Ryzyko narażenia na działanie czynników chemicznych

Komentarze

Transkrypt

Ryzyko narażenia na działanie czynników chemicznych
| BEZPIECZEŃSTWO – PRACA
Ryzyko narażenia
na działanie
czynników chemicznych
fot. Thinkstock
PROMOTOR 6/2014
Zagrożenie szkodliwym oddziaływaniem substancji i mieszanin chemicznych występuje na różnych stanowiskach,
niemalże we wszystkich gałęziach branży przemysłowej, jak np.: w laboratoriach chemicznych, w magazynach,
na stacjach benzynowych czy w laboratoriach medycznych. Silne i inwazyjne działanie takich substancji czy
mieszanin można wskazać w przemyśle petrochemicznym i chemicznym.
S
ubstancje chemiczne stanowią szeroki wachlarz związków chemicznych o prostej lub złożonej budowie.
Budowa związków chemicznych przekłada
się na ich różne właściwości – zarówno
chemiczne, jak i fizyczne. Ze zbioru wszystkich substancji kilka tysięcy znalazło się
w wykazie niebezpiecznych. Ich lista stanowi wykaz otwarty, w którym pojawić
się mogą nowe pozycje. W odniesieniu
do obowiązujących do dnia 1 czerwca
2015 r. przepisów Dyrektywy Rady 67/548/
EWG z dnia 27 czerwca 1967 r. w sprawie
zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się
do klasyfikacji, pakowania i etykietowania
substancji niebezpiecznych oraz Dyrektywy
1999/45/WE Parlamentu Europejskiego i Ra-
dy z dnia 31 maja 1999 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych
i administracyjnych państw członkowskich
odnoszących się do klasyfikacji, pakowania
i etykietowania preparatów niebezpiecznych,
substancjami niebezpiecznymi i mieszaninami niebezpiecznymi są substancje i mieszaniny zaklasyfikowane do 15 kategorii.
Przepisy prawne
Relatywna ilość
produktu
Zagrożenie
Częstotliwość
stosowania
Potencjalna
ekspozycja
Potencjalne
ryzyko
Rys. 1. Schemat zależności potencjalnego ryzyka zawodowego z czynnikiem chemicznym
Temperatura wrzenia, °C
350
trudnolotne
300
250
średniolotne
200
150
łatwolotne
100
50
0
20
50
80
110
140
Temperatura robocza, °C
Rys. 2. Poziomy lotności cieczy (źródło: Praktyczne wytyczne o charakterze niewiążącym w sprawie ochrony zdrowia
i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy; Komisja Europejska,
Dyrekcja Generalna ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Równości Szans)
38
Omawiając zagadnienie substancji chemicznych, warto zwrócić uwagę na metody
szacowania poziomu ryzyka dla czynników
chemicznych. Informacje na ten temat
można znaleźć w Rozporządzeniu Ministra
Zdrowia z 30 grudnia 2004 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników
chemicznych (Dz. U. z 2005 r., nr 11, poz. 86
ze zm.). W §3 wspomnianego Rozporządzenia stwierdza się, że w ocenie ryzyka
zawodowego pracodawca jest obowiązany uwzględnić: niebezpieczne właściwości czynnika chemicznego; otrzymane
od dostawcy informacje dotyczące zagrożenia czynnikiem chemicznym oraz zaleceń
jego bezpiecznego stosowania, w szczególności zawarte w karcie charakterystyki,
o których mowa w odrębnych przepisach;
rodzaj, poziom i czas trwania narażenia;
wartości najwyższych dopuszczalnych
stężeń w środowisku pracy, jeżeli zostały
ustalone; wartości dopuszczalnych stężeń
w materiale biologicznym, jeżeli zostały
ustalone; efekty działań zapobiegawczych;
wyniki oceny stanu zdrowia pracowników,
jeżeli została przeprowadzona; warunki
PROMOTOR 6/2014
| BEZPIECZEŃSTWO – PRACA
Klasa niebezpieczeństwa A
Lotność/tworzenie pyłu
Stosowana ilość
Mała
Średnia
Duża
Niska lotność/
tworzenie pyłu
1
1
1
Średnie tworzenie
pyłu
1
1
2
Średnia lotność
1
1
1
Wysoka lotność/
tworzenie pyłu
1
2
2
Tab. 1. Szacowanie poziomu ryzyka dla klasy niebezpieczeństwa A
R36
R36/38
R38
Działa drażniąco na oczy
Działa drażniąco na oczy i skórę
Działa drażniąco na skórę
R65
R67
Działa szkodliwie, może powodować uszkodzenie płuc
w przypadku połknięcia
Pary mogą wywoływać uczucie senności i zawroty głowy
Wszystkie substancje nieoznakowane żadnym zwrotem
R w grupach B-E
Tab. 2. Kategoria (klasa) narażenia A – charakteryzowana przez zwroty R
Ilość substancji
Ilość stosowana przy danej czynności
Mała
Gramy lub mililitry [łyżeczka, szklanka, butelka]
Średnia
Kilogramy lub litry [worek, wiaderko, bęben]
Duża
Tony lub metry sześcienne [Big-Bag, zbiornik, DPPL]
Tab. 3. Ocena ilości stosowanej substancji
ZAGROŻENIA CHEMICZNE W PRZEMYŚLE PETROCHEMICZNYM
Przemysł petrochemiczny zajmuje się przerobem ropy naftowej w rafineriach i skupionych tutaj instalacjach chemicznych. Produkuje się tu benzynę i inne paliwa ropopochodne oraz surowce przeznaczone do dalszego przerobu. Wśród
produkowanych wyrobów wyróżnić należy jeszcze m.in.: aceton, fenol, toulen, etylen, tlenek etylenu, propylen oraz
tworzywa sztuczne – polietylen, polipropylen i inne. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE (tzw.
Dyrektywa SEVESO III) stawia firmom, takim jak m.in. zakłady petrochemiczne, szczególne wymagania. Dotyczą one
kontroli zagrożeń poważnymi awariami, związanymi z substancjami niebezpiecznymi. Wymagania wspomnianego aktu unijnego zostały wprowadzone do prawa polskiego w znowelizowanej Ustawie z dnia 27.04.2001 r. Prawo
ochrony środowiska (t.j. w Dz. U. z 2013 r., poz. 1232) oraz w aktach wykonawczych do tej ustawy. Produkty rafinerii
posiadają wiele właściwości szkodliwych i niebezpiecznych. Są to m.in. zagrożenia spowodowane przez własności:
drażniące, toksyczne, rakotwórcze, mutagenne, palne i skrajnie łatwopalne, wybuchowe. Możliwa jest także sytuacja
awaryjna – wypływ niebezpiecznej substancji lub wybuch. Dlatego też zakłady petrochemiczne powinny przygotować się na wypadek sytuacji awaryjnej, opracowując m.in. Raport o bezpieczeństwie oraz Wewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy na wypadek poważnej awarii. Szczegółowe zasady techniczne, stanowiące jeden z podstawowych
filarów bezpieczeństwa, powinny obejmować: ochronę przeciwpożarową; ochronę środowiska; szczelność aparatury
i urządzeń procesowych; niezawodność działania przyrządów pomiarowych i sygnalizacyjnych; niezawodność działania automatyki procesowej i zabezpieczeniowej; bezpieczne systemy pracy i obsługi instalacji procesowych.
Ważnym filarem bezpieczeństwa jest także prawidłowa ocena poziomu ryzyka, wyrażającego prawdopodobieństwo powstania niepożądanych skutków – wypadków i strat materialnych. Każdy zakład powinien ustalić najbardziej przydatną
metodę oceny ryzyka, której zasady zostaną następnie konsekwentnie wdrożone. Należy jeszcze dodać, że w przypadku
ogłoszenia alarmu o pożarze, wybuchu lub innym miejscowym zagrożeniu na terenie zakładu petrochemicznego konieczna jest współpraca pomiędzy społecznością lokalną a osobami uprawnionymi do kierowania działaniami ratowniczymi. Społeczność lokalna powinna przede wszystkim znać zasady postępowania na wypadek poważnej awarii. Dużą
rolę ma tu do spełnienia kierownictwo zakładu produkcyjnego i odpowiednie służby – w tym związane z BHP.
R.B.
pracy przy użytkowaniu czynników chemicznych, z uwzględnieniem liczby tych
czynników. Ponadto pracodawca jest obowiązany do uzyskania dodatkowej informacji od dostawcy czynnika chemicznego lub
z innych dostępnych mu źródeł, jeżeli jest
40
to niezbędne w celu dokonania oceny ryzyka zawodowego. W tych przypadkach, gdy
występuje narażenie na kilka czynników
chemicznych, należy ocenić ryzyko stwarzane przez wszystkie czynniki chemiczne
łącznie. Ocena ryzyka zawodowego musi
zawierać ocenę także tych rodzajów prac,
w czasie których może wystąpić istotny
wzrost narażenia, w szczególności: podczas remontów i napraw urządzeń; innych
działań, które mogą mieć szkodliwy wpływ
na bezpieczeństwo lub zdrowie pracowników, także w tych przypadkach, gdy
podjęto wszelkie niezbędne środki zapobiegawcze. Ocenę ryzyka zawodowego
sporządza się w formie pisemnej. Ocenę
ryzyka zawodowego pracodawca udostępnia lekarzowi sprawującemu profilaktyczną
opiekę zdrowotną nad pracownikami.
Metoda oparta na materiałach
Komisji Europejskiej
Na uwagę zasługuję metoda szacowania
poziomu ryzyka zawodowego dla czynników chemicznych, która została opublikowana przez Komisję Bezpieczeństwa, Higieny i Ochrony Zdrowia w Pracy Europejskiej
Komisji Zatrudnienia i Spraw Socjalnych
w 2006 r. Metoda ta znajduje szczególne
zastosowanie dla czynników, które nie posiadają ustalonych wartości dopuszczalnych
– na przykład NDS. Przy przeprowadzaniu
oceny ryzyka rozpatrywane są trzy zmienne:
• podstawowe zagrożenia daną substancją chemiczną (na bazie zwrotów R);
• skłonność do przedostawania się substancji do środowiska (tworzenie pyłów/lotność);
• ilość substancji użyta w ocenianej
operacji.
Poziom ryzyka zawodowego określany jest
tutaj w skali od 1 do 4 z przedstawieniem
zalecanych działań prewencyjnych dla każdego poziomu.
Zgodnie z Dyrektywą 67/548/EWG i Dyrektywą 1999/45/WE oraz z Ustawą o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
(Dz. U. z 2011 r., nr 63, poz. 322 ze zm.)
każdy czynnik, który jest zaliczany do niebezpiecznych, musi na opakowaniu posiadać etykietę z oznakowaniem zgodnym
ze wzorami, a także informacje o zagrożeniach wynikających ze stosowaniem tego
czynnika (zwroty R). Działanie czynników
chemicznych prowadzić może do wystąpienia ryzyka: związanego z absorpcją przez
skórę, z wdychaniem, z kontaktem ze skórą
lub oczami, czy pożarem lub wybuchem.
Pomiary narażenia pracownika na czynniki
chemiczne nie stanowią też wystarczającej
podstawy do oceny ryzyka zawodowego
BEZPIECZEŃSTWO – PRACA | PROMOTOR 6/2014
powiązanego z substancjami uczulającymi, mutagennymi i rakotwórczymi, ponieważ mogą się one kumulować w organizmie
człowieka. Stąd przedstawiana metoda obejmuje fazy takie jak:
• sporządzenie wykazu substancji oraz materiałów chemicznych,
stosowanego na danym stanowisku pracy;
• przeprowadzenie klasyfikacji potencjalnego niebezpieczeństwa;
• ocenę ryzyka;
• wprowadzenie środków ograniczających ryzyko.
Od fazy sporządzania wykazu substancji oraz materiałów chemicznych, które stosowane są w zakładzie pracy, zależą efekt
i jakość przeprowadzanej oceny ryzyka. Niniejszy wykaz powinien
być kompletny, a także zawierać, oprócz czynników dostarczanych w opakowaniach handlowych, półprodukty i czynniki, które
są efektem procesu technologicznego i klasyfikowane są jako
niebezpieczne. Etap ten umożliwia przeprowadzanie przeglądu
zgromadzonych czynników chemicznych z jednoczesną możliwością wycofania substancji nieużywanych i zbytecznych. Dane,
które powinny zostać zgromadzone na tym etapie, to:
• nazwa substancji lub mieszaniny,
• wielkość zużycia,
• częstotliwość stosowania,
• informacje w temacie zagrożeń umieszczonych na etykietach,
• informacje zawarte w kartach charakterystyki.
Stosowane i funkcjonujące w środowisku pracy czynniki chemiczne należy sklasyfikować, począwszy od najmniej niebezpiecznych
do najbardziej niebezpiecznych (od A do E). Źródło informacji
o zagrożeniach mogą stanowić karty charakterystyki oraz etykiety.
• Poziom 2 – należy stosować szczególne środki zapobiegawcze.
Najczęściej stosowane są instalacje wyciągów miejscowych,
odciągi stanowiskowe, które powinny być tak zaprojektowane,
by ich działanie wpływało na obniżenie zagrożenia do poziomu
ryzyka niewielkiego.
• Poziom 3 – niezbędne jest tutaj podjęcie zdecydowanych działań poprzez zastosowanie układów zamkniętych, hermetyzację
procesu, zmiany organizacyjne czy zmniejszenie liczby narażonych pracowników. Czynności te mają na celu niedopuszczenie
do wydostania się czynnika na zewnątrz w czasie normalnej
eksploatacji oraz zminimalizowanie niepożądanych skutków.
• Poziom 4 – określenie zagrożenia na tym poziomie obejmuje przypadki stosowania bardzo toksycznych czynników lub
dużych ilości czynników o mniejszym stopniu toksyczności oraz
gdy czynnik w łatwy sposób może przedostać się do atmosfery.
Dotyczy to również prac w narażeniu na czynniki, które są zaliczone do grupy czynników rakotwórczych lub mutagennych.
W ramce przedstawiono zagrożenia substancjami chemicznymi,
na których działanie narażeni są pracownicy przemysłu petrochemicznego.

Oprac.: red.
Materiał opracowano na podstawie publikacji:
Grausz T.W.: Zagrożenia czynnikami chemicznymi w miejscu pracy.
Wyd. 2 roz., Państwowa Inspekcja Pracy – Główny Inspektorat Pracy,
Warszawa 2013.
reklama
Ocena ryzyka – krok po kroku
Przyjmuje się 5 kategorii (klas) narażenia (niebezpieczeństwa)
na bazie zwrotów R: A, B, C, D, E. Dla każdej kategorii (klasy)
określa się ilość danej substancji stosowanej na stanowisku oraz
lotność/tworzenie się pyłu. Na tej podstawie określa się ryzyko
od 1 do 4 (tab. 1 - przykład dla kl. A).
W tab. 2 przedstawiono przykładowo kategorię (klasę) narażenia
A – charakteryzowaną przez zwroty R. Tab. 3 przedstawia ocenę
ilości stosowanej substancji (w tej ilości należy uwzględnić także
częstość stosowania). W tab. 1 przedstawiono, jak już wspomniano,
szacowanie poziomu ryzyka. Na rys. 1 przedstawiono schemat
zależności potencjalnego ryzyka związanego z czynnikiem chemicznym. Wartym uwagi jest wykres przedstawiający szacowanie
lotności cieczy (Rys. 2).
Posiadając określone trzy parametry, czyli ilość, klasę niebezpieczeństwa oraz lotność/tworzenie pyłu, które zależą od warunków
pracy, technologii, środków ochrony zbiorowej, można wyznaczyć
przewidywany poziom zagrożenia dla określonej klasy niebezpieczeństwa. Klasy niebezpieczeństwa posiadają cztery poziomy
ryzyka. Określono dla nich ogólne zasady zapobiegania, które
są adekwatne do oszacowanego ryzyka zawodowego. I tak też
dla określonego poziomu zagrożenia wyznaczono opis działań
profilaktycznych zmniejszających ryzyko:
• Poziom 1 – nie przewiduje się tu żadnych działań mających na celu obniżenie ryzyka, nie sprawdza się skuteczności środków zapobiegawczych. Ryzyko uważa się za niewielkie.
41

Podobne dokumenty