłońskiego na
Kaszubach pracują koncerny pozyskujące
gaz łupkowy, doskonale działa transport
lotniczy oraz naziemny, wreszcie wszędzie
podkreśla się etniczną kaszubskość tych
ziem. Nie ma tutaj miejsca na działania
pozorne i ogólnie dla miejscowej społeczności szkodliwe, jak w przypadku Kaszubskiego Instytutu Kultury (s. 177, 181), brak
również podejrzliwości wobec działań
gruntujących tożsamość kaszubską, jaką
objawiali polscy urzędnicy-kontrolerzy
(s. 123). Kaszuby przyszłości to kraina narodowego spełnienia, szczęśliwości społecznej, dostępności do pracy i bezkonfliktowości. Naznaczenie, które miało dla
Amandusa oprócz pozytywnego także
i negatywny wymiar samotności, braku
społecznego zrozumienia (nawet u pierwszej żony bohatera, s. 82), w późniejszych
pokoleniach staje się raczej typem posłannictwa, które można wypełniać z radością
i bez przeszkód.
Namerkôny Jabłońskiego jest powieścią, która może być traktowana jako klucz
do odkrycia kaszubskiej odmienności kulturowej. Dzięki fragmentom opisującym
zmysłowość, obyczajowość czy mityczność
otwiera ona światy wieloznaczne, a nawet
nacechowane pewną egzotyką. Książka
może jednak zostać użyta jako wytrych
do snucia tez o kaszubskich kompleksach
etnicznych, cierpiętnictwie i megalomanii.
Przez fragmenty wybijające na plan pierwszy poczucie dziejowej krzywdy (najpierw
ze strony Niemców, później Polaków) czy
środowiskowo-polityczne mrzonki (krytyka działań niektórych liderów kaszubskiego kręgu kulturowego) może stać się
instrumentem złośliwej, tendencyjnej oceny Kaszubów. Co się stanie z powieścią Namerkôny
zadecydują czytelnicy. Po takiej książce
apetyt rośnie i chce się czytać więcej... Tym
bardziej, że partie wierszowane utworu zapowiadają, że Jabłoński nie powiedział swojego ostatniego artystycznego
słowa.
Daniel Kalinowski
Artur Jablońsczi, Namerkôny, Wydawnictwo Region, Gdiniô 2013.
Kaszubsko-rosyjski słownik Jermoły
Wzmianka o wydaniu w 2011 r. 500 egzemplarzy tego słownika pojawiła się
w „Pomeranii” (2013, nr 3, s. 45) jako zapis rozmowy M. Świerczyńskiej-Dolot
z autorem w Magazynie Kaszubskim Radia Gdańsk (16.02.2013). W.J. Jermoła informuje, że robił doktorat na Uniwersytecie
w Petersburgu pod kier. W.M. Mokijenki
(autora książki Славянская фразеология,
Moskwa 1980), a słownik jest aneksem do
jego pracy doktorskiej (1983). Próbował go
wydać jeszcze w ZSRR, potem w Niemczech, a także w Gdańsku, dokąd w tym
celu przyjechał bodaj w 1985 r. Wydał go
Instytut Polski w Sankt-Petersburgu. Autor
zgodził się z rozmówczynią, że na Kaszubach „niewiele osób wie, że taki słownik
powstał”. Podaje, że jego słownik zawiera
3000 jednostek frazeologicznych, podkreślając: „przetłumaczyłem wszystko, co było
u Sychty”.
Wiedziałem od dawna o istnieniu
tego słownika. Miałem nawet w rękach
jego maszynopis, gdy autor był w Gdańsku.
Niestety, były to czasy niesprzyjające wydawaniu książek, w tym prac kaszubologicznych. Próbowałem słownikiem
zainteresować ZKP i W. Kiedrowskiego.
O pracy doktorskiej W.J. Jermoły, znanej mi
z autoreferatu pt. Kašubskaja frazeologija
55
LEKTURY
(Leningrad 1983), wspomniałem w swej
rozprawie pt. Ze studiów nad frazeologią
kaszubską (na tle porównawczym) (1986),
pisząc: „autor, przyjmując tradycyjne rozumienie frazeologizmu (np. bez przysłów),
wybrane wyłącznie z Sychty frazeologizmy przedstawił w 158 polach semantycznych, mieszczących się w 6 makropolach:
a) emocje, uczucia i myślenie, b) stosunki
między ludźmi, c) człowiek, jego cechy
i właściwości, d) działalność człowieka,
e) różne stany i obrazy życia człowieka,
f) ruch i przemieszczanie w przestrzeni.
Jermoła uważa, że analiza onomazjologiczna i osiągnięcia radzieckiej frazeologii w tej
dziedzinie umożliwiają opracowanie ideograficznych słowników frazeologicznych,
a więc poza zbadaniem semantycznej natury kaszubskiej frazeologii i wyjaśnieniem
jej specyfiki w sferze składu leksykalnego
stawia sobie za cel ułożenie słownika tejże
frazeologii. W aneksie do pracy zamieścił
krótki kaszubsko-rosyjski słownik frazeologiczny według układu gniazdowego”.
Po przeczytaniu wiadomości w „Pomeranii” napisałem na adres mejlowy autora,
ale nie otrzymałem odpowiedzi, wobec
czego drogą mejlową zwróciłem się do
Instytutu Polskiego w Sankt-Petersburgu,
skąd szybko otrzymałem 6 egzemplarzy
słownika. Jego okładkę zaprezentowano w „Pomeranii”. Cała publikacja liczy
147 stron, sam słownik znajduje się na
s. 11–125, a resztę wypełniają: na początku
przedsłowie i bibliografia, a po słowniku
dwa indeksy (drukowane w dwóch kolumnach): 1. wyrazów-komponentów (ok.
700) frazeologizmów kaszubskich; niektóre występują wiele razy, np. czôrny, głowa,
głupi, noga, rãka, np. czôrnô krowa ‘biéda’,
miec mak w głowie ‘ni miec wszëtczich
doma’, scëskac jak głupi zajca ‘mòcno kògòs
òbjimac’, dostac pajiczé nodżi ‘ò pijanym’,
wëchòwac sã w sétmë rãkach ‘bëc serotą’;
2. rosyjskich ekwiwalentów do frazeologizmów kaszubskich: razem ok. 650, w tym
część się powtarza, m.in. wiele razy не все
дома (np. miec bąka w głowie, miec le co drëgą bietkã), 15 razy носить воду решетом
(np. na zëmné dmùchac, rãbac gówno seczerą), 11 razy глуп как пробка (np. głupi jak
bëdło, głupi jak bót z lewi nodżi), po 8 razy
бить баклуши (np. Panu Bògù dzéń/ czas
krasc, łazëc pò gãsëch górach) i не с той
ноги встать (np. brzmôl je w niegò wlazłi,
wstac dupą do górë).
Według mojego szacunku słownik
zawiera ok. 2500 frazeologizmów, gdy
Jermoła informuje o 3000 i że mają to być
56
wszystkie występujące w Słowniku Sychty,
natomiast według moich danych u Sychty jest ok. 8000 frazeologizmów! Nie liczę
przy tym ok. 4000 przysłów. (Opisałem to
dokładnie w przytoczonej wyżej rozprawie). Większość frazeologizmów została
w Słowniku przez Sychtę wyróżniona i opisana, ale niemało ich tkwi nadto w cytatach ilustrujących życie zarejestrowanych
wyrazów. U Sychty wyraźnie dominują
zwroty (np. jachac na ówsnym gazu ‘o woźnicy szybko jadącym’; u Jermoły tego brak),
po nich zaś dopiero następują porównania
frazeologiczne, które zdecydowanie dominują w słowniku Jermoły, np. pod baba
aż 4, ale brak 4 dalszych zapisanych przez
Sychtę: baba jak pierzna/ stolem/ szlópa/ wierzeje.
Z wyrazów na literę A w Słowniku
Sychty u Jermoły nie ma m.in. frazeologizmów: wzerac do Abrama ‘być ciężko
chorym’ (pn.), ani pies za darmò nie łaje,
ani nôgòrszémù wrogòwi/ psowi czegòs nie
żëczëc, ani mùk, ani przez głowã kòmùs nie
przeszło, ani pò złoscë, ani pò dobrémù; ani
mądri, ani głupi; ważëc jak aptékôrz. Z innych miejsc w tym Słowniku, zawierających frazeologizmy z wyrazami na literę
A, u Jermoły brakuje np. zazerac do Ôbrama
‘być senny’ (Puckie) Sy VII 1, jic w alelujã ‘źle
się prowadzić’ (Karwia) Sy II 103; dëblec/
knëpczëc kòmùs jak aptékôrz ‘skąpić, wydzielać’ Sy I 192. Słownik Jermoły przytacza
wyłącznie frazeologizmy, nierzadko nieco
zmienione i dopasowane do przyjętej koncepcji ich zapisu, pomijając z oryginału cytaty, w których Sychta zwykle je umieścił,
i też wszystkie inne informacje, np. kwalifikatory iron., żart., także geograficzne: pn.,
Puckie itd. Słownik zatem przedstawia się
jako prosty wykaz: frazeologizm kaszubski
i odpowiednik rosyjski czy tłumaczenie.
Jermoła zachowuje pisownię półfonetyczną Sychty, np. jic v alelują. Błędów
jednak popełnia wiele, np. adwokat za:
advokåt, ajkuła za: ajkula, skon’cëc za:
skóńčëc, głup’e za: głupė, an’oł za ańół,
apoštoł za apoštół, aptekař za aptėkåř itp.
To można było zrobić lepiej! Poważniejszej
natury są nierzadkie zmiany formy frazeologizmu czy też definicji znaczeniowej, np.
razem robic amen (делать вместе амин)
– делать одно и то же дело za: před
Bogą xłop z panem rob’o razem amen ‘wszyscy równi przed Bogiem’; bëc aptekařem
(быть аптекарем) – быть скрягой za:
bëc aptėkåř ‘o skąpym człowieku’.
Podane wyżej przykłady ilustrują przy
okazji realizację informacji autora ze wspo-
mnianego wywiadu: „Jeżeli jakieś hasło
kaszubskie nie miało odpowiednika rosyjskiego, to robiłem dosłowne tłumaczenie
opisowe”. Obok zapisu kaszubskiego przytacza w nawiasie dokładny zapis cyrylicą
kaszubskiego frazeologizmu, a potem po
myślniku podaje odpowiednik rosyjski
czy tłumaczenie. I przy tym zabiegu rodzą
się dwie istotne wątpliwości: 1. czy autor
wykazał dostateczną determinację w poszukiwaniu ekwiwalentów rosyjskich, niekoniecznie funkcjonujących w słownikach
ogólnego (!) języka rosyjskiego, wiele bowiem kaszubskich frazeologizmów takich
ekwiwalentów – i zarazem tłumaczeń
– w jego słowniku w ogóle nie ma, np.
mądri jak adwòkôt, ani tak, ani sak; głupi jak
baran; 2. na ile dokładne są – bez dodatkowych informacji – definicje znaczeniowe
autora, tłumaczone ze Słownika Sychty,
np. zgrëzlëwi jak ajkùla ‘stara panna’, gdy
do wyrazu kasz. ajkùla podaje ros. акула
‘rekin’, a jako odpowiednik daje ros. злой
как собака ‘zły jak pies’; òstac jaż do amen
‘zostać do końca’ – пробыть до победного
конца ‘pobyć do zwycięskiego końca’; notabene, czy użytkownik słownika rozezna
ekwiwalent od definicji, np. iron. skóńczëc
akademiã ‘wyjść z więzienia’ – выйти из
тюрмы; spac jak bas – спать мёртвым
сном. (Nawiasem mówiąc, Jermoła uczy
polskiego w petersburskim uniwersytecie
i jest tłumaczem, np. z rosyjskiego przewodnika pt. Sankt-Petersburg, Wyd. „Jarkij
Gorod”, S. Peterburg, 2006).
Niestety, wyliczenie tego rodzaju
niedostatków zajęłoby tu sporo miejsca.
Oczywiście, słownik Jermoły z tego powo-
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
LEKTURY
du wiele traci, nierzadko bowiem wręcz
dezinformuje. Podobnie powiedzieć trzeba
o przedsłowiu, z którego dowiadujemy się,
że po kaszubsku mówi od 50 do 150 tys.
ludzi na północny zachód (!) od Gdańska,
w woj. pomorskim, zachodniopomorskim
i kujawsko-pomorskim (!), w nauce zaś
interesowano się nimi do końca XIX w.,
a „w krajowym językoznawstwie XX w.,
niestety, nadzwyczaj mało prac o języku
kaszubskim”; wymienia tu m.in. badania
A.D. Duliczenki (1979, 1981). Nie wspomina o badaniach slawistów w Polsce (np.
Atlas językowy kaszubszczyzny, W. Boryś,
H. Popowska-Taborska, Słownik etymologiczny kaszubszczyzny), na świecie (np. F.
Hinze, G. Stone) i na Kaszubach, nie pisze
o współczesnej sytuacji języka kaszubskiego na samych Kaszubach, o jego funkcjonowaniu w Kościele, w szkole, w literaturze
pięknej, w tłumaczeniach (np. Biblii) i np.
z rosyjskiego na kaszubski. Nieco szerzej
prezentuje tylko Słownik Sychty, z którego
czerpał materiał frazeologiczny, ale nawet
nie napomknął o pracach na temat tego
Słownika i z jego wykorzystaniem w badaniach, m.in. frazeologicznych J. Tredera,
któremu na koniec – z nazwiska tylko obok
W.M. Mokijenki – wyraża podziękowanie
za pomoc; szkoda, że nie miałem żadnego
udziału w powstaniu tej pracy.
Oczywiście, słownik ma swoją wartość! Nie wszystko wypada źle. Jako kaszubsko-rosyjski powinien się znaleźć przede wszystkim w rękach Kaszubów, a więc
trzeba by go sprowadzić z Petersburga.
Z racji sporego zainteresowania kaszubskim wśród slawistów szkoda, że nie ma
on wersji rosyjsko-polskiej, wtedy silniejszy
w praktyce mógłby być wydźwięk faktu,
że regionalny język kaszubski „współfunkcjonuje” z rosyjskim jako językiem kongresowym; to mimo wszystko nobilitacja. Nie
ma przecież jeszcze osobnego słownika
frazeologicznego języka kaszubskiego, ale
powiedzieć warto, że sporo miejsca frazeologia zajmuje w Słowniku polsko-kaszubskim
J. Trepczyka (1994) i w najnowszym Wielkim słowniku polsko-kaszubskim E. Gołąbka
(t. I, ZKP, 2012). Dodam przy sposobności, że
mimo braku czasu powoli postępuje moja
praca nad takim słownikiem, do którego
materiał, włącznie ze Słownikiem Sychty,
został zgromadzony i pogrupowany już
dość dawno.
Jerzy Treder
В.И. Ермола, Кашубско-русский фразеологический словарь, Санкт-Петербург 2011.
POMERANIA RUJAN 2013
Bociany na Zaborach
Poważna nazwa zobowiązuje, dlatego
Zaborskie Towarzystwo Naukowe, prócz
różnorodnych działań organizacyjnych,
podjęło ambitną próbę wydawania Zeszytów Naukowych. Bruskie stowarzyszenie
funkcjonuje w regionalnym środowisku
dopiero kilka lat, jednak przez ten czas
jego członkowie zrealizowali już wiele pożytecznych zamierzeń. Aktywność i pasje
badawcze ZTN znakomicie dokumentuje
strona internetowa www.ztn.com.pl, do
której odsyłamy zainteresowanych Czytelników „Pomeranii”.
Pierwszy numer „Zeszytów”, poświęcony bocianom i ich środowisku,
charakteryzuje się niewielką objętością i
autorskim opracowaniem, twórcą wszystkich tekstów jest bowiem prezes ZTN
Zbigniew Gierszewski. Zainteresowania
bocianami na południu Kaszub nie są ani
nowe, ani zaskakujące. Kilkunastu mieszkańców gminy Brusy bada od 1997 r.
populację tych ptaków, systematycznie
obserwuje ich siedliska, pomaga im przetrwać na tym terenie. W gronie bocianich
pasjonatów znajduje się Z. Gierszewski,
który tę problematykę popularyzuje również podczas prelekcji tak w Brusach,
jak i poza tym ośrodkiem świętującym
niedawno ćwierćwiecze nadania praw
miejskich. Na przykład w marcu br. prezes ZTN wygłosił wykład podczas spotkania Chojnickiego Towarzystwa Przyjaciół
Nauk (drugim prelegentem był Edmund
Hapka informujący o działaniach energetyków w kwestii zakładania bocianich
gniazd).
Trudno nie zgodzić się z autorem publikacji, który we Wstępie napisał: „Bociany
należy uznać za wyjątkowy gatunek, który cieszy się sympatią, chociaż nie przynosi nam szczególnych korzyści, czasem
jest uciążliwy i pozostaje dziki, niezależny.
Bociany nie są gatunkiem czysto przyrodniczym, bo są od dawna nieodłącznym
elementem ludzkiej kultury, bez której
(…) w takiej kondycji nie mogłyby istnieć”
(s. 4). Rzeczywiście, Z. Gierszewski o bocianach opowiada z pasją, a jego wiedza jest
w tym zakresie imponująca.
Omawiany numer Zeszytów Naukowych
ZTN składa się z dwóch rozdziałów, pierwszy traktuje o bocianach w środowisku
przyrodniczym, drugi – w środowisku
kulturowym. W obrębie tych dwóch jasno zarysowanych działów tematycznych
autor opisał m.in. systematykę i wystę-
powanie tych zwierząt, kalendarz ich
wędrówek, konstrukcję gniazd, pokarm,
liczebność, ale także symbolikę, obecność
w literaturze (np. w Biblii i w Chłopach
Reymonta), paremiologii czy w sztukach
plastycznych (np. słynny obraz Józefa
Chełmońskiego). Zaciekawić mogą też
podrozdziały „Bocian w dobie Internetu”
(zob. www. bocianopedia.pl) czy „Bocian
u Kaszubów”. Dowiadujemy się, że ptaki
te na Kaszubach otaczane są czcią i nie
wolno ich zabijać, „kto by to uczynił, nie
tylko ściągnie na siebie nagłą śmierć, ale
również nieszczęście na całą wieś” (s. 31).
A mieszkańcom zagrody, w której osiadł,
bocian przynosi szczęście.
Na szczególną uwagę zasługuje fragment publikacji dotyczący bociana białego
jako gatunku synantropijnego (s. 21). Autor ukazał w nim tego ptaka jako współgospodarza na polach, łąkach i pastwiskach, tudzież żywy symbol krajobrazu
rolniczego w Polsce. Tekst ubogacają liczne fotogramy i wykresy będące dziełem
Z. Gierszewskiego i jego współpracowników.
Początki nierzadko bywają trudne,
jednak tę próbę unaukowienia działalności wydawniczej ZTN można ocenić pozytywnie jako wytwór pasji badawczej prezesa i niektórych członków dynamicznie
rozwijającego się stowarzyszenia.
Kazimierz Jaruszewski
„Zeszyty Naukowe Zaborskiego Towarzystwa
Naukowego”, 2012, nr 1: Bociany i środowisko,
red. Zbigniew Gierszewski, Brusy 2012.
57
ZEZA „WIÔLDŻI WÒDË” / ZACHË ZE STÔRI SZAFË
Wiedno Kaszëbë
w kanadijsczim radio
Tëch, co gôdają, że wszëtkò wiedzą, jô sã prosto rzec, bòjã – piãkną kaszëbizną gôdô Stanley
Piechòwsczi (Pecoski) z Round Lake. No zdanié òstało wërzekłé w sobòtnym (7 séwnika) programie ò nazwie „Radio Kashub” w Valley Heritage Radio, stacji dzejający w Renfrew w prowincji
Òntario w Kanadze.
Renfrew je pòwiatowim miastã dlô
Kaszëbów, co mieszkają w dwùch gminach:
Madawaska Valley ze stolëcą w Barry’s
Bay i Killaloe Hagarty Richards ze stolëcą
w Killaloe. Centralnym miastkã Kaszëbów je Wilno, jaczé je pò pòłowie w kòżdi
z tëch gminów. Jegò mieszkańcã (pò
stronie gminë Madawaska) je midzë jinszima Dawid Szulëst (David Shulist), òd
czile lat bùrméster ti gminë, a piérwi przez
wiele lat przédnik stowôrë, co dzejô dlô
zachòwaniô kaszëbsczi spôdkòwiznë,
a nazéwô sã Wilno Heritage Society. Òn
je téż – na zmianã z Rayã Czapiewsczim
– prowadnikã w „Radio Kashub”, kaszëb-sczim programie, chtëren je emitowóny
w kòżdą sobòtã w gòdzënach òd 8 do 10.
Gòscama radiowégò zéńdzeniô, jaczé òdbëło sã 7 séwnika, bëlë Eùgeniusz
Prëczkòwsczi z córką Wéróniką. Program béł prowadzony pò anielskù i pò
kaszëbskù. Òbëdwòje gôdelë ò swòjich
doswiôdczeniach, jaczé mielë òbczas
dwùch niedzel bëcégò w Kanadze.
Më mielë kòl piãtnôsce zéńdzeniów z Kaszëbama. Mómë pòrobioné nagrania telewizyjné. To czasã nie je do wiarë, jak bëlno òni
gôdają w rodny mòwie. Wierã nôlepi rozmieje
gadac Alojzy Lorbiecczi. Òn robi téż wiele na
kòmpùtrze. Mô zrobioné dokôz, w chtërnym
mô ùjãté kòl 26 tësący lëdzy, co w dzejach
i terô mieszkają w Wilnie. Są w nim podóné
datë żëcégò, rodzynné łączbë i jesz wiele jinszi
wiédzë ò nich. Tak jak òn, piãkno téż gôdają:
Aloysius Blanc, Stanley Piechòwsczi, Danny
Etmańsczi, Benny Kùczkòwsczi i czile jinszich
– gôdôł w radio Prëczkòwsczi.
Przë ti leżnoscë jô ùczëła wiele słów,
chtërnëch ù nas sã ju mało ùżiwô abò nijak
nie ùżiwô, przikładowò: płôtny – wôżny, juńc
– młodi biczk – dodôwa Wérónika.
W programie prezentowóné bëło téż
wiele sztëczków kaszëbsczich i to tëch,
co pòwstałë piérwi, i tëch czësto nowëch.
Òsoblëwie pòpùlarnô je tam platka karna Młodzëzna. Kòżdi mój program kùńczi
sã piesnią „Wiedno Kaszëbë” z ti platczi
– wëjôsniôł Dawid Szulëst.
Nen sztëczk pòwstôł ekstra na tczã
kaszëbsczich emigrantów. Je òn dzys corôz
barżi achtniony za wiôlgą wòdą. Prawie
terô rëchtëje gò na swòjã pierszą kaszëbską
platkã karno Ludowa nuta z Hamilton, jaczé jesz latos mësli skùńczëc nagriwanié do
ni. Ò tim karnie téż bëło gôdóné w programie. Grëpã twòrzą nôwicy pòlsczi przëbëcznicë. Dzys je òna nôbëlniészim kùlturalnym
promòtorã kaszëbiznë w Kanadze. Za rok
mô przëjachac na Kaszëbë w Pòlsce. Më bë baro chcelë zaspiéwac na bëlny
pòczątk na òdpùsce w Swiónowie, na jaczim
– żlë zdążimë – më bë mòglë pòswiãcëc swój
nowi propòrc – rzekł przédnik karna Sławòmir Dudalsczi.
Propòrc robi sã ju na Kaszëbach. Mdze
to nastãpné dzeło Indżi Mach z Mądrzechòwa kòle Bëtowa, co pòwstôwô przë
wspòmóżce Gabrielë Recë z Tëchòmia. Na
westrzódkù propòrca bãdze sztatura Matczi Bòsczi Swiónowsczi.
ezb
Barń na czerwònégò kùra
W wejrowsczim mùzeùm je na pòszëkù stôrô
barń na czerwònégò kùra. Na szczescé ju òd wiela lat nie je brëkòwónô. Na pierszé wezdrzenié
to bë so mëslôł, że je to jakô drzewianô, toczonô
noga òd stołu abò mòże jakô mãgla. Ale nié! Je
to szprëca abò jinaczi sykówka do gaszeniô ògnia.
Kònstrukcëjô baro prostô – skłôdô sã z dwùch
drzewianëch elemeńtów: rurë ë wchôdającégò
bënë ni tłoka, jaczi zakùńczony je rączką.
Taczich szprëców ùżiwelë przódë lat ògniarze
a bëłë téż kòl niejednëch gbùrów – kò czedës
czerwòny kùr czãscy atakòwôł krëté słomą czë
58
rurã (strzëną) chëcze. Szprëcą nabiérało sã wòdë,
a z całi mòcë nacëskało na tłok – mùszôł miec do
ti robòtë kraft. Strëmiéń lecôł na czile métrów, gaszącë pôlący sã dak. Na môłi òdżiń bëła to pewno
dobrô barń, ale ju na wiôldżi… Uffff, strach
mëslec, co bë to bëło, czejbë lëdze nie wëmëslëlë
bëlniészich pómpów do gaszeniô!
rd
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
MËSLË PLESTË
Ò brzëchach
A N A G L Ë S Z C Z I Ń S KÔ
Chòdzą so pò swiece môłé, pãkaté, plaskaté abò wëdãté, do skrzéla przërosłé
abò krëjamnotë partu dolnégò przed górą
zakrëwającé. Na cenczich, dłudżich jaż do
bróm Swiãtégò Piotra, abò grëbëch, czãsto
na beczkach toczonëch, szpérach sëną stateczno przed se. W westrzédnym môlu je
jima pò prôwdze dobrze – dosc tëli òd rządzącëch i dosc tëli, żebë sã pò zemi nie szlapac a plëtów nie mierzec. Spòkójno do czasu
przëjimają wszëtkò, co sã jima zabédëje. Do
czasu. Czej jima dotëga pasëje – ùsmiéwają
sã do flaków i sélają dali pòzdrówczi z kùskama. A czej góra dostarcziwô fùl skòpicą
nie je wiedzec w czim, z czim, na czim i bez
kògùm robionégò galop-żercô, tej wichódkòwé atrakcëje môsz załatwioné.
Brzëchë a brzuszczi, żótë a żótczi, kałdunë a kalãdczi. Dlô niejednëch pôrã kilo
redoscë, dlô jinëch pôrã dekò za wiele do
nieseniô i dietowi jiwer bez całé żëcé. Pòwiôdają, że stądka wele jidze całô nasza
òdpòrnosc. Ù dosc dobrze znónégò zortu
gòspòdo-chłopów mòżna dozdrzec, jak
baro òni mają starã ò nen part cała a swòjã
piwno-brzëchòwą òdpòrnosc. Ù nich widzec je téż nadzwëkòwò wësoką rówiznã
napiwnieniô, òsoblëwie kòl wieczora, chòcô
dô sã przëùważëc taczé òtmianë w nym
gatënkù, co ju òd samégò rena ò dobré napiwnienié (w znaczënkù iloscowym, nié jakòscowym) dbadzą. Jich znanką je téż pòstãpùjãcô zdrzadlëzna (pol. lustrzyca)
– tipòwò chłopskô chòrosc, jakô mòże bëc
dosc wiôlgą ùcemiãgą, a w chtërny znajôrze
wskôzywają na trzë fazë zaawansowaniô.
Scwierdzenié zdrzadlëznë je dosc prosté
– sygnie miec doma môłé zdrzadło, białka
téż mòże dopòmòc. Pòstãpné fazë òpisëją
w fachòwëch pismionach. Cotka Wiki dlô
zgniłëch téż w tim doradzy.
Są téż jinszé brzëchë. Bez niejedné
mòżna nawetka jic w naszim kraju do
sôdzë, bez jiné wiedno sã lądëje w wëlãgarnie. Tegò zortu brzëchë wëstãpiwają
tej-sej blós ù białków (jedinym ùdokaznionym chłopsczim wëjimkã je Arnold
Schwarzenegger). Taczi brzëch je téż dosc
POMERANIA RUJAN 2013
krótkòtrwałi, bò pò dzewiãc miesącach zôs
je wek (abò i nié – to zanôlégô òd intensywnotë hòdowlë). Në i jesz jaczis czas temù do
jich produkcje brëkòwny béł chłop. Terôzka
sygnie niejednym nowòmódnym białkóm
do s-bankù pògnac.
A jaką te białczëné brzëchë mają wôrtnotã! Na czas dzewiãc miesãcy są òbmòcnioné całą gromadą babczów, mëmów,
cotków i pòcotków i jich prastarëch doradów – nakazów i zakazów niepisónëch,
a bëlno znónëch. To je takô brzësznô
kònstitucjô, jakô òkresliwô òglowé zasadë
noszeniô brzëcha, kòmpetencje wszëtczich wkół niegò a pòdstawòwé prawa
i òbòwiązczi brzëchòwi nôblëższich i tëch
dalszich téż. I to doch nie są niżódné gùsła!
Tec jesmë katolëkama, a do te Kaszëbama,
a jesz miec na czim sedzec kòżdi z naju bë
chcôł. Pò prôwdze medicznégò zagwësnieniô richtoscë jich wëstãpiwaniô ni ma, ale
chto bë ò tim mëslôł. Tec medicyna wcyg
sã rozwijô, tej mòże za jaczis czas ti wszëtcë
doktorzë duńdą do tegò, co naszi wiedzelë
ju òd stalatów.
I tak wej, jeżlë białka bë chcała, żebë
z ji brzuszka wëszło pëszné a zdrowé
dzecuszkò, tej mùszi dawac wiôldżé bôczenié na to, na co wzérô. Nie je mòżno zdrzec
na ksãżëc, bò môłi abò môłô bãdze łësé.
Tak samò sã stónie, jak brzëchatô mdze
włosë na szpérach depilowac. Lepi nié!
A jakbë òna chcała, cobë na dzecynny
główce wërosłë piãkné, kruzlowóné klatë,
tej mùszi kònieczno nalezc jaczégòs barana
(ò zwierza tuwò jidze), a sã do niegò fëjn
przëcësnąc. Na gãsté włosë dobré są téż
kùdłaté psë, jaczé pòtraktowac trza jak barana. Nôlepi przë tim wcale na ne zwierzãta
nie wzerac, bò dzeckò mòże miec kąsk mni
rozëmkù. Nie je téż mòżno zdrzec na słuńce, cobë òn abò òna za wiele nie rëczało. Nie
je za dobrze, jak sã takô białka malëje, bò
pòtómk mòże chùtkò wlezc na złą drogã.
Jedny gôdają nawetka ò grozbie òstaniô
transwestitą! Nôlepi bë téż bëło, jakbë
przińdny tatk zarôzka na zôczątkù brzëcha rosnieniô pònëkôł za jednym z bëlnëch
drëchów dzysdniowëch kòbiétów – to je
za zmiwarką do statków. I tu wcale nie
jidze ò òbszczãdnosc wòdë a sztrómù! To
zagwësni, że dzecuszkò na gwës nie mdze
w przińdnoce pijôkã, bò mëmka pierwi
ni miała leżnotë òchlapac brzëcha wòdą
przë statków zmiwanim. A niech le nen
tatk abò chto jinszi spróbùje chòc rôz ji
òdmówic. Mëszë ju pòd dwiérzama żdają,
cobë nipòcëch dorwac...
59
Szlachã krëjamnégò
mòrdarztwa
Nasz cicerone prowadzy naju karno stegnama Chòniców. Pòkazywô swój gard ë òdkriwô
przed nama jegò zataconé w dôce czasu historëje. Równak nié na wszëtczé wëzgódczi dôwô
òdpòwiésc. Rozrzeszeniô ti jedny, krëjamny sprawë straszlëwégò mòrdarztwa sprzed wicy jak
100 lat, mùszi szëkac dze jindze. Mòże kòl pisôrza kriminałów? W Wejrowie.
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN
Pëtania bez òdpòwiescë
Z kòscołów dochôdają głosë mòdlëtwë, szasą jadą aùta, tam-sam jaczi niecerpliwc nacësnie klaksón, knôp z dzéwczãcem jidą òbjãti przez rënk, grzejącë
sã swòją miłotą, czile młodëch sedzy
kòl latowégò baru, zgniło pòpijającë
piwkò, chtos, pewno jaczi letnik, zdrzi
rôz na fòntannã, rôz na rôtësz. Zwëkłi,
niedzelny, słunkòwi dzéń. Wnenczas tak
spòkójno na gwës nie bëło…
Naju karenkò – ùczãstników warkòwniów dlô piszącëch pò kaszëbskù – jidącë
za głosã prowadnika Kazmiérza Jaruszewsczégò, copô sã razã z nim w czasu
60
– do 1900 rokù. Jô prawie że czëjã midzë
kamiéńcama cwiardą niemiecką gôdkã. Widzã nëch pòdskôconëch lëdzy,
ùscëgùjącëch na ùrzasłëch Żëdów.
W ùszach hòlëje mie pòmión żôłniérsczich kroków wëbijónëch na flastrowónëch szasëjach. Żôłniérze mają zadanié
ùspòkòjic rozjarchòloną lëdzką hùrmã.
Czëjã nen strach, niedowiérzanié,
szëkanié òdpòwiescë na pitania: docz, zó
co, a chtëż zabił? Zemsta, zôzdrosc, afekt,
przëtrôfk, a mòże ritualné mòrdarztwò?
Sto trzënôsce lat temù, bëło to w strëmiannikù, mieszkeńców Chòniców
pòrëszëło nalezenié kòl Zôkònnégò
Jezora òwinionégò w papiór lëdzczégò
srąbù. Nôleżôł òn do zadżinionégò, 18 lat
stôrégò ùcznia gimnazjum, Ernsta Win-
tera z Przechlewa. Pózni, w rozmajitëch
môlach, nalazłé òstałë dólny dzél cała
z òdcãtima nogama, remiã, ùd a głowa
òfiarë zawinionô w gazétã „Taegliche
Rundschau”. Wezwóny na plac, w jaczim leżôł srąb, chònicczi doktór Mueller scwierdzył, że tak co mógł le zrobic
flészer abò chirurg. Blós człowiek, jaczi
znôł sã na anatomie, béł w sztãdze tak
precyzyjno pòcąc lëdzczé cało.
Je wiedzec, chtëż to zrobił? – pitajã. Tegò
nigdë nie ùdało sã wëjasnic. Pòdezdrzónëch
bëło czilë mieszkeńców Chòniców – pòwiôdô wasta Kazmiérz. Midzë jinszima flészer
Hòffmann, z chtërnégò córką Aną òfiara mia
miec romans. Kò młodi Ernst swiãti nie béł
– smiejącë sã, pòwiôdô naj’ prowadnik.
Winter nié blós rôd chôdôł do môlowégò
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KRIMINALNÔ WËZGÓDKA
dodomù ùcechów, ale pòwiôdają, że romansowôł téż z żeniałima białkama. Miôł nen
knôp téż jaczé cemné kòńtaktë z môlowima
przestãpcama.
Winny są Żëdzë!
Ò mòrdarztwò òskarżony òstalë Żëdzë.
Pò miesce rozniosło sã wiadło – to òni
zabilë Ernsta, bë jegò krwiã zbrëkòwac do zrobieniô macë! Jednym z pòdezdrzónëch béł flészer Lewi. W miesce
bëlë taczi, co pòdskôcywelë a wëzwëskiwelë procëmżëdowską atmòsferã
– jak na przëmiar fòtograf Maks Heyn.
Wëdôwôł òn pòcztowé kôrtczi z òdjimkã
Ernsta a môlama, dze òstałë nalazłé
sztëczczi jegò cała. Jesz dzysô mòże ne
kôrtczi kùpic na rozmajitëch internetowëch aùkcjach.
Rozgòrzonô lëdzka hùrma rëszëła
wëbijac rutë w żëdowsczich dodomach,
zaatakòwa téż synagògã a miesczi rôtësz,
żądającë ùkôraniô sprôwców. Chònice,
wnenczas Konitz, miałë swòje niesławné
piãc minut.
W donëchczôs spòkójnym, rzec mòże
spiącym na zberkù wiôldżégò swiata,
gardze pòjawilë sã repòrtérzë, chtërny
sélalë wiadła do redakcjów nôwikszich
niemiecczich gazétów, m.jin. „Berliner
Tageblatt”. Gòrącé sprawòzdania z tegò,
co dzeje sã w Chònicach, drëkòwałë téż
pòlsczé cządniczi, chòcbë „Gazeta Toruńska”. Pòmión ny sprawë czëc bëło w wiele eùropejsczich krajach.
Rozgòrzëło to niemiecczégò cesarza
Wilhelma II, chtëren rozkôzôł wprowadzëc do miasta wòjskò. Tak tej żôłniérze
z grëdządzczégò batalionu bez czile
miesący pilowelë w miesce pòrządkù.
Równak jejich bëtnosc nie zakùńczëła
sprawë. Co wicy, czej za wskôzanié
sprôwcë władze òbiécałë 20 tësący marków nôdgrodë, pòjawilë sã swiôdkòwie,
chtërny skùszony wiôldżima dëtkama,
skłôdelë nieprôwdzëwé a czasã fantasticzné zeznania.
Szledztwò z pòczątkù prowadzoné
bëło przez chònicczé władze. Òkróm
tegò zarzesził sã òbiwatelsczi kòmitet,
chtëren prowadzył gwôsné dochòdzenié,
chcącë ùdokaznic, że winnyma bëlë
Żëdowie.
Kù reszce w sprawã włącziłë sã pòlicyjné władze z Berlëna. Przësłóny ze stolëcë inspektór Braùn òdrzucył wersjã ritualnégò mòrdarztwa, a szukôł sprôwcë
westrzód chrzescyjańsczi spòlëznë.
Pewno z ti przëczënë a niechãcë môlowi
POMERANIA RUJAN 2013
Kazmiérz Jaruszewsczi (w biôłi kòszlë) z bëtnikama warkòwniów chòdzył szlachama mòrdarztwa. Òdj. Maciej Stanke
władzë, bòjący sã nowëch rëchawów, nie
ùdało sã jemù rozpëzglëc ny wëzgódczi
ani w 1900 rokù, ani sétmë lat pózni, czej
próbòwôł wznowic dochòdzenié.
Szlachã chònicczégò
Kùbë Rozpruwacza
Jaruszewsczi prowadzy naju òd ceńtrum
Chòniców, pòkazëjącë môle, z jaczima
parłãczi sã sprawa Ernsta Wintera. Tu
chôdôł do szkòłë, a tã béł dodóm ùcechów, w jaczim nen młodi człowiek béł
czãstim gòscã. Tuwò żëlë klôsztornicë,
a tu na gwës mieszkôł flészer Adólf Lewi,
chtërnégò jegò kòńkùreńt, Hòffmann,
òskarżił ò nã zbrodniã.
Trôfiómë nad ùbrzég Zôkònnégò
Jezora. Ni ma strachù, nie wpadniemë do
wòdë – jezoro ju dôwno òstało òsëszoné
a zasëpóné. W jegò môlu je terô widzałi
Park Tësąclecégò. Je w nim plac do zabawë a ekòlogiczny ùczbë. Widzec je
wiele szpacérëjącëch lëdzy z dzecama.
Tam-sam drawò jidze chtos pòmôgającë
so czijama – takô terô móda. Nawetka
mòże so tu w specjalno zrëchtowóny altanie zrobic grilla a w bezpiekù pòsedzec
pòd pilëjącym òkã Wiôldżégò Bracynë,
co z wësokòscë pòdzérô na naju wielnyma kamérama. Je zelono ë czësto – jak
w całim miesce widzec je rãkã bëlnégò
gòspòdôrza.
Jidzemë kòle chònicczégò Dodomù
Kùlturë. Sztôłt bùdinkù a wëmalowóné
na nim zéwiszcze „Czyn 25-lecia PRL”
przëbôcziwô nié tak dôwno minioné
czasë Lëdowi Pòlsczi. Dochôdómë na
plac, dze pò roscącëch w równëch régach
drzéwiãtach mòże zmerkac, że czedës
chòwelë tu lëdzy. Pò II swiatowi wòjnie
pòlsczé władze, jistno jak w jinëch gardach Pòmòrzégò, nikwiłë wszëtkò, co
niemiecczé. Ju w wòlny Pòlsce pòstawionô
òstała sztatura, na chtërny mòżemë
w niemiecczi a pòlsczi gôdce przeczëtac,
że béł tuwò ewanielëcczi smãtôrz.
Na jegò zberkù prowadnik pòkazëje
nama môl, dze mógł bëc grób Wintera.
Stoproceńtowi gwësnoscë ni ma, ale
doch òstałë òpisënczi wëdrëkòwóné
w pismionach z tamtëch lat, òdjimczi
a pòcztowé kôrtczi z fòtograficzny
warkòwnie Heynégò.
Prôwdã rzec, kąsk mier’zy mie pòzywanié mòrdarza „Chònicczim Kùbą
Rozpruwaczã”. Dze Chònice? Dze Londin? Kò cëż, nibë rozmiejã marketingòwé
chwëtë, jaczé mają przëcygnąc lubòtników kriminałów do Chòniców, równak…
Sprawë inspektora Braùna
Pò przëjezdze z Chòniców spòtikóm sã
w Wejrowie z Piotrã Szmandtã – człowiekã nadzwëk spòkójnym a kąsk krëjamnym. Mało chto bë zmerkôł, że je
òn aùtorã kriminałów retro. Jednym
z jegò czekawszich romanów je Pruska zagadka. Jegò przédnym bòhatérą je inspektór Ignac Braùn, chtëren
przëjéżdżiwô z Berlëna, bë w Swiãtim
61
KRIMINALNÔ WËZGÓDKA
Miesce Kaszëbów rozpëzglëc wëzgódkã
mòrdarztwa. Òfiarą je młodi, nieòbëczajny gimnazjalësta, chtërnégò pòsztëkòwóné cało… Tec to ju znajemë z Chòniców!
Pitajã Piotra, czemùż zajął sã sprawą
Ernsta Wintera z Chòniców. Przëczëtôł
jô ò tim czedës w gazéce „Dziennik Bałtycki”, a że lubiã taczé „klimatë”, ùdbôł jem
so napisac na spòdlim ti głosny sprawë
kriminalny roman – wëjasniwô. Pòtemù
pòsznëkrowôł jem za tim kąsk wicy – kò
òpracowaniów dało dosc wiele.
Czemùż Piotr przeniósł akcjã z Chòniców do Wejrowa? Kò z tim gardã je
mòcni zrzeszony. Chòc z Chònicama kąsk
téż – jegò òjc, Wacłôw, tã sã wëchòwiwôł. Do te ne dwa miasteczka baro za
sobą szlachùją – jedno a drëdżé bëło
w XIX stalatim w gduńsczi rejencji,
pòdobnô bëła jich wiôlgòsc a wielëna
niemieckò-pòlsczi spòlëznë.
W jegò ksążce bòhatérowie òglowò
noszą wëmëszloné miona a nôzwëska.
Le czile historicznëch pòstacëjów je pòzwónëch zgódno z prôwdą. Prôwdzëwé
je téż miéństwò inspektora Braùna,
ale jegò miono brzëmi Ignac – na wdôr
Piotrowégò ópë.
Inspektór Braùn je przédną pòstacëją
nié le w romanie Pruska zagadka. W jiny
ksążce Schmandta, Fotografia, jesz rôz
zjôwiô sã w Wejrowie, bë rozpëzglëc pòstãpną wëzgódkã. Piotr planëje jesz jeden
dzél przigòdów Ignaca Braùna, ale dopiérze nie chce zdradzywac, z jaką krëjamnotą inspektór mdze mùszôł sã zmierzëc.
Prôwdzëwémù inspektorowi Braùnowi, chòc pewno béł ju krótkò dobëcô,
nie ùdało sã nalezc tegò, chto zabił Ernsta Wintera. Timczasã lëteracczi Braùn
mòrdarza chwacył. Béł nim… Żebë sã
tegò dowiedzec, to ju mùszi sygnąc pò
kriminał Pruska zagadka.
Mòże téż zajachac do Chòniców
a samémù jidącë szlachã zbrodnie z 1900
rokù, spróbòwac òdkrëc, nié le sprôwcã,
ale czekawą historëjã negò pësznégò
gardu.
Tekst je brzadã zéńdzeniô dlô piszącëch pò
kaszëbskù, jaczé dérowało w dniach 22–23
czerwińca 2013 rokù w Chònicach i òstało
ùdëtkòwioné przez Minysterstwò Administracji i Cyfrizacji.
62
Leżnoscowô pòcztowô karta
a wiadła z gazétów.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KLËKA
SŁËPSK. PIKNIK PÒ KASZËBSKÙ
Na Rëbnym Tôrgù w Słëpskù 11 zélnika
tameczny part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò
Zrzeszeniô zòrganizowôł kaszëbsczi piknik. Zrzeszeńcë chcelë pòkôzac nôczekawszé dzéle kùlturë i tradicji najégò
regionu. Mieszkańcóm miasta i turistóm
pòkôzelë m.jin. wësziwk i rozmajité jiné
dokazë kaszëbsczich ùtwórców. Béł téż
chléb ze swójsczim szmôłtã i kaszëbsczé
piwò z jednégò z henëtnëch browarów.
Na binie wëstãpòwałë młodzëznowé
karna i słëpskô kaszëbskô kapela Zgoda.
Dodôwkòwą atrakcją béł kòncert Anë
Pòzlewicz z Wilna i gôdczi, jaczé prawił
ks. Róman Skwiercz. Piknik baro widzôł
sã mieszkańcóm Słëpska i letnikóm.
Pòjawiło sã na nim kòl dwùch tësący
lëdzy.
j.b.
(na spòdlim wiadomòsców òd Jana Dobrzynia, przédnika słëpsczégò partu),
tłóm. Dm
Na òdjimkù: ùczãstnicë piknikù mòglë téż zażëc tobaczi. Òdj. z archiwùm słëpsczégò partu KPZ
PELPLIN. FOLKLORYSTYCZNY FESTIWAL
XX Przegląd Kociewskich Zespołów Folklorystycznych odbył się 24 sierpnia
w Pelplinie. Do sanktuarium Królowej
Pomorza przybyły liczne zespoły z całego regionu oraz gościnnie wystąpiły
dwie grupy z Białorusi. Festiwal uroczyście otworzyli samorządowcy z Gniewa,
Pelplina i Morzeszczyna wraz z głównymi organizatorami ze Stowarzyszenia
Piaseczno Folklor Festiwal, z prezesem
Krzysztofem Luchowskim i wiceprezesem Janem Ejankowskim. W tego-
rocznym przeglądzie wzięło udział 15
zespołów ocenianych w dwóch kategoriach: pieśni i tańca oraz wokalnej.
W pierwszej kategorii wygrał niedawno powstały tczewski zespół Frantówki
(wspierany od narodzin przez ZKP). Drugie były Piaseckie Kociewiaki, a trzecie,
ex aequo, Brzady z Pińczyna oraz Gzuby z Pelplińskiej Dwójki. W konkursie
wokalnym najlepszy okazał się zespół
Oj To To z Pelplina, na drugim miejscu
uplasowali się Subkowiacy, a na trzecim
Kociewska Familija z Pińczyna. Osobna
nagroda ufundowana przez Zrzeszenie
Kaszubsko-Pomorskie, jako wyróżnienie
w kategorii pieśni i tańca, powędrowała do Kapeli Kociewskiej ze Starogardu
Gdańskiego.
Po występach muzycznych odbył się
jeszcze konkurs na wyc kociewski oraz
recital wspomnianych zespołów z Białorusi.
M.K.
WEJROWÒ. ÙDBA NA INTEGRACJÃ MÔLOWËCH ARTISTÓW
W séwnikù w Wejrowsczim Centrum
Kùlturë (WCK) rësził projekt Platfòrma
Kùńsztu Wejrowò (Platforma Sztuki Wejherowo). Mô òn prezentowac nôwiãkszé
dobëca ùtwórców z wejrowsczégò krézu
w rozmajitëch òbrëmieniach kùńsztu.
Przédnym célã Platfòrmë je stwòrzenié
pasownëch warënków do integrowaniô
artisticznëch òkrãżów. Pierszim wëdarze-
nim tegò projektu béł òtemkłi 7 séwnika
w galerii WCK wëstôwk, jaczi pòkazywôł
ùróbk wejrowsczich ùtwórców.
j.b., tłóm. dm
Òdj. www.facebook.com/
WejherowskieCentrumKultury
KISZEWSCZÉ WDZYDZE. „Z MÒTIKĄ NA BÙLWË”
Ta rokrocznô rozegracjô miała plac 15 séwnika w Mùzeùm – Kaszëbsczim Etnograficznym Parkù we Wdzydzach.
Ùczãstnicë tegò „swiãta bùlwë” mòglë
òbezdrzec wëstôwk, jaczi prezentowôł
POMERANIA RUJAN 2013
historiã i rozmajitosc ôrtów ti roscënë.
W programie festinu béł téż pòkôzk ji
zbieraniégò, szmakaniô jestkù z bùlwama, kònkùrsë sparłãczoné z tą roscëną. Òkróm te òdbéł sã kermasz lëdowégò
kùńsztu i tôrg, na jaczim dało sã kùpic
brzôd, ògardowiznã, naléwczi, soczi,
miód i jiné wërobinë pszczolników.
j.b., tłóm. dm
63
KLËKA
DAMNICA I PÒTÃGÒWÒ. PIERSZÉ TIDZENIE ÙCZBË KASZËBSCZÉGÒ
1 séwnika w pôrã môlëznach na zôpadnëch Kaszëbach zaczãła sã pierszi rôz ùczba kaszëbiznë. W Zrzeszë Szkòłów w Damnicë szkólnyma òd rodny mòwë òstałë
Małgòrzata Mòdzelewskô i Izabela
Brzëskô. W klasach I–III kaszëbsczégò
ùczi sã 33 dzecy, a w gimnazjum 16. Zôczątczi nie są letczé, ni mómë jesz ùczbò-
wników, ale nôwôżniészé, że dzecë rôd chòdzą na zajimniãca i wcyg są nowi chãtny. Jesmë kùpilë përznã didakticznëch pòmòców
i barżi doswiôdczoné drëszczi prosymë ò doradë i wskôzë, jak nôlepi ùczëc – gôdô M.
Mòdzelewskô.
W Zrzeszë Szkòłów w Pòtãgòwie na
kaszëbsczi zapisało sã kòl 90 ùczniów.
Wespół z Barbarą Kòchańską ùczimë dzecë
ze wszëtczich klasów spòdleczny szkòłë
i gimnazjum. Żdajemë jesz na ùczbòwniczi,
terô mùszimë kserowac rozmajité pòmòce
do ùczbë – gôdô szkólnô Magdaléna Tracewicz.
Zbigórz Bëczkòwsczi,
tłóm. dm
SZËMÔŁD. MÒC BASZCZI
W Spòrtowi Halë Gminowégò Centrum
Kùlturë, Spòrtu i Rekreacji w Szëmôłdze
1 séwnika òdbëłë sã II Mésterstwa Eùropë
– Baszka Méster Spòrt. Do biôtczi stanãłë 62
karna, nôwiãcy z Kaszub i Pòmòrzô,
ale nie zafelowało téż przedstôwców
Wiôlgòpòlsczi (Energetyk Trzcianka, Victoria Miały, Gniezno), a téż Lubùsczégò
(Kontra Gorzów Wielkopolski, jakô wëstawiła 2 karna). Kùjawë reprezentowałë Chok
Chełmża i Łoza Chełmża.
Mésterstwa Eùropë òdbiwałë sã w 3
kategòriach: karna, chłopi i białczi. Titel karnowëch méstrów dobëła Kontra
I Gorzów, za nią nalazłë sã Dragon Gdynia
i Orły Klawkowo. Mésterką westrzód białków òstała Éwa Jendernal (Ali Pub Kościerzyna). Nowi méster Eùropë to Roman
Kùlas (Orły Klawkowo). Hònornyma patronama rozegracji bëlë: przédnik Sejmikù
Pòmòrsczégò Wòjewództwa Jan Klein-szmidt, przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò
Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi i wójt Gminë Szëmôłd Riszard Kalkòwsczi.
jb, tłóm. Dm
Òdj. http://pomorskisport.eu
BËTOWÒ. PROMÒCJÔ ÙCZBÒWNIKA
W Zôpadnokaszëbsczim Mùzeùm w Bëtowie 9 séwnika òdbëła sã promòcjô kaszëbskòjãzëkòwégò ùczbòwnika Bëtowskô Zemia. W ksążce nalézemë m.jin. wiadomòscë ò geògrafie, nôtërze, archeòlogie,
historie i kùlturze bëtowsczi zemi. Wielné
òdjimczi, kartë i czekawô grafika mést
bãdą bëlną pòmòcą w ùczbie rodny mòwë i pòznôwaniô tegò regionu. Òb czas
promòcji słëchińcowie doznelë sã, jak
pòwstôwôł ùczbòwnik. Jegò aùtorzë
rzeklë téż ò planach sparłãczonëch
z kòntinuacją projektu.
jb, tłóm. Dm
Òdj. T. Fópka
GDINIÔ. MŁODI SPÒRTOWCË Z PÒMÒRZÔ W FINALE
Reprezentacje pòmòrsczégò wòjewództwa zagrałë w wiôldżim finale turniéru „Z Podwórka na Stadion o Puchar
64
Tymbarku”, jaczi òdbéł sã na sztadionie
klubù Arka Gdynia w dniach 13–15 séwnika. Młodi balôrze i balôrczi biôtkòwelë
sã ò titel méstrów Pòlsczi w kategòrie U-10
i ò przédną nôdgrodã, to je bilietë do Londinu, gdze na sztadionie Wembley bãdą
mòglë kibicowac reprezentacji Pòlsczi
w meczu z Anielską. W tim spòrtowim
swiãce wzãłë ùdzél 32 nôlepszé karna
dzéwczãtów i knôpów ze wszëtczich
wòjewództwów. Dzecë wspiérelë jich
starszi, drësze i drëszczi. Specjalnyma
gòscama bëlë m.jin. David Petriashvili
(przedstôwca UEFA), Macéj Sawicczi (Generalny Sekretéra PZPN), Krësztof Pawińsczi (przédnik zarządu karna Maspex
Wadowice i wespółmiéwca firmë Tymbark. Trenerzë pòmòrsczich karnów: Arkadiusz Janor (knôpi) i Mark Szczecyńsczi
(dzéwczãta) bëlë rôd z rezultatów, a jesz
barżi z rówiznë òrganizacji turniéru.
W kùńcowi klasyfikacje karno dzéwczãtów zajimnãło 8. plac, a knôpów 12.
red.
Òdj. A. Kraszewsczi
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
KLËKA
CHWASZCZËNO. FESTIN PÒ KASZËBSKÙ
Ju czwiôrti rôz w Chwaszczënie òdbéł
sã Kaszëbsczi Festin. 1 séwnika na binie
wëstąpiło môlowé wòkalno-instrumentalné karno Stolem. Zbigórz Kluczka przezeblokłi za Kaczora Donalda
przëcygnął pòd binã môłé dzôtczi. Swòje
spòsobnoscë pòkôzało szerok Kòło Wiejsczich Gòspòdëniów w Chwaszczënie,
chtërno m.jin. dało pòkôzk szpańsczégò
tuńca. Karno Kaszubki, téż z ti wsë,
zaspiéwało m.jin. dokazë Kazmierza Jastrzãbsczégò, chtërnégò ksążkã Nasz môl
promòwelë òb czas festinu. Swòjã robòtã
prezentowało téż kòło wësziwkù. A chór
Strzelenka z Tëchómia dôł czekawi kòncert.
Chto chcôł, mógł téż pòdzëwiac krómë
z rãczno robionyma dokazama.
T.F., tłóm. dm
Òdj. T.F.
ŻUKÒWÒ. CZEKAWÔ ÙDBA PROMÒCJI MIASTA I GMINË
Chwaszczińsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô mô stwòrzoné planszową jigrã „Szlachã wòja Żuka”. Grający wanożą pò karce gminë Żukòwò, copającë sã
w czasu do rokù 960 i wrôcającë do dzysdnia. Ta jigra òsta zrobionô, żebë zainteresowac i najich mieszkańców, i turistów bòkadną
historią gminë Żukòwò. Miôł jô starã, żebë
kòżdô môlëzna naji gminë nalazła swój plac
w jigrze – gôdô Tomôsz Fópka, ùdbòdôwôcz
i aùtór. W projekce wzãlë téż ùdzél: Henrik
Stachùrsczi i Mariusz Stopòwsczi z kòła
KPZ we Gduńskù-Òsowi. Zrëchtowelë
òni kòncepcjã òpisënkù szlachù. Pierszô
promòcjô jigrë òdbëła sã 1 séwnika òb czas
Kaszëbsczégò Festinu w Chwaszczënie.
jb, tłóm. dm
Òdj. T.F.
GDUŃSK. BARWY KASZUB NÔLEPSZÉ
Rozrzeszony òstôł kònkùrs na nôlepszi
film z cyklu „Wirtualne Kaszuby”. Jegò
òrganizatorã je Òglowi Zarząd Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i Fùndacjô Wëdôwizna KPZ.
Kònkùrs zanôlégôł na stwòrzenim
materiału, jaczi pòkôże kùlturalny ùróbk
Pòmòrzô i Kaszub, a téż przëchłoscy do
badérowaniô regionalnëch témów.
W welowanim na facebookòwim profilu KPZ nôlepszim filmã òstałë wëbróné
„Barwy Kaszub”, jaczich aùtorã je Tomôsz Wòzniôk [Woźniak]. Òbzérôcze mògą pòznac historiã kaszëbsczégò wësziwkù Dokôz ùwidzôł sã téż juroróm
kònkùrsu i dobéł pierszą nôdgrodã.
j.b., tłóm. dm
Òbrôzk z filmù „Barwy Kaszub”
KROKÒWÒ. W NOWI SEDZBIE
Krokòwsczi part KPZ mô ju òficjalno nową
sedzbã. Ji ùroczësté òtemkniãcé òdbëło sã
w niedzelã 22 séwnika. Ùroczëzna zaczãła sã òd mszë swiãti w tuwòtészim
kòscele sw. Katarzënë. Kôzanié, je wiedzec
pò kaszëbskù, wëgłosył ks. Marión Miotk,
chtëren m.jin. dzãkòwôł krokòwsczim
zrzeszeńcóm za jich robòtã.
Na zakùńczenié mszë pòsélc Kazmiérz Plocke wrãcził przedstôwcóm
partu hònorny medal „Zasłużony dla
kultury” przëznóny przez minystra
kùlturë i nôrodny spôdkòwiznë Bògdana
Zdrojewsczégò.
WWW.KASZUBI.PL
POMERANIA RUJAN 2013
Westrzód gòscy nie felowało przedstôwców samòrządzënowëch wëszëznów
gminë Krokòwò i pùcczégò krézu, a téż
zdrëszonëch nordowëch partów Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Móm nôdzejã, że dzãka ti nowi sedzbie nasza robòta
bãdze jesz lepszô – rzekła przédniczka partu
Éwa Kùr, chtërna pòdzãkòwała téż zastãpcë
wójta gminë Krokòwò Jarosławòwi
Białkòwi za òsoblëwą starã ò przekôzanié
partowi nowi sedzbë.
d.m., òdj. d.m.
wiadomości / komunikaty / fotorelacje
65
KLËKA
KÒSCÉRZNA. NOWÔ PLATKA I BÔJKÒWÔ ROZEGRACJÔ
Pòwsta pòstãpnô (ju trzecô) plata z serii
„Najpiękniejsze bajki i baśnie kaszubskie”.
Tekstë czëtelë i recytowelë m.jin. marszôłk
pòmòrsczégò wòjewództwa Mieczësłôw
Struk, spiéwôrka Nataliô Schroeder, wiceprezydeńt Gduńska Macéj Lisycczi, prezes Radia Gduńsk Lech Parell, prof. Cezari
Òbracht-Prondzyńsczi i gduńsczi fòtograf
Macéj Kòsycôrz. Za zwãkòwą òprawã
wzãło sã karno Zagan Acoustic.
Promòcjô platczi òdbëła sã 15 séwnika
na kòscersczim rënkù. Òb czas bôjkòwi
rozegracji nie zafelowało jigrów, zabawów, kònkùrsów dlô dzecy, a przede
wszëtczim wëstãpów dzecnëch karnów.
Gwiôzdą dnia bëlë Czarodzieje z Kaszub
– rockòwé dzecné karno, jaczé pòkôzało
swòje aùtorsczé dokazë (aùtorã mùzyczi
i tekstów, a téż realizatorã zwãkù je Mark
Tetericz).
j.b., tłóm. dm
Òdj. Edita Jankòwskô-Giermek
SŁËPSK I BËTOWÒ. NOWI AKADEMICCZI ROK, NOWÉ SZTUDIUM
Sztudérowie III edicji Pòdiplomòwégò
Kwalifikacyjnégò Metodiczno-Kùlturoznajôrsczégò Sztudium Kaszëbsczégò Jãzëka zaczãlë didakticzné zajimniãca.
Òficjalné rozpòczãcé pierszégò zjazdu
òdbëło sã 20 séwnika.
Òrganizatorã Sztudium je Pòmòrskô
Akademiô w Słëpskù. Meritoriczno wspiérô jã Òglowi Zarząd Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a òd logisticzny stronë
Ùrząd Miasta Bëtowa. Zajimniãca w akademicczim rokù 2013/2014 bãdą na tere-
nie Spòdleczny Szkòłë nr 2 w Bëtowie (2
semestrë) i w bùdinkach Pòmòrsczi Akademie w Słëpskù (1 semester).
j.b., tłóm. dm
SYBERIÔ. NA WDÔR ZESŁÓNËCH KASZËBÓW
Éwa Pòpiel, Pioter Bejrowsczi, Łukôsz Kalocëńsczi, Grégór König – to je Kaszëbë
Team – skùńczëlë wiôlgą rézã na Syberiã.
Chcelë na ten ôrt ùczestnic mieszkańców
Pòmòrzô zesłónëch na wschód i promòwac Kaszëbë. Rëgnãlë 21 zélnika.
Òficjalné òddzãkòwanié òdbëło sã przed
Marszôłkòwsczim Ùrzãdã we Gduńskù.
Pierszi dzél rézë, to je start w rajdze „The
Bamako Summer”, zaczął sã 22 zélnika
w môlëznie Nyíregyháza we wschòdnëch
Wãgrach i skùńcził 1 séwnika w Taszkience, stolëcë Ùzbekistónu. Pózni Kaszëbë
Team docerlë do Karłagù pòd Karagandą
– jednégò z nôwiãkszich lagrów w dôwnym Sowiecczim Związkù. W môlëznie
Dolinka nawiedzëlë mùzeùm pòswiãconé
pamiãcë òfiarów sowietów w Kazachstónie. Bëlë téż w Czkałowie, Kùrganie, Czelabińskù, Ùfie – miastach, dokądka trôfiałë
transpòrtë z Pòmòrzô w 1945 r. Rézownicë zapôlëlë symbòliczny znit m.jin. na pòlsczim wòjnowim smãtôrzu w Katiniu. Trzëtidzeniowô wanoga skùńczëła sã 13 séwnika.
j.b.
tłóm. d.m.
Na òdjimkù: Karno Kaszëbë Team nad wëschłim
Mòrzã Aralsczim. Òdj. z archiwùm Kaszëbë Team
GDUŃSK. PROMÒCJÔ SŁOWÔRZA
Wielki słownik polsko-kaszubski. Tom I: A–K
òstôł òpùblikòwóny przez wëdôwiznã
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Jegò aùtór to znajôrz kaszëbiznë Eùgeniusz
Gòłąbk. Promòcjô ti ksążczi òdbëła sã 17
séwnika na Filologicznym Wëdzélu Gduńsczégò Ùniwersytetu. Nowi słowôrz mô
zbùdzoné wiôldżé zainteresowanié, òsoblëwie westrzód jãzëkòznajôrzów, szkól-
66
nëch kaszëbiznë i jich ùczniów. Ò robòce
nad swòjim dokazã i sparłãczonëch z nią
jiwrach kôrbił E. Gòłąbk. Laùdacjã rzekł
prof. Mark Cybùlsczi.
Pòstãpnô promòcjô pierszégò tomù
słowôrza òdbãdze sã 17 rujana w Mùzeùm
Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie.
j.b., tłóm. i òdj. dm
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
SËCHIM PÃKÃ ÙSZŁÉ
Klnienié przesnité
TÓMK FÓPKA
– Matkò elektricznô! – zagrzmiôł basã Édk z lëzyńsczégò chóru
Lutnia. Nick sã pò prôwdze nie stało a chórziscë sã z panaédkòwą „elektriczną” znają.
Wëkrziknienia, gôdkòwé protezë, przekléństwa i rozmajité
wspòmóżczi słowã są taką zwãkòwą wizytówką człowieka.
Sygnie krótëchnô rozmòwa i ju wiémë, czë człowiek znô sã na
szpòrtach, czë mòże miôł drãdżé dzecyństwò abò zle spôł ùszłi
nocë. Wiémë, czë je rozëmny z nôtërë, czë leno wëùczony. Letkò
jidze pòznac artistã, mùzykeńta abò prosto w łeb chlapłégò. Żlë
chto nadużiwô szpetnégò słowa na „k”, co to òd łacyńsczégò
„zôkrãtu” pòchòdzy, bënômni
wcale nie znaczi, że jegò matka miała z tim jaczi ùczink.
Mòże prosto mù jaczégò słowa felëje… A to „r” bënë bëlno cësnienié lózëje i krew zez
głowë òdpómpòwiwô. Na jutiubie je filmk, dze jeden wòjskòwi
Andrzéj mòckò kùr…ùje, bò mù
czołg nadczidlë, ò jaczi „lepi jak
ò swòjã białkã dbô”. Në, chto
bë sã tej nie wk… znerwił? Wspòmnióné słowò w pòlsczim
wëkònanim zrobiło prôwdzëwą karierã za greńcą. Biwô, że na
pitanié ò Pòlską, cëzyńcë wëcygają prawie nã kùr…ã, jaką czãsto
czëlë òd Pòlôchów. I to, i jiné: na „ch” i „p”. Òb lato, jadącë z familią aùtołã, pùscył jem platkã z pòlsczim hip-hopã, cobë sã përznã
pòspólno pòzybac. Białka kôza mie jã chùtkò wëłączëc a dzecë
i tak flot złapiłë, bò dzecë tak mają, że czëją to, co nie trzeba.
Pamiãtóm, czej jem z przedszkòlô przëniósł dodóm no na „ch”
z nôpiartim do mëmë pitanim: Co to je? Mëma mie pòwiedza, że
takcos stôri pijôcë mają… I na chwilã pitania sã skùńcza.
Ti, co za wiele piją, czãsto klną, nié? A czemù? Bò chcą tim
wierã przëkrëc swòjã słabòsc. Nié leno ti zresztą, co za wiele piją.
Colemało szpetną mòwą pòmôgają so ti, co ni mògą wlezc na
szczebel wëżi. Na internetowi starnie sjp.pl nalôzł jem, że „lepi je
klnąc niżlë bic”. A tzw. „kibòle”, czë pò mòjémù „kibùce”, pòtrafią
i jedno, i drëdżé narôz. Òstatno mielë leżnosc sã ò tim dokònac
òkrãtnicë z Meksykù. Naszi z pôłniowi Pòlsczi zrobielë pòrządk
z pôłniowò-nordowò-amerikańsczim desantã na gdińsczim
sztrądze. Bòdôj pòszło ò białczi.
A białczi jakbë mni przeklinają… A mòże prosto tëli gôdają,
że NE słowa sã topią pòmidzë jinyma?
Młodi sobie taką brzëdką gôdką dodôwają wôżnoscë. Gimnazjaliscë i ti kąsk starszi. Kò priszcze ju mają. Piwkò ju piją
i cygaretã dze w nórce zakùrzą. Jak taczi sarcësto zaklnie abò
„rzucy miãsã” – blëżi mô do chłopa jak do knôpa. Testosterón.
Są taczi, co klną z premeditacją. Nie są ani słabi, ani głupi.
Ùżiwają „tëch słów”, bò wiedzą, jaką òne mają mòc. Rozstrojiwają drëdżégò i dobijają w gôdce. I dobiwają. Taczi tej-sej lubią jic
przék kùlturowima żochama. Nie lëdają gôdaniô: „bò co lëdze
pòwiedzą”. Ni mògą zgarac na tzw. spòlëznową pòprawnosc.
Czë są warczi, dze sã czãscy klnie? Bòdôj szewce. Gôdô sã
„klnie jak szewc”. To je pewno zrzeszoné z wbijanim w pòdeszwã
gòzdzyków i robòtą szëdłã. Ani
mòwë ni ma, żebë òd czasu do
czasu tim młotuszkã czë jigłą
dze nimò nie trafił…
Nadużiwómë „jo”. To jedno
słówkò sygô chòcle do pòdtrzëmaniô rozmòwë:
– Môta wa ju bùlwë wëbróné?
– Jo.
– Më jesz nié.
– Jo?
– Ale wnetkã wëbierzemë.
– Jo, jo…
– Në jo, to mdze czas ju jic.
Czãsto wspòmôgómë sã samòzwãkama „a”, „e” i „y”.
– Òddóm cë te dwa tësące, mòże aaaaaaaaa w przińdnym
miesądzu, co?
– Eeeeeee, në nie wiém. Chłopie, mòże to tak bëc?
– Yyyyyyyyyy, në mòże jo… Abò yyyyyyyy, në wez sama co
yyyyyyyyyyy pòwiédz…
Znajã chłopa, co czãsto a gãsto wlëmiwô „hewò”:
– Jak më tã, hewò, drogã bùdowelë, tej, hewò, w projekce bëło,
hewò hewò, skrziżowanié z widoma, a terô, hewò, je, hewò, rondo.
I dobrze, że hewò je rondo.
Z jinëch przëczënów niechtërnëch lëtrów za wiele je kòl jąkałów. Tuwò ni ma sã co wëszczérzac, tec òni za to ni mògą.
Cekawé, że czej spiéwią – nie zajikają sã. To sã wiąże z lepszim
òddichanim. Miôł jem kòlegã na rokù w mùzyczny akademii,
co sã w gôdanim mòckò zacynôł, a spiéwôł jak jaczi janiół, conômni serafin. Z janielsczégò wmikô w nasz jãzëk słówkò, co sã
zaczinô na „f” a kùńczi na „k”. Krótczé, wigódné, módné.
A jaczé jiné, apartné kaszëbsczé słowa, wërażenia, wëkrziknienia? Alana! Ala weter jo! Wejle! A matizer noga! A mariczné
bùksë! Niech to szwernót! Do diôchła…
Matkò elektricznô!
Colemało szpetną
mòwą pòmôgają
so ti, co ni
mògą wlezc na
szczebel wëżi.
POMERANIA RUJAN 2013
67
Z BÙTNA
Jesénné gôdczi
ò pëlckòwsczi pismieniznie
RÓMK DRZÉŻDŻÓNK
Sedzącë so wëgódno kòle piécka, napôlonégò swiéżo narąbó– Jo!
nym drzéwkã, kò wãdżel mùszi òbszczãdzac na zëmã, czëtôł
– Z mlékã?
jem nônowszé dokazë pëlckòwsczi pismieniznë. Wiele tegò nie
Je nen chłop nôpiarti jak baba!
bëło, le czilenôsce òpòwiescy, na wszelaczi ôrt a wszelejaczé
– Jo!
témë napisónëch. Niwizna, rówizna, czë jak jesz jinaczi bë to
Minãło piãc minut, czej brifka wlôzł w jizbã z dëmiącyma
pòzwôł, rozmajitô.
taskama. Pôch kawë rozlôł sã pò jizbie, a kawa pò stole. Kò
Nie jem kritikã, leno zwëkłim czëtińcã – abò mie sã co czitra!
widzy, abò nie widzy. Czej to
– Pòj na kôwkã – zarôcził
drëdżé, tej wëbaczta, dzél z nëch
drëch.
kôrt czôrnym tińtã zadrëkò– Jo, jo.
Bòkadnô pismienizna,
wónëch, zbrëkùjã do zrobieniô
– Z ce to je czëtajk. Dôj sa,
ògnia w piéckù. Òdżiń pòdskôa biédny, niedoùczałi mòże jô téż jaczé òpòwiôdanié
cony lëteraturą mòże nie je za
so przezdrzã.
czëtińcowie – nie je to
zdrów dlô lëdzy, ale dlô pisaWząn pôrã kôrtków, co
rzów czasã jo. Czejbë taczi nasz
znanką ùmiéraniô naju leżałë kòl mie, rozsôdł sã kòle
Jón Drzéżdżón nie spôlił swòstołu a zaczął głosno czëtac.
kùlturë? Ala weter jo! Do pùrtka! Leno
jich pierszich òpòwiescy, tej
chto wié, czë pózni òn bë co bëljedna strona mie òstała!
négò napisôł. Równak są téż
Wtim brifka òprzestôł czëtaczi piszący, dlô chtërnëch nawetka grëzący òczë dim z żôlą- tac. Wezdrzôł nó miã a pòwôżno rzekł:
cégò sã jejich ùtwórstwa wònieje za kadzëdłã.
– Wiész të co, czëtającë naszą rodną pismieniznã, jem
Tak zazdrzóny w ne lëtrë, co òstałë rãką jednégò z dzys- rôd, że naju mòwa je bòkadnô w słowiznã a rozmajité fòrmë.
dniowëch pisôrzów zaczarzoné w słowa, nie ùczuł jem mòjégò Równak widzã téż, jaczi më czëtińcowie, òsoblëwie jô, jesmë
nôbëlniészégò drëcha. Nie wiém, jak długò stojôł w dwiérzach biédny. Rzeczë, chtëż je w sztãdze bez słowôrza zrozmiec
a nó miã pòdzérôł. Zmerkôł jem jegò bëtnosc dopiérze tedë, wszëtkò, co na tëch kôrtach mają napisóné naju pisarzowie?
czej trãpnął òn nogą a ze smiéchã rzekł:
Chtëż mòże zrozmiec cwëk jejich pisaniô bez klucza, jaczim je
– Pùk, pùk, pòchwôlony, je tã chto?
wiédza ò ùszłoce, zwëkach a wierze Kaszëbów? Bòkadnô pisJô nawetka nie pòdniósł głowë, le cziwnął na niegò, bë mienizna, a biédny, niedoùczałi czëtińcowie – nie je to znanką
sôdł. Mariczënë bùksë jo! Jak jô nie lubiã, czej mie chto prze- ùmiéraniô naju kùlturë?
szkôdzô w czëtanim! Niech sã pôli, niech kradzélce przińdą
– Chto nie żëje? – zawòłôł òd dwiérzów lesny.
– JÔ CZËTAJÃ!
– Jô, të, më – òdrzeklë më z brifką wëcmanim.
Czej jem przerzucôł stronã, miôł jem leno tëli czasu, bë rzec
Lesny, za wiele nie rozmiejącë, wezdrzôł na naju zataconé
do niegò:
w mëslach mùnie. Pòdeszedł krócy, przewrócył pôrã kôrtków
– Na wieczi wieków, zrobi so kôwkã abò co.
leżącëch kòl brifczi na stole, a wzdichającë, mie nic, tobie nic,
Brifka szedł w kùchniã, skądka dało sã czëc naléwanié pòwiedzôł:
wòdë w grôp, stôwianié gò na gazu, trzôsk sztrëchólcë… jed– Në jo, wa czëtôta jaczé smãtné pòwiôstczi. Tej nie mdã
ny… drëdżi… trzecy…, tej hòlëjące „ałłłaaaa” a głosné susa- wama przeszkôdzôł. Jidã w las czëtac… z lëstów. Z nich to
nié pôlca. Matizer noga! Mùszi òn tak trzôskòwac? Kò jô tuwò mòże wiele wëczëtac! Tec to nôbëlniészô ksãga swiata – ksãga
czëtajã!
rodë. Ta nigdë do nédżi nie ùmiérô, leno sã zmieniwô. Nie
– Zrobic cë téż? – zagrzëmiôł jegò głos.
jiscëta sã – przeńdze jeséń, przeńdze zëma, przińdze zymk,
Kùńc swiata z nim! Kòl kropczi kùńczący zdanié, zawòłôł a z nim wrócy chãc do żëcégò.
jem rozgòrzony:
Lesny szedł w las, brifka na pòcztã, a jô mógł spòkójno
– Jo!
dali czëtac.
– Kawa czë arbata?
68
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2013
EDUKACYJNY DODÔWK DO „PÒMERANII”, NR 8 (70), RUJAN 2013
WËDAN
IÉ ÙDË
ADMINPRZEZ MINTYKÒWIONÉ
ISTRAC STRA
JI I C YF
RIZAC J
I
Janusz Mamelsczi
Wdôrë z ùszłëch lat
Zéńdzenié szósté: z Janã Karnowsczim
– Jacha të czedës baną? – spëtôł Mónikã Szimk.
– Czedës jo, kò to bëło baro dôwno – òdrzekła Mónika.
– Tej sã rëchtuj, bò pòjedzemë do Krostkòwa, do Jana
Karnowsczégò.
– Do Karnowsczégò? Jenë! Jô wiedno chcała sã z nim
pòtkac! Żebë të wiedzôł, jak jô sã
ceszã! (…)
Jón Karnowsczi żdôł na nich na banowiszczu. Béł to chłop w dozdrzelałëch latach, skarń miôł òkrãgłą, głowã
wëłësałą, prosti nos, nié za wiôldżé
lëpë, nad nima krótëchny, môłi wąsk.
Òczë wiôldżé, ùmãczoné i përznã
smùtné. Kò jak le òne ùzdrzałë Szimka i Mónikã, zarô sã ùsmiałë.
– Witóm waju serdeczno! Jakże jô
sã ceszã, że wa tu do mie przëjacha!
Terô przënômni jô bãdã miôł z kim
pògadac ò kaszëbiznie!
– Witómë! Më téż jesmë baro rôd!
– rzekł Szimk.
– Baro sã ceszã z tegò zéńdzeniô
z pierszim prôwdzëwim kaszëbsczim
pòétą! – rzekła Mónika.
– Në në, przede mną bëlë jesz jiny.
Bëlë Cenôwa i Derdowsczi, béł Majkòwsczi – przecywiôł sã Karnowsczi.
– Jo, jô wiém, òni wiele zrobilë dlô kaszëbiznë, leno żóden z nich nie rozmiôł pisac taczich wiérztów, jak Wë.
Sóm Majkòwsczi tak rzekł, a téż Lorentz.
– Në, wiéta wa! Dôjtaże ju pòkù. Chcemë jic do mie dodóm. Òb drogã bãdzeta mia snôżi widzënk na dolëznã
Notecë – rzekł i òni rëszëlë z banowiszcza. – Ten widzënk përznã mie przëbôcziwô Kaszëbë. Ech, Kaszëbskô! Nigdze na swiece mie nie bëło tak dobrze, jak na
Kaszëbach. Jak le mògã, tej jô zarôzka jadã na Kaszëbë!
Kaszëbie gwësno nôlepi w òjczëznie. Kò cëż! Chòroba
mie trzimie tu, kòl mòji sostrë Żbiétczi. Tej jak jô so
móm pòmòc? – gôdôł Karnowsczi.
– A mògã jô spëtac, skądka kòl Was taczé wiôldżé
ùmiłowanié Kaszëbiznë? Wë je wënioslë z dodomù czë
ze szkòłów? – rzekła Mónika.
– Mòji starszi to bëlë prôwdzëwi Kaszëbi. Òni mielë
gòspòdarkã w Czôrnowie, krótkò Brusów. Òni mie
delë kaszëbsczé serce, kaszëbską
mòwã, kaszëbską rodzëznã. Òd nich
jô sã ùcził kaszëbsczich zwëków,
do nich jô przëjéżdżôł, żebë zaznac
kaszëbsczégò dëcha. Tu ùczëc sã kaszëbiznë przëjéżdżelë Majkòwsczi,
Lorentz i jiny. Leno to mùszi rzec, że
swiądë kaszëbsczi òni mie nie delë,
chòc pòzwòlëlë mie jic do szkòłów,
nôprzód w Czôrnowie, pózni w Collegium Marianum w Pelplinie, dali
w Chònicach, znôwù w Pelplinie...
– Tej jak kòl Was sã nalazła ta kaszëbskô swiąda? – przerwa Karnowsczémù Mónika.
– Swiądë kaszëbsczi starszi mie nie
delë, bò jak wiãkszi dzél Kaszëbów,
òni sami ji ni mielë. Tã mie dôł Sztefón Ramùłt. Jo, Ramùłt, a pò prôwdze jegò Słownik języka pomorskiego
czyli kaszubskiego, jaczi wpôdł mie
w rãce w seminarium w Pelplinie.
Jak jô przeczëtôł wstãp do te słowarza, przez pôrã dni
jô chòdzył jak òczarzałi, jak w snicym! Wa le mia widzec! Tej dopiérkù jô zrozmiôł, co to jistno je Kaszëbskô! Jak òna je wspaniałô! Jakô bògatô i pësznô! Jak
tczëwôrtné mô dzeje! To nie je do òpòwiedzeniô! To
mie nie dało pòkù i sedzy we mie do dzysdnia. To dlô ni
jô dzejóm, jak le mògã. Dlô ni jô w Pelplinie założił kòłò
Kaszëbòlogów. Dlô ni jô pisôł tëli lat do „Grifa” i jinëch
gazétów. Dlô ni terô piszã do „Zrzeszë”.
– Tej czemù Wë sã nie òżenilë i nie zamieszkelë na Kaszëbach?
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
I
WDÔRË Z ÙSZŁËCH LAT
– Në jo. Letkò rzec, cãżkò zrobic. Widzysz, dzeckò, człowiek strzélô, Pón Bóg kùle nosy. (…) Wierã to mùszi bëc
prôwda, że szczescé mô blészcz na slépiach. A mòże to zrobia ta wòjna? Chtëż to wié? Jak dlô mie béł czas sã żenic,
jic do robòtë, zakładac familiã, tej jô prawie mùszôł jic do
wòjska, a tedë zarô téż wëbùchła wòjna. Jô òstôł żôłnérzã
i béł na fronce. A jesz pò wòjnie jô béł dali wòjskòwim.
W mùndurze jô chòdzył kòl sédmë lat! To bëło, mëszlã,
nôgòrszé sédmë lat w mòjim żëcym. Nie do pòmësleniô!
– A pózni abò rëchli? – pëta dali Mónika.
– Czejbë to chto wiedzôł! Rëchli jô sztudérowôł, nôprzód
teòlogiã w Pelplinie, pózni we Fribùrgù. Tej we Fribùrgù jô
sã béł przeniósł na prawò, chtërno jem skùńcził we Wrocławiu. Kò to sã tak rzecze. Jak człowiek sztudérëje, tej
ni mô czasu na żeńbã. Dëtków jô tej wnet ni miôł, wcyg
jô kòrzëstôł ze wspòmóżków. Nawetka jak jô ju miôł
wszëtczé szkòłë dërch, jô nie wiedzôł, za co jô bãdã dali
żił. Jô ju nie wiedzôł so radë. A cëż mie pòmòże dóm, czej
wëżëwieniô ni móm? Temù z pòczątkù ta wòjna mie sã
zdała szczescym. (…)
– Ta sómnota Wami nie przeszkôdza? – spëtôł Szimk.
– Jô nie béł sóm! Nigdë na swiece, nié! – òstro przékòwôł
Karnowsczi. – Jô wiedno miôł szczescé do dobrëch
drëchów. Chòc mówią, że diôbeł prãdzy pôrã skòrzni
pòdrze, niż pôrã lëdzy do grëpë dostónie, doch jô w żëcym
spòtkôł wiele dobrëch i mądrëch lëdzy. Jo. W seminarium béł Wòjcechòwsczi i Heyke. Tej jô téż pòznôł
Majkòwsczégò, mòjégò méstra. Òn prawie mie wskôzôł
nowé kaszëbsczé drodżi, nowé deje, dlô jaczich je wôrt
òddac żëcé. A we Fribùrgù nibë òjc béł mie Biészk. Jo, do
drëchów jô miôł wiôldżé szczescé, bò jak to gôdają, lepi
bëc sóm, jak w złi kómpanii.
– To Majkòwsczi dôł Wami pòdskôcënk do pisaniô wiérztów? – spëta Mónika.
– Kò pewno, że jo. To je doch widzec chòcbë w samim nôdpisu. Chòcô tak pò prôwdze, to jô do dzys nie wiém, co mie
pchnãło do pisaniô wiérztów, bò za pòétã jô sã nie ùznôwôł.
Jô pewno chcôł leno spróbòwac i wëkazac, że téż w kaszëbsczim mòże wëpòwiedzec subtelné wseczëca.
– I to sã Wami wspaniale ùdało – dodôł Szimk.
– Jak w człowiekù bùdzy sã dësza, tej czëca i mëslë zrazu lôtają jak rój pszczół. A tej òne maszérëją w rédze jak
wòjskò, në a tej sã wiążą w dłudżi lińcuch – wiérztã. Tak jô
to rozmiejã.
– Piãkno – rzekła Mónika. – To nie je do wiarë, że gôdô to
sãdza, adwòkat, wòjewódzczi ùrzãdnik...
– Dôjże pòkù, dzeckò – zasmiôł sã Karnowsczi. –Jakòs
trzeba na żëcé zarabiac. Mój të Panie! To nie bëła letkô
robòta. Jak jô le mógł, jak mie òbòwiązczi pòzwôlałë, tej
jô sã zajimôł kaszëbizną, nôwiãcy historią, përznã wiérztama, prozą, dramatama. Wiele z tegò, co jô pisôł, dzes
II
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
mie zdżinãło, przepadło. Tak to ju je. Wiele jô nigdë nie
skùńcził. Całô reszta szła do „Grifa” abò do jinëch gazétów.
– A tej Wë jesz mielë czas na dzejanié w tëli stowôrach
i òrganizacjach?
– Kò widzysz. Tak bëło, jak bëło. Jak chtos ni mô białczi
i dzecy, tej mô wiãcy czasu. Òd knôpa jô lubił wespółdzejac z jinyma i tak mie òstało pò dzysdzéń, leno terô zdrowié mie ju nie pòzwôlô. Szkòda gadac – òdrzekł Karnowsczi.
– A z kim Wë sã czëjece nôbarżi sparłãczony? – spëtôł
Szimk.
– Hmmm... – zastanôwiôł sã Karnowsczi. – Nôbarżi jô
sã czëjã Kaszëbą. Młodokaszëbą, jak gôdôł Majkòwsczi.
Z młodokaszëbama jô jem nôbarżi zrzeszony.
– A czemù? – spëta jesz Mónika.
– Czemù? Temù że deja młodokaszëbskô mie nôbarżi pasëje. Wejle! Kaszëbsczé deje to nic jinégò, jak wszëtkò to,
co kaszëbsczi dëszë je drodżé, to je zemia, tradicjô, mòwa,
zwëczi. A z drëdżi stronë łączba z Pòlską. Nasz jãzëk je
apartny, kò nôród twòrzimë jeden. To më zwiemë deją
młodokaszëbską. Tak to mie wskazëje, że to je nôlepszô
deja.
– Tej jak nôlepi bë bëło ùczëc młodëch Kaszëbów? Pò
pòlskù czë pò kaszëbskù? – spëta Mónika.
– Ala na! Wedle mie, nôùka młodégò Pòmòrzóna
mùszi zataczac trzë krãdżi: pierszi to je pòznanié rzeczi
gwôsnëch, pòmòrsczich, drëdżi òglowòpòlsczich, a trzecy
òglowòlëdzczich. A tak nôlepi téż bë bëło – òdrzekł Karnowsczi. – Në jo, më tu sã tak fejn pòwiôdómë i pòmału
jidzemë, a timczasã më ju jesmë na placu. Wiéta wa co?
Wiele wa jesz môta czasu, jaczim banã chceta jachac nazôd? A mòże òstónieta na dłëżi? – spëtôł Karnowsczi.
Mónika i Szimk zrobilë Karnowsczémù redosc i òstelë
na drëdżi dzéń. Kò reno jich żdała jesz wiãkszô niespòdzéwnota, przëjachôł za nima aùtołã Léón Heyke.
Tej òni wzãlë Karnowsczégò mët i pòjachelë na Kaszëbë.
Òb drogã zatrzimelë sã w Pelplinie, pózni w Czerskù,
dze Karnowsczi béł adwòkatã, w Chònicach, dze òn béł
sãdzą, a tej òni zajachelë do Czôrnowa i Wiela. Na drëdżi
dzéń dojachelë jaż do Kartuz, na smãtôrz, na swiéżi grób
Majkòwsczégò. W Kartuzach òni sã zeszlë ze zrzeszińcama: Marszałkòwsczim, Labùdą, Trepczikã i jinyma. Karnowsczi, chòc schòrzałi, béł jak nowò narodzony. Taczégò
ùredónégò òni gò zawiozlë nazôd do Krostkòwa.
Jak òni sã ju òddzãkòwiwelë, tej Karnowsczi wezdrzôł
jima prosto w òczë, nôprzód Mónice, pózni Szimkòwi a tej
òn rzekł:
– Słëchôjta le! Jô bëm leno chcôł, żebë waji mòwë, co jã
Pón Bóg dôł, nie przëkrëłë grobë. (…)
MŁODSZÉ KLASE SPÒDLECZNY SZKÒŁË
Lucyna Reiter-Szczygieł
Jô chcã bëc ògniarzã
Céle ùczbë
Uczéń:
• wié, na czim pòlégô robòta ògniarza,
• wzbògôcô słowiznã sparłãczoną z robòtą ògniarza,
• znaje alarmòwé numrë 998 i 112,
• wié, jak reagòwac na zagrożenié,
• òpòwié ò zagrożenim, jaczé niese òdżin,
• pòznô i zaspiéwô piesniã.
Didakticzné pòmòce
• tekst piesni „Ògniôrz” (s. VI)
• karta Kaszëb
• krzëżnô tãgódka
Metodë robòtë
• kôrbiónka
• robòta w karnach i pôrach
• spiéwanié piesni
CYG ÙCZBË
1. Przë czim mòże pòtkac ògniarza? Razã z drëchã z łôwczi
wëbierzë i pòdczorchnij pasowné zdarzenia.
pôli sã las, je rozlónô ropa na drodze, òrzą pòla, wòda zalała chëcz, seką trôwã, łasëce ùrojiłë sã na bùdinkù, aùta
miałë wëpôdk, dzecë ùczą sã w szkòle, je trzãsenié zemi,
dzëkô zwierzëna chòdzy w miesce
2. Zdrzë na malënczi, pòdôj jich pòlscze pòzwë i przë ùżëcym
słowarza pòlskò-kaszëbsczégò zapiszë jich kaszëbsczé równoznaczënë.
3. Co robi ògniôrz? Pòłączë jistniczi z czasnikama.
Gasy
Jedze Retëje Leje Włączô lëdzy
wòdã
alarm
òdżin
aùtã
4. Z pòdónëch słów ùłożë zdania.
jedze retënk na Ògniôrz
………………………………………………………………………………………
Florión ògniarzów swiãti Patronã je
………………………………………………………………………………………
5. Kôrbiónka szkólnégò z ùczniama na temat rozmajitëch
zagrożeniów i sposobów zachòwaniô w taczich sytuacjach.
Szëkòwanié w sztërzech karnach òdpòwiedzów do
pòlétów:
- Pòdôjta przëmiarë zdarzeniów, chtërne mògą bëc przëczëną ògnia.
- Czemù nôleżi pilowac wskôzów bezpieczeństwa?
- Czedë jesz brekùjemë pòmòcë ògniarzów? (wëpôdk, scyganié kòta z drzewa, retowanié tonącégò…)
- Jak më mòżemë pòmòc ògniarzóm?
6. Namaluj piktogram z numrã ògniowi strażë. [998]
7. Ùłożë zdania pòsobicą.
Aùto ògniowi strażë jedze na akcjã.
Telefón zwòni i wzywają ògniarzów.
Wëje syrena.
Ògniarze wrôcają z akcji.
Retownicë retëją lëdzy.
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
III
MŁODSZÉ KLASE SPÒDLECZNY SZKÒŁË
8. Rozrzeszë krzëżną tãgódkã.
Elżbiéta Prëczkòwskô
Kaszëbi
w Kanadze
(dzél pierszi)
Céle ùczbë
•
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Je mòkrô, mëjesz sã nią.
Znanka charakteru, chtërnã mùszi miec ògniôrz.
Patrón ògniarzów.
Bùdink ògniarzów.
Nim ògniarzë jadą do ògnia.
Nie wòlno ji wëpôliwac na zymkù.
Pò ni ògniôrz jidze przez òkno do pôlącégò sã bùdinkù.
Do gaszeniô môłégò ògnia – mòże bëc proszkòwô,
pianowô abò sniegòwô.
9. Wëzdrzi jak seczera.
10. W tim môlu je Ògniowé Mùzeùm.
11. Je baro dłudżi i lecy przez niegò wòda do gaszeniô
ògnia.
12. Mòże pòwstac, czej mdzesz sã bawic sztrëchólcama.
Hasło: ………………………………………………………………….
9. Na karce òbaczta plac, w chtërnym je Ògniowé Mùzeùm
(Muzeum Pożarnictwa). Mùszimë zrëchtowac wanogã
do nôblëższi ògniowi remizë abò do Ògniowégò Mùzeùm
w Przedkòwie. Mùszimë sã téż przëszëkòwac do zéńdzeniô z ògniarzã w szkòle. Ùstalmë razã plan dzejaniô, żebë to
wszëtko zrëchtowac.
10. Wëliczë title pòlsczich wiérztów abò ksążków ò ògniarzach [„Jak Wojtek został strażakiem” „Pali się”]
11. Terôzka naùczimë sã spiewac piesniczkã „Ògniôrz”.
•
•
•
•
•
•
•
rozwijanié sprawnoscë pisaniégò pò kaszëbskù (pisanié
e-maila)
samòstójné gôdanié (òpòwiôdanié ò drodze do szkòłë)
rozmienié czëtónégò tekstu
sztôłcenié pòstrzéganiô
pòznanié nowi wiédzë i słowiznë
wëzwëskanié pòznóny wiédzë w praktice
kòmùnikòwanié sã w klase
sztôłcenié swiądë tikający sã pòchòdzeniô
Òrganizacyjné fòrmë
•
•
robòta z całą klasą
samòstójnô robòta ùczniów
Didakticzné pòmòce
•
mapa Kanadë i Pòlsczi, kònturowô mapa swiata, internet, kôrtczi z tematã ùczbë, tekst z fejsbùka i „Pòmeranii”, wëjimk dialogù z filmù „Kaszubi w Kanadzie”,
zdania do wëfùlowaniô
CYG ÙCZBË
1. Na zôczątkù ùczbë szkólny wëbiérô troje ùczniów, kòżdi
z nich mô òpòwiedzec w czile zdaniach, co widzôł dzys na
swòjim sztëczkù Kaszëb, czej szedł do szkòłë.
Jak jô dzys szedł (szła) do szkòłë, tej...
2. W salë szkólny mô rozwiészoné w rozmajitëch placach
kôrtczi z nôdpisama. Dwie òsobë pòdchôdają i przënôszają
je. Ùkłôdają z nich zdanié:
W Kanadze Kaszëbi są ju òd 150 lat.
- Ùczniowie òpòwiôdają ò wëzdrzatkù flagów Kaszëb
i Kanadë. Mògą téż dac do tegò wëjasnienia, skądka takô
symbòlika na fanach.
IV
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
STARSZÉ KLASE SPÒDLECZNY SZKÒŁË
3. Wszëtcë czëtają zdanié „W Kanadze Kaszëbi są ju òd 150
lat”. Szkólny zapòwié, że pò ùczbie wszëtcë bãdą wiedzelë,
jak do tegò doszło i jak tam wëzdrzi dzysô.
Na fejsbùkù jidze nalezc taczi wpisënk:
„Witôjtaż. Nazéwóm sã John Szulëst. Jem Kaszëbą. Mieszkóm w Kanadze. Wiém, że pierszi Kaszëbi przëwanożëlë do
Kanadë w 1858 rokù. Jô jem pòtómkã z piątégò pòkòleniô
tëch emigrantów. Jô mieszkóm w Wilnie w stanie Òntario.
Mòji praprastarkòwie przëpłënãlë tuwò za chlebã z Lëpùsza
na Kaszëbach. Mój tatk wiele mie òpòwiôdôł ò drãdżim
żëcym, jaczé òni mielë. Jô jem baro cekawi, jak wëzdrzą
Kaszëbë, i jô baro chcôłbëm tam zajachac. Czë to czedës
sã zjiscy? Jô rozmiejã gadac pò anielskù i pò kaszëbskù.
Mòże chtos mie pòmòże nalezc mòjã familiã na Kaszëbach
w Pòmòrsce? Żdajã na Waji”.
- Na spòdlim tekstu ùczniowie gôdają, czegò sã dowiedzelë
ò Johnie Szulësce.
4. W „Pòmeranii” z lëpińca–zélnika 2013 rokù nalôzł sã
tekst E. Prëczkòwsczégò sparłãczony z tematã kanadijsczich Kaszëbów. Ùczniowie czëtają gò pò cëchù:
„Rézë Kaszëbów z Kanadë na pòmòrsczé Kaszëbë stałë sã ju
tradicją. A wszëtkò sã zaczãło w 1858 rokù, czej do Kanadë
wërëgnął pierszi dzél emigrantów, lëdzy ùpichónëch przez
prësczégò zôbòrcã. Dojachelë na òkrãce Agda z Bremë do
Quebec, stąd baną do Renfrew, a dali piechti. W rãce dostelë seczerë i hôczi. Pòsobné pòkòlenia Kaszëbów zaczãłë
gòspòdarzëc w stanie Òntario. Dërch trzimelë sã rodny
mòwë i zwëków”.
- Szkòłownicë mają za zadanié pòdsztrëchnąc w teksce
wszëtczé pòzwë môlów. Przë ùżëcym internetu ùstalą, gdze
nôleżi tëch placów szukac i pòkażą je na mapie.
5. Ùczniowie zapòznôwają sã z wëjimkã dialogù z filmù
„Kaszubi w Kanadzie”.
„Jak jô béł môłi, tej jô gôdôł blós pò kaszëbskù. Tej jô szedł do
szkòłë, në i jô sã zaczął ùczëc anielsczégò – wspòminô w filmie
»Kaszubi w Kanadzie« wëemitowónym przez Telewizjã
Gduńsk w 2008 rokù Edi Szczipiór. Më mielë farmã i më
Kaszëbi trzimelë sã wiedno razã. Terô òd 1998 rokù ù nas na
Kaszëbach dzejô òrganizacjô Wilno Heritage Society, chtërna
rozkòscérzô i promùje naszã kaszëbską kùlturã. Më mùszimë
dërch wzmòcniwac ten mòst midzë Kaszëbama w Kanadzë
a Kaszëbama w Pòlsce. Wiedno Kaszëbë – dodôwô David Szulëst, kanadijsczi dzejôrz kaszëbsczi, laùreat Medalu Stolema
z 2012 rokù”.
- Na spòdlim tekstu szkòłownicë òpòwiôdają ò kanadijsczich
Kaszëbach.
6. Na spòdlim tekstów z cwiczënków 3, 4, 5 ùczniowie mają
za zadanié dofùlowac zdania:
Pierszi Kaszëbi do Kanadë rëgnãlë w .............................................. rokù.
Kaszëbi bëlë ùpichóny przez ..............................................
..................................... na òkrãce Agda z Bremë do Quebec, stąd baną do
....................................., a dali..........................
Emigrancë dërch trzimelë sã .............................................. i ..............................................
Òrganizacjô .............................................. dzejô òd .............................................. rokù.
7. Dalszé sprôwdzanié rozmieniô tekstu przez ùstalenié,
czë zdania są prôwdzëwé (P) czë falszëwé (F).
John Szulëst mieszkô w Kanadze i je Kaszëbą.
Je òn pòtómkã trzecégò pòkòleniô emigrantów z Kaszëb.
Przodkòwie Johna przëbëlë z Lëpùsza w Pòmòrsce.
Rozmieje òn gadac pò anielskù, kaszëbskù i pòlskù.
Rézowanié Kaszëbów z Kanadë do Kaszëbów w Pòlsce je ju
tradicją.
Beny Bùrchardt òd môłégò gôdôł blós pò kaszëbskù.
W Kanadze ni ma niżódny òrganizacji zajimający sã rozkòscérzanim kaszëbsczi kùlturë.
8. Na kònturowi mapie swiata ùczniowie céchùją drogã, jaką pierszi emigrancë z Kaszëb mùszelë pòkònac, jadącë
w 1858 rokù do Kanadë.
9. Kòżdi ùczéń na sztót stôwô sã kanadijsczim Kaszëbą
i pisze e-maila do drëcha, chtëren mieszkô kòle Kòscérznë,
z prosbą ò pòmòc w nalézenim familie w Lëpùszu.
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
V
MÙZYCZNÉ SZTÔŁCENIÉ
Sł. Lucyna Reiter-Szczygieł
Ògniôrz
Muz. Jerzy Stachurski
Hej ògniôrzu szëkùj sã,
chùtkò alarm włącz
Gdzes tam dalek pôli sã,
widzec je ju dim
9 9 8, 9 9 8 (dzewiãc, dzewiãc, òsmë)
zapamiãtôj numer ten
9 9 8, 9 9 8 (dzewiãc, dzewiãc, òsmë)
straż ògniowô zarô mdze
Ref. Tu tuturutu to ògniowô straż
Tu tuturutu jedze tam przez las
Òblecz hełm i mańtel téż,
na retënk ju jedz.
Chùtkò, chùtkò szëkùj sã,
mùszisz tam flot bëc
9 9 8, 9 9 8 (dzewiãc, dzewiãc, òsmë)
zapamiãtôj numer ten
9 9 8, 9 9 8 (dzewiãc, dzewiãc, òsmë)
straż ògniowô zarô mdze
Ref. Tu tuturutu to ògniowô straż
Tu tuturutu jedze tam przez las
VI
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
GRAMATIKA
Hana Makùrôt
Słowòbùdowizna jistników
Jistniczi òdjistnikòwé
Dzél 4
Hewòtny articzel je dalszim cygã cyklu tekstów
pòswiãconëch słowòbùdowiznie jistników òdjistnikòwëch, je to ju slédny tekst tikający sã témë jistników deriwòwónëch òd jistnikòwëch spòdlów słowòbùdowiznowëch. W pòprzédnëch artiklach przedstawioné òstałë taczé kategórie jistników mòtiwòwónëch
przez jistniczi, jak: białogłowsczé pòzwë, deminutiwné
pòzwë, aùgmentatiwné pòzwë i pòzwë niedozdrzeniałëch jistotów, a téż òsóbno òmówioné òstałë fòrmacje
prefiksalné. W tim artiklu òmówioné òstóną taczé kategórie jistników òdjistnikòwëch, jak pòzwë subiektów,
rezultatów, òbiektów, môlów i abstrakcyjnëch znanków,
fòrmacje mòtiwòwóné przez słowa geneticzno cëzé,
òbjimającé pòzwë doktrinów, teòrii, ideòlogii, mëslowëch
systemów, pòstawów żëcowëch, religiowëch systemów,
kùlturowëch zjawiszczów, nałogów i téż pòzwë jistników
kolektiwnëch i pòzwë miãsa.
1. Pòzwë subiektów – je to baro szerokô kategóriô,
òbjimającô wielné pòdkategórie. Pòzwë subiektów
mògą bëc ùsôdzóné m.jin. òd pòzwów òbiektów, rezultatów, nôrzãdłów, znanków. W òbrëmienim òglowi
kategórii subiektów mòże wëapartnic taczé semanticzné klasë, jak m.jin. òdjistnikòwé pòzwë warków
czë pòzwë mieszkańców. Spòdlowé sufiksë, jaczé
w kaszëbsczim jãzëkù są brëkòwóné do ùsôdzaniô
òdjistnikòwëch pòzwów subiektów, są nôslédné:
-ôrz – frantówkôrz, kùńsztôrz, bùlwiôrz, sledzôrz, kòzôrz,
miãsôrz, kòminiôrz, młënôrz
-nik – szpòrtownik, szpôsownik, targòwnik, kluczewnik, prôwnik, pòkùtnik, rozpùstnik, òkrãtnik, klôsztornik,
zwónnik, tobacznik, żałobnik
-ówc – bòrówc, sënówc, bratówc, domówc
-ik – chòrągwik, Chińczik
-ista / -ësta – òrganista, bąblësta, kaszëbista, anglësta
-éra – brigadiéra, farméra, kaséra, frizéra, badéra
-ôcz – głowôcz, wąsôcz
-ôl – garbôl, ùszôl, wąsôl, nogôl, nosôl
-ôk – Słowôk, Kòcewiôk
-ø – mùzyk.
2. Pòzwë rezultatów – colemało są ùsôdzóné òd pòzwë materiału, z jaczégò gwësny przedmiot òstôł
wëkònóny, czë òd pòzwë subiektu, chtëren razã
je wëtwórcą rezultatu. Fòrmantama, jaczé brëkòwóné są do ùsôdzaniô pòzwów rezultatów, mògą bëc
nôslédné sufiksë:
-izna / -ëzna – kretowizna, pajiczëzna, pszczelëzna, toczëzna (pòr. toczk)
-ina /-ëna – kòprowina, krëszkòwina, jabkòwina, pajiczëna
-ónka – kapùscónka, slëwiónka, lniónka, słomiónka, maslónka
-ówka – dãbówka, glënówka, zbòżówka
-ôk – drewniôk, żelôzniôk ‘piéck z żelazła’, blaszôk.
3. Pòzwë òbiektów – w kaszëbiznie kategória òdjistnikòwëch pòzwów òbiektów òbjimô leno niewielné
pòzwë, co wënikô z nisczégò stãpnia wëtwôrzaniô
w kaszëbsczim jãzëkù szpecjalisticzny terminologii,
i pòzwë te wikszim dzélã są w całoscë zapòżëczoné
z pòlaszëznë. Fòrmantã notérowónym przë twòrzenim
deriwatów òznôczającëch òbiektë je sufiks -ówka – lokówka, żeglówka.
4. Pòzwë môlów – colemało są twòrzoné òd pòzwów
zwierzãtów, roscënów, zachów abò materiałów nachôdającëch sã w gwësnym môlu. Deriwatë bãdącé
pòzwama môlów ùsôdzô sã w kaszëbiznie za pòmòcą
nôslédnëch sufiksów:
-iszcze / -ëszcze – mrowiszcze, marchwiszcze, bùlwiszcze,
cebùlëszcze, kléwrowiszcze
-owiszcze / -òwiszcze – żabòwiszcze, kapùstowiszcze,
wrzosowiszcze, wrëkòwiszcze
-iskò / -ëskò – bùlwiskò, ówsëskò
-owiskò / -òwiskò – torfòwiskò, żwirowiskò, danowiskò,
grochòwiskò
-izna / -ëzna – torfòwizna, òsłowizna ‘stajniô dlô òsła’,
piôszczëzna, ùrzmizna
-arniô – krowiarniô, mléczarniô, kòniarniô, drewkarniô,
òwczarniô, ceglarniô
-owniô / -òwniô – wozowniô, noclégòwniô
NAJÔ ÙCZBA, NUMER 8 (70), DODÔWK DO „PÒMERANII”
VII
GRAMATIKA
-nik – kùrznik, torfnik ‘w znaczenim: pòmieszczeniô dlô
torfù’, grzëbnik, gòłãbnik.
5. Pòzwë aktiwnosców i stanów – deriwatë te colemało są ùsôdzóné òd subiektów wëkònywającëch
gwësną aktiwnosc abò nachôdającëch sã w jaczims
stónie, czasã są to fòrmacje ùtwòrzoné òd pòzwów
rezultatów aktiwnosców i pòzwów zjawiszczów tipicznëch dlô aktiwnosców i stanów. Òsóbną semanticzną kategóriã, wchôdającą w òbrëmienié pòzwów
aktiwnosców, twòrzą pòzwë warków. Pòzwë aktiwnosców i stónów ùrôbióné są za pòmòcą sufiksu -twò
i jegò wariantów:
-twò – rolnictwò, krawiectwò, òkrãctwò, rëbactwò,
ògrództwò
-stwò – żôłnérstwò, gùslarstwò, czarziństwò, wëkrëkùlstwò, kòwalstwò, złodzéjstwò, ceselstwò, fùrmaństwò
-owstwò – òrganistowstwò
-ownictwò – brzadownictwò, kòszownictwò
-arsztwò – wrëjarsztwò.
6. Pòzwë abstrakcyjnëch znanków – deriwatë przënôlégającé do ny kategórii mògą bëc twòrzoné òd
słowòbùdowiznowëch spòdlów, jaczé są domôcyma
słowama, i tedë colemało dodôwóné są téż domôcé
sufiksë pòchódné òd fòrmantu -twò: -stwò abò -ctwò,
rzadzy sufiksë -ba, -ota. Fòrmacje te mògą bëc téż
ùsôdzóné òd słowów geneticzno cëzëch i wnenczas
nôczãszczi doparłãcziwónym sufiksã je -izna. Nót
je nadczidnąc, że niechtërne z niżi wëmienionëch
pòzwów abstrakcyjnëch znanków mògą miec dëbeltną mòtiwacjã – jistnikòwą i znankòwnikòwą:
-stwò – kùjóństwò, bùzerstwò, brzëdalstwò, bestialstwò,
przëjacelstwò, pioruństwò, swiniarstwò
-ctwò – kamrôctwò
-ba – drëszba
-ota – żałota
-izna – herojizna, egòjizna, pesymizna.
7. Pòzwë doktrinów, teòrii, ideòlogii, mëslowëch
systemów, pòstawów żëcowëch, religiowëch systemów, kùlturowëch zjawiszczów, nałogów – tak
pò prôwdze je to czile apartnëch kategóriów, chtërne òstałë tuwò razã òpisóné temù, że ùsôdzóné są
òne za pòmòcą tegò samégò sufiksu -izna /-ëzna,
a słowòbùdowiznowim spòdlã nëch fòrmacji są słowa geneticzno cëzé słowianiznie. Niechtërne z nëch
deriwatów téż mògą miec dëbeltną – jistnikòwą
i znankòwnikòwą – mòtiwacjã:
-izna / -ëzna – marsowizna, epikùrejizna, egzëstencjalëzna, repùblikanizna; parlamentarëzna, chrzescëjanizna, katolëcëzna, protestancëzna, rasëzna, patriocëzna
symbòlëzna, kreacjonizna, alkòhòlëzna, nikòtinizna.
8. Pòzwë jistników kòlektiwnëch – je to baro szerokô
kategóriô, òbjimającô pòzwë zbiérné òznôczającé ògle
jaczichs òsób, zwierzãt, roscënów, a téż jiné desygnatë. W òbrëmienim ti kategórii mòże wëapartnic czile
klasów semanticznëch, m.jin. pòzwë òpróżnionëch
strãków abò słomë z wëdraszowónëch roscënów,
abò téż pòzwë drewna, apartną pòdkategóriã mògą
twòrzëc pòzwë zbiérné òznôczającé nac, lëstowié abò
wietwie roscënów, twòrzoné za pòmòcą sufiksu -iczé
(i jegò wariantu -owicze / òwiczé), mòże téż wëapartnic
pòzwë kòlektiwné ò znaczënkù pejoratiwnym. Nót je
téż nadczidnąc, że wiele z nëch kòlektiwnëch pòzwów
je razã pòzwama subiektów. Òdjistnikòwé pòzwë
kòlektiwné są w kaszëbiznie ùsôdzóné za pòmòcą
nôslédnëch fòrmantów:
-izna / -ëzna – chłopizna, parobczëzna, białczëzna, zwierzëzna, rogacëzna, bòrowizna, lesëzna, mòrzëzna, skalëzna, czarcëzna, dżadżëzna, żëdzëzna, bòbòwizna,
grochòwizna, przeńczëzna
-ina / -ëna – meszëna, brzezëna, jiglëna, bùczëna, grabòwina, lëpina
-iczé – bùlwòwiczé, besowiczé, wrëkòwiczé, jagòdowiczé,
pòtrôwniczé, maleniczé, jeżëniczé, żôrawiczé, bòrowiczé
-twò – robactwò, lëdztwò, ptôsztwò
-stwò – chłopstwò, białogłowstwò.
9. Pòzwë miãsa – wchôdają òne do òglowi kategórii
òbjimający pòzwë geneticzné (razã z pòzwama drewna, chtërne tuwò òstałë òpisóné midzë jistnikama
kòlektiwnyma). W òbrëmienié pòzwów miãsa wchôdają pòzwë miãsa zwierząt domôcëch i dzëwëch, i téż
pòzwë miãsa rëbów. Spòdlowima sufiksama brëkòwónyma do ùsôdzaniô òdjistnikòwëch pòzwów miãsa
są w kaszëbiznie:
-izna / -ëzna – łososëzna, jesotrowizna, szczëczëzna, baranizna, celëczëzna, gãsëzna, krowizna, kùrzëzna, parsëcëzna, sarnizna, swinizna, òwczëzna, wieprzëzna, zajczëzna
-ina / -ëna – ptôszëna, òwczëna, krzeptowina, biczëna,
duwina.
Kaszubskie Bajania to spòlëznowô kampaniô realizowónô przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié i Radio Gduńsk. Pòwsta òna z mëslą ò dzecach, żebë ju òd nômłodszich lat pòznôwałë
kùlturową spôdkòwiznã Kaszub. Jednym z célów kampanii je pòdniesenié w spòlëznie swiądë
tegò, jak wiôldżé znaczenié mô czëtanié dzecóm.
VIII
Redakcjô: Danuta Pioch / Projekt i skłôd: Maciej Stanke / Òbrôzczi: Joana Kòzlarskô / Wespółrobòta: Róman Drzéżdżón, Hana Makùrôt, Janusz Mamelsczi