Wiadomości ASP nr 61

Komentarze

Transkrypt

Wiadomości ASP nr 61
Wiadomości ASP 61
Akademia
kwiecień 2013
Sztuk Pięknych
ISSN 1505–0661
im. Jana Matejki
www.asp.krakow.pl
w Krakowie
cena 6 zł (w tym 5% VAT)
→
153
Z NAROŻNIKA I PIĘTRA
Szanowni Czytelnicy!
O
krzepłem już nieco na fotelu rektora Akademii
Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
i muszę to wyzwanie potraktować po męsku. Jak pisałem
poprzednio w tej rubryce, nie jest to łatwe ani też kom‑
fortowe zajęcie. Nie narzekam – bynajmniej – ale dzielę
się krótko tym wyjątkowym i wymagającym sporej odpo‑
wiedzialności doświadczeniem. Nasza Akademia warta
jest każdego poświęcenia, warta jest wysiłku i rzetelnej
kontynuacji swej misji edukacyjnej w nowych czasach,
w innych warunkach, w dobie oszołamiających, cywiliza‑
cyjnych i kulturowych przemian. Sztuka wychodzi temu
wszystkiemu naprzeciw, bo źródło sztuki tkwi w życiu
i pulsuje w talencie, w inwencji oraz wyobraźni żywych
ludzi. Uświetnia i pokrzepia nas przeszłość, ale buduje
teraźniejszość, a inspiruje do tworzenia na szczęście nie‑
przewidywalna przyszłość, w której powinniśmy odna‑
leźć swoje niepowtarzalne oblicze, swój język wyrazu
i ekspresji, bo my także pozostaniemy tylko utrwalonym
śladem w polskiej historii i sztuce… Rok 2013 w Akade‑
mii jest rokiem Juliana Fałata…
Zarządzanie uczelnią odbywa się systemowo
refleksję nad twórczością w najszerzej odkrywanych
obszarach. Środowisko Akademii zawsze było zintegro‑
wane i solidarne, pomimo zrozumiałych różnic poglą‑
i z odpowiednim wsparciem struktur organizacyjnych
dów, kreatywnych wizji i postaw w sztuce. Dlatego mogą
uczelni, tak od strony administracyjno‑gospodarczej, jak
nas bardzo zasmucać aroganckie i niechlujne językowo
i merytorycznej, czyli realizacji procesu dydaktycznego
wypowiedzi prasowe młodszych artystów i pedagogów
i naukowo‑artystycznego. Minął pierwszy semestr roku
na temat wybitnych, jak Jerzy Nowosielski, profesorów
akademickiego 2012/2013. Każdy pedagog, prowadzący
Akademii, pomimo ich ludzkich ułomności…
zajęcia ze studentami w swojej pracowni, może podsu‑
Dokonując na bieżąco stopniowego rozeznania
mować ten okres pracy i porównać do okresów ubiegłych.
w funkcjonowaniu Akademii, realizowaniu procesu
Nie brakuje nam uzdolnionej młodzieży, osiągającej
dydaktycznego, prowadzonych inwestycji budowlanych
wyjątkowo wysoki poziom w swoim rozwoju, ale także
służących temu procesowi oraz odnajdując się w mecha‑
zauważamy zjawiska negatywne, jak choćby absencja
nizmach zarządzania Akademią – potwierdzam nadal to,
studentów na obowiązkowych zajęciach w środku tygo‑
że „koordynacja działań i mądry kompromis” to z wielu
dnia, odbijająca się negatywnie na ich postępie w stu‑
względów korzystny dla instytucji, wyższej uczelni arty‑
diowaniu. Potwierdzają to rektorzy innych, wyższych
stycznej, zakres pełnienia właściwej funkcji rektora, czy
uczelni plastycznych w Polsce.
to się komuś podoba, czy nie, najstarszej uczelni arty‑
Niniejsze wydanie „Wiadomości ASP” zbiega się
stycznej w Polsce…
w czasie z kontynuacją prac w II semestrze bieżącego
Z okazji Świąt Wielkanocnych wszystkim pedago‑
roku akademickiego. To nasz podstawowy obowiązek
gom i studentom, pracownikom Akademii, czytelnikom
kształcić się wspólnie i rozwijać możliwości wszystkich
„Wiadomości ASP” życzę radości ciągłego odradzania się
ludzi składających się na społeczność naszej Akademii.
oraz satysfakcji w życiu osobistym i zawodowym, a z wio‑
Stanowimy zbiorowość wyjątkową, ludzi uwrażliwio‑
sennym ociepleniem – nabrania nowych sił, jeszcze
nych na plastyczną zjawiskowość świata, specyficznie
większej otwartości we wspólnych działaniach, twórczej
rozwijających predyspozycje intelektualne, ludzi kreu‑
inwencji i skutecznej realizacji nowatorskich pomysłów.
jących i tworzących artystyczny wyraz, projektujących,
Wszystkiego najlepszego!!!
zajmujących się konserwacją i restauracją dzieł sztuki,
prof. Stanisław Tabisz,
podejmujących badania historii i teorii sztuki oraz
rektor ASP w Krakowie
1
→ Spis treści
Idee – Poglądy – Interpretacje
4 – Rafał Boettner‑Łubowski Sztuka i edukacja
– pytanie o akademizm
104 –Krzysztof Tomalski Szklarnia – (Nie)obecności
106 –Jadwiga Wielgut‑Walczak Idee KSW
107 –Anna Szwaja Rysunek z archiwum
13 – Janusz Krupiński Obrazy miłości. Waltoś.
108 –Artur Kapturski Auschwitz na płótnie
24 – Anna Wolak, Robert Wolak Odkrycia matema-
109 –Michał Hankus Głód Moniki Misztal
tyczne a rewolucja kubistyczna
110 –Andrzej Manecki Wzory i obrazy natury ukryte
28 – Władysław Podrazik Może chodzi o tych dwu
albo trzech…
32 – Jacek Dembosz, Krzysztof Ingarden Widok jest
w kamieniu
111 – Stanisław Tabisz Mistrz i uczniowie – malarstwo
112 – Stanisław Tabisz Pracownia malarstwa II
najważniejszy
42 – Joanna Łapińska, Alicja Zielińska
Katarzyna Janus‑Fic, Beata Gibała‑Kapecka
Sztuka poszukuje domu
46 –Jacek Dembosz Genius loci – zaginione królestwo
116 – Barbara Ziembicka Równoległość
Dyplomy
118 – Marzena Wołowicz Poznawcze uwarunkowania
Sardów
61 – Andrzej Śmiałek Szkoła na Końcu Świata
– Wydział Grafiki
dezorientacji przestrzennej
122 – Agata Kus Pani Suka
128 – Małgorzata Zbroińska, Jacek Dembosz
Felieton
Nowe sposoby życia
64 –Darek Vasina pinterest – [‘wpnijs‘też]
Wspomnienia
Prezentacje monograficzne
66 –Kinga Nowak Fotografia cyfrowa
nic mi nie mówi…
132 – Stanisław Tabisz Jerzy Bereś
133 – Kinga Nowak Małgorzata Kitowska‑Łysiak
134 – Stanisław Rodziński Jan Chrząszcz
68 –Natalia Wiernik Thanksgiving
Kronika wydarzeń
Historia
136 –Beata Gibała‑Kapecka PO‑MOSTY kulturowe
76 – Michał Pilikowski Ludomir Benedyktowicz
138 –Anna Szwaja Warsztaty projektowe na wfp
140 –Małgorzata Komorowska Strindberg w Katedrze
Podróże artystyczne
Scenografii
82 – Agata Pankiewicz Nikt tam sobie raju nie robi
Publikacje
↑ Na okładce wykorzystano
Wystawy – Głosy – Recenzje
90 –Anna Myczkowska‑Szczerska Posterium
fotografię Natalii Wiernik Kot
94 –Janusz Janczy Wycinek
70 × 100 cm, wydruk
98 –Darek Vasina Ziemia woła, Mars milczy
na papierze Hahnemuhle
100 –Grzegorz Bednarski 108 obrazów
2012
Wyróżnienie – International
Photography Award 2012
Zbigniewa Cebuli
102 –Grzegorz Bednarski Skąd? Dokąd?
146 –Stanisław Tabisz Pendzlem i piórem Leona
Kowalskiego
147 – Jacek Dembosz Nostalgia i melancholia
w krainie d'Oc
Komiks
151 – Natalia Gałuszko Jak to?
3
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Sztuka i edukacja
– pytanie
o akademizm
Rafał Boettner‑Łubowski
Czy akademizm nie stał
się, podobnie jak ekspre‑
sjonizm czy symbolizm,
zjawiskiem o wiele bar‑
dziej uniwersalnym ani‑
żeli nazwa kierunku arty‑
stycznego i powiązanej
z nim metody twórczej?
Wydawać by się mogło, że akademizm jest współcze‑
śnie zjawiskiem typowo historycznym, przypisanym
Związki pomiędzy sztuką a edukacją, rozumianą jako
do przeszłości; zjawiskiem, którego kulturowo‑eduka‑
nauczanie artystycznych form aktywności, budziły
cyjna reinkarnacja wydaje się niemożliwa. A jednak
wielokrotnie zaniepokojenie i kontrowersje, cho‑
pewne współczesne analogie wobec minionych arty‑
ciażby przez formułowanie ogólnego pytania: czy
styczno‑edukacyjnych praktyk mogą zainspirować
Ur. w 1974 r., artysta
sztuka jest dziedziną, która poddaje się rygorom
do sformułowania pytania: czy akademizm nie stał
sztuk wizualnych, krytyk
nauczania? Jeśli tak, to: czy kształcenie w dziedzinie
się, podobnie jak ekspresjonizm czy symbolizm, zja‑
działań artystycznych powinno ograniczać się tylko
wiskiem o wiele bardziej uniwersalnym aniżeli nazwa
w Poznaniu na Wydziale
do sfery techniczno‑warsztatowej, czy też należy edu‑
kierunku artystycznego i powiązanej z nim metody
Malarstwa, Grafiki i Rzeźby
kować także w zakresie prymatu pewnych konwencji
twórczej, przypisanej do ściśle określonych wymia‑
i koncepcji twórczych? Jeżeli przyjmiemy założenie,
rów minionego czasu? A także: czym był „klasyczny”
syjnych, neotradycjonali‑
że pewne konwencje i postawy artystyczne są nobili‑
akademizm i do jakiego wymiaru chronologicznego
stycznych i polemicznych
towane i to ich właśnie należy nauczać jako godnych
był on przypisany? Odpowiedź na drugie z postawio‑
jednocześnie instalacji,
zapamiętania i uwagi pod względem aksjologicznym,
nych pytań wydaje się niezbędna, by podjąć dalsze
możemy naruszać domenę wolności wyboru tego,
rozważania o kolejnych „akademickich” kontynu‑
tekstów z dziedziny krytyki,
kogo nauczamy. Jeśli z kolei edukację artystyczną
acjach i analogiach.
promocji i historii sztuki.
ograniczymy tylko do kwestii techniczno‑warszta‑
Historycy sztuki określają mianem akade‑
towych, pojawić się może wtedy niebezpieczeństwo,
mizmu: „sztukę, która w XIX wieku powstawała
Edukacji Artystycznej
że sztuka zostanie utożsamiona z praktykami li tylko
w kręgu oddziaływania oficjalnych instytucji:
Uniwersytetu Artystycznego
rzemieślniczymi, co ewidentnie zubaża jej istotę
akademii sztuk pięknych, wystawowych salonów,
w Poznaniu.
oraz emocjonalno‑intelektualny potencjał i zasięg
urzędowego mecenatu. Określenie to dotyczy też
jej oddziaływania. Wspomniane kontrowersje poja‑
sztuki, która wyrasta z akademickiej teorii sztuki
wiały się często w przypadku krytyki akademizmu
i praktyki warsztatowej, ukształtowanej i utrwalonej
– rozumianego m.in. jako konwencja edukacyjna,
w poprzednich stuleciach”¹. Tradycja akademicka
dotycząca kształcenia przyszłych adeptów sztuki.
sięgała tak naprawdę wieku XVII, kiedy we Francji
i teoretyk sztuki. Studia
w latach 1994–2000 w asp
oraz na Wydziale Edukacji
Artystycznej. Twórca reflek‑
obiektów i kompozycji rzeź‑
biarskich. Autor ponad 100
Obecnie pracuje na stanowi‑
sku adiunkta na Wydziale
4
Wiadomości asp /61
w 1648 r. utworzona została Królewska Akademia
aniżeli z fascynacji osiągnięciami quattrocenta,
Malarstwa i Rzeźby – jedna z pierwszych akademii
była również, jak by to ujął Władysław Tatarkie‑
spełniających również rolę uczelni artystycznej².
wicz: „mimesis w kontekście idealizującym”, czyli
biz/photos/image/
W latach 60. XVII stulecia została przeprowadzona
kultywowane przez XVII‑wiecznych akademików
Bouguereau_Nymphaeum.
gruntowna reforma tejże akademii i wtedy właśnie
przekonanie, że naturę należy naśladować przy jed‑
pojawiły się pierwsze reguły akademickie. André
noczesnym jej idealizowaniu. Hierarchizacja tematów
Félibien wprowadził we wspomnianej dekadzie tzw.
dotyczyła teorii malarstwa, ale pośrednio wpływała
hierarchizację tematów, która zakładała, że wartość
również na charakter sztuki nauczanej w akade‑
dzieła sztuki zależy w znacznym stopniu od jego tre‑
miach. Zasad akademickich wpływających na cha‑
ści. Na nowo popularna stała się maksyma Ut pictura
rakter dzieła malarskiego było, oczywiście, znacznie
poësis, która sugerowała, że „obraz jest jak poemat”
więcej. Istotna wydaje się zatem kategoria decorum,
i ma generować podniosłe przesłania. Hierarchizacja
zakładająca stosowność ukazania wzniosłej treści
tematów wprowadzała ranking mniej i bardziej god‑
wobec szlachetnej formy, nawiązującej, co oczywiste,
nych tematycznie malarskich kompozycji. Najwyżej
do doskonałej sztuki antyku grecko‑rzymskiego i tak
ceniono obrazy o tematyce religijnej, mitologicznej
podziwianego ówcześnie malarstwa Rafaela. W XIX w.
i historycznej wraz z tematyką alegoryczną; na dru‑
popularnym założeniem akademickim stała się rów‑
gim miejscu plasował się tzw. pejzaż heroiczny, czyli
nież kategoria costume, zakładająca wiarygodność
klasyczny pejzaż, który podejmował wątek idealiza‑
archeologiczno‑historyczną malowanej sceny. Szereg
cji natury oraz dodatkowo przekazywał istotne pod
reguł akademickich, aktualnych niemalże do końca
względem humanistycznym treści; dalej ujmowano
XIX stulecia, przedstawił Roland Fréart de Chambray
portret; scenę rodzajową i na samym końcu – mar‑
w swym słynnym tekście zatytułowanym Idea dosko‑
twą naturę. Hierarchizacja tematów nawiązywała
nałości malarstwa ukazana poprzez zasady sztuki,
do fascynacji Félibiena malarstwem Poussina oraz
opublikowanym przez autora w roku 1662⁴.
↗ William‑Adolphe
Bouguereau, Nimfeum
olej na płótnie, 1878
źródło: http://allart.
html
do pewnych wątków teorii sztuki malarstwa rene‑
Tekst ten wskazuje również na najważniejsze kry‑
sansu³. Kontynuacją „renesansową”, wziętą raczej
terium dzieła akademickiego – artystyczną dosko‑
z admiracji dla dojrzałej fazy odrodzenia włoskiego
nałość. W XVIII w. pojawiło się dwóch znaczących
5
ich piękności. To wyrobi mu celność oka, najbardziej
zasadniczego narzędzia sztuki. Dopiero gdy osiągnie
ten punkt, winien badać krytycznie dzieła najwięk‑
szych mistrzów i wnikać w ich istotę”⁶. Akademizm
jako zjawisko XIX‑wiecznej sztuki ostatecznie ukonsty‑
tuował się w 2. ćwierci wspomnianego stulecia⁷, stając
się z jednej strony sztuką oficjalną, popieraną przez
oficjalne instytucje artystyczne, sztuką eklektyczną
w charakterze, idealizowaną i zdecydowanie zako‑
rzenioną w przeszłości; z drugiej zaś – specyficznym
kanonem metod edukacyjnych wpisanych w model
kształcenia wypracowany w ówczesnych akademiach.
Jak wspomniano wcześniej, akademickie nauczanie
opisywały ściśle określone reguły, a najważniejszymi
ich edukacyjnymi urzeczywistnieniami było studium
z natury oraz praktyki kopiowania. Zasady te z góry
przesądzały o charakterze powstających ćwiczeń,
a w dalszej perspektywie o charakterze twórczości
uprawianej przez wiernego ideałom akademickim
artystę. Na każdym etapie nauczania akademickiego
teoretyków, będących jednocześnie artystami. Byli
bardzo ważną rolę odgrywały kopie – najpierw szty‑
to Anton Raphael Mengs oraz sir Joshua Reynolds.
chów i rycin, potem dzieł wielkich malarzy przeszło‑
Mengs w 1762 r. opublikował kolejne dzieło ważne
ści, profesora akademickiej klasy lub patrona prywat‑
miach, źródło:
dla akademickiej teorii sztuki: Rozważania o pięknie
nego atelier. Kopie te oswajały zarówno z kompozycją,
portail.atilf.fr
i smaku w malarstwie. We wspomnianych rozważa‑
jak i z techniką mistrzów. Miały być ćwiczeniem ręki
niach można odnaleźć dwie istotne kwestie. Po pierw‑
i oka, bez żadnych pretensji do oryginalności i spon‑
sze charakterystykę akademickiego eklektyzmu, któ‑
taniczności. Jak wszystko, tak i kopiowanie odbywało
rego celem było dążenie do obiektywnie rozumianej
się wedle przyjętego, niemalże kanonicznego trybu.
doskonałości poprzez nawiązania do doskonałych
Kolejno przenoszono kontury, wykonywano dokładny
wzorców dawnej sztuki⁵ oraz – co bardziej interesu‑
ébauche lub grisaille, czyli jakby „reprodukcję mono‑
jące w kontekście edukacyjnym – wskazówki doty‑
chromatyczną” danego motywu, potem nakładano
czące artystycznego nauczania. Mengs pisał: „[…]
kolor, na końcu przychodziło staranne wykończenie.
na początku […] student powinien poprawnie kopio‑
Starano się także powtarzać stadia technologiczne
wać piękne dzieła, zrazu nie pytając nawet o przyczynę
kopiowanych dzieł. Kopiowanie miało także swój
↑ Rycina wykorzysty‑
wana jako artystyczny
wzór dydaktyczny
w XIX‑wiecznych akade‑
6
Wiadomości asp /61
aspekt oficjalny, rządowy. Akademię Francuską w Rzy‑
nowatorzy lub, mówiąc innymi słowy, przedstawi‑
mie założono głównie po to, by artyści wysłani tam
ciele ówczesnej protoawangardy, np. impresjoniści,
na stypendia wykonywali kopie arcydzieł włoskiego
pomimo pierwiastków wykształcenia oficjalnego, two‑
malarstwa i rzeźby. Studium z natury miało swoje
rzyli przecież dzieła zdecydowanie antyakademickie
dwie zasadnicze odmiany: najpierw rysowano tzw.
w charakterze.
„gipsy”, czyli odlewy historycznych czy antycznych
W XIX w. akademizm w przestrzeni edukacji
rzeźb (utrzymanych w stylistyce klasycznej), później
artystycznej wyższego stopnia, jak wynika z powyż‑
natomiast wykonywano studia z żywego modela, ale
szych rozważań, można postrzegać w dwojaki spo‑
z częstym, niemalże obowiązkowym, uwzględnie‑
sób. Po pierwsze będzie to nauczanie nobilitowanej
niem antykizującej stylizacji. Istotne było również
i propagowanej przez uczelnie artystyczne konwencji
ukierunkowanie dydaktyczne rozpoczynające się
tworzenia, której „kanoniczne” założenia były prze‑
od opanowywania umiejętności odtwarzania danych
kazywane studentom jako swego rodzaju istotny
detali i szczegółów do prezentacji coraz to większych
artystyczny aksjomat. W XIX w. ową akademicką
całości, np. głowy, postaci, czy wreszcie złożonych
konwencją było najczęściej eklektyczne malarstwo
grup figuralnych⁸. Akademie miały przygotowywać
o tematyce mitologicznej, historycznej lub biblijnej,
swych wychowanków do stwarzania dzieł w wiel‑
reprezentowane choćby przez twórczość jednego
kim stylu, dzieł o wzniosłej treści i doskonałej for‑
z najsłynniejszych ówczesnych akademików, Wil‑
mie, dzieł akceptowanych później i wychwalanych
liama‑Adolphe’a Bouguereau. Malarstwo tego rodzaju
przez oficjalną krytykę sztuki. Sztuka, wedle ujęć
oparte było na wzorach sztuki antyku grecko‑rzym‑
akademickich, była bowiem domeną umysłu, dla‑
skiego i dziedzictwie dojrzałego włoskiego renesansu.
tego też niezmiernie istotna w dziedzinie twórczości
A jednak wspomniana uoficjalniona konwencja
artystycznej była koncepcja, pomysł realizujący się
mogła ulegać pewnym przemianom. Wraz ze zdecydo‑
w ramach prymatu określonych stylistyczno‑malar‑
waną negacją eklektyzmu i historyzmu na przełomie
skich reguł. W przypadku XIX‑wiecznego akademizmu
XIX i XX w. akademie również stopniowo odchodziły
metody edukacyjne łączyły się ze stylistyką oficjal‑
od propagowania eklektycznych wzorców. Coraz
nego malarstwa. Co więcej, obie te sfery wpływały
częściej w ramach „akademickich” nobilitowanych
na siebie i wzajemnie się warunkowały. Jak zauważa
konwencji pojawiały się wtedy tendencje realistyczne
Maria Poprzęcka: „w wieku XIX teoria akademicka
lub symboliczne. Drugi aspekt edukacyjnego aka‑
była wciąż atakowana. Nikt jednak nie stworzył w jej
demizmu to sposoby nauczania oparte na studiach
miejsce innego, nowego systemu”⁹. Akademizm
z natury, kopiowaniu oraz uwzględnianiu przedmio‑
potępiano za krępowanie indywidualności i brak
tów pomocniczych, takich jak anatomia, geometria
poszanowania dla artystycznej wolności, zarówno
wykreślna, perspektywa itp. Owe tryby nauczania
w przypadku twórczości malarskiej, jak i w wymiarze
również ulegały przemianom, tyle że powolnym i nie‑
sposobów nauczania. A jednak XIX‑wieczni artyści
radykalnym. Wykonywanie rysunkowego studium
7
za specyficzną jego odmianę można na przykład
uznać oficjalne nauczanie konwencji malarstwa
kapistowskiego – malarstwa, określanego również
mianem polskiego koloryzmu, choć – jak wiadomo
– nie powinno się traktować powyższych terminów
synonimicznie. Kapizm jako pewna formuła malarska
powstał w okresie dwudziestolecia międzywojennego.
Głównymi przedstawicielami wspomnianej tenden‑
cji byli: Jan Cybis, Hanna Rudzka‑Cybis, Stanisław
Szczepański, Artur Nacht‑Samborski czy Józef Czap‑
ski. Piotr Piotrowski tak określa ogólne założenia
wspomnianych artystów: „[…] kapiści wpisywali
się w procesy »powrotu porządku«. Nie sposób ich
zaliczyć do radykalnej awangardy czy (do grona arty‑
gipsowej, klasycyzującej rzeźby popularne było w pol‑
stów) rewolucjonistów. U podstaw formowania się
skich akademiach jeszcze w okresie dwudziestolecia
kapistów […] leżał nie tyle zamiar budowy nowych
międzywojennego, a nawet w latach 50. i 60. wieku
wartości artystycznych, ile raczej powrót do trady‑
przed 1970
XX. Do dzisiaj w niektórych rosyjskich uczelniach
cji”¹⁰. W latach 20. i 30. ubiegłego stulecia malarze ci
wł. Muzeum asp
artystycznych wykonuje się wiele „XIX‑wiecznych”
nie opanowali jeszcze przyczółków szkolnictwa arty‑
ćwiczeń edukacyjnych. A jednak w XX w. wiele daw‑
stycznego, sytuacja zmieniła się jednak po 1945 r.
nych praktyk i metod dydaktycznych odeszło w zapo‑
Jak zauważa Andrzej Turowski: „[…] po drugiej woj‑
mnienie jako zbyt anachroniczne i konserwatywne
nie światowej […] przedwojenni kapiści i bliscy im
sposoby artystycznego kształcenia.
twórcy objęli większość katedr akademickich […].
↑ Hanna Rudzka‑Cybis
Autoportret
100 × 79 cm
olej na płótnie
w Krakowie
8
Powstaje jednak pytanie: czy w XX w. istniały rów‑
[To] oni narzucili ton i to oni zakademizowali sztukę
nież przykłady sztucznie wypromowanych akademic‑
tamtego czasu”¹¹. Zakademizowali ją do tego stopnia,
kich konwencji? Jest to problem niesłychanie złożony,
że większość młodych polskich ówczesnych malarzy
którego badanie wymaga oddzielnych wnikliwych
czuło się skrępowanych kapistowskimi dogmatami.
studiów teoretycznych. Ze względu na wymogi niniej‑
Jak przypomina Jacek Waltoś: „[…] doktryna ta była
szego tekstu, odpowiedź na wspomniane pytanie
wszechobecna, […] musiało się do niej odnosić całe
ograniczyć należy do najważniejszych przykładów,
malarstwo powojenne, wszyscy uczniowie akademii
analogii i wypływających z nich ogólnych wniosków.
i artyści odmiennych postaw”¹². Konwencja kapi‑
I tak zaryzykować można tezę, że w ubiegłym stuleciu
stowska, która nauczana była w niektórych ośrod‑
pojawiały się formy specyficznie pojmowanego „aka‑
kach nawet do końca lat 70. XX wieku, wzbudzała
demizmu”. W sztuce polskiej po II wojnie światowej
jednak już od samego początku swej „sakralizacji”
Wiadomości asp /61
sprzeciwy i artystyczne bunty, które w efekcie
wieku XIX? Jeśli weźmiemy pod uwagę instytucjo‑
usunęły ją z porządku akademickiego naucza‑
nalną definicję sztuki George’a Dickiego, opisującą
nia. W przypadku dydaktycznego funkcjonowania
wiele zjawisk 2. połowy XX stulecia, definicję, która
kapizmu zasługuje na uwagę proces akademizacji
zakłada, że: sztuką są artefakty (wydarzenia i przed‑
(a więc z jednej strony konwencjonalizacji, a z dru‑
mioty) zarekomendowane przez tzw. art‑world, czyli
giej „edukacyjnego uoficjalnienia”) zjawiska, które
świat instytucji artystycznych i powiązanych z nimi
początkowo istniało poza obrębem „akademickich
autorytetów – możemy przypuszczać, że obecnie
tradycji”, a dopiero potem zostało weń wchłonięte.
istnieją pewne podobieństwa pomiędzy obecnym
Przypomnieć bowiem należy o tym, że sami kolo‑
a XIX‑wiecznym stanem rzeczy we wspomnianej
ryści występowali przeciwko XIX‑wiecznej w rodo‑
powyżej dziedzinie. Co więcej, obecnie dostrzegać
wodzie, eklektyczno‑historycznej sztuce oficjalnej
można również swego rodzaju oficjalny współczesny
i jej epigońskim naśladowcom. Akademicki koloryzm
„ranking” postaw i konwencji twórczych, który przy‑
był zjawiskiem powszechnym w latach 50. i 60. XX
pomina istotę XIX‑wiecznych hierarchizacji, chociaż
wieku, choć, co należy podkreślić, nie był on jedynym
nie jest ich dosłownym, teoretycznym „powtórze‑
wzorcem twórczym nauczanym w ówczesnych aka‑
niem”, ani pod względem swej genezy, ani kontekstu
demiach i uczelniach wyższych o profilu artystycz‑
historycznego. Rozważania George’a Dickiego są tym
nym, a jedynie w wielu przypadkach pierwiastkiem
bardziej godne uwagi, że – jak zauważa wspomniany
w nich dominującym. Kwestia akademizacji kolory‑
autor – „dziełem sztuki w sensie klasyfikacyjnym
zmu należy jednak do przeszłości i jest dzisiaj faktem
może być przedmiot”, „(…) nie posiadając żadnej
li tylko historycznym. Istotne natomiast, w kontek‑
wartości, posiadając ją w stopniu minimalnym lub
ście współczesnych praktyk edukacyjnych, wydaje
znajdując się w pewnym punkcie skali pomiędzy
się sformułowanie pytania: czy obecnie, na początku
jednym a drugim ekstremum”¹³. Manipulacja war‑
XXI w., uczelniom artystycznym o profilu plastycznym
tościami oraz naruszanie wolności odbiorcy stanowią
grozi niebezpieczeństwo akademizmu, a jeśli tak,
w tym przypadku ewidentne etyczne kontrowersje,
to jaką może on przyjmować postać?
w które z różnych powodów została uwikłana dzi‑
Pytanie to w szerszym zakresie można rozpa‑
siejsza sztuka. Obserwując współczesną polską scenę
trywać w kontekście problemu: czy istnieje współ‑
artystyczną i biorąc jednocześnie pod uwagę rozwa‑
cześnie sztuka oficjalna popierana przez oficjalne
żania George’a Dickiego, można by traktować jako
instytucje artystyczne, m.in. akademie sztuk pięk‑
przejaw owej oficjalnej, instytucjonalnie popieranej
nych? Innymi słowy, ciekawe wydaje się pytanie:
sztuki: sztukę nowych mediów, sztukę „krytyczną”,
czy można mówić obecnie o swego rodzaju analogii
realizacje neokonceptualne czy też silnie popierane
dotyczącej relacji dzieło – instytucje artystyczne,
przez oficjalną krytykę dzieła „neominimalistyczne”.
zależności, która wpisana była w sposób ewidentny
W takim ujęciu można by również mówić o współcze‑
w mechanizmy funkcjonowania areny artystycznej
snym akademizmie, tyle że miałby on o wiele bardziej
9
↑ Rafał Boettner‑Łubowski
Cytacje I/2008: Hommage
à l’objet (?) ou Hommage à
pluralistyczny i niekonwencjonalny charakter aniżeli
– nie stają się współcześnie popularnymi wzorcami
jego XIX‑wieczny poprzednik.
edukacyjnymi. A co jest nimi najczęściej? Rzeźba
Przyjmując założenie, że współcześnie jedne
strukturalna, malarstwo minimalistyczne o orientacji
przedmiot cytowany
postawy są bardziej nobilitowane, a inne marginalizo‑
geometrycznej, sztuka neokonceptualna, artykuło‑
i czarno‑biała reproduk‑
wane przez krytyków, wielkie galerie, znanych kura‑
wana najczęściej przy pomocy tzw. nowych mediów,
torów czy muzea sztuki współczesnej – można rów‑
czasem ekspresyjna lub „neopopartowska” figuracja
wana w statyczny sposób
nież założyć, że wyższe uczelnie artystyczne, istniejąc
czy rozmaite odmiany dekoracyjnej abstrakcji. Jak
na ekranie odbiornika
przecież w skomplikowanej sieci instytucjonalnych
określić źródło wspomnianych tendencji? Tkwi ono
telewizyjnego
powiązań ze wspomnianymi wcześniej przedstawi‑
oczywiście w przemianach sztuki XX w. i jest ewi‑
cielami art‑worldu, mogą także akcentować, w sposób
dentną, jeśli można tak się wyrazić, „stylistyczną”
mniej lub bardziej wyraźny, „oficjalne” preferencje
antytezą XIX‑wiecznej sztuki akademickiej, potępio‑
w przypadku kształcenia i edukacji młodych arty‑
nej przez ubiegłowieczne awangardy jako przykład
stów. Czy zatem uczelnie artystyczne na początku
banalnej produkcji artystycznej. Sztuka konceptu‑
XXI w. stawiają pewne wybrane konwencje i postawy
alna, rzeźba i malarstwo abstrakcyjne czy radykalny
artystyczne na piedestale, a innych nie dopuszczają
ekspresjonizm to postawy „odkryte” niejako przez
do głosu, jako z różnych powodów niegodne akade‑
poszukiwania awangardowych twórców ubiegłego
mickiego nauczania? Obserwując choćby powierz‑
wieku. Obecne ich wcielenia – pomimo „ponowocze‑
chownie współczesne modele kształcenia wyższego
snych” etykiet mówiących o idei pluralizmu – są tak
szkolnictwa artystycznego w Polsce, można zauważyć,
naprawdę „konwencjonalnym powtórzeniem” odkry‑
że pewne artystyczne postawy są w nim niemalże nie‑
tych już wcześniej sposobów konstruowania artystycz‑
obecne. Realizm i hiperrealizm, eklektyczna sztuka
nych przekazów, dodatkowo promowanych obecnie
o rodowodzie neokonserwatywnego postmodernizmu
jako „kanoniczne” wzorce we współczesnych uczel‑
czy niekonwencjonalny klasycyzm, obecny przecież
niach artystycznych. Jak zauważa Teresa Pękala, „[…]
w wielu przypadkach w doświadczeniach sztuki XX w.
zakademizowana awangarda uczyniła z oryginalności
Bouguereau (?)
cja fragmentu obrazu
W. A. Bouguereau, emito‑
10
Wiadomości asp /61
konwencję”¹⁴, uczyniła to m.in. również wtedy, kiedy
idealizacji. Współczesne studium z natury realizo‑
wbrew swym pierwotnym, młodzieńczym ideałom
wane jest najczęściej w oparciu o stylistyczne zało‑
stała się zjawiskiem popieranym i rekomendowa‑
żenia, odkrywane w swoim czasie przez XX‑wieczne
nym przez oficjalne instytucje sztuki. Stylistyczne
radykalne formacje twórcze, czyli np. w oparciu
i artystyczne odkrycia awangardy zakademizowały
o ekspresjonistyczną radykalną deformację. Z kolei
się również w takim sensie, że zaczęły być nauczane
XIX‑wieczne „ortodoksyjne” praktyki kopiowania, tak
i propagowane w uczelniach artystycznych. Tak jak
ważne dawniej, obecnie ewidentnie znikają ze współ‑
koloryzm uległ w swoim czasie „epizodycznej” aka‑
czesnych metod artystycznego kształcenia. W ich
demizacji, tak samo wiele konwencji awangardowych
miejsce pojawiają się natomiast inne formy naśladow‑
i neoawangardowych ulegało tego typu konwencjo‑
nictwa. Są to najczęściej akty powielania stylistyk,
nalnym popularyzacjom. W takim kontekście edu‑
założeń, ujęć strukturalnych, związanych z dziełami
kacja artystyczna nie jest już poszerzaniem kultury
czy konwencjami twórczymi, które z różnych powo‑
i artystycznych umiejętności, poznawaniem tajników
dów uważane są współcześnie za godne naśladowa‑
formy i warsztatu oraz finalnie próbą określenia wła‑
nia. Szczególnie widoczne staje się to w przypadku
snej postawy twórczej, lecz staje się przyswajaniem
konwencji malarstwa z kręgu minimal‑artu, notabene,
gotowych reguł, stylistyk i konwencji tworzenia.
jak się wydaje, często współcześnie akademizowanej.
Można zaryzykować stwierdzenie, że konwencje
Jak zauważa Teresa Pękala, „ze względu na intelektu‑
popierane w sposób instytucjonalny mogą ulegać rów‑
alny, teoretyczny charakter bliska akademizmowi jest
nież szybkiej akademizacji w wymiarze edukacyjnym.
również formalna, pozbawiona śladów indywidualnej
Biorąc pod uwagę powyższe stwierdzenie, można
ekspresji sztuka minimal‑artu. Jej odbiór wymaga wie‑
by wysnuć wniosek, że akademizm jest niemalże nie
dzy i kompetencji kulturowej, (podobnie) jak dawna
do uniknięcia we współczesnych praktykach eduka‑
sztuka akademicka”¹⁵. Rosalind E. Krauss sugeruje
cyjnych wyższego szkolnictwa artystycznego. Dodat‑
z kolei w swej pracy zatytułowanej Oryginalność awan‑
kowym powodem wspomnianego stanu rzeczy może
gardy, że malarze z kręgu sztuki typu Color Field Pain‑
być również fakt dzisiejszej selektywnej kontynuacji
ting, utożsamiani często z amerykańskimi malarzami
niektórych XIX‑wiecznych metod nauczania, tylko
minimalistami lat 60. XX wieku, wcale nie tworzyli
że dokonywanej obecnie w uwspółcześnionej, niejako
absolutnie oryginalnych i nowatorskich dzieł, ponie‑
„zmodernizowanej” formie. Przykładowo, w bardzo
waż powielali oni – w pewnym sensie „kopiowali”,
wielu przypadkach współczesny model artystycznego
kompozycyjny schemat kratownicy (przecinających
kształcenia nadal oparty jest na studiach z natury.
się w różnych układach pionowych i poziomych linii
A jednak nie są to XIX‑wieczne sposoby akademickiego
kompozycyjnych obrazu), wypracowany przez mala‑
prezentowania motywów z rzeczywistości, ponie‑
rzy z kręgu europejskiej abstrakcji geometrycznej
waż wspomniane prezentacje powstają w oparciu
w okresie dwudziestolecia międzywojennego ubie‑
o inne wzorce aniżeli klasyczno‑eklektyczne kanony
głego stulecia¹⁶. Konwencja minimalistyczna w samej
11
← Rycina wykorzystywana jako
artystyczny wzór dydaktyczny
w XIX‑wiecznych akademiach,
źródło: portail.atilf.fr
swej istocie zakłada swego rodzaju naśladownictwo,
spotęgowane w dwójnasób, kiedy naucza się jej jako
swego rodzaju artystycznego kanonu.
Jak wynika z powyższych sugestii, współczesny
akademizm byłby zjawiskiem nieco bardziej plu‑
ralistycznym aniżeli jego XIX‑wieczny poprzednik,
ponieważ dopuszczałby koegzystencję, niekoniecz‑
nie zgodną i harmonijną, wielu zakademizowanych
konwencji i praktyk twórczych. Być może jawi się on
zatem jako mniej konserwatywny aniżeli jego wcze‑
śniejsze wcielenia, co nie oznacza jednak, że jego
skutki mogą się okazać mniej niebezpieczne. Wszel‑
kie dogmaty bowiem ograniczają zazwyczaj rozwój
i wolność jednostki oraz – parafrazując wypowiedź
Marii Poprzęckiej – „zwalniają z wszelkiego trudu,
podsuwając łatwe do przyjęcia poczucie samoza‑
dowolenia”¹⁷. Jak się zatem przed nimi uchronić?
Jedynym sposobem owej ochrony jest chyba w tym
przypadku autentyczny pluralizm: konstruktywny,
ale jednocześnie nieograniczający dostępu do „margi‑
nalizowanych” instytucjonalnie źródeł artystycznych
inspiracji. A zatem pytanie o akademizm jest nadal
pytaniem otwartym, i to w jak najbardziej współ‑
czesnym i interesującym nas sensie. Akademizm,
nawet ten współczesny, może być bowiem autentycz‑
nym zagrożeniem, zarówno dla swobodnego rozwoju
sztuki, jak i dla powiązanej z nią sfery edukacji.
12
Wiadomości asp /61
Przypisy:
1 M. Poprzęcka, Akademizm, [w:] Sztuka świata, t. 8, Warszawa 1994, s. 133.
2 Wcześniej akademie były najczęściej korporacjami, swego rodzaju stowarzyszeniami artystów lub
filozofów, sporadycznie tylko w wieku XVI włączając również do swej działalności pierwiastek
dydaktyczny (więcej na ten temat w: M. Poprzęcka, Akademizm, Warszawa 1989, s. 20–47).
3 Między innymi do pewnych tez L. B. Albertiego formułowanych w traktacie zatytułowanym
O malarstwie z 1435 r. (zob. Z. Waźbiński, Malarstwo quattrocenta, Warszawa 1989, s. 29–44).
4 Zob. R. Fréart de Chambray, Idea doskonałości malarstwa ukazana poprzez zasady sztuki, [w:]
Teoretycy, historiografowie i artyści o sztuce 1600–1700, red. nauk. M. Poprzęcka, A. Ziemba,
Warszawa 1994.
5 Maria Poprzęcka tak krótko streszcza poglądy Mengsa dotyczące eklektyzmu w malarstwie:
„Są dwie drogi, które wiodą rozumnego poszukiwacza do osiągnięcia piękna i dobrego smaku.
Pierwsza, trudniejsza, to wybór najpiękniejszych fragmentów z natury; druga, łatwiejsza,
to uczyć się z dzieł, w których selekcja została już dokonana. Malarz, który chce odkryć naj‑
lepszy smak, powinien czerpać z czterech źródeł: brać z antyku piękno, od Rafaela ekspresję,
od Correggia wdzięk, od Tycjana kolor” (M. Poprzęcka, Akademizm, dz. cyt., s. 54).
t Cyt. za: Neoclasscism and Romanticism 1750–1850, oprac. L. Eitner, t. 1, London 1971, s. 30.
7 Historycy sztuki podkreślają, że XIX‑wieczny akademizm ostatecznie ukonstytuował się w 2.
ćwierci XIX w., kiedy to członkowie Bractwa św. Łukasza (bractwa o rodowodzie romantycz‑
nym, założonego w 1809 r. w Wiedniu) zostają profesorami w liczących się europejskich aka‑
demiach sztuk pięknych. Poszerzyli oni XIX‑wieczne, akademickie inspiracje o fascynację
wczesnorenesansowym malarstwem włoskim. Bractwo św. Łukasza stanowi ostatni istotny
składnik genezy XIX‑wiecznej sztuki akademickiej, na której wcześniejsze elementy składają
się: (1) XVII- i XVIII‑wieczna tradycja akademicka oraz (2) klasycyzm i neoklasycyzm przełomu
wieku XVIII i XIX.
8 M. Poprzęcka, Akademizm, dz. cyt., s. 48–73.
9 Tamże, s. 56.
10 P. Piotrowski, Znaczenia modernizmu, Poznań 1999, s. 57–58.
11 A. Turowski, Nurt koloryzmu w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Dzieje sztuki polskiej,
red. B. Kowalska, Warszawa 1987, s. 213.
12 Cyt. za: R. Rogozińska, Orientacja kolorystyczna, „Przegląd Powszechny”, nr 9 (973), 2002,
s. 325.
13 G. Dickie, The art circle: a theory of art, New York 1984, s. 13.
14 T. Pękala, Awangarda i ariergarda. Filozofia sztuki nowoczesnej, Lublin 2000, s. 152.
15 Tamże, s. 254.
16 R. E. Krauss, Oryginalność awangardy, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, red.
R. Nycz, Kraków 1997.
17 M. Poprzęcka, O złej sztuce, Warszawa 1998, s. 302.
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Obrazy miłości.
Waltoś
Dzieł sztuki, które są obrazami miłości, które niosą
ze sobą obrazy miłości… nie sposób wyliczyć. Łatwo
Wbrew pozorom, pro‑
dukcja wielu artystów,
zbyt łatwo i mechanicz‑
nie zwana „twórczo‑
ścią”, w gruncie rzeczy
ma destrukcyjny charak‑
ter! Karmi się negacją,
cynizmem, pogardą…
nasuwają się nazwiska autorów: Bosch, Botticelli,
Chagall, Munch, Picasso, Rembrandt, Rodin, Rubens,
van Gogh, Wyspiański… Szczęśliwe spośród ich dzieł
niosą uczucie miłości, co więcej, w istocie same
są uobecnieniami miłości, są jej spełnieniem.
Janusz Krupiński
Czy wszelka autentyczna twórczość ostatecznie nie splata się w jedno z miłością?
Autentyczną. Wbrew pozorom, produkcja wielu artystów, zbyt łatwo i mechanicz‑
nie zwana „twórczością”, w gruncie rzeczy ma destrukcyjny charakter! Karmi się
negacją, cynizmem, pogardą, przekleństwem – a nawet nienawiścią wobec istnie‑
Ur. w 1955 r.
nia, wobec tego, że cokolwiek istnieje, że w ogóle coś jest. Ostatecznie nienawiścią
w Nowym Targu.
wobec idei prawdy¹?
Filozof, dr hab. prof. ASP
w Krakowie, Katedra
Historii i Teorii Sztuki,
Znak to sztuki naszego czasu: samo słowo „miłość” ma się za ckliwe nic,
i wyrzuca je na „śmietnik historii”? Podobnie jak „piękno”…
wykłada teorię sztuki.
Prof. UP w Krakowie,
Instytut Filozofii i Socjologii,
Uwagę poświęcę tutaj dwu pracom Jacka Waltosia. Mam na myśli i przed oczyma
kierownik Zakładu
jego akrylowy szkic Na przystanku (2005) oraz odlew w brązie modelu do portretu
Aksjologii i Filozofii Kultury,
Twarz X (2001). W tych dziełach znajduję obrazy miłości².
wykłada filozofię sztuki
i estetykę.
Na przystanku
Waltoś zalicza Na przystanku do zbioru swych prac, które określa wspólnym mianem
Obrazy zdarzone. Co kryje się za tym określeniem, „zdarzone”? Otóż, jak sam artysta
to wyjaśnia, w obrazach odnosi się do zdarzeń, których był naocznym świadkiem.
Maluje, kreśli, wychodząc od zobaczonych sytuacji – obrazów… Czy od obrazów
z życia? Obrazów z życia?
Z życia? Jak sądzę, patrząc na dzieła z tego zbioru, nie, nie z życia w tym sensie,
by były doświadczone jedynie jako cząstka, jako element, epizod z życia kogoś.
Koralik nanizany na jego tę, czy inną linię. Nie z życia, jeśli przez życie rozumieć bio‑
grafię, historię, scenariusz, narrację, ciąg przeżyć, planów, losów… „Perypetie”. Sens
lub bezsens tych zdarzeń nie polega na takim osadzeniu, włączeniu, odniesieniu.
13
Przypisy:
1 Nie rozstrzygnę tego tutaj, czy żadna forma nienawiści nie jest
twórcza, czy sama nienawiść jako taka jest destrukcyjna.
„Niezależnie” ku czemu się kieruje, na co odpowiada?
Czy miłość i nienawiść nie są sobie pokrewne, a gdzie nie
ma miejsca dla jednej, tam i go nie ma dla drugiej?
Ani w miłości ani z miłości, do czegoś, niczego innego nie
można nienawidzić? W miłości czy z miłości do czegoś nie
można czegoś innego nie nienawidzić?
Jezus (!) głosi, że nienawiść wobec tego, co najbliższe, sta‑
nowi warunek wyzwolenia. Jeśli nawet chrześcijaństwo nie
bywa kojarzone z taką myślą, a ona może wydać się nieewan‑
geliczna, to czy jednak nie stanowi ona o istocie chrześci‑
jaństwa (a nawet religijności)? Nieprzypadkowo w czasach,
gdy wyznaje się ideał samorealizacji, bycia sobą, chrześci‑
jaństwo zostaje odrzucone. Czytelniku, jako dziecko swego
czasu, czyż nie masz za szaleństwo tych słów: „Jeśli kto przy‑
chodzi do Mnie, a nie ma w nienawiści swego ojca i matki,
żony i dzieci, braci i sióstr, nadto siebie samego, nie może być
moim uczniem” (Łk 14, 26)?
2 Poniżej – z myślą o fenomenie miłości – łączę i rozpisuję dwa
fragmenty mojego tekstu publikowanego w katalogu Jacka
Waltosia Wielokroć to samo. Malarstwo, rzeźba, grafika
z lat 1960–2012, Częstochowa, Łódź, Kraków 2013 (Janusz
↑ Na przystanku 50 × 70 cm, akryl, papier, 2005
Krupiński, Ból skrzydlaty. Wejrzenia obrazów Jacka Waltosia).
Nie określa się dopiero w ich obrębie. Nie są doświadczane, widziane czy uka‑
Tutaj wiele koryguję i dopisuję.
zane jako cząstka procesu, faza w biegu spraw, rzeczy, jako jedno z ciągu zdarzeń.
Samo punktowe zdarzenie „jest wszystkim”!?
W przypadku pary kochanków Na przystanku jest tak nie tylko z punktu
widzenia zewnętrznego obserwatora, widza, świadka, lecz przede wszystkim
w Ich własnym przeżywaniu chwili. Chwili obejmującej Ich tu‑i‑teraz (i to da
się odczuć).
Zdarzenie jest jak z‑darzenie. Dar. Samo stanowi treść przeżywaną, znaczącą,
sensoźródłową…
Nie inaczej w przypadku obrazów Pod szpitalem, Noc w pociągu (akryl, 2002–
2003), obrazów ukazujących wzajemną czułość trojga osób, czy w przypadku
obrazu Pas de deux (Dzień)… obrazu ukazującego cud śpiewnego uniesienia pary,
dziewczęcia i chłopca, w inicjującym się tańcu – to przecież właśnie pas de deux
(kula chłopca też unosi się już w korowodzie ich łączącym, jego gips na nodze
przestał być ciężarem).
Obrazy zdarzone. Co „formalnie” łączy te obrazy? Co uderza w ogólnym
spojrzeniu, we wrażeniu? W przypadku Pas de deux (Dzień), (2007), Ciężar mój…
(2003–2004, dyptyk), Pod szpitalem II (2004) uwyraźnia się to najmocniej:
Oto istnionka, zjawy i pojawy… Same rozcząstkowione, rozelementowione.
Rozwibrowane!
Erudyta: Elementy, czyli pierwiastki, żywioły.
Waltoś: „Cztery kolory”. Kosmogoniczna zasada!
Ironista: Niby to jakaś gra kryje się za tą pomarańczowo‑ultramarynową
maskaradą? Nie kręci mego nieuprzedzonego oka ten kalejdoskop! Ani pojmowa‑
nie na jego podobieństwo samej rzeczywistości, świata. Figle, i zabawy wyobraźni
znajdując trwałe oparcie, „och, co za szczęście”, na planszy w kratkę, czyli
w pewnikach geometrii… wcale nie tracą przez to charakteru swego, igraszki…
14
Wiadomości asp /61
Erudyta: Greckie słowo „kosmos”, κόσμος, pierwotnie oznacza porządek
i ornament.
Sceptyk: Czyżby doświadczenie chaotyczności świata, braku ciągłości, przy‑
padkowości w następstwach i sąsiedztwach pojedynczych faktów, procesów,
zdarzeń, czyżby takie odczucie świata zatrzymywało się na jego powierzchni?
Iluzją jest już potraktowanie tego zbioru jako zagadki, jak gdyby to był stawiany
przed nami rebus, a pozostawałoby tylko odkryć ukryty za tą wibracją, ukryty
w tej mnogości sens.
O, pobożne to życzenia… Spełniające się dzięki nieuświadomionej pracy
naszych myśli, wtłaczających te mnogości w swe własne formy. Myślowe kon‑
strukcje uchodzą za konstrukcje świata.
Świat mojego życia stanowiłby jakieś universum? A tym bardziej, czy w ogóle
możemy mówić, ja i ty, o naszym świecie? Gdzież tu całokształty, organiczne
struktury, jedności, sensy jednoczące?
Krytyk: W obrazach Waltosia uderzają przede wszystkim kolorowe ułomki,
doznania plam i linii, na które rozpadają się widoki… Osłabiając poczucie spon‑
tanicznie nam się narzucające na co dzień, a mianowicie poczucie porządku,
który miałby stać za tymi doznaniami, wrażeniami, porządku jakoby układa‑
jącego je, te ułomki, wedle jakiejś logiki…
Obrazy zdarzone. Oto istnionka, zjawy i pojawy… Wirują, zawieszone, w con‑
tinuum między chaosem a ładem, między byciem, a niebyciem, czy nad tym
między, pomimo tego między? Te, istnionka, zjawy i pojawy, erupcje, z kolei,
na naszych i w naszych oczach (?), ledwie zawiązują się w jakieś istoty, figury…
Postacie.
Zawiązujące, istniące się, jak każda teraźniejszość egzystencji. Chwila?
Zdarzenie? Przeżywana, przeżyta chwila? Odczuwane, odczute zdarzenie? To,
co w jakimś „teraz” trwa i nasyca je sobą, bez reszty? Jako takie przeżywane
Teraz, wypełnione zarazem tym przeżywaniem, spełniane i spełnione jako prze‑
życie, odczuwanie i odczucie?! Spełnione w spełnianiu samym!? W każdym razie
ta Chwila, to Teraz nie są fizykalnymi kategoriami czasu. Nie stanowi ich, ani nie
stanowi o nich jakiś moment, ułamek sekundy. Tu nie da się przyłożyć żadnego
miernika czasu. Leżą nawet poza linią czasu. To Teraz, czy Ta Chwila, to nie
moment, to nie ten moment, który będzie albo już był, ani ten, który jest pomię‑
dzy tym, co minęło, a tym, co nadchodzi. Nie lokuje się w takiej perspektywie.
Nie zna go w ogóle człowiek o świadomości określonej przez taką perspektywę,
przez taki sposób przeżywania – każde teraz, każdy moment odczuwający jako
zawieszony, napięty, rozpięty pomiędzy dwoma nieistnieniami: tym, co (już)
było, i tym, co (dopiero) będzie. Między byciem i niebyciem…
Obecne Teraz, czyli raczej zawieszenie chwili poza byciem i niebyciem!
Pathos: Teraz w wieczności.
Bathos: Wieczność w teraz.
Pathos: Wieczne Teraz.
Anty‑Heraklit: Nic nie płynie.
Pathos: Przestwór głębi chwili. Nieporuszony i nieruchomy.
To Teraz, czy Ta Chwila,
to nie moment, to nie
ten moment, który
będzie albo już był, ani
ten, który jest pomiędzy
tym, co minęło, a tym,
co nadchodzi.
15
3 Karl Jaspers, Wiara filozoficzna wobec objawienia, przeł.
Grzegorz Sowiński, Znak, Kraków 1999, s. 608.
I dalej Jaspers pisze: „Radość, jeśli nie jest li tylko pięknym
wybuchem sił witalnych i nie znika wraz z nimi, przeciwnie,
jeśli jest pewnością co do wiecznego źródła, to, dopóki istnie‑
jemy, wciąż jeszcze i znów jest możliwa w wypełnionym cza‑
sie obecnym” (s. 609).
Zauważmy, że zdanie to nie stwierdza istnienia wiecz‑
nego źródła i dalekie jest od tezy o nieśmiertelności. Zdanie
to ma charakter tautologii: czy ktoś pewny „co do wiecznego
źródła” mógłby nie być radosny, póki żyje, póki żyje w tej
pewności?
Radość z naiwnością idą w parze, z konieczności? Simone
Weil jedna bodaj, w najśmielszych swych zdaniach, wskazuje
na radość przeżywaną bez żadnej pewności, wolną od takich
oczekiwań czy roszczeń.
Podkreślić należy, że pewność to tylko poczucie pewno‑
Sceptyk: Przestwór? Roztwór raczej. Staro… staro…? twory, w których szpa‑
rach zagnieżdża się coś chwilą. Rozbryzga. Bezczasem wy‑twarzy. Przestwór?
To nie wszechświata oddech, oceanu, lecz… akwarium… soczewka… atrium
akwatyczne…
Jaspers: Tylko w czasie obecnym człowiek zostaje sobie podarowany. Stąd
wielka miłość do czasu obecnego, stąd wdzięczność za życie, które toczy się dzisiaj,
a nie w żadnym innym czasie.
Chwila jest jedyną w swoim rodzaju obecnością wieczności – w odróżnieniu
od znikającego momentu „teraz”, który zawsze tylko upływa i odchodzi.
Czas obecny jest prostym i niepojętym wymiarem, o którym mówi średnio‑
wieczny wers:
„Przychodzę, nie wiem skąd,
Jestem, nie wiem kim,
ści, poczucie to tylko stan psychiczny człowieka. Naiwni
Umrę, nie wiem kiedy,
biorą je za kryterium prawdy. Podobnie jak oczywistość czy
Pójdę, nie wiem dokąd,
jasność. A przecież mieć „jasność” co do czegoś, to tylko mieć
Dziwię się, żem radosny”³.
takie poczucie… Oczywistości mogą być złudzeniami.
4 Jacek Waltoś (2003), komentarz odniesiony do Obrazów zdarzo‑
nych (katalog Wielokroć to samo, s. 89).
Pathos: Obecna chwila wypełnia moje Teraz, które nie jest momentem,
punktem na linii czasu, lecz universum, w którym jestem zanurzony, które mnie
obejmuje i ogarnia, i skupia. Moje Teraz, a w najszczęśliwszej chwili Nasze Teraz.
W dziełach Waltosia uwypuklone zostają wielokrotnie takie zdarzenia,
takie chwile, w których dokonuje się coś pomiędzy ludźmi. Parą, trójką… Cud
spotkania.
Trans‑figuracje, z‑darzenia, które wynajduję w obrazach Waltosia: Na przy‑
stanku, para kochanków, w objęciu. Pas de deux (Dzień), dziewczynka i chłopak
uniesieni w kręgu tańca. Pod szpitalem, wtulenie czułości serca trojga. Współ‑
czułość (grafika)…
Oni uczestniczą w wyższym porządku, w niewidzialnym świecie. Stając się
jego widzialnymi świadkami?
Obraz chwili Teraz, Wiecznej Chwili, chwili w wieczności… wtopiony,
wśniony, wczuty w Obrazy zdarzone Waltosia, w jego Na przystanku, przekracza
to wyobrażenie człowieka, które pojmuje go jako istotę zawsze tylko wydarzającą
się, niewydarzoną (wspomnę myśli Heideggera, Sartre’a, Ortegę y Gasseta).
Waltoś: Jest jakimś paradoksem malowanie ludzkich perypetii za pomocą
klucza „antycznych” znaczeń czterech kolorów. To jest jakaś archaiczna kosmogo‑
nia. Ludzkie sprawy oglądane są w perspektywie „nadrzędnego porządku”. Skąd
u mnie ten dystansujący się od osób i uczuć porządek? Może inaczej wpadłbym
w rozpacz albo sentymentalizm⁴.
Jednak podkreślić muszę zarazem, że w moim przekonaniu Obrazy zdarzone,
jako obrazy Chwili, obrazy obecności Chwili, uobecnienia Chwili, w istocie
nie ukazują ludzkich „perypetii” czy „spraw”, ukazują wyjście poza ich bieg.
Przekroczenie losu.
Bosch. Hieronim. Maluje parę kochanków w przeźroczystej bańce. Ogród
ziemskich rozkoszy, 1480–1490. Zamknięte skrzydła tryptyku ukazują bańkę
wszechświata.
16
Wiadomości asp /61
Waltoś. Jacek. Maluje, kreśli zbliżenie pary kochanków. Co najmniej dwu‑
krotnie. Na przystanku, 2005.
Uwaga, odsuwam na bok pastel o tym samym tytule. Wyróżniam akryl!
Ten pierwszy szkic ukazuje w kadrze samą parę, a więc przez to nie poka‑
zuje tego, iż ich objęcie wydarza się obok i pomimo wszystkiego, co dzieje
się wokół⁵.
Akryl, Na przystanku. Patrzmy w ten obraz. Z pamięcią o nim kreślę wyobra‑
żenie Wiecznego Teraz Miłości oraz pojęcie z‑darzenia źródłowego, którego szcze‑
gólnym przypadkiem (szczególną koniecznością) jest właśnie chwila Miłości.
Wieczne Teraz Miłości
Oto scaleni, on i ona. W niewidzialnej bańce, niewidzialnej od zewnątrz:
oni odcięli się od reszty świata, od jego spraw i zabiegań, znajdują się i siebie
poza układami rzeczy świata… Znajdują‑odnajdują.
„Bańka” okrywa ich, obejmuje, unosi i niesie. Tę „bańkę” może tworzyć skłon
firmamentu: otulina nieboskłonu, okół ładu gwiazd, porządku i ornamentu
wszechświata, czyli kosmosu… Może ją tworzyć powiew, oddech rozpościerają‑
cego i pochylającego się nad nimi nieba – tchnienie wszechistnienia.
Zanurzeni w i ku sobie, on i ona. Oboje, wzajem w tym, co wydarza się między
nimi, tak dalece w tym między‑razem, że nie ma już nic poza, nie ma ich, ani
niczego z nich, osobno. Żadnego „każde osobno”.
Co się wydarza, ich darzy. Istnią się we (współ)istnieniu. Istni we (współ)
istnieniu. Istny cud.
W z‑darzeniu Chwili udziela się im coś, z siebie i przez siebie nawzajem,
a przecież coś, czego sami nie pragnęli, nie próbowali sobie wyobrazić, czego
To w zdarzeniach źró‑
dłowych poczynają się
odpowiadające im nar‑
racje, z nich czerpią.
To tam rodzi się poczu‑
cie sensu lub bezsensu
rzeczywistości, życia,
istnienia… To stąd
wypływają zasadnicze
typy opowieści, inter‑
pretacji losu i życia,
różne światooglądy,
filozofie…
nawet nie mogliby sobie wyobrazić, wyśnić. Przekracza ich wszelkie marzenia.
Udziela, darzy w splocie objęcia. Z wysoka. Jakby niebo się otwierało nad nimi.
Unosząc. Wysoko. Darzy, jak źródło.
Źródło, czyli miejsce, w którym pojawia się, wybija nieskończony zasób,
życiodajny…
5 W katalogu Jacek Waltoś, Wielokroć to samo, niestety, umiesz‑
czono reprodukcję właśnie pasteli.
Źródło, czyli miejsce odczucia i przeczucia nieskończonej głębi istnienia.
Źródło, czyli początek. Istni się oto z nimi.
Stąd będą czerpać, wracając do świata?!
Wieczne Teraz Miłości.
Oni nie antycypują swojej przyszłości. Oni nie zmierzają do czegoś, nie
mają żadnych intencji, nie realizują żadnego celu, nie stosują żadnej metody,
żadnej techniki.
Zamiar, intencja, cel, a więc i środki, metody, to wszystko wyprowadza
poza… gubi chwilę, zatraca teraz w oczekiwaniu czegoś, czego jeszcze nie ma,
w polowaniu, nastawaniu na coś… Ci, co sobie stawiają zadania, to, co jest, to,
co im dane, mierzą i ustawiają na miarę. Swoją? Co dane, ustawiają na miarę
wyobrażenia, projektu jakiegoś ideału. Tacy są tym, czym nie są. Zatraceni w cza‑
sie. Rozproszeni pomiędzy tym, co może być, co powinno, co musi. W continuum
między byciem a niebyciem… Rozpięci na poziomej belce krzyża życia, to znaczy
pomiędzy przeszłością a przyszłością, w narracji pomiędzy tym, co było, co nie
było, a tym, co nadchodzi, co będzie i co nie będzie… co należy…
17
Z‑darzenie źródłowe
Komu dane było takie zdarzenie, ten czerpie z niego i wówczas, gdy już
samo minęło.
Nietzsche: Inaczej możnaby mniemać, że to jeno uszczęśliwiające, ba, odu‑
rzające widzenie, którego użyczają nam poszczególne chwile, by zaraz potem tem
bardziej nas opuścić i powierzyć nas tem głębszemu smutkowi⁶.
Ironista: W takiej chwili uniesienia kochankom wydaje się, że latają, a trze‑
pocą się i trze‑pocą tylko! W po‑rwaniu od‑dechu.
Idealista: Och, nie znasz przemienienia! Transfiguracji!
6 Fryderyk Nietzsche, Niewczesne rozważania, przeł. Leopold
Staff, Warszawa – Kraków 1912, s. 248. Nietzsche pisze
o swoim doświadczeniu – swoim poruszającym spotkaniu
z myślą Schopenhauera.
7 Étienne de Condillac. Czyt. fragment z jego Traité de animaux,
przytoczony poniżej w przypisie 16.
8 Hannah Arendt, Między czasem minionym a przyszłym, przeł.
Mieczysław Godyń, Wojciech Madej, Aletheia, Warszawa
1994, s. 306.
9 Co Hannah Arendt relacjonuje w Kondycji ludzkiej.
Sceptyk: To tylko lokalne, chwilowe, przemijające wiry w rzece Heraklita.
Wiry Condillaca⁷.
Arendt: Ten, kto mówi to, co jest [opowiada o czymś? – J. K.] zawsze przedsta‑
wia pewną opowieść, w której poszczególne fakty [i zdarzenia] tracą swoją przy‑
padkowość i nabierają jakiegoś zrozumiałego dla człowieka sensu. To absolutna
prawda, że „można znieść wszelkie smutki, jeżeli ułoży się je w fabułę lub opowie
o nich”, jak powiedziała Isak Dinesen (Karen Blixen)… Mogłaby dodać jeszcze,
że również radość i szczęście są możliwe do zniesienia i nabierają dla ludzi sensu
tylko wtedy, gdy można opowiedzieć o nich pewną historię. Na tyle, na ile głosiciel
prawdy o faktach jest również narratorem, dokonuje on „pojednania z rzeczywisto‑
ścią”, które Hegel, filozof dziejów par excellence, uważał za ostateczny cel wszelkiej
myśli filozoficznej. Przekształcenie surowego materiału, jakim są zwykłe zdarzenia,
którego dokonywać musi historyk… jest blisko spokrewnione z dokonywanym przez
poetę przekształceniem nastrojów czy poruszeń serca…⁸
Najwyraźniej autorka tych słów, Arendt, rzeczywiście pisze o „zwyczajnych
zdarzeniach”, zapomina jednak przy tym o tych zdarzeniach, które codzienne,
zwyczajne nie są, a w stosunku do życia mają charakter źródłowy. W stosunku
do życia nie w znaczeniu biologicznym, lecz biograficznym, życia jako żywota.
Także w stosunku do życia tej czy innej wspólnoty ludzkiej. Najwyraźniej
ta historyk idei nie dostrzegła czy nie wspomniała tutaj alternatywnego sta‑
nowiska, które rysuje się już w związku z Platona opisem objawieńczej chwili
– zdarzenia o charakterze doświadczenia mistycznego⁹. Otóż w Liście siódmym
Platona mowa jest o chwili, która raz przeżyta udziela duszy człowieka świa‑
tła, w którym ukazuje się i określa od nowa rzeczywistość. To przeżycie niesie
ze sobą treści niewysławialne, nieuchwytne dla mowy (arrethon), budzące
zadziwienie pełne podziwu (thaumazein): „odtąd płonie w duszy światło, samo
siebie podsycając”.
To w zdarzeniach źródłowych poczynają się odpowiadające im narracje,
z nich czerpią. To tam rodzi się poczucie sensu lub bezsensu rzeczywistości,
życia, istnienia… To stąd wypływają zasadnicze typy opowieści, interpretacji
losu i życia, różne światooglądy, filozofie…
Oczywiście, Arendt nie myśli „po polsku”: słowo „zdarzenie” podpowiada
przecież, że zdarzenie jako takie przynosi dar. Darzy.
Jednak przez człowieka, którego ogarnia, zdarzenie źródłowe nie jest
doświadczane jako element życia, nie jest lokowane w czy na jakimś szerszym
18
Wiadomości asp /61
planie, lecz samo wypełnia jego duszę i unosi – nim samym on żyje. Poza
biegiem rzeczy, poza biegiem czasu, w wieczności! Obecne teraz: wszystkim?!
Odtąd jednak, z chwilą, gdy dane mu było takie zdarzenie, człowiek przemie‑
nia się. Odmienia się jego sposób pojmowania życia. Porzuca swe dotychczasowe
życie, jeśli nawet nic się nie może zmienić w samym jego faktycznym położe‑
niu. Zmienia się jego sposób przeżywania i odnoszenia się do tego, co wokół,
co ma miejsce, co przytrafia się.
Nietzsche: Gdyż jedna iskra z ognia miłości, która padła w duszę człowieka,
wystarcza, by jego życie i działanie rozpalić do czerwoności i trawić oczyszczająco,
tak że nie ma on spokoju i wygnany jest na zawsze z nastroju, w którym zwykli
ludzie wykonują swe dzienne rzemiosło¹⁰.
Musical Break YT: Jimmy Page & Robert Plant, Wonderful One. Lyrics:
Shall we dance and never stop
Take my hand and stop the clock
From turning over
10 Fryderyk Nietzsche, Niewczesne rozważania, dz. cyt. s. 274–
275. W ten sposób Nietzsche opisuje „dający się już rozumieć
metafizycznie popęd”. W słowach Nietzschego podmieniam
słowa: zamiast „sprawiedliwosci” daję „miłości”, zamiast
„uczonego” daję „człowieka”. Czy Nietzsche nie pisze tego
jako czytelnik, uczeń Listu siódmego Platona?
11 Martin Heidegger, Sein und Zeit, s. 145 (mój przekład – J. K).
And spirit weave and spirit bend
In the move that has no end
That we must follow
Ohhhhhhh
Ohh, ohh
Show me your eyes
Tak, tym, co chwili nadaje wymiar wieczności, może być właśnie przenika‑
jący i obejmujący ją wieczny porządek. Przeczucie takiego porządku. Udzielający
się w jej z‑darzeniu wgląd w porządek bytu, w naturę rzeczywistości.
Z‑darzenie źródłowe nie należy do ludzkich perypetii, do kolei losu, do biegu
życia i zabiegania. Przekracza taką egzystencję.
Erudyta: Znaczyłoby to, że Heidegger, Sartre czy Ortega y Gasset nie znają
wielkości człowieka, znają tylko jego upadek, w czas.
Heidegger, w Byciu i czasie, twierdzi, że do faktyczności człowieka należy
„możność bycia egzystencjalnie jest tym, czym jeszcze w swej możności bycia nie
jest […] jest tym, czym się stanie, względnie tym, czym się nie stanie”¹¹. Sartre
↓ Współczułość
29,5 × 21,5 cm
akwaforta
miękki werniks
1980
(fragment)
fot. J. Krupiński
w Bycie i nicości twierdzi: „Człowiek nie jest tym, czym jest, i jest tym, czym nie
jest” (czyli nie utożsamia się ze swoją faktycznością, a z tym, czym pragnie być,
o czym marzy – z projektem samego siebie). Gasset w Rozmyślaniach o technice
pisze: „Człowiek jest »roszczeniem«, jest »czystym programem«, a zarazem tym,
12 José Ortega y Gasset, Rozmyślania o technice, [w:] Bunt mas
i inne pisma socjologiczne, przeł. Henryk Woźniakowski, PWN,
Warszawa, 1982, s. 269. Kogoś życie „jest jedynie usiłowa‑
niem realizacji określonego projektu lub programu istnienia.
«Ja» każdego jest owym wyobrażonym programem”, to „bycie
tym projektem” (tamże, s. 268).
Temu, co spotykam i to co minie spotyka, miałoby sens tylko
ze względu na moje projekty. Czytamy: „Życiowy program,
którym każdy z nas jest i który napełnia wewnętrzną i pozy‑
tywną treścią to, co «nam się przydarza» – proszę nie zapo‑
minać, iż ta sama rzecz, która przydarza się różnym ludziom,
nabiera w ich odczuciu odmiennych znaczeń… Otóż program
życia, którym każdy jest, stanowi – co oczywiste – dzieło
naszej wyobraźni” (José Ortega y Gasset, Wokół Galileusza,
przeł. Ewa Burska, Spacja, Warszawa, 1993, s. 125).
Jak sądzę, postawa taka, ujmowania wszystkiego w perspek‑
tywie własnych projektów, wyklucza miłość! W miłości prze‑
czym nie jest jeszcze, ku czemu dąży”¹².
To permanentne niewydarzenie, nie wydarzanie się. Nastawienie, które nie
pozostawia miejsca na zdarzenie się, na z‑darzenie. Poza horyzontem takiego
nastawienia myśl o łasce, i łaska. Wtedy, z perspektywy takiego ideału, takich
oczekiwań, cokolwiek, co nie jest w mojej mocy, co nie jest zamierzone przeze
mnie, co nieoczekiwane, to wszystko stanowić może tylko zakłócenie, prze‑
szkodę, zagubienie się…
Krytyk: Taka myśl zawładnęła epoką, naznacza całą naszą kulturę. To men‑
talność projektów, planów, postępów… Heidegger, Sartre… Oni zawodzą rzewnie
jej melodię. O tyle nie są nią zahipnotyzowani bez reszty, że opłakują swoją dolę.
To fatum ducha czasu. Los, w którym przepełnia się miara tej mentalności.
Erudyta: Oni nie znają Leśmianowskich łąk!
Na przykład jego wiersz [Wklęty w korowód istnienia…] opiewa Chwilę, która
kraczam swoją wyobraźnię (używam liczby pojedynczej,
jest pieśnią wieczności. Jakkolwiek w tym właśnie wierszu człowiek występuje
nawet tam, gdzie mowa o miłości) dlaczego i kogoś programie
w liczbie pojedynczej… Czy jednak pierwotnym miejscem, w którym pojawia
życiowym Gasset pisze, że jest dziełem „naszej” wyobraźni?,
wpada w koleiny przyjętego (jakoby „naszego” – ale czy także
mojego?) sposobu mówienia i myślenia?
Absolutyzacja kategorii projektu, programu bliska jest ide‑
ałowi mocy twórczej. Obca jest ideałowi łaski twórczej, to zna‑
czy takiemu sposobowi. Sposobowi odnoszenia się do świata,
który dopuszcza dar, i potrafi go podjąć.
13 Ego sum qui sum. W ten sposób Vulgata oddaje fragment
wersetu 3, 14 z Księgi Wyjścia. A więc jako: „Jestem który
jestem”.
Von Balthasar akceptuje przekład „Będę zawsze Tym, którym
się Chwila wieczności, Chwila więzi z tym, co Wysokie, nie jest właśnie współ‑
objęcie dwojga, w miłości?
Znają tylko „leniwców”, czyli tych, co zabijają czas. Nietzsche, w Niewcze‑
snych rozważaniach, pisał już o nich. O zakutych w panujące opinie. Heidegger
podobnie piętnuje „Się”, czyli życie życiem takim, jakim się żyje, myślenie tak,
jak się myśli… Sam jednak wiąże bycie i czas współczesnym „Się”: kategorią
projektu.
Janus: Patrzę zarazem w przeszłość i w przyszłość, jako bóg genezis, początku
jestem i będę” (Hans Urs von Balthasar, Teologika. t. 2, przeł.
i przejścia wszelkiego, jako odbicie rozszczepienia wpisanego w naturą czło‑
Juliusz Zychowicz, WAM, Kraków 1994, s. 134).
wieka. Etc. etc.
W BT cały werset oddany został: „Odpowiedział Bóg
Mojżeszowi: »JESTEM, KTÓRY JESTEM«. I dodał: »Tak powiesz
synom Izraela: JESTEM posłał mnie do was«” (Wj.) Także
Jezus mówi o sobie „JA JESTEM” (J, 8, 24; 8, 28).
Bóg po prostu jest, jest JESTEM. Człowiek jednak nie jest,
a istni się („istnić się”, moje określenie – J.K.).
Znaczyłoby to, że we współczesny ideał bycia sobą, tym, kim
Także bogiem tego poety, Leśmiana, jestem!
Gdzież to jakoby moje panowanie nie sięga? Wymyka mi się zdarzenie chwili?
Bóg: ‫היהא רשא היהא‬, Ego sum qui sum¹³. Ja, JESTEM! To moje Imię, JESTEM.
Ortega y Gasset: Znam „najbardziej optymistyczny” obraz na świecie, Bacha‑
nalia Tycjana. Ukazuje on jedną z tych wzniosłych chwil, w których odczuwamy
się jest, wpisana jest pretensja do bycia boskim, jak Bóg.
jedność z całym wszechświatem: dusza nasza rozpręża się, ogarniając cały hory‑
14 Gasset pisze też: „Ma się wrażenie, że niewidzialne palce spla‑
zont, zlewamy się w jedno z otaczającą nas przyrodą i zdajemy sobie sprawę
tają nas z ziemią, morzem, powietrzem i niebem; jak gdyby
świat cały był arrasem, a my postaciami z tego arrasu,
a włókna, z których utkana jest nasza pierś, biegną dalej,
z harmonii panującej wśród wszystkich otaczających nas rzeczy. Jest to chwila
szczęścia, jak gdyby ukoronowanie życia i zarazem jego najpełniejszy wyraz.
jest to ta sama materia, która tworzy ów lśniąco‑biały obłok”
Przecież, zgodnie z renesansową intuicją, to, co nazywamy materią, może dojść
(José Ortega y Gasset, w Dehumanizacja sztuki i inne eseje,
do rytmicznej wibracji – a wówczas staje się tym, co nazywamy duchem.
przeł. Piotr Niklewicz, wybrał i wstępem opatrzył Stanisław
Cichowicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 73–83). Ten ostatni
fragment przytaczam w przekonaniu, że metafora arrasu,
włókien, z których utkany jest wszechświat, naocznie obecna
jest w wielu grafikach Waltosia: Współczułość (akwaforta,
miękki werniks, 1980), W morze (akwaforta, 1969), Les
Adieux (miękki werniks, 1971). Przy czym jego grafiki‑obrazy
ukazują utkanie i „rozprucie” płynnych linii, fal istnienia.
20
Wiadomości asp /61
Bachanalia Tycjana ukazują moment, w którym zaciera się granica między
człowiekiem, zwierzęciem i bogiem¹⁴.
Ironista: Copulatio znaczy więź. Człowiek istni się w chwili, gdy zawiązuje
się więź między ciałem a duchem, światem dolnym i górnym?
Słownik: Copulatio pochodzi od copula. To oznacza coś, co wiąże, łączy. Stąd
angielskie słowo couple, para.
Erudyta: To wyobrażenie człowieka przywołane zostało przez Szkota Eriu‑
genę, do niego nawiązywał potem renesans¹⁵.
Naturalista: Zdarzenie, o którym tyle tu się mówi, to tylko chwilowa turbu‑
lencja. Lokalny wir, wytworzony siłą popędów. Popęd, ot, wszystko! Jak każdy
wir, tak i ten, ma swoje centrum, zoogniskowanie, oraz obrzeża. To cały sens
„bańki” obejmującej kochanków. Jak wiadomo, każdy wir rozpływa się kiedyś,
w tumulcie rzeki życia¹⁶.
Leśmian:
Ciało me, wklęte w korowód istnienia,
Wzruszone słońcem od stóp aż do głów,
Zna ruchy dziwne i znieruchomienia,
Które zeń w śpiewie przechodzą do słów.
Zna pląsy gwiezdne, wszechświatów taneczność
I wir i turkot rozszalałych jazd –
Pieśnią jest życie i pieśnią jest wieczność
W takt mego serca i nie moich gwiazd!¹⁷
Pathos: Dość wiedzieć, a jest to wiara absolutna, że w niebie, cóż jeśli
go nie ma, każde teraz musi zawsze być obecne, bardzo obecne, piekielnie
obecne.
Moralista: Upojenie się Teraz, oddanie się grze chwili, rozpłynięcie i roz‑
smakowanie w tym, co tu i teraz, przy zapomnieniu o tym, co było, pozbawione
troski o przyszłość, może być formą ucieczki przed odpowiedzialnością. Nie
traktujcie życia w sposób niezobowiązujący. Taki sposób odnoszenia czyni
je zabawą, zamienia w igraszkę. A przecież gra nie ma sensu poza sobą samą.
Bathos: Malarz z czułością przenosi postaci i chwile in conspectu Deo
Malebranche: Ogląda je w Bogu.
Thanathos: Z‑darzenie Chwili
Zbliżamy się do wyobrażenia człowieka, który nawet umieranie najbliższej
osoby przeżywa bezpośrednio, zanurzony w Teraz danej, tej oto chwili, a więc
nie żyjąc myślą o tym, co nadchodzi, o tym, co potem, po?
Jeśli miałoby to oznaczać, iż człowieka, w jego przytomnym byciutu, jako
Dasein, wcale nie musi określać „bycie ku śmierci”, Sein zum Tode, to Heidegger
przewraca się
Wittgenstein: Śmierć nie stanowi zdarzenia w życiu. Śmierć nie stanowi
czegoś, co się przeżywa. Jeśli przez wieczność nie rozumie się nieskończo‑
nego trwania w czasie, ale bezczasowość, wtedy ten żyje wiecznie, kto żyje
w Teraz. Nasze życie jest nieskończone tak samo jak pole naszego widzenia
jest bezgraniczne¹⁸.
Dhammapada: Porzuć utęsknienia za tym, co przeszłe, za tym, co przyszłe,
i za tym, co pomiędzy, przekrocz nurt istnienia. Z umysł(serc)em w ten sposób
wyzwolonym nie znajdziesz się już nigdy pomiędzy zradzaniem się a umieraniem¹⁹.
Bathos: Obrazy wiecznej łączności z każdym? z (nie)pewnym teraz. Ewene‑
ment przyTerazwidzenia.
15 Szkot Eriugena przywołuje ten obraz: „człowiek jest więzią
(copulatio), a tym samym pośrednikiem między światem gór‑
nym, duchowym, a dolnym, cielesnym, a więc »tertius mun‑
dus… ratione medietatis«, który to motyw zostaje podjęty
przez odrodzenie” (Hans Urs von Balthasar, Teologika. a, dz.
cyt., WAM, Kraków 2994, s. 206).
Podkreślę, że wyobrażenia świata człowieka jako trzeciego,
pomiędzy światem przyrody, a światem ducha czy idei, leży
u podstaw wielu filozofii kultury. W porządku tych trzech
światów, jako pośredni, świat człowieka jest drugi.
16 Étienne de Condillac, Traité de animaux: „W zależności,
od tego, czy potrzeby manifestują się z większą lub mniej‑
szą siłą, jeden z owych wirów zyskuje przewagę nad innymi.
[...] Każdy wir, który dopiero co wciągnął w swą czeluść wiele
innych, może w następnej chwili sam zostać pochłonięty,
wszystkie zaś stapiają się ze sobą, gdy tylko ustaną odpo‑
wiadające im potrzeby. Teraz istnieje już tylko chaos, idee
przychodzą i odchodzą bez żadnego określonego porządku.
Tworzą jeszcze tylko malowidła, osobliwe i niedoskonałe
obrazy, a rzeczą potrzeb jest nadać im od nowa wyraźne kon‑
tury i umieścić je w ich właściwym świetle” (cyt. za: Ernst
Cassirer, Filozofia oświecenia, przeł. Tadeusz Zatorski, WUW,
Warszawa 2010, s. 95).
Narzuca się pytanie, czy słowa Condillaca dalece nie opisują
Obrazów zdarzonych Waltosia!
17 Bolesław Leśmian, [Ciało me wklęte w korowód istnienia], pierw‑
sze dwa wersy (Dzieła wszystkie, Poezje zebrane, opracował
Jacek Trznadel, PIW, Warszawa 2010, s. 513).
18 Ludwig Wittgenstein, Tractatus LogicoPhilosophicus; teza
6.4311 (mój przekład – J. K.).
19 Dhammapada, strofa 348. Oddaję w oparciu o liczne przekłady
angielskie w duchu myśli o doświadczeniu Teraz – Chwili
Wieczności – źródłowego z‑darzenia (w duchu myśli, która
zaprowadziła mnie do tej strofy, dotąd mi nieznanej).
21
Twarz X (model)
Waltoś portretuje swoją Matkę (Elmę C. W.) w dwu rzeźbach: Twarz X (model),
2001, oraz Twarz X (z pamięci), 2004. Ta pierwsza została odlana w brązie
w kilku egzemplarzach (niektóre patynowane). Druga ma postać bardziej trady‑
cyjną, rozmiary odpowiadające naturalnej wielkości głowy. Wykonana z pamięci,
co odnotowuje tytuł.
Twarz X (model) czynię tutaj centralnym przedmiotem uwagi. To niezwykłe
dzieło!
To mała rzeźba. Ma rozmiary 18 × 11 × 11 cm. Oglądana z bliska urasta
do monumentalnych rozmiarów. A złożoność jej kształtów, jej rozpostartość
wymaga, by patrzeć na nią z wielu stron. Otwarta forma tej rzeźby zachęca,
by do niej zaglądać.
Ta rzeźba doprasza się, by wglądać w postacie, które jawi… którymi się jawi
Na wprost niczym pełna bryła, głowa. Z boku niczym twarz‑chusta rozpo‑
starta przez wiatr… Istna w tym zastygłym powiewie… Tożsama z tchnieniem,
które ją niesie. Eteryczna jak ono. Natomiast od tyłu? Wydrążona łupina. Pustka
porzuconej skorupki.
Tytuł? „X” to numer, jeśli nawet zarazem ma sens odczytanie tego znaku
jako „iks”, jeśli miałoby sens zobaczenie w tym „X” znaku krzyża.
Twarz X ma samoistną wartość. Niemniej jednak pamiętałbym również inne
„Twarze” Waltosia. Wszystkie razem nie wydają się stanowić cyklu czy spójnego
zbioru wzajem dopełniających się prac. Twarz III (Nos, B.K.; Barbara K.), 1973,
Twarz V. Pocałunek I, 1975, z Twarzą X łączy podobna wizja człowieka, podobny
wgląd w człowieczeństwo człowieka.
Tytuł: Twarz X. Tylko „prywatnie” Waltoś mówi i myśli „Matka”, „Elma”.
Dzieło to, podobnie jak każde dzieło sztuki, jako dzieło właśnie sztuki, nie
ma prywatnego, rodzinnego, rodowego czy narodowego znaczenia, jest nie‑
zależne od indywidualnych czy lokalnych interesów, czy inklinacji, wznosi
się ponad nie. W postronnych oczach, dla kogoś wolnego od uwikłania w ten
czy inny krąg „krwi”, ten fakt, że dzieło jest portretem, może znaczyć tyle:
to obraz wiarygodny, zrodzony z żywego kontaktu, przedstawia sobą autentyczne
doświadczenie. Cóż z tego, że nie znaliśmy i nie znamy osoby portretowanej.
Portret pozwala nam na spotkanie z jakąś cząstką, jakimś aspektem człowie‑
czeństwa, a zarazem z osobą, taką, jaka ukazuje się tu oto, w dziele jako obrazie.
„Twarz”, nie „Głowa”. Powtórzę, jeśli nawet w spojrzeniu en face ukazuje
się nam głowa, w domniemaniu przeczuwamy jej bryłę, to już pod niewielkim
kątem… pozostaje już tylko twarz‑powłoka. Patrząc z tyłu? Biologiczne, elemen‑
tarne formy życia, skamieniałe
Twarz, niczym powierzchowne, powierzchniowe wzruszenie tworzywa, jako
iluzja pośród załamań i wypiętrzeń masy materii… Materii odsłoniętej w jej
surowości, szorstkości, erozyjności… Co się zawiązuje, scala, i już się zara‑
zem rozkłada… Właśnie wobec odczucia tej nagości materii, wobec dotykalnej
i dotykającej nas materialności materii, twarz tym bardziej jawi się jako cud…
Zarazem jednak jako tylko jedna ze stron czerepu głowy… Maska, ślad, echo
tylko… Człowiek, czyli ten, co jest i nie jest… był tu.
22
Wiadomości asp /61
Wiele rzeźb głowy autorstwa Waltosia, w tym portretów, ukazuje w ten
sposób człowieka. Pocałunek III (Splot dłoni) 1978 („rozpostarcie”, „ukrzyżowa‑
nie”) – negatyw, iluzja pozytywu twarzy. Cień błąkający się pośród wklęsłości,
kładący się w szczelinach i wnękach rysuje postać, sugeruje wypukłe kształty…
20 Jacek Waltoś, Ściana – Zasłona, katalog wystawy, Lubin (brak
numeracji stron, brak daty wydania, 1995 lub po).
21 Bolesław Leśmian, Nieznana podróż Sindbada‑Żeglarza, cz. IV,
słowa z fragmentu:
Choćbyś piękniejszą dziewczynę przez kwiaty
Waltoś: Zacząłem rzeźbić po to tylko, żeby wyrazić taką sprawę jak nieobec‑
Innych ogrodów wypatrzył w podróży –
ność, i przeczuwałem, że pustkę można wyrazić tylko przez rzeźbienie. Chciałem
Cóż ci z jej piękna, ty – bólu skrzydlaty?
pokazać figurę, której pojedynczość, samotność wyrazić można tym, że w niej tej
drugiej figury nie ma – stąd mieści się w niej negatyw ciała, jakby druga postać²⁰.
Realista: Twarz X (model). Rozpad ciała, postępująca erozja tkanek, warstw,
mas… wraz z którą znika to, co nazywamy duszą.
Mistyk: Phasma.
Teolog: Twarz? Powłoka, jak muszla, jak wylinka, jak puste naczynie. Dusza
odleciała, porzucając to naczynie – czerep, płaszcz ciała…
Regina: Twarz skrzydlata, co nadleciała, i zawisła w chwili Jak ptak, jak
motyl… Jak tchnienie… W tchnieniu… Trwa…
Teolog: Nadleciała z zaświatów…
Pathos: Jak za… śpiew!
Ironista: Jak plankton!
Anty‑Heraklit: Wieczna fala unosi postacie istnienia.
Bathos: Jak kwiat…
Leśmian: Ból skrzydlaty²¹.
Cynik: Zewłok… Żywy?
Sceptyk: Odleciała czy przyleciała? Skąd, dokąd? Jest jakieś Tam?
Rilke:
Ach, w tamten inny układ,
biada, co zabiera się ze sobą? Nic.
Ale cierpienia. Lecz przede wszystkim ciężar bytu,
lecz długie doświadczenie miłości – samo niewysłowione²².
Mistyk: Wewnętrzna Twarz człowieka, która przejawia się słabiej lub silniej
w każdym z obliczy, jakie on nosi i posiada w ciągu całego swego życia… Ona
trwa. Bardziej rzeczywista niż „człowiek zewnętrzny”.
Florenski: Lik ujawnia „duchową podstawę” człowieka. Portret uwyraźnia
ją jako „duchową konstrukcję” oblicza człowieka²³.
Portret niesie i unosi pytanie o wewnętrzną twarz człowieka. Portret‑obraz
Czar, dobrze znany, już się nie powtórzy...
A inny? – Nie chcesz innego
(Dzieła wszystkie, Poezje zebrane, dz. cyt.,s. 117).
22 Rainer Maria Rilke, Dziewiąta elegia, przeł. Mieczysław Jastrun.
23 Przytaczam określenia Florenskiego, które odnosi on do swo‑
jej koncepcji „lik” (ros.), co tłumacz próbuje oddać jako
„wyobrażenie” (zob. Paweł Florenski, Ikonostas i inne szkice,
przeł. Zbigniew Podgórzec, Bractwo Młodzieży Prawosławnej
w Polsce, Białystok 1997).
24 Trudno o zdjęcie przenoszące istotny obraz bliskiej nam, uko‑
chanej osoby. Dobrze, jeśli chociaż w jednym widzimy „Ją”.
Wspomnę przypadek R. Barthes’a (Światło obrazu): gdy
po śmierci matki przeglądał jej fotografie, znalazł Ją tylko
w fotografii wykonanej jeszcze w czasie, gdy jego samego
nie było na świecie, a ona była dziewczynką. Wspomnę wła‑
sne zaskoczenie, gdy po wizycie w szpitalu, gdzie widzia‑
łem umierającego starca, z kolei po wielu tygodniach widząc
impresyjnie, mgliście namalowany portret kilkuletniego
chłopczyka rozpoznałem w nim tego samego człowieka (por‑
tret Andrzejka malował mu już słabo widzący jego ojciec,
Stanisław Gałek).
Odnotuję, że spośród wielu zdjęć swojej matki Waltoś wyróż‑
nia jedno. Z czasu, gdy już oślepła. Z tego zdjęcia patrzy ona
uważnie, przytomnie, w nasze oczy.
25 To Twarz X (z pamięci) bliższa jest w swym charakterze ide‑
ałom dosłownego podobieństwa czy naturalistycznego odwzo‑
rowania. Portret matki, „model”, nie spotkał się z aprobatą
rodziny artysty. Toteż aby wyjść naprzeciw oczekiwaniom bli‑
skich, Waltoś wyrzeźbił Twarz X (z pamięci). Większy realizm,
bardziej „jak żywa”, „kondensacja”… To portret bardziej
zgodny z wyobrażeniem powagi, stateczności, „rzeźby”. Nie
muszę tego podkreślać, że to „model”, a nie tamto popiersie,
jest objawieńczym dziełem (niestety nie znalazł się na wysta‑
wie Wielokroć to samo).
Dodam, że wymóg uchwycenia podobieństwa nie dosięga
istoty portretu. Przecież już to fotografie legitymacyjne,
ją przeczuwa, jej szuka, ją uobecnia²⁴. Takie, duchowe portrety swej matki, jak
nawet te z automatu, pozwalają na rozpoznanie tożsamo‑
sądzę, tworzy Waltoś, rzeźbiąc czy malując (Obrazy zdarzone: postać, twarz
ści osobnika, a przecież nie są portretami (z automatu nie
kobiety, niczym wieczny świadek z innego świata, nawiedza miejsca zdarzeń).
Spoza grudek, rozciśnięć, zmarszczeń i maźnięć, w nich i pomimo nich,
spoza form materii, które wcale nie odwzorowują ciała, nie ukazują postaci
„jak żywej” – spoza wyłania się dusza i duch, duchowość tej osoby, tej kobiety,
Elmy C. W.²⁵.
Twarz X. Ta twarz unosi się z czułością… dotyku, który ją przywołuje…
odbiera się portretów). Zbyt wielu artystów uważa się za por‑
trecistów już to dlatego, że potrafi uchwycić podobieństwo,
dumni są przy tym ze szczególnego, artystycznego, koja‑
rzonego ze sztuką charakteru użytych przez siebie środków
(marmur, brąz, ślad dłuta itd.).
26 Wiele innych dzieł Waltosia, oprócz Na przystanku i Twarz X,
to właśnie obrazy miłości. Spośród jego grafik wyróżnił‑
bym Współczułość (1980). Bezpośrednio dramat miłości
Wznosi się we wrażliwości, z jaką została wyłoniona z materii, gliny, pod opusz‑
ukazują liczne prace Jacka Waltosia objęte tytułem Fedra
kami palców, w ruchach dłoni… Czułość twarzy, czułość osoby odczuwalna
według Jeana Racine’a (1970–1976; rysunki, pastele, płótno,
w sposobie, z jakim została ukazana Istotą tworzenia jest od‑czuwanie! Tak,
a przede wszystkim rzeźby).
tę twarz przenika „doświadczenie miłości”²⁶.
23
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Odkrycia
matematyczne
a rewolucja
kubistyczna
Powoli te rewolucyjne
zmiany zaczęły docie‑
rać do szerokiego grona
odbiorców przez róż‑
nego typu powieści fan‑
tastyczno‑naukowe
(H. G. Wells) czy
wyczyny Houdiniego…
„Można powiedzieć, że geometria jest tym dla sztuk
wizualną, bądź z euklidesową. Euklides w jednym
plastycznych, czym gramatyka dla sztuki pisarstwa”.
ze swych twierdzeń zakładał niezmienność w ruchu
G. Apollinaire, Les Peintres cubistes, Paryż 1912/13
– to nam oszczędza wyjaśnień. Gdybyśmy chcieli prze‑
strzeń malarską powiązać z jakimś prawem geometrii,
należałoby się odnieść do uczonych nie‑euklidej‑
Anna Wolak, Robert Wolak
Anna Wolak
Ukończyła matematykę
skich, zastanowić się dłużej nad pewnymi teoriami
Riemanna”¹.
w Instytucie Matematyki
Przedstawianie przedmiotów na obrazach do początku
Do drugiej połowy XIX w. geometria, a także cała
Teologicznym PAT. Obecnie
XX w. było oparte na różnych wersjach perspektywy
matematyka, była pod wpływem teorii geometrii
uczy matematyki w Zespole
linearnej, której podstawy zostały wypracowane
klasycznej zwanej euklidesową. Teoria ta, sumująca
UJ i teologię na Wydziale
Państwowych Szkół
przez artystów i geometrów pierwszej połowy XV w.
osiągnięcia geometrii płaszczyzny i przestrzeni cza‑
we Florencji. Zasadniczą zmianę przyniósł kubizm.
sów starożytnych została przedstawiona w sposób
Tradycyjnie uzasadnia się ją fascynacją sztuką prymi‑
bardzo formalny i logiczny w traktacie Elementy przy‑
tywną, w szczególności sztuką Czarnej Afryki, odkry‑
pisywanym Euklidesowi. Uważano ją za idealną teorię
ciem sztuki Grecji preklasycznej i sztuki Półwyspu
naukową opartą na zbiorze aksjomatów, czyli zdań
Robert Wolak
Iberyjskiego z czasów przed kolonizacją rzymską.
uznanych za prawdziwe bez dowodu i rygorystycznie
Ur. w 1955 r., dr hab.,
Jednakże uważna lektura pism teoretyków kubizmu,
logicznego wyprowadzania z nich wniosków.
Plastycznych w Krakowie.
prof. nadzw. w Instytucie
Matematyki UJ w Krakowie.
W latach 1974– 1979 stu‑
diował matematykę na UJ.
Autor ponad 60 prac nauko‑
wych z geometrii i topo‑
Apollinaire’a, Gleizesa i Metzingera wskazuje, że jest
Perspektywa linearna jest praktycznym zastoso‑
jeszcze inne źródło inspiracji malarzy kubistów.
waniem geometrii euklidesowej, zwłaszcza twierdze‑
Są to rewolucyjne zmiany w matematyce – zwłaszcza
nia Talesa, do przedstawiania rzeczywistego świata
w geometrii – wieku XIX.
na dwuwymiarowej płaszczyźnie obrazu. Geometria
Gleizes i Metzinger w swojej książce Du cubisme
euklidesowa umożliwiła także powstanie rysunku
w czasopismach w USA,
z 1912 r. stwierdzają: „…nie można, przynajmniej
technicznego i geometrii wykreślnej, co z kolei legło
Kanadzie, Japonii, Rosji,
na razie, całkowicie się wyrzec nawiązywania do form
u podstaw wielkiej rewolucji przemysłowej w Euro‑
natury. Sztuki nie wywyższy się nagle do stopnia
pie². Była ona czymś w rodzaju fundamentu, można
Niemczech, na Węgrzech
ostatecznego przekształcenia. Wiedzą o tym dobrze
powiedzieć, że ludzie postrzegali świat na sposób
oraz w Polsce. Wykłada
kubiści, niezmordowanie studiujący formę malarską
euklidesowy. Geometria ta jest oparta na pięciu
i przestrzeń, którą ona kształtuje. Przestrzeń tę przy‑
aksjomatach, które uważano za niezależne, to znaczy
zwyczajono się beztrosko mylić bądź z przestrzenią
nie wynikały jeden z drugiego na drodze logicznego
logii opublikowanych
Wielkiej Brytanii, Hiszpanii,
Francji, Włoszech, Holandii,
na uniwersytetach w kraju
i za granicą.
24
Wiadomości asp /61
3
3
α
γ
3
γ’
6
6
1
3
2
4
3’
2
11
5
7’
1
1
β
β’
10
7
9
3
8
6
1
4
5
9
7
10
8
↑ Rozmieszczenie trzech
rozumowania. Pierwsze cztery aksjomaty są intu‑
Odkrycia te podważyły powszechne postrzeganie
ośmiościanów forem‑
icyjnie oczywiste³, natomiast piąty, którego najbar‑
świata jako trójwymiarowej przestrzeni euklidesowej.
nych wzdłuż jednej kra‑
dziej chyba znane sformułowania brzmią: „istnieje
W kręgach naukowych toczyła się dyskusja na temat
rach (rzut na płaszczyznę
tylko jedna prosta równoległa do danej prostej
natury czasu i geometrycznego kształtu przestrzeni.
2‑wymiarową)
przechodząca przez dany punkt nieleżący na niej”
Powstało pojęcie czasoprzestrzeni, w której czas
lub „suma miar kątów w trójkącie jest równa 180º”,
uważano za czwarty wymiar. W 1891 r. Poincaré
wędzi w czterech wymia‑
jest dłuższy i złożony. Matematycy od lat zastana‑
stwierdził, że nie można naukowo uzasadnić, czy
wiali się, czy jest on niezależny od pozostałych, czy
przestrzeń, w której żyjemy, jest euklidesowa, czy
jest ich logiczną konsekwencją. Dopiero przykłady
nie. W roku 1902, w La science et l’hypothèse, napisał,
geometrii opublikowane przez M. Łobaczewskiego
że doświadczenia nie dowodzą, że przestrzeń ma trzy
w 1829 r. i przez J. Bolyaia w roku 1831, w których
wymiary, tylko pokazują, że jest wygodnie przypi‑
spełnione są wszystkie aksjomaty Euklidesa za wyjąt‑
sać jej trzy wymiary. A sześć lat później, w Science
kiem piątego, wykazały niezależność tego aksjomatu,
et méthode, wyraził przekonanie, że ta charaktery‑
a jednocześnie otworzyły nowe perspektywy rozwoju
styczna cecha, jaką jest trójwymiarowość przestrzeni,
geometrii. Na równi z czysto matematycznym proble‑
jest wewnętrzną własnością ludzkiej inteligencji
mem niezależności aksjomatów trwała filozoficzna
i wystarczy zniszczyć pewne konwencje, aby prze‑
dyskusja na temat ich statusu. Kant w Krytyce czy‑
strzeń otrzymała czwarty wymiar.
stego rozumu⁴ twierdził, że aksjomaty są ocenami
Powoli te rewolucyjne zmiany zaczęły docierać
syntetycznymi a priori, J. S. Mills w System of Logic
do szerokiego grona odbiorców przez różnego typu
(1843)⁵ uznał, że są one wynikiem powtarzalnych
powieści fantastyczno‑naukowe (H. G. Wells) czy
obserwacji. Za konkluzję tej dyskusji można uznać
wyczyny Houdiniego, magika, o którym sądzono,
stwierdzenie H. Poincarégo, że aksjomaty geometrii
że posiada umiejętność poruszania się w czterech
nie są ani syntetyczne a priori, ani empiryczne, ale
wymiarach. Bardzo ważną rolę w popularyzacji
są konwencjami⁶. G. F. B. Riemann w swojej pracy
odkryć matematyki końca XIX w., w szczególności
habilitacyjnej z roku 1854 stworzył geometrię prze‑
geometrii i topologii, odegrały częste publiczne
strzeni „zakrzywionych”, w których kształt obiektu
wykłady Poincarégo w Paryżu. Alfred Jarry, sławna
może zmienić się przy przesunięciu. Równocześnie
postać paryskiej awangardy artystycznej, stworzył
inni matematycy, m.in. A. Cayley, H. Grassmann, roz‑
postać szalonego naukowca, dr. Faustrolla, twórcy
wijali teorię przestrzeni o więcej niż 3 wymiarach.
„patafizyki”, nauki, w której ważną rolę odgrywały
25
5
1
1
4
2
6
5
2
4
3
6
2
12
14
15
8
10
11
1
14
10
11
9
9
6
9
7
12
15
13
9
7
8
10
11
10
9
8
7
20
19
16
18
12
W tym samym czasie rozwijała się teoria brył
17
wyżej wymiarowych. W latach 1903–1906 opubli‑
kowano w Paryżu dwie popularne ilustrowane książki
1
Jouffreta na temat metod przedstawiania obiektów
1
2
6
3
5
10
3
cztero- i wyżej wymiarowych⁷. Podstawową metodą
4
4
płaszczyzny, pozwalające – jak sądzono – na ukaza‑
8
14
8
10
12
nie wielu własności, a w konsekwencji umożliwiające
budowanie w umyśle ich obrazu. Metoda ta została
1
7
5
przedstawiania tych brył były ich rzuty na różne
6
11
2
9
15
9
20
16
13
11
że maluje przedmioty tak, jak je „myśli”, a nie tak,
jak je widzi), a następnie innych kubistów, J. Grisa,
19
17
przyjęta przez Braque’a, Picassa (który twierdził,
18
A. Gleizesa, J. Metzingera, L. Marcussisa (Ludwika
Markusa, absolwenta krakowskiej ASP), do ukazywa‑
12
nia na płaszczyźnie obrazu takich własności przed‑
miotu, które w tradycyjnych ujęciach perspektywicz‑
nowe geometrie. Już w lutym 1899 r. Jarry w Mercure
↑ Rzuty siatki krawędzi
i wierzchołków
20- i 12‑ścianów forem‑
nych na płaszczyznę
26
nych byłyby niewidoczne.
de France pisał w sposób bardzo konkretny o maszy‑
Rewolucja ta była też ważna z filozoficznego
nie do podróży w czasie, powoływał się rzeczowo
punktu widzenia. Geometrie nieeuklidesowe zerwały
na strukturę czasoprzestrzeni, odkrycia Riemanna
z monopolem geometrii euklidesowej jako jedynym
i Łobaczewskiego, a ponieważ był bliskim przyja‑
możliwym sposobem widzenia świata. Zachwiały
cielem Apollinaire’a i należał do kręgu przyjaciół
optymistyczną wiarą w możliwość zdobycia absolut‑
Picassa, wysoce prawdopodobne jest, że ta tema‑
nej prawdy o świecie. Zaczęto uważać geometrie nie‑
tyka, odkrycia matematyczne, geometria świata były
euklidesowe za alternatywne modele świata, równie
przedmiotem rozmów w pracowni Picassa. Inną osobą
dopuszczalne jak klasyczna geometria euklidesowa,
z tego samego kręgu był Maurice Princet, matematyk
a teorie naukowe za modele najlepiej przybliżające
amator, którego fascynacja odkryciami współczesnej
prawdę o świecie w danym momencie rozwoju nauki.
matematyki z pewnością ożywiała rozprawy w gro‑
Podobnie malarze kubiści twierdzili, że ich metoda
nie przyjaciół. Oczywiście nie mogły to być formalne
przedstawiania na obrazie widzialnej rzeczywistości
dyskusje naukowe, ponieważ wiedza matematyczna
jest konwencją równie uprawnioną jak stosowanie
dotycząca teorii przestrzeni n‑wymiarowych jest
perspektywy linearnej. Najbardziej charakterystyczną
z racji skomplikowania teoretycznego dosyć herme‑
metodą kubistyczną było przedstawianie wielu aspek‑
tyczna, ale na pewno pobudzały wyobraźnię i stano‑
tów przedmiotu obok siebie na jednej płaszczyźnie
wiły inspirację do nowych poszukiwań.
obrazu. Kubiści odrzucili perspektywę linearną
Wiadomości asp /61
↑ Z serii 10 akwafort
do Aurelia Gérarda
de Nervala
nr 1 Sen
na rzecz wielości punktów spojrzenia, co miało źródło
w metodzie wizualizacji obiektów wyżej wymiaro‑
wych opisanej w traktatach Jouffreta, co więcej, nie
17,4 × 13,4 cm
da się tego faktu uzasadnić żadną inną inspiracją.
akwaforta, 1931
Matematyczna przygoda artystów nie skończyła się
na pierwszym pokoleniu kubistów. Wielu z nich, m.
in. R. Delaunay, M. Duchamp, G. Severini, K. Male‑
nym promieniu. 4. Wszystkie kąty proste są równe.
4 I. Kant, Krytyka czystego rozumu, Warszawa 2010.
5 J. S. Mills, System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej, Warszawa
1962.
6 H. Poincaré, Sur les hypothèses fondamentales de la Géométrie,
„Bulletin de la Société math, de France”, nr 15, 1887,
s. 209–216.
7 E. Jouffret, Melanges de Géométrie à Quatre Dimensions,
Traité Elementaire de Géométrie à Quatre Dimensions
wicz, odwoływało się w następnych latach do odkryć
et Introduction a la Geometrie à N Dimensions, Paris
matematyki XIX i początku XX wieku .
1903–1906.
8
Przypisy:
1 A. Gleizes. J. Metzinger, Du cubisme, 1912 – za: Artyści
8 E. Grabska, Apollinaire i teoretycy kubizmu w latach 1908–1918,
Warszawa 1966; L. D. Henderson, The Fourth Dimension and
Non‑Euclidean Geometry in Modern Art. [2013].
o sztuce: od van Gogha do Picassa, wyb. i oprac. E. Grabska,
H. Morawska, Warszawa 1969.
2 S. Y. Edgerton, The Heritage of Giotto’s Geometry. Art and
Science on the Eve of the Scientific Revolution, Ithaca–London
1991.
3 1. Z dowolnego punktu można poprowadzić prostą do dowolnego
innego punktu. 2. Ograniczoną prostą można dowolnie prze‑
dłużać. 3. Z każdego punktu można zakreślić okrąg o dowol‑
27
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Może chodzi
o tych dwu albo
trzech…
Władysław Podrazik
na twórczość i osobę Jerzego Nowosielskiego biorą
także udział niektórzy jego byli studenci: Jadwiga
Nie tak dawno w tygodniku „Newsweek” (nr 7, 2013)
Sawicka, Joanna Rajkowska i Grzegorz Sztwiert‑
mogliśmy przeczytać artykuł Adriany Prodeus oma‑
nia. Artykuł przybiera charakter niesmacznej,
wiający malarstwo Jerzego Nowosielskiego. Autorka
bo pośmiertnej obmowy doczesnych przypadło‑
zatytułowała go z widoczną nutką ironii – Jerzy
ści Mistrza i jego domniemanych dydaktycznych
Ur. w 1953 r. w Jodłowej,
Nowosielski: ikona czy ikonka – którą wzmocnić miało
niepowodzeń. Grzegorz Sztwiertnia stwierdza bez
woj. podkarpackie. Studia
jeszcze utrzymane w podobnym tonie pytanie w pod‑
wahania: „…artyści nawiązujący do niego zawsze
tytule: „Jerzy Nowosielski wielkim malarzem był?”.
źle na tym wychodzili”.
rozpoczął w 1984 r.
na Wydziale Malarstwa
Tekst nawiązuje do rozmów z Jerzym Nowosielskim pt.
Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie. Do 1987 stu‑
diował malarstwo w pra‑
cowni prof. Stanisława
Zaskakująco negatywną ocenę wystawia malar‑
Sztuka po końcu świata i refleksji artysty nad sztuką
stwu Nowosielskiego Jadwiga Sawicka, która mówi
i wiarą pt. Zagubiona bazylika Krystyny Czerni. Szkoda,
bez ogródek: „duchowość malarstwa Nowosielskiego
że w obszernym tekście pomieszczono zaledwie jedną,
jest mi obca”. Ale zastrzega się: „Jego wartość to raczej
uzyskał w 1989 r. w pra‑
krótką wypowiedź Krystyny Czerni. Z powplatanych
kwestia wiary, ale może mówię jak materialistka. Skoro
cowni prof. Jerzego
tu i ówdzie napomknień wyłania się wyraźna teza,
sama nie widzę, przypuszczam, że nic tam nie ma”.
Rodzińskiego. Dyplom
Nowosielskiego. Uprawia
głosząca, że sztuka Jerzego Nowosielskiego nie jest
Choć taka opinia w ustach byłej studentki pro‑
i pisze eseje o sztuce.
niczym więcej jak tylko sprytnie wygenerowaną przez
fesora mocno bulwersuje, to jednak wyrażona jako
W roku 2007 opubliko‑
obrotnego marszanda „wartością rynkową”.
przypuszczenie jest przynajmniej częściowym przy‑
malarstwo, poezję
wał wraz z Romanem
Można by tę deprecjonującą ocenę wartości
znaniem faktu, że samo doświadczenie wzrokowe nie
wybór myśli Jerzego
jego malarstwa złożyć na karb młodego wieku pani
wystarcza do wydania kategorycznej oceny aspektów
Nowosielskiego pt. Prorok
Adriany. Wydaje się ona nie pamiętać, że malarstwo
duchowych malarstwa Nowosielskiego. Wypowiedź
na skale. Mieszka i tworzy
Nowosielskiego było równie wysoko (jeśli nie wyżej
Sawickiej to jedyny „argument” w całym tekście. I jest
niż obecnie) cenione przez koneserów, i to w czasach,
on obiektywnie niesłuszny. Innych nie ma.
Mazurkiewiczem
w Krakowie.
28
gdy w Polsce nie było ani jednej prywatnej galerii.
Joanna Rajkowska konfabuluje o atmosferze panu‑
Zdaje się ona nie rozumieć, że obrazy tej klasy „ist‑
jącej w pracowni. A jej historia z galerii w Williams‑
nieją” na kilka sposobów i nie można ich redukować
burgu z „fascynująca cieczą”, jodyną, która sprawia,
li tylko do wyceny rynkowej.
że „nagle horyzont się rozszerzył”, świadczy o tym,
Fragment tekstu: „Nie jest dla mnie mala‑
że – delikatnie mówiąc – nadawała na zupełnie innej
rzem” wprawia w większe zakłopotanie. W ataku
fali. Tylko że Nowosielski nie ponosi w żadnym stopniu
Wiadomości asp /61
To, że Nowosielski nie jest akcep‑
towany przez Zachód – stanowi dla
jego sztuki wielki plus. Tego typu
akceptacja byłaby kolejnym prze‑
wrotnym argumentem świadczą‑
cym o upadku duchowej rangi jego
obrazów.
za to odpowiedzialności. Zamiast cytować z pamięci
abstrakcyjnego Nowosielskiego. Ciśnie się na usta
nieautoryzowane, wrednie dobrane, poprzekręcane
pytanie: czy ty, koleś, nie wiesz, że profesor nie grał
bon moty z korekt profesora, wystarczy zajrzeć do anto‑
w te klocki? Bowiem powyżej pewnego poziomu
logii myśli Jerzego Nowosielskiego Prorok na skale.
nie ma akademickiej rywalizacji między artystami,
Wypowiedzi Grzegorza Sztwiertni, pogardliwe
i kąśliwe, są nie tylko głęboko niesprawiedliwe, ale
ale jest dialog, szacunek i ponadczasowa wolność
spotkania.
i mijają się z prawdą. Świadczą o braku delikatności
Słowo „kupcy” pojawia się w artykule paro‑
i szacunku w stosunku do swego byłego nauczyciela.
krotnie – nie przez przypadek. To aluzja nie tylko
Oto fragment: „Nowosielski nie jest moim mistrzem
do pochodzenia kupieckiego „prywatnego mar‑
[…] – To taka robota na wiosce… Prostackie maniery
chanda” Andrzeja Starmacha, ale i do nabywców
malarskie… Niestety lep na kupców. Abstrakcje takie
płócien Nowosielskiego. Ot, taki klasowy, deprecjo‑
sobie. Z Markiem Rothko przegrywają z kretesem.
nujący, lewacki przytyk.
Poroniona, zwyczajnie zła próba rehabilitacji impre‑
sjonizmu i kubizmu polskiego”.
W 53. numerze „Wiadomości ASP” (2011) Grze‑
gorz Sztwiertnia umieścił, jako wspomnienie o Jerzym
Były uczeń Nowosielskiego, pisząc: „To taka
Nowosielskim, tekst pod enigmatycznym tytułem
robota na wiosce…”, zarzuca jednocześnie temu
DDPJN (Dojrzałe Dzieci Profesora Jerzego Nowosiel‑
wyjątkowo bezinteresownemu malarzowi kreowa‑
skiego). W tym, delikatnie mówiąc, miejscami nie‑
nie czegoś, co ma być – „niestety lepem na kupców”.
stosownym tekście wyraźnie przebijają dawne, długo
To wyjątkowo marna insynuacja. Zwłaszcza, że Jerzy
skrywane urazy Sztwiertni wobec Nowosielskiego.
Nowosielski był znany z nadzwyczajnej szczodro‑
Trawestując manierę „Słownika Rastra”, który
bliwości i gotowości do obdarowywania obrazami.
mówi o wirusie MWR (Malarstwa Wyższego Rzędu)
Wystarczyło go poprosić o rysunek… Swoich studen‑
i zarażonych duchowością malarzach, którzy wysoko
tów traktował jak równych sobie. Jeśli któryś z nich
cenią swoje obrazy, można u Sztwiertni zdiagnozo‑
wyrażał pragnienie posiadania jego obrazu, Profesor
wać SOUP (Syndrom Odrzuconego Ucznia Profesora)
proponował wymianę – obraz za obraz, „bo malarz
i SZLUSS (Stan Zapalny Litości i Użalania nad Samym
malarzowi nie może sprzedawać obrazu”.
Sobą). Można też prześmiewczo dorzucić, że właśnie
„Abstrakcje takie sobie. Z Markiem Rothko prze‑
u Grzegorza Sztwiertni SZLUSS wszedł w fazę ropnego
grywają z kretesem” – w takiej oto formie obwiesz‑
zapalenia, które po pęknięciu wylało się do „Newswe‑
cza Grzegorz Sztwiertnia swoją ocenę malarstwa
eka” w postaci wysoce niestosownych i pogardliwych
29
Jak każda sztuka wysoka, sztuka
Nowosielskiego jest trudna i wyma‑
gająca. Jest wyzwaniem dla umy‑
słu, a nie prostym „lubię, nie lubię”.
Wymaga dobrej znajomości litera‑
tury, filozofii, umiejętności radze‑
nia sobie z pismami Sołowjowa,
Dostojewskiego, Florenskiego…
sformułowań, deprecjonujących obiektywną wartość
malarstwa Jerzego Nowosielskiego.
A przypadek Romana Zakrzewskiego przeczy
opinii Sztwiertni, że artyści nawiązujący do Nowo‑
Odnoszę wrażenie, że prawie cały artykuł, prócz
sielskiego „zawsze źle na tym wychodzili”. Roman
wyraźnego uczestnictwa w rozgrywkach rynkowych,
Zakrzewski (dyplom 1985), wielokrotnie potwierdza
wpisuje się w tzw. bitwę o Obraz. Intencja ta jest
w rozmowach, że dzięki niekonwencjonalnej zachęcie
widoczna jak na dłoni.
ze strony Jerzego Nowosielskiego do lektury Biblii,
Nowosielski przychodził prawie codziennie
nie tylko uwolnił się od ciężkiego uzależnienia alko‑
do Akademii, wcześnie rano. Często widziano go, jak
holowego, ale w ogóle uratował siebie jako malarza.
zawiedziony odchodzi od zamkniętych drzwi pustej
Słowem, dzięki spotkaniu na swojej artystycznej
pracowni. Jadwiga Sawicka myli się, wspominając nie‑
drodze Jerzego Nowosielskiego malarstwo Romana
częste wizyty Profesora w Akademii. Nie potwierdza
Zakrzewskiego stało się tym, czym jest. A więc wcale
tego jego były uczeń Witold Pazera (dyplom 1980).
na tym nawiązaniu do Nowosielskiego, także w sen‑
sie rynkowym, źle Zakrzewski nie wyszedł. Zaskaku‑
→ Jerzy Nowosielski
jący jest sam poziom wspomnień byłych studentów
obraz z Muzeum
Śląskiego
o prof. Jerzym Nowosielskim. Jak to możliwe, że są oni
w Katowicach
aż tak bezsilni artystycznie wobec bogatej w elementy
duchowe sztuki? Być może powodem jest różnica
pokoleniowa, może jakieś inne czynniki… Wielu jego
byłych studentów przyznaje po latach, że po prostu
bało się z nim rozmawiać, bo na jaw wychodziła
ograniczoność ich wiedzy, a przede wszystkim nie‑
wiedza duchowa. Może stąd te utyskiwania, że dysku‑
sja w pracowni nie była możliwa. Była możliwa, ale
od pewnego poziomu i na właściwy temat, najlepiej
związany ze sztuką, z teologią czy ezoteryką. Była
ona wręcz oczekiwana przez Nowosielskiego. Nie‑
jednokrotnie dawał temu wyraz, skarżąc się na nie‑
obecność studentów w pracowni, na niechęć z ich
strony do wadzenia się z trudnymi tematami. Profesor
wiedział, że słabo rozbudzony intelektualnie student
30
Wiadomości asp /61
→ J. Nowosielski
i W. Podrazik
odbiera tego typu dyskusję jako formę dominacji. Sta‑
umysłu, a nie prostym „lubię, nie lubię”. Wymaga
rał się nie korzystać ze swojej absolutnej teoretycznej
dobrej znajomości literatury, filozofii, umiejętno‑
i praktycznej przewagi.
ści radzenia sobie z pismami Sołowjowa, Dostojew‑
Dziś tłumaczę sobie to tak, że z biegiem lat takie
skiego, Florenskiego, Ewdokimova, Uspienskiego,
właśnie wspomnienia przekształciły się u niektórych
Trubieckiego i wielu innych. To właśnie bezsilność
jego byłych studentów w resentyment. W ich myśle‑
wypływająca z niewiedzy każe redukować sztukę
niu, pozostając przy tak ulubionych przez rastrow‑
Nowosielskiego do znaku, ikonki czy reprodukcji
ców medycznych terminach, pojawia się emocjonalna
w książce.
wysypka w postaci fałszywych, iluzorycznych ocen
Oddajmy głos Nowosielskiemu: „Wszystko,
dokonań Mistrza. Mogą one być próbą wątpliwej
co mam dobrego, to daję malarstwu. Wyrzucam
rekompensaty za dawną niemoc i poczucie bezpow‑
do swojego malarstwa. A w moim wnętrzu zostaje
rotnego rozminięcia się z nim.
tylko… zło. Mój cień zostaje”.
Według zacytowanego pod koniec tekstu Łuka‑
Wypowiedzi paru byłych studentów to objaw
sza Gorczycy, sztuka Nowosielskiego „funkcjonuje
bezradności wobec duchowej głębi malarstwa Nowo‑
na zasadzie znaku, ikonki, reprodukcji w książce”
sielskiego, co najwyżej odnoszą się tylko do cienia
i jest to „po prostu część tego całego wizualnego
Profesora… Nie obchodzi ich, kim był Nowosielski
zamieszania, które nas otacza”. Proszę wybaczyć, ale
naprawdę i co oddał swojemu malarstwu, nie obcho‑
sztuka Nowosielskiego żadnego wizualnego zamie‑
dzi ich zawarte w nim dobro ani samo malarstwo,
szania nie stwarza. Niezależnie od perypetii rynko‑
które jest dawaniem, darem. Nie obchodzą ich źródła,
wych, jest samoosobna, wolna i wysoka. Jeśli mamy
z których wypłynęła ta najgłębsza inspiracja. Są im
do czynienia z jakimś zamieszaniem, pozostaje ono
obce. W końcu tak było i dawniej, i tak jest dzisiaj.
na zewnątrz jego sztuki. Nie należy wmawiać jej żad‑
Dla ignorantów Nowosielski zawsze był jakimś ana‑
nych kompleksów wobec Zachodu, bo jest to sztuka,
chronizmem, dziwakiem czy alkoholikiem, dla subtel‑
która jak światło bije od Wschodu. To, że Nowosiel‑
nych i poszukujących – był człowiekiem niezwykłym,
ski nie jest akceptowany przez Zachód – stanowi dla
ukrytym Mistrzem, charyzmatykiem o niezwykłej
jego sztuki wielki plus. Tego typu akceptacja byłaby
wyobraźni i nadzwyczajnej werbalnej refleksji.
kolejnym przewrotnym argumentem świadczącym
o upadku duchowej rangi jego obrazów.
Jak każda sztuka wysoka, sztuka Nowosielskiego
jest trudna i wymagająca. Jest wyzwaniem dla
Czyż nie przeczuwał takiego właśnie obrotu spraw,
kiedy pisał: „może chodzi o tych dwu albo trzech,
dla których wśród wzgardy i niezrozumienia trzeba
pracować?”…
31
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Widok jest
najważniejszy
Z konsulem honorowym
Japonii w Krakowie, architektem
Krzysztofem Ingardenem
rozmawia Jacek Dembosz
↑ Ambasada Polski w Tokio, proj. I&E
Jacek Dembosz: W poprzednim numerze „Wiado‑
interpretował zasadę kontynuacji architektury
mości ASP” opublikowaliśmy rozmowę o oddanym
sąsiedniej. Małopolski Ogród Sztuki jest projektem,
jesienią do użytku Małopolskim Ogrodzie Sztuki i pro‑
w którym chcieliśmy przetestować granice i możliwo‑
szę: w lutym br. obiekt ten, zaprojektowany przez
ści „kontekstualizmu”. Przyjęta metoda projektowa
architektów z pracowni Ingarden & Ewý, został lau‑
opierała się na dwóch przeciwstawnych zasadach
reatem nagrody 2012 Building of the Year Award,
interpretacji sąsiedztwa – z jednej strony na poszano‑
fot. A. Świetlik
światowego magazynu internetowego „ArchDaily”
waniu ciągłości morfologicznej, a z drugiej – na abs‑
Krzysztof Ingarden
w kategorii budynków o funkcji kulturalnej. Trafił też
trahowaniu i interpretowaniu.
Ur. w 1957 r.,
do grona pięciu finalistów konkursu organizowanego
Architektura, w której te aspekty – interpretowa‑
przez amerykański portal Architizer A+Award w kate‑
nie rzeczywistości i abstrahowanie – wsparte emo‑
Architektury Politechniki
gorii Cultural – Theatres & Performing Arts Centers.
cją, decydują o jej kreatywnym charakterze, staje się,
Krakowskiej w 1982 r., dok‑
Wcześniej budynek MOS został nagrodzony Nagrodą
moim zdaniem, architekturą ciekawą i inspirującą.
im. prof. Janusza Bogdanowskiego za najlepszy obiekt
Takie elementy pozwalają na skonstruowanie nowego
torancki w School of Art
architektoniczny Krakowa zrealizowany w roku 2012.
przekazu artystycznego, wiodącej idei projektowej,
& Design, University
Gratulujemy. Zapewne nie pierwszy raz pytany jesteś
która – jeżeli przetrwa różne niespodzianki i zasadzki
of Tsukuba, Japonia.
o to, czym jest architektura, zawód architekta?
czekające na nią w trakcie realizacji projektu – decy‑
doc. dr inż. arch.
Dyplom na Wydziale
torat w 1987 r. W latach
1983–1985 odbył staż dok‑
W latach 1984–1985 pra‑
Krzysztof Ingarden: Te nagrody są dla mnie, dla
duje na końcu o dobrym odbiorze i w konsekwencji
Isozakiego w Tokio,
Jacka Ewý’ego i dla naszego zespołu dużą satysfakcją.
o znaczeniu dzieła. Architekt na budowie walczy
w roku 1987 w J.S. Polshek
Cieszy, że projekt został dobrze oceniony za granicą,
o utrzymanie i udoskonalenie czytelności swojej
ale także w Krakowie. Te sukcesy potwierdzić mogą
wypowiedzi, podczas gdy sam proces budowy wyka‑
słuszność decyzji krakowskiego Wydziału Architek‑
zuje skłonność do entropii, do zacierania czystości
i Ingarden & Ewý Architekci
tury, który aż dwa lata zastanawiał się, czy można
tego przekazu, jako że każda z partii uczestniczą‑
(od 1998). Wykłada
wydać decyzję o warunkach zabudowy dla tak eks‑
cych w tym procesie – inwestor, firmy wykonawcze,
perymentalnego i dziwnego projektu. Projektu, który
prawnicy, urzędnicy – inaczej definiuje swoje zada‑
Krakowskiej Akademii.
pomimo, iż został wybrany w konkursie architek‑
nia. Najczęściej są to cele podporządkowane polityce,
Konsul Honorowy Japonii
tonicznym i podporządkował się zaleceniom kon‑
decyzjom administracyjnym, zyskowi, rozmijające się
serwatorskim, to w sposób różny od tradycyjnego
często z dbałością o wyraz artystyczny architektury.
cował w biurze Araty
& Partners w Nowym Yorku.
Współzałożyciel biura
JET Atelier (1991–2009)
na Wydziale Architektury
i Sztuk Pięknych
w Krakowie.
32
Wiadomości asp /61
Fotografie Krzysztof Ingarden
i poszukujący eksperyment. Obie te postawy są ważne
dla zachowania pewnej ciągłości kulturowej i roz‑
woju w tej dziedzinie. Wybór metody działania zależy
od indywidualnych predyspozycji, wewnętrznego
nastawienia architekta i jego możliwości – nazwijmy
to: rynkowych. Jeśli ktoś chce osiągnąć spektaku‑
larny sukces rynkowy, to myślę, że lepiej zająć się
dobrą architekturą komercyjną, bowiem ta zawsze
znajdzie nabywców. Architektoniczne eksperymenty
wymagają od architekta wielu poświęceń, praca nad
nimi trwa latami i nie gwarantują one utrzymania
się na rynku, przynajmniej w Polsce. Tym bardziej,
że w obecnych latach kryzys w zawodzie architek‑
tonicznym jest bardzo odczuwalny. Dużo inwestycji,
które rozpoczęto parę lat temu, zostało w tej chwili
wstrzymanych, nowych realizuje się niewiele.
JD: Czy zawsze jesteś zadowolony z efektów swojej
pracy?
KI: Architekt nigdy nie jest w 100% zadowolony,
bo tylko on widzi, ile jego pomysłów zostało okrojo‑
↑ Widok na Tokio z budynku
ambasady polskiej, proj. I&E
↑ Panorama, Centrum
Kongresowe w Krakowie,
wizualizacja, proj. I&E
Oczywiście jakość wypowiedzi w architekturze zależy
nych lub źle wykonanych w trakcie realizacji. Może
od mnóstwa szczegółów technicznych, jednak osta‑
być względnie zadowolony, jeśli to, co pozostało
teczny wyraz dzieła – od „idei artystycznej”, która
po korektach, daje się w miarę poprawnie odczy‑
należy do świata kultury.
tać. Tworzenie architektury jest nieustanną walką
Z pewnością jednak nie jest to jedyna recepta
w tym sensie, że walczy się o realizację wyobrażenia,
na dobrą architekturę. Architektura jest pojęciem
o idealną postać własnego dzieła. I wiadomo, że tego
pojemnym. Mieści zarówno dobre rzemiosło, jak
się w pełni nie da nigdy osiągnąć. Myślę, że każdy
33
← Szkoła języka japońskiego – Kraków, proj. I&E
architekt ma z tym pewien kłopot, ale z drugiej strony
zewnętrznym. Pokazywałem te wszystkie urządzenia
uczymy się też przewidywać te problemy i im zapobie‑
Aracie i spytałem go, dlaczego nie wykorzystują tych
gać. Proces budowania jest szalenie skomplikowany,
nowych technicznych możliwości w swoim biurze.
uczestniczy w nim często kilkaset osób. Właściwe
Isozaki powiedział wtedy: „Because computers are
zorganizowanie takiego procesu i zespołu jest bar‑
too slow”. Zapamiętałem tę odpowiedź i do dzisiaj
dzo trudne i nie należy zresztą do zadań architekta,
uważam ją za kluczową. „Komputery są za wolne” –
wobec czego każdy obiekt w większym lub mniej‑
to stwierdzenie i dziś nie straciło swojej aktualności.
Jacek Ewý
szym stopniu musi być skazany na porażkę (śmiech).
Pomysły bowiem nie rodzą się w komputerze, two‑
Ur. w 1957 r.,
Może nieco przesadzam – gdyby tak rzeczywiście było,
rzenie odbywa się w wyobraźni, a zapis pomysłów
fot. A. Świetlik
mgr inż. arch.
to ten zawód byłby nie do zniesienia. Architekci mie‑
za pomocą szkicu jest dużo szybszy niż za pomocą
Architektury Politechniki
wają od czasu do czasu swoje drobne satysfakcje, więc
klawiatury.
Krakowskiej w 1983 r.
nie jest tak źle.
Dyplom na Wydziale
W latach 1977–1978 odbył
Ale być może ta prawda umrze niedługo, wraz
JD: Czy w dobie komputerów i wszechwładnego
z naszym pokoleniem. Dla młodych ludzi komputer
tonicznym GRM Kennedy
AutoCada używasz takich przedpotopowych przyrzą‑
i jego wirtualne możliwości zaczynają wyznaczać gra‑
& Partners w Edynburgu,
dów, jak grafion, grafos, rapidograf, stół kreślarski
nice wyobraźni. Dzisiaj na studiach coraz mniej uczy
a w roku 1986 w biurze Jan
czy przykładnica?
się rysunku odręcznego, studenci mają komputery
staż w biurze architek‑
Noordman Architektenburo
KI: Należymy z Jackiem Ewým jeszcze do poko‑
i zajęcia z AutoCada, 3d Studio Max, Rhino i innych
togenbosch w Holandii.
lenia, które do dzisiaj zna i lubi takie „analogowe”
programów wspomagających projektowanie. Jest też
W latach 1987–1989
zabawki. Ja osobiście projekty szkicuję piórem lub
rzeczą oczywistą, że bez komputerów funkcjonowanie
zwykłym ołówkiem. Szkicuję na kalce, bo uważam
współczesnego biura architektonicznego jest niemoż‑
Projektów. W 1989 był star‑
to za najszybszy sposób utrwalenia myśli. Pamiętam,
liwe. Mam jednak nadzieję, że im bardziej zaawan‑
szym projektantem w ame‑
że w 1993 r. przyjechał do naszego biura Arata Iso‑
sowana będzie ta technologia, tym bardziej cenna
rykańskiej firmie Bechtel
zaki, japoński architekt, z którym projektowaliśmy
i poszukiwana będzie twórcza i wolna od ograniczeń
budynek muzeum Manggha. Biuro już wtedy wyposa‑
komputerowych wyobraźnia.
Architectenbureau s’He‑
pracował jako projek‑
tant w Miejskim Biurze
Ltd. Współzałożyciel biura
architektonicznego JET
Atelier (1991) i Ingarden
żone było w najnowsze komputery i oprogramowanie
JD: Wszyscy mniej więcej orientują się, że w twoim
& Ewý Architekci.
CAD. Jako młodzi architekci dumni byliśmy z tego
życiu Japonia odegrała wyjątkową rolę. Jakie były
faktu, tym bardziej że wtedy biuro Araty Isozakiego
początki twojej fascynacji Japonią?
34
nie dysponowało jeszcze takim sprzętem, tam archi‑
KI: Mój ojciec, Roman Stanisław Ingarden, profe‑
tekci pracowali nadal ręcznie, a w razie potrzeby
sor fizyki teoretycznej, był jednocześnie pasjonatem
zlecali opracowanie modeli komputerowych firmom
języka japońskiego i Japonii, założył na uniwersytecie
Wiadomości asp /61
i historycznej. Japonia to był nowy świat, to były nowe
zapachy, nowe doznania, dotyk, inny rodzaj smaków.
A architekt kocha poznawanie nowych terytoriów,
tworzenie w wyobraźni map nowych światów, więc
to dla mnie było bardzo inspirujące. Wtedy posta‑
nowiłem, że po studiach tam wrócę. W roku 1982
skończyłem studia, podjąłem pracę na Politechnice
Fotografie Krzysztof Ingarden
Krakowskiej, a jednocześnie starałem się o stypen‑
dium doktoranckie w Japonii. Uzyskałem je w 1983 r.
i znowu wyjechałem. Japonia stała się więc miejscem,
gdzie zdobywałem pierwsze zawodowe doświadcze‑
nia. Po ukończeniu programu studiów w School of Art
& Design na Uniwersytecie Tsukuba zacząłem pracę
w biurze Araty Isozakiego w Tokio. Taki był początek
późniejszych projektów i bliskich związków z Japonią.
↑ Pawilon
S. Wyspiańskiego
w Krakowie,
proj. I&E
w Toruniu lektorat języka japońskiego, który prze‑
kształcił w Pracownię Języka i Kultury Japońskiej,
a ta z kolei dała początek obecnie funkcjonującym
na UMK studiom japonistycznym I stopnia. Ojciec
często jeździł do Japonii i blisko współpracował
z fizykami i matematykami japońskimi. Miałem więc
od niego sporo informacji ogólnych o Japonii. Nato‑
miast architekturę japońską dostrzegłem na pierw‑
szych latach moich studiów w Krakowie. Zachwycałem
się pracami Kenza Tangego, architekturą metaboli‑
stów i pracami Araty Isozakiego. W trakcie studiów
wyjechałem po raz pierwszy do Japonii i udało mi się
przemierzyć ją, w większości autostopem, od Hokka‑
ido do Kiusiu, szlakiem architektury współczesnej
35
36
Wiadomości asp /61
JD: Najbardziej znane projekty waszego biura
to muzeum Manggha (z Aratą Isozakim), Szkoła
Języka Japońskiego w Krakowie, pawilon polski
← Pawilon Polski EXPO
2005, proj. I&E
na Expo 2005 w Nagoi, budynki ambasady Polski
w Tokio, ambasady Japonii w Warszawie i przygoto‑
wywany do realizacji pawilon nowego muzeum Mang‑
gha. Z której realizacji jesteś najbardziej zadowolony?
KI: Jestem bardzo zadowolony z wiklinowego pro‑
jektu polskiego pawilonu na Expo 2005 w Japonii.
Ten nowatorski pawilon był wykonywany w Polsce
← Pawilon Polski EXPO 2005,
szkic perspektywiczny,
proj. I&E
z wikliny przez rzemieślników z okolic Rudnika nad
Sanem i w częściach przewieziony do Japonii. Sta‑
rałem się znaleźć nowy materiał na elewację, który
kojarzyłby się z muzyką Chopina, z głęboko zakorze‑
nionym w świadomości Polaków związkiem między
Chopinem a mazowiecką wsią z wierzbami w plene‑
rze. Nie mogliśmy wyrazić idei związku muzyki i pol‑
skiej kultury za pomocą cegły, kamienia czy też szkła.
Dla nas, Polaków ten związek był oczywisty, ugrunto‑
wany sztuką plakatów do konkursów chopinowskich,
← Pawilon Polski EXPO
2005, wnętrze pawilonu,
szkło i wiklina, proj. I&E
podkreślony pomnikiem Chopina w Łazienkach war‑
szawskich, na którym przedstawiono Chopina pod
wierzbą. Dla Japończyków oczywiście takie skojarze‑
nia i związki początkowo były niejasne, ale były intry‑
gujące. Wyjaśniliśmy im, dlaczego zdecydowaliśmy
się na takie rozwiązanie, i Japończykom spodobała się
ta idea, w rezultacie pawilon odniósł sukces. Pawilon
po wystawie został rozebrany. Różne słyszałem rela‑
Fotografie Krzysztof Ingarden
cje dotyczące tego, co się z nim stało, choć żadne nie
zostały potwierdzone. Inwestor, czyli Krajowa Izba
Gospodarcza na Expo, informował mnie, że pawilon
kupiła firma Toyota, podobno niektóre fragmenty
trafiły do muzeum, niektóre do dziś funkcjonują
w wystroju jakiejś restauracji w Nagoi.
37
← Krakowskie Centrum
Kongresowe, wizualiza‑
cja, proj. I&E
↓ Krakowskie Centrum
Kongresowe, plan sytuacyjny
JD: Wiedza o twoich powiązaniach z Japonią
ma swoje źródło we współpracy z architektem Aratą
Isozakim przy projektowaniu muzeum Manggha
w Krakowie. Nie wszyscy jednak wiedzą, że pełnisz
także funkcję konsula honorowego Cesarstwa Japonii
w Polsce. Na czym polega twoja funkcja konsula?
KI: Sądzę, że moje stałe kontakty zawodowe
z Japonią przyczyniły się do tego, iż ambasada Japonii
10 lat temu zwróciła się do mnie z propozycją objęcia
stanowiska konsula honorowego. Obowiązki konsula
polegają na pomocy i reprezentowaniu interesów
obywateli japońskich przebywających w Małopol‑
sce, a także pomocy ambasadzie Japonii w sprawach
które dotyczą mojego rejonu, na promocji kultury
japońskiej, na przekazywaniu informacji o Japonii.
Japończycy są na co dzień narodem bardzo dobrze
zorganizowanym i zdyscyplinowanym i w związku
z tym japońscy turyści rzadko popadają w kłopoty czy
też w konflikty z prawem podczas pobytu w Krakowie,
w porównaniu na przykład do turystów z Wielkiej Bry‑
tanii czy obywateli krajów skandynawskich. Od czasu
do czasu zdarzają się jednak przypadki kradzieży
pieniędzy czy dokumentów obywatelom japońskim,
wtedy na prośbę policji jadę na komisariat, żeby
wyjaśniać te sprawy, i jestem w stanie w prostych
sprawach porozumieć się po japońsku. W sprawach
bardziej skomplikowanych prosimy o pomoc tłuma‑
czy. Moje kompetencje są dość ograniczone, konsulat
honorowy nie wydaje wiz, paszportów, nie pośred‑
niczy też w składaniu podań o stypendia itp. – nie
mamy takich uprawnień. Te sprawy należą do kom‑
petencji konsulatu przy ambasadzie w Warszawie.
JD: Trafiłeś też do Chin. W jakim charakterze?
38
Wiadomości asp /61
↑ Krakowskie Centrum
KI: Pierwszy raz byłem w Chinach w roku 2005.
Natomiast w Stanach Zjednoczonych podob‑
Kongresowe, rzuty
Byłem wtedy zaproszony na wykłady na Wydział
nych relacji nie zaobserwowałem. W biurze pano‑
↗ Krakowskie Centrum
Architektury Uniwersytetu Tsinghua w Pekinie. Drugi
wała zawodowa rywalizacja na każdym polu, swego
raz zaprosiło mnie wydawnictwo World Architecture
rodzaju biurowy darwinizm (śmiech). Każdy walczył
do międzynarodowego jury Nagrody WA 2010 – kon‑
o przeforsowanie swoich pomysłów i konkurował
kursu dla architektów chińskich na najlepszą chińską
ze wszystkimi w grupie. To stwarzało stałe napięcie
architekturę roku 2010. To były ciekawe kontakty
i walkę o pozycję w biurze. Był to rodzaj rywalizacji
i niezapomniane wrażenia. Współczesna architektura
opartej na motywacji negatywnej, konkurencji elimi‑
Kongresowe, wizualizacja
wnętrza
Chin jest bardzo interesująca.
JD: Na twoim twórczym szlaku znalazły się także
Stany Zjednoczone. Co tam robiłeś?
KI: W roku 1987 pojechałem do pracy w dużym
nowojorskim biurze Polshek & Partners. Mój pobyt
w Stanach Zjednoczonych nastąpił po powrocie z Japo‑
nującej, impulsywnej. Poznałem architektów pracu‑
jących tam długie lata, na przykład Koreańczyków,
którzy byli fantastycznie zdolni, jednak nie mogli
przebić się w strukturze biura, bowiem nie potrafili
w tych zawodach walczyć.
Była więc okazja do porównań, który system
nii, więc miałem możność bezpośredniego porówny‑
lepiej funkcjonuje i prowadzi do lepszych rezulta‑
wania pracy w biurze architektonicznym w Japonii
tów architektonicznych. Który jest ostatecznie lep‑
z pracą w Nowym Jorku. Postawa, charakter tej pracy,
szy – to trudno jednoznacznie stwierdzić. W obu
charakter stosunków wewnątrz biur w obu tych przy‑
wypadkach powstawała dobra architektura. W Sta‑
padkach były diametralnie różne. Można powiedzieć,
nach mogli przetrwać nieliczni, zdolni i najbardziej
że w Japonii były to stosunki hierarchiczne i pater‑
odporni, ci mniej wytrzymali, choć równie zdolni,
nalistyczne – był mistrz prowadzący i kontrolujący
stawali się architektami drugiej linii… Natomiast
projekty, a pracownicy terminowali, realizując jego
w Japonii wspólna praca w zespole sprawiała przy‑
idee artystyczne. Arata Isozaki dawał nam zawsze
jemność, osobowości rozwijały się może wolniej, ale
ambitne zadania, które w pewnym sensie wykra‑
gdy patrzę na kariery byłych pracowników z biura
czały poza aktualne możliwości, były więc bardzo
Isozakiego, większość z nich to czołówka współcze‑
dopingujące, rozwijające i każda z osób pracujących
snej architektury japońskiej – Jun Aoki, Ghen Suzuki,
mobilizowała się, aby wykonać zadanie jak najlepiej.
Shigeru Ban, Makoto Kikuchi, Hiroshi Aoki, Makoto
Można to nazwać pozytywną motywacją z obu stron,
Shin Watanabe…
z góry i z dołu, cały zespół pracował z pozytywnym
JD: Jesteś wykładowcą na Wydziale Architek‑
nastawieniem. To było bardzo rozwijające grupowe
tury i Sztuk Pięknych Krakowskiej Akademii im. działanie w określonym kierunku. Myślę, że każdy
A. F. Modrzewskiego. Jaka jest rola książki w dobie
z tych pracowników czuł się bardzo dobrze, bezpiecz‑
upadku czytelnictwa i niechęci do niej studentów
nie i robił wszystko, jak tylko mógł najlepiej.
zaczarowanych Internetem?
39
koncertowej i kongresowej, i związane z tym zagad‑
nienia akustyczne. Akustyka architektoniczna sal
koncertowych to bardzo ciekawa dziedzina. Po raz
pierwszy zetknęliśmy się z projektowaniem dużej
sali koncertowej o zmiennej akustyce. Współpraca
z akustykami i scenotechnikami z biura Arup w Lon‑
dynie była dla nas bardzo ciekawą lekcją. W Polsce
nie zbudowano dotąd tak dużej sali o pojemności ok. 2 tys. miejsc i akustyce dwufunkcyjnej, dla muzyki
symfonicznej i dla kongresów. To był powód, dla
którego zdecydowaliśmy się na współpracę z reno‑
mowaną firmą Arup Acoustics, jedną z kilku zna‑
czących światowych firm akustycznych, obok firm
Artec z Nowego Jorku i Nagata Acoustics z Tokio. Ale
↑ Krakowskie Centrum
Kongresowe, model sali
audytoryjnej
KI: Zachęcam swoich studentów do tego, ażeby
przygotowanie projektów to jedna rzecz, drugą jest
czytali. Może to jest już taka postawa bardzo ana‑
właściwa ich realizacja. Na każdym kolejnym eta‑
chroniczna, ale wydaje mi się, że to jest zupełnie
pie budowy wymagany jest także nadzór akustyków,
inny sposób osiągania wiedzy, zdobywania infor‑
aby te zaproponowane rozwiązania były właściwie
macji za pomocą czytania książek, a nie za pomocą
zrealizowane. Na razie budowa idzie zgodnie z zało‑
Internetu. Czytając książkę, można do tekstu wrócić,
żonym harmonogramem. Miejmy nadzieję, że tak
zrozumieć, analizować przez jakiś czas. Sposób per‑
będzie do końca. Obiekt zostanie oddany do użytku
cepcji tego samego tekstu z ekranu jest jakiś inny,
jesienią 2014 r.
bardziej pośpieszny.
JD: Zapytam teraz o, być może, największe
w dotychczasowej historii biura Ingarden & Ewý
kim, aby spojrzeć na inwestycję z góry. Jakie były
przedsięwzięcie projektowe, Centrum Kongresowe
twoje wrażenia?
przy rondzie Grunwaldzkim w Krakowie. Co stanowiło
największe wyzwanie przy tym projekcie?
40
JD: Odbyłeś także lot balonem (na szczęście
na uwięzi) zacumowanym przy rondzie Grunwaldz‑
KI: Byłem zaskoczony, jak fantastycznie wygląda
Kraków z góry, z balonu. Świetna perspektywa
KI: Z jednej strony wyzwaniem była praca nad
na Wawel, na Aleje Trzech Wieszczów, na Kopiec
samym pomysłem na duży nowoczesny obiekt
Kościuszki i na budowane poniżej Centrum Kongre‑
w historycznym kontekście, choć już na Dębnikach,
sowe, które z wysokości widać coraz wyraźniej. Widać
czyli poza centrum. A z drugiej – projektowanie
zarysy foyer, dwóch największych sal i ich zaplecza.
skomplikowanych układów funkcjonalnych z trzema
JD: Jednym z budynków, który budzi ciągle emocje
salami audytoryjnymi, w tym z największą, o funkcji
krakowian, jest nieukończona siedziba NOT‑u, tzw.
Wiadomości asp /61
↑ Krakowskie Centrum
Kongresowe, przekroje,
sala audytoryjna
„szkieletor”. Co sądzisz na temat wysokiej zabudowy
i opuszczony szkielet – „współczesna ruina miasta”,
w Krakowie?
przywołując trafne określenie dr Marty Urbańskiej.
KI: Wydaje mi się, że Krakowowi nie są potrzebne
JD: Plany na przyszłość?
wysokie budynki. O jego charakterze decyduje piękny
KI: Jestem architektem, który nie zbudował
średniowieczny układ, który powinien pozostać czy‑
jeszcze własnego domu. Chciałbym więc zaprojek‑
telny w panoramie miasta. Ponadto Kraków jest
tować w przyszłości dom, z którego miałbym widok
miastem uniwersyteckim i turystycznym, o śred‑
na daleki horyzont – widok jest najważniejszy. Mógłby
niej europejskiej skali, zamieszkałym przez około
być nad morzem, najchętniej ciepłym.
800 tys. mieszkańców. Wysokie budynki mają sens
w większych miastach o skali przynajmniej Warszawy,
JD: Jesteś czytelnikiem naszego magazynu.
Co sądzisz o „Wiadomościach ASP”?
w mieście biznesu, handlu. W historycznym mieście,
KI: „Wiadomości ASP” to świetne pismo! Czytam
takim jak Kraków, wysoki budynek NOT‑u nie jest nie‑
je przyjemnością prawie od deski do deski. Spędzam
zbędny, a z pewnością nie był potrzebny też w latach
dwa, trzy wieczory z „Wiadomościami”, potem zabiera
70. W Krakowie jest jeszcze poza centrum dużo wol‑
mi je moja córka. Są tam artykuły bardzo różne,
nej przestrzeni, w której można realizować duże
na przykład bardzo ciekawe twoje intelektualne
powierzchnie biurowe i handlowe, bez popadania
i historyczne podróże, wywiady z artystami krakow‑
w konflikt ze skalą miasta, skalą Wzgórza Wawel‑
skimi, informacje o pracach studenckich, o życiu ASP.
skiego i wież kościelnych. Skoro jednak już ten wysoki
To z pewnością potrzebny magazyn. Czekam z niecier‑
budynek stoi i ma pozostać, to dodanie kilku metrów
pliwością na każdy kolejny numer.
w górę z pewnością nie zmieni jego wysokościowych
JD: Dziękuję za rozmowę. Być może spotkamy się
relacji z innymi obiektami w panoramie miasta. Dużo
przy okazji kolejnych inwestycji i kolejnych nagród
gorzej wygląda pozostawiony niezagospodarowany
dla biura Ingarden & Ewý Architekci.
41
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Sztuka poszukuje domu
OGŁOSZENIA:
aaaSztuka szuka domu
Spokojna, cicha poszukuje domu. Lokalizacja
dowolna. Powierzchnia dowolna. Cena dowolna.
PILNE!
Joanna Łapińska
na iPhone’a. Czy można zatem powiedzieć, że nie
istnieje? Albo że przestanie istnieć?
Z początku silnie związana z religią, zamieszkiwała
Myślę, że nie. Jednak w czasach dobrobytu powin‑
i tworzyła świątynie. Powoli tracąc niezależność,
niśmy poczuć się za nią odpowiedzialni i zadać sobie
weszła do kościołów, zapominając o swoich twórcach.
pytanie, gdzie jest jej miejsce. Oczywiście utopijna
W XVIII w. nastąpił proces emancypacji, w wyniku
byłaby odpowiedź, że Sztuka jest wszędzie. Żyjemy
Ur. w 1983 r. w Krakowie.
którego Sztuka otrzymała nowy, przeznaczony tylko
w wierze w to, że – tak jak ludzie Wschodu – my rów‑
W latach 2002–2007 stu‑
dla niej dom – muzeum dzieł sztuki. Miejsce to ją glo‑
nież potrafimy poszukiwać i odnajdować wartości
ryfikowało, stawiało na postumencie ponad wszyst‑
estetyczne w każdej dziedzinie życia. Jednak Sztuka
Akademii Sztuk Pięknych
kim, jednak równocześnie izolowało. Podziwiana
w rzeczywistości błąka się po różnych instytucjach,
w Krakowie. Pracuje
jako oderwana od kontekstu, często pozostawała
które niekoniecznie chętnie są odwiedzane. Muzea,
niezrozumiana.
galerie, sale koncertowe – przewija się przez nie
diowała na Wydziale
Architektury Wnętrz
na Wydziale Architektury
Wnętrz Akademii Sztuk
Pomimo tego, będąc obiektem kultu, od zawsze
ograniczona liczba osób interesujących się kulturą
w Krakowie od 2007 r.
stawała się obiektem pożądania możnych współcze‑
i najczęściej z nią związanych. Aby przybliżyć Sztukę
na stanowisku asystenta
snego świata i – koniec końców – ich własnością.
„zwykłym” ludziom, niektórzy artyści (myślę rów‑
Podziwiana w obrazach i rzeźbach, przechodziła z rąk
nież o architektach) próbują przemycić ją do świata
Projektuje wnętrza pry‑
do rąk. Zamieniała pałace na dwory, bywała wykra‑
komercji, umieszczając w centrach handlowych czy
watne i wnętrza użyteczno‑
dana, rabowana, zmieniała obywatelstwo. Na szczę‑
miejscach publicznych. A co o tym myślą studenci
ście, wieczna tułaczka leży w jej naturze, ponieważ jest
Wydziału Architektury Wnętrz ASP w Krakowie, koń‑
nierozerwalnie związana z ludzkim życiem.
czący I stopień studiów?
Pięknych im. Jana Matejki
w I pracowni projektowa‑
nia architektury wnętrz.
ści publicznej, a także wyko‑
nuje projekty graficzne.
42
Jej historia straciła kolory w ostatnim stuleciu.
Cztery osoby, pracujące w różnych pracowniach,
XX w. to czas wojen, kiedy od Sztuki stało się ważniej‑
podjęły ten właśnie temat. Stworzyły cztery odmienne
sze zaspokojenie potrzeb prymarnych; dały o sobie
koncepcje próbujące osadzić Sztukę w miejscu dla
znać głód i pragnienie, a wrażenia estetyczne zostały
niej odpowiednim.
zepchnięte na dalszy plan. Jednak wówczas była
Magdalena Romanowska z I pracowni projektowa‑
doceniana, pomimo trudności w życiu codziennym,
nia architektury wnętrz prof. Elżbiety Pakuły‑Kwak,
ze względu na pamięć o przeszłych, lepszych czasach.
projektując przestrzeń dla sztuki w dawnej fabryce
To dziś, kiedy właściwie wszystko jest dostępne, odsu‑
kosmetyków Miraculum w Krakowie, stawia nowe
nęliśmy się od Sztuki. Zachłyśnięci bogactwem dóbr,
pytania dotyczące sztuki przestrzeni. Czy Sztuka
oślepieni blaskiem złota, nie dostrzegamy diamentu
potrzebuje własnej przestrzeni? I czy przestrzeń sama
tkwiącego pomiędzy monetami. W zglobalizowanym
w sobie może być uznawana za Sztukę? W jej projek‑
świecie nie ma miejsca na Sztukę, która jest prze‑
cie Przestrzeń sztuki – sztuka przestrzeni przestrzeń
jawem indywidualności. Nie jest powielalna, ujed‑
wewnętrzna budynku, mająca pomieścić artefakty
nolicona, nie ma konta na Facebooku ani aplikacji
kultury, staje się sama dziełem sztuki, a umieszczone
Wiadomości asp /61
Alicja Zielińska, studentka II pracowni projektowa‑
nia architektury wnętrz dr. hab. Rafała Ziembiń‑
skiego prof. ASP, w projekcie licencjackim rozsze‑
↑→ Magdalena Romanowska
w niej rzeźby, obrazy, instalacje nadają jej każdora‑
rzyła pojęcie Sztuki, skupiając się na regionalnych
zowo inny, nowy wymiar. Potężny, miedziany sześcian
jej aspektach. Zaprojektowała Pawilon Strzecha –
umieszczony pośrodku sali skupia przestrzeń wokół
obiekt, jak sama określa, „składający hołd polskiej
siebie, a poprzez szczelinę wpuszcza ją do środka – czy
tradycji i kulturze”.
może wypuszcza ją z siebie tak, że ona wyłania się
z niego? Przestrzeń, jako dzieło sztuki, doświadczana
może być w projekcie Magdaleny Romanowskiej z róż‑
Alicja Zielińska
nych poziomów. Tak jak w ogrodzie japońskim, może
być oglądana z wyznaczonych miejsc, skąd widok jest
Głównym założeniem projektowym było stworzenie
kadrowany – jak w przypadku kładki łączącej antre‑
niewielkiego obiektu, który dzięki odpowiednim roz‑
solę z klatką schodową. Również odwiedzający może
wiązaniom przestrzennym będzie pozwalał na jego
zostać zanurzony w przestrzeni, będąc zmuszonym
dowolne adaptowanie pod względem funkcjonalnym
do przeciskania się między linami zwisającymi z sufitu
w ramach misji promowania polskiej kultury lokalnej.
dookoła sześcianu, które mogą wchodzić w interakcję
Głównym czynnikiem umożliwiającym propago‑
z obrazami, grafikami bądź też instalacjami.
wanie zasobów lokalnych społeczności jest – według
Magdalena Romanowska, mając świadomość
autorki – mobilność obiektu, dzięki której może
utylitarnego podejścia współczesnego człowieka
on dotrzeć w każde miejsce w Polsce i przez okre‑
do życia, aby zachęcić go do odwiedzenia tego miej‑
ślony czas służyć wydarzeniom, takim jak wystawy,
sca, zaprojektowała kawiarnię współistniejącą z prze‑
koncerty, projekcje filmowe, dyskusje, warsztaty,
strzenią ekspozycyjną – przestrzenią eksponowaną.
zajęcia dla najmłodszych, prezentacje czy pokazy
Tym samym nawiązała do funkcjonującego obecnie
kulinarne. Obiekt podzielony został na trzy główne
w byłej fabryce Miraculum klubu Fabryka. Miejsce
strefy odpowiedzialne za różne rodzaje atrakcji. Naj‑
to związane jest również ze sztuką, poprzez promo‑
istotniejszą jest Multisfera – miejsce nieograniczo‑
wanie jej w środowisku młodych ludzi nastawionych
nych możliwości. Została ona zaprojektowana tak,
na szybkie tempo życia, zabawę i rozrywkę.
aby można było ją dowolnie zaaranżować, m.in.
Uznaję jednak słuszność decyzji autorki projektu
dzięki kubicznym siedziskom, spełniającym funkcję
dotyczącej przemiany tego miejsca, ponieważ osobi‑
zarówno miejsc siedzących, stolików, boksów wysta‑
ście bardziej odpowiada mi rozwiązanie bardziej wysu‑
wowych, jak również elementów wspomagających
blimowane, spokojniejsze i skłaniające do aktywnej
promocję lokalnych artystów i projektantów w strefie
kontemplacji – zanurzenia się w przestrzeni sztuki.
Showroom.
43
Wojciech Gryszkiewicz, z IV pracowni projektowania
architektury wnętrz dr hab. Beaty Gibały‑Kapeckiej
prof. ASP, w swojej licencjackiej pracy dyplomowej
postanowił zmierzyć się z zagadnieniem aktywacji
dzielnicy Podgórze. Do realizacji projektu wykorzy‑
stał budynek oraz tereny należące niegdyś do Paro‑
wej Fabryki Cukrów i Czekolady Kryształ u zbiegu
ul. Lwowskiej i Limanowskiego.
Katarzyna Janus‑Fic, Beata Gibała‑Kapecka
Wojciech Gryszkiewicz, autor koncepcji Obiektu
kulturalno‑wystawienniczego zakłada spełnienie
trzech podstawowych funkcji dla swojego projektu:
edukacyjnej – przybliżenie historii dzielnicy Pod‑
górze oraz wykreowanie przestrzeni do ekspozycji
unikatowych materiałów na ten temat; kulturowej
– promowanie działalności kulturalnej w Podgórzu;
społecznej – podniesienie rangi dzielnicy Podgórze,
finalnie – stworzenie miejsca spotkań i integracji
mieszkańców Krakowa. W projekcie przejawia się też
funkcja stricte komercyjna – część budynku, która
nie jest historyczna, ale należy do całego kompleksu,
została przez autora wykorzystana i zaprojektowana
Odważna forma pawilonu ma w sposób ostenta‑
↑ ↗ Alicja Zielińska
cyjny przypominać o bogatym dziedzictwie histo‑
dawców i artystów.
rycznym w polskiej architekturze, które, zapo‑
Do historycznej tkanki – na zewnątrz, jak
mniane na przestrzeni lat, zostaje znów ukazane
i do wnętrza budynku – zostały wprowadzone bryły
w nowoczesnej formie, a dzięki wykorzystaniu tra‑
o szklanej konstrukcji przypominające swym kształ‑
dycyjnych materiałów – według autorki – świetnie
tem kryształy. Mieniące się różnymi odcieniami dzięki
odnajduje się w każdej przestrzeni.
kolorowemu oświetleniu dają możliwość zaaranżowa‑
Pawilon Strzecha, wznoszony z prefabrykowanych
44
jako butiki‑galerie pod wynajem dla lokalnych sprze‑
nia miejsca w odniesieniu do aktualnych wydarzeń.
elementów, może zostać złożony w zasadzie w każ‑
Kryształy, wychodząc z budynku, zmieniają swoją
dym miejscu w Polsce. W wyniku zastosowania
skalę i funkcję. Raz są butikami, raz wielkogabaryto‑
konstrukcji drewnianej, wypełnianej sprasowanymi
wymi, interaktywnymi rzeźbami, po czym zmieniają
kostkami siana oraz okładanej z obu stron strzechą,
się w małe punkty informacyjne i wabiki rozsiane
zostanie uzyskana dobra termoizolacja budynku, two‑
po całej okolicy, by zachęcić do odwiedzenia nowego
rząca we wnętrzu swoisty mikroklimat przyjazny dla
centrum kultury.
ludzi zarówno w zimie, jak i w porze letniej, zachę‑
Front budynku znajduje się przy zbiegu ul. Lwow‑
cający tym samym do styczności z tradycją i kulturą.
skiej i Limanowskiego, podwórze oddzielone jest
Wiadomości asp /61
↗ Wojciech Gryszkiewicz
od prowadzącej do Zabłocia ul. Dąbrowskiego działką
szklane formy przywołują na myśl zarówno cukierki,
niebudowlaną.
jak i cząsteczki zapachu. Niegdyś wśród mieszkańców
Autor przyjął koncepcję „otwarcia” podwórza
poprzez wytyczenie pieszych tras dojścia do obiektu
Podgórza w kontekście miejsca spotkań funkcjono‑
wało powiedzenie „pod Kryształem”.
od ul. Dąbrowskiego, włączając sąsiadującą działkę
do projektowanego kompleksu. Inspiracją do wytycze‑
nia tras komunikacyjnych stały się charakterystyczne
Joanna Łapińska
układy podgórskich ulic, zbiegające się pod ostrymi
kątami. Abstrakcyjna sieć wykreślona na podstawie
Zaprezentowane powyżej różne drogi poszukiwań
układów topograficznych ulic stała się wytyczną
prowadzą do jednego celu – odnalezienia we współ‑
opisanych tras i wyznaczenia m.in. dwóch dodatko‑
czesnym, skomercjalizowanym świecie miejsca dla
wych wejść do budynku. Zabudowania gospodarcze
Sztuki, rozumianej zarówno w dosłownym znacze‑
oddzielające kompleks od sąsiadującej działki zostały
niu tego słowa, jak i w szerszym kontekście kultury.
dosłownie i umownie „poprzecinane”, naprowadzając
Kwestia zamieszkiwania Sztuki jest bardzo bliska
jednocześnie na koncepcję usunięcia nieatrakcyjnego
naszym sercom, sercom ludzi programowo związa‑
i niebędącego zabytkiem muru zamykającego podwó‑
nych ze sztuką. Dlatego też tym artykułem mamy
rze od strony północno‑wschodniej. Tym samym pozy‑
nadzieję rozpocząć dyskusję nad problemem miejsca
skany został reprezentacyjny plac, mogący zostać
dla Sztuki: czy znajduje się w muzeach i galeriach,
ważnym miejscem spotkań w Podgórzu, sąsiadujący
czyli przestrzeniach ściśle do tego celu przeznaczo‑
bezpośrednio z dzielnicą Zabłocie, już dzisiaj ważnym
nych? Czy Sztuka może wyjść na ulicę i opanować
i modnym miejscem na mapie inwestycji Krakowa.
przestrzeń publiczną? Czy też jesteśmy w stanie –
Koncepcja formalna projektu wnętrz stanowi kon‑
i czy chcemy – sprawić, by niepotrzebne stały się
tynuację rozwiązań ideowych z zewnątrz. W oparciu
„pojemniki na Sztukę”, złote klatki, gdyż stanie się
o interpretację wytyczonej sieci linii została stwo‑
ona częścią codziennego życia?
rzona struktura organizująca jednocześnie funk‑
Wierzę, że człowiek do zrównoważonego życia
cjonalnie adaptowany obiekt. Przestronne wnętrza,
potrzebuje nie tylko zaspokojenia podstawowych
zachęcające do aktywności kulturalnej – np. wie‑
potrzeb, ruchu i rozrywki, ale – cytując Antoine’a de
lofunkcyjna przestrzeń ekspozycyjna, mediateka,
Saint‑Exupéry’ego – „potrzebuje także bezkresnej
kawiarnia – dopełnione zostały rzeźbiarską instalacją
Mlecznej Drogi i przestrzeni morza, choć ani gwiezdne
z podwieszonych, drobnych, szklanych form. Nawią‑
konstelacje, ani ocean nie służą mu w danej chwili
zuje ona do historii budynku oraz okresu, w którym
na nic”. Klucze do szerokich przestrzeni dać nam
obiekt użytkowały także zakłady Miraculum – drobne
może tylko Sztuka.
45
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Genius loci
– zaginione królestwo
Sardów
„Wcześniej czy później, wszystko dobiega kresu.
Ur. w 1946 r. w Krakowie.
Wcześniej czy później, każde centrum zamienia się
W latach 1967–1973 stu‑
w peryferie. Wszystkie państwa i wszystkie narody,
bez względu na to, jak byłyby potężne, mają swój
Akademii Sztuk Pięknych
okres rozkwitu, a potem ustępują miejsca innym”
w Krakowie. Dyplom uzy‑
– napisał Norman Davies we wstępie do swojej opa‑
słej księgi Zaginione królestwa. Autor nie wspomina
w nim o „królestwie” Sardów (Shardan albo Nura‑
gów), jeśli w ogóle można tak nazwać to zaginione
państwo. Może dlatego, że polem jego zaintereso‑
wania są czasy nowożytne. Jednak właśnie przy‑
padek cywilizacji nuragijskiej, obejmującej okres
co najmniej 2000–3000 lat, stanowi niewątpliwie
wdzięczny temat dla tego typu historycznego tomisz‑
cza. Spróbujmy więc nieco przybliżyć tę historię.
Fotografie Jacek Dembosz
diował na Wydziale
Form Przemysłowych
skał u doc. Antoniego
Haski. Autor wielu fil‑
mów. Pracował jako realia‑
tor obrazu tv, był kierow‑
nikiem Pracowni Filmowej
w SCK UJ Rotunda, kierow‑
nikiem DKF‑u, redaktorem
naczelnym prywatnej tele‑
wizji Krater. Obecnie pełni
funkcję kierownika Działu
Promocji i Wydawnictw ASP.
Zajmuje się literaturą, foto‑
grafią, filmem.
Jacek Dembosz
Sardynkom zawdzięczamy powiedzenie „być ściśnię‑
tym, upchanym, czuć się (w tramwaju, autobusie,
pociągu itp.) jak sardynki w puszce”. W dawnych
siermiężnych czasach1 (lata 50.–80. xx w.) jednym
z cenionych smakołyków były właśnie sardynki, małe
rybki (Sardina pilchardus) ułożone ciasno w podłuż‑
nych metalowych puszeczkach. Nie wiem, ilu sma‑
koszom kojarzyły się wówczas sardynki z wyspą
Sardynią, wokół której rybki te niegdyś występo‑
wały w obfitości i od której wywodzi się ich nazwa.
Sardynki już nam spowszedniały, obecnie atrakcję
stanowi sama Sardynia (wł. Sardegna). Na szczęście,
↖ Wojownik nuragijski, łucz‑
nik, brąz
← Nuraghe La Prisgiona
47
2
1
3
1 Flaga Sardynii przed
w przeciwieństwie do upchanych w puszce rybek,
inni – doniczki. Owe zagadkowe nuraghi mają nadto
zmianą w 1999 r.
nie ma tam ścisku, wyspa jest bowiem stosunkowo
do towarzystwa groby gigantów, nekropolie, domy
słabo zaludniona.
wróżek, święte studnie, a na okrasę trochę menhirów
2 Herb Sardynii
3 Obecny wzór flagi
i dolmenów. Są to głównie pozostałości po tajemni‑
Znak czterech2
czej cywilizacji nuorskiej. Na ich obejrzenie, przy
Nad Sardynią powiewa flaga Czterech Maurów.
założeniu, że czas przeznaczamy na dotarcie, odszu‑
Na białym tle czerwony krzyż, a na czterech polach
kanie i na sam tylko ogląd paru z nich dziennie,
czarne (na herbie z negroidalnymi rysami) głowy
mogłoby nie starczyć nam dwu – trzech lat życia,
Saracenów skierowane na prawo, z czołami przepa‑
dzień po dniu, nie zważając na pogodę, bez chwili
sanymi bandażami. W 1999 r. Maurowie utracili kol‑
odpoczynku. Zadanie utrudnia fakt, że większość
czyki w uszach i przejrzeli na oczy, bowiem wcześniej,
tych obiektów znajduje się w trudno dostępnych
przez kilka wieków, przepaski zasłaniały im narząd
miejscach, jeśli nie wręcz w ukryciu.
wzroku, a głowy skierowane były na lewo. Sygnali‑
zuje to skomplikowaną historię wyspy, która sięga
Raj dla odkrywców
paru tysięcy lat wstecz i zapowiada, że czekają tam
Wykopaliska na Sardynii zadają kłam przekonaniu,
na przybyszy liczne niespodzianki. Istotnie. W tym
że jak okiem sięgnąć, nie ma już niczego do odkry‑
rejonie świata Sardynia, obok Malty i Minorki, może
cia. W ubiegłym roku zmarł ojciec sardyńskiej arche‑
się poszczycić zjawiskową wręcz, starożytną kulturą.
ologii – Giovanni Lilliu (1914–2012). Miał 97 lat.
To jemu zawdzięcza się odkrycie największej nuor‑
48
Wyspa tajemnic
skiej warowni – królewskiego Su Nuraxi (z ruinami
Urodzona na wyspie w miasteczku Nuoro pisarka
400 domów). Giovanni wygrzebał ją spod ziemi…
Grazia Deledda, laureatka literackiej Nagrody Nobla
na powierzchni ziemi. Urodzony w Barumini, już jako
w 1926 r., nazwała Sardynię „Wyspą duchów” –
dzieciak bawił się na wzgórzu, pod którym skrywało
Isola degli spiriti. Coś jest na rzeczy, bo po dawnych
się niespotykanych rozmiarów nuraghe. Była tam
mieszkańcach pozostały zagadkowe ślady i tajemni‑
też przepastna studnia, do której nikt nie odważył
cze budowle. Ląd, znany z wielu uroków i atrakcji,
się wcześniej opuścić. 35 lat później Giovanni zabrał
dla nas jest interesujący ze względu na obecność
się do pracy. Odkopanie największego sardyńskiego
intrygujących obiektów. Sardynia jest usiana ponad
zabytku zajęło mu 6 lat. Podobnie było z innymi odkry‑
7 tys. okrągłych wież zwanych nuraghi, megalitycz‑
ciami. Za słynny Nuraghe Losa Abbasanta zabrano się
nych budowli, przypominających – jak chcą jedni
w latach 1893 i 1915. Nuraghe Santa Barbara zloka‑
– odwrócone do góry dnem wiadra lub – jak chcą
lizował w roku 1860, mający zadatki na naukowca,
Wiadomości asp /61
4
5
sardyński generał Alberto della Marmora – do wyko‑
Ludzie morza
palisk przystąpiono w latach 1979–1981. Wykopaliska
Bliższe nam w czasie ślady człowieka na Sardynii
w Nuraghe Na Mulinu z Villanovafranca prowadzono
pochodzą z neolitu i związane są z kulturą Bonu
Coco, Massimo Pallotino,
w 1989 r., przy okazji odnaleziono tam dziesiątki
Ighinu (4700–3500 p.n.e) i kulturą Ozieri, które
Gennaro Pesce, Giovani
miniaturowych modeli statków. Ostatnio w Nora zlo‑
zapoczątkowały wyszukany kult zmarłych. Stwo‑
kalizowano z powietrza nuragiczną wioskę pod wodą
rzono wtedy olbrzymie pomniki, datowane na okres
na dnie stawu rybnego. W okolicach Dorgali, w rozle‑
3500–2700 p.n.e. Ta kultura w sposób szczególny
głym karterze wygasłego wulkanu na Monte Tiscali,
zaludniła tereny na północy wyspy, zanim rozwinęła
odnaleziono w XIX w. jedną z najbardziej malowni‑
się faza kolejna, kultura nuragiczna, która to wła‑
czych osad tej cywilizacji. W 1974 r. odkopano w oko‑
śnie pozostawiła po sobie setki okrągłych wież.
licach miejscowości Monte Prama kamienne posągi
Szczyt jej rozkwitu przypada na wiek brązu, lata
(gigantinos) wojowników wysokości 3 m, liczące sobie
1600–500 p.n.e.
ok. 6 tys. lat. Są one starsze od najstarszych rzeźb
W jakim celu wznoszono w tak dużej liczbie solidne
greckich. Daje to do myślenia. Owe sardyńskie giganty
kamienne wieże – bez pomocy dźwigów i maszyn
po raz pierwszy zaprezentowano publiczności w roku
budowlanych, jakie znamy obecnie? Z bliska widać,
↓ „Przywódca plemienia”
2002, 27 całych plus 5 tys. fragmentów. Ktoś słusz‑
że głazy bazaltowe użyte do konstruowania obiektów
Monti Acrosu, Uta, brąz
nie zauważył, że „sardyńscy giganci to bohaterowie
i murów, i to bez użycia zaprawy, liczą sobie po kil‑
nieznani, bo zabrakło im Homera”.
kaset kilogramów. Dlaczego właśnie na Sardynii
Większość odkryć dokonano w xix i xx w., więc sto‑
rozwinęła się taka unikatowa kultura i to nieopodal
sunkowo niedawno. Kolejne prace archeologiczne
Korsyki i włoskiego lądu?
4 Nuraghe Su Nuraxi
w Baruminij
5 Archeolodzy, od lewej:
M. Teresa Amorelli, Tea
Lillu oraz Ercole Contu –
Monte d'Accodi 1954 r.
Fotograf NN
trwają. Ponadto wszędzie odnajdywane są różne
Jak wykazały badania, ludność Sardynii była
artefakty, ceramika i figurki z brązu przedstawiające
genetycznie oddalona od swoich sąsiadów. Wysunięto
demony i wojowników, które można oglądać w kilku‑
więc przypuszczenie, że Sardowie przywędrowali –
nastu tamtejszych muzeach.
jak chcą jedni – z Bliskiego Wschodu, na przykład
Na Sardynii podczas spacerów po równinie może
z Jemenu, albo – jak utrzymuje Leonardo Melis, autor
okazać się, że kroczymy po jeszcze niewydobytej
książki Sardowie – Ludzie morza – z Ur, z Babilonu.
na światło dzienne nekropolii. Kiedy wdrapujemy
Melis twierdzi, że nastąpiło to w okolicach 2300 r.
się na skałki, możemy przejść obok nieodkrytego
p.n.e., jednak odkryty w Monte d’Accoddi kopiec
domu wróżek. Kiedy wchodzimy na wzgórek, być
przypominający ziggurat wskazuje, że do kontaktów
może stąpamy po zasypanym nuraghe. Wszystko jest
z Bliskim Wschodem mogło już dochodzić ok. 3000 r.
tam możliwe.
p.n.e., w czasie istnienia starszej kultury Ozieri.
49
Fotografie Jacek Dembosz
1
3
2
4
domowych, biżuterii, broni czy żywności. Miały
Jeszcze jedna Atlantyda
się przydać w życiu po życiu, ale to, co okazało się
Autorem nowej teorii dotyczącej historii Sardynii
w końcu zbędne dla zmarłych, pozostało, jeśli już
jest włoski dziennikarz Sergio Frau. Ogłosił on,
wcześniej nie padło łupem rabusiów, szczęśliwym
Render, prof. Nico
że wyspa była ową opiewaną przez Platona zagi‑
podarunkiem dla archeologów.
Orunesu
nioną Atlantydą. Ta ekscytująca, ale i kontrower‑
Najstarszymi grobowcami na Sardynii są dolmeny,
syjna hipoteza zyskała międzynarodowe uznanie,
megalityczne budowle, które występują licznie
3 Dolmeny: Ciuledda, Ladas
pomimo iż naukowcy, archeolodzy, geolodzy i histo‑
w Europie, w północnej Afryce, a nawet w Japonii.
4 Głowa wojownika, Monti
rycy (zebrani na sympozjum w 2009 r. w rzymskiej
Te prostokątne budowle składają się z głazów wko‑
Accademia dei Lincei) nie pożałowali jej ostrych słów
panych pionowo w ziemię i nakryte są wielkimi skal‑
krytyki. Również unesco zorganizowało w Paryżu
nymi blokami. Często były przysypane ziemią.
1 Ziggurat w Monte d’Ac‑
coddi, symulacja kompu‑
terowa, program AutoCad
3d, Studio ArtLand
2 Ziggurat w Monte d’Ac‑
coddi, stan obecny
Prama, Cabras
konferencję na ten temat, sugerując, że pomysł wart
jest rozważenia.
↓ Modele statków, brąz
W okresie kultury Ozieri ciała zmarłych grzebano
w wykutych w skale jaskiniach. Tego typu groby
W przypadku Sardów mamy niewątpliwie
znane są na Sardynii jako „domy wróżek” – domus de
do czynienia z kulturą żeglarzy. Zapiski z Egiptu
janas. Takich komór wydrążonych w skale za pomocą
mówią o „ludziach z odległych wysp”, co – jak się
kamiennych dłut – pogratulować wytrwałości – odna‑
uważa – jest odniesieniem właśnie do Sardynii.
leziono na Sardynii ponad tysiąc.
Na żeglarski charakter tego ludu wskazują także odna‑
Największy, prenuragiczny, starożytny teren
lezione na wyspie liczne, wykonane z ceramiki i brązu,
pochówku na Sardynii znajduje się w di Anghelu
modele statków. Najpierw dopłynęli do jej brzegów,
Ruju. Miejsce odkryto przypadkowo w roku 1903.
a później przepadli?
Obszar grzebalny położony jest na wzgórzu o płaskim
szczycie. Z bliska nie odróżnia się go od zwykłego
50
Dolmeny i domy wróżek
pola. Dopiero podczas prac oczyszczających okazało
Nam, ludziom żyjącym współcześnie, mimo
się, że zawiera on ponad 12 odrębnych kompleksów
wielu zdobyczy nauki, trudno pogodzić się z fak‑
grobów, pochodzących z lat 3300–2900 p.n.e., z któ‑
tem, że po śmierci znikamy bez śladu. Podobne
rych 27 na 38 wyżłobiono w litej skale. Wykopali‑
lęki towarzyszyły naszym przodkom, stąd chyba
ska odsłoniły szczątki zmarłych, wśród nich także
wzięła się nadprodukcja wierzeń złudnie obiecują‑
zabalsamowane ciała, niektóre na wpół skremowane.
cych życie po śmierci. Towarzysząca człowiekowi
Szczątki usunięto, a komory udostępniono turystom.
z dawien dawna nadzieja, że jego żywot nie kończy
Natrafiono tam także na dzieła sztuki: wazony,
się wraz z zamknięciem oczu, zaowocowała różnymi
figurki, naszyjniki i broń, podobne do obiektów,
obrzędami. Na miejscu wiecznego spoczynku przygo‑
o których wiedziano, że były w użyciu w czasach kul‑
towywano zmarłemu wyprawkę w postaci sprzętów
tury pucharów dzwonowatych (2000–1800 p.n.e.)
Wiadomości asp /61
Fotografie Jacek Dembosz
5
6
na Półwyspie Iberyjskim i Balearach. Na portalach,
egejskim i bałkańskim, podczas gdy typ grobów przy‑
– domus de janas,
nad wejściem do grobowców, można dostrzec płasko‑
pomina podobne wzory z Korsyki.
Nekropolia Anghelu Rujy,
rzeźby przedstawiające głowy byka czy niewyraźne
5 „Domy wróżek”
grób „C” ma interesujący
obszar wejściowy
6 Nekroplia w Li Muri
ślady rzeźbionych rogów tegoż zwierzęcia. W istocie
Groby gigantów
byk i rogi były popularnym motywem dekoracyjnym
Poza grobami wykutymi w skałach i tradycyjnymi
w sardyńskim kulcie zmarłych. Może to świadczyć
dolmenami spotykamy na Sardynii inne, usytuowane
o kontaktach z innymi kulturami śródziemno‑
na powierzchni. Są to groby gigantów (Le tombe di
morskimi, gdzie spotyka się podobne wizerunki,
giganti), które charakteryzuje fasada wykonana
jak np. na wybrzeżu tureckim czy greckiej Krecie.
z olbrzymich płyt kamiennych. Grobowce gigantów
Sardyńskie nekropolie były dekorowane czerwoną
to typowe dla tej wyspy zabytki z cywilizacji nuor‑
ochrą, co często interpretowane jest jako symbol krwi
skiej i z epoki brązu (1800–500 p.n.e.). Utrzymuje
menstruacyjnej, symbolizującej odrodzenie i – znów
się, że tradycja żeglarska Sardów stała się inspiracją
– wskazuje to na praktyki popularne wśród wielu
do budowania grobów gigantów à la statek, z kamie‑
kultur europejskich od czasów około 15 000 r. p.n.e.
niami nagrobnymi zakopanymi pionowo w ziemi.
Tworzą one prawdziwy mur, w którym centralnie
↓ Nekroplia w Li Muri –Rzut
Nekropolia w Li Muri
wstawiono duże płyty o wymiarach od 2,5 do 4 m
Ważnym miejscem grzebalnym jest nekropolia
wysokości, zazwyczaj z monolitu (choć czasem skła‑
w Li Muri (3500–2700 p.n.e.), odkryta w roku 1939.
dają się z dwóch części), z małym wejściem, przez
Nekropolia ta ma charakter inny niż pozostałe,
które można się dostać do wewnątrz. Komorę grze‑
ponieważ znajdują się tam dolmenowe cysty oto‑
balną otaczano pewnego rodzaju wydłużonym kurha‑
czone kilkoma koncentrycznie ułożonymi okręgami
nem, który musiał wydawać się kopcem posiadają‑
z pionowymi płytami kamiennymi. Każdy z central‑
cym najwyższy punkt nad wejściem i najniższy z tyłu:
nie położonych kamiennych okręgów (o średnicy od ten ostatni prawie zawsze tworzył apsydę. Najstarsze
5 do 8 m) zawierał ciało, pogrzebane w pozycji kucz‑
grobowce były także największe i mogły pomieścić
nej, wraz z darami wotywnymi. Mniejsze koła pocho‑
kości wielu zmarłych.
dzące z późniejszego okresu wyróżniały się podwój‑
Tomba di Coddu Vecchiu (1600–1200 p.n.e.) jest
nym rzędem kamieni, których boki były rzeźbione.
najwspanialszym z grobowców gigantów w regionie
Przypuszcza się, że rzędy te były używane do odzie‑
Gallura. Ten obiekt nakryty był początkowo kamienną
rania ze skóry przed pochówkiem.
aleją i dopiero później przekształcono go w grób
Można sądzić, że zmarli w Li Muri byli ważnymi osobi‑
giganta poprzez dodanie dużego portalu wysoko‑
stościami, prawdopodobnie należącymi do klasy spo‑
ści ponad 4 m i szerokości blisko 2 m. Jego ściany
łecznej utrzymującej się z hodowli owiec. Odnalezione
i dach wykonano z płyt bazaltowych. Rzeźbiona gra‑
przedmioty także wskazują na związki z obszarem
nitowa płyta została położona przy końcu półokrągłej
51
Fotografie Jacek Dembosz
1
3
2
4
budowli (zbliżonym do kształtu rogów byka). Małe
wejście, połączone z korytarzem grzebalnym, two‑
rzy coś, co wygląda na „fałszywe drzwi”. Może to być
1 Tomba di Coddu Vecchiu,
symbol związków ze światem zmarłych. Ograniczone
wymiary wejścia umożliwiają czysto symboliczną
Arzahena
2 Tomba di Giganti
interpretację.
di Li Lolghi, Arzahena
Podobnym grobowcem w pobliżu Arzaheny jest
3 Komora grzebalna
di Coddu Vecchiu
4 Tomba di Coddu Vecchiu,
Arzahena, detal
5 Rzut grobowca di Coddu
5
Tomba di Li Lolghi (1800–1200 p.n.e.), położone
na duże odległości) albo, co bardziej prawdopodobne,
na szczycie małego wzgórza. Najstarsze znalezione
przy tworzeniu ich na miejscu pochówku ściśle prze‑
tam przedmioty pochodzą z 1800 r. p.n.e. Stela w cen‑
strzegano wymaganych przez religię reguł.
trum fasady wznosi się na wysokość 3,75 m.
Vecchiu
Zaskakuje fakt, że na całej wyspie stele, cen‑
52
Groby w Tamuli i betyle
tralne płyty tych grobów, mają taki sam relief, jak
Występowały tam także inne groby gigantów, które
gdyby wykonano je w jednym zakładzie kamieniar‑
mogły poszczycić się olśniewającą fasadą, zbudowaną
skim (mało prawdopodobne, aby je transportowano
z warstw rzeźbionych bloków lub wzniesione były
Wiadomości asp /61
7
6
przy użyciu bloków doskonale wyrównanych i wygła‑
i zachodniej Sardynii. Niektórzy uważali, że stano‑
dzonych. Pozostałości tych drugich można znaleźć
wiły one małe ołtarze, miejsca spotkań pomiędzy
720 m n.p.m. w Tamuli koło Góry Sant’Antonio (nie‑
bóstwem a wiernymi, inni – że były strażnikami gro‑
Alberto Ferrero della
opodal miasta Macomer). Znajdujące się tam, niestety
bów. Można zaryzykować stwierdzenie, że betyl jest
Marmora Vojage en
naruszone przez ząb czasu, grobowce – oznaczone
zatem pierwszym pomnikiem bóstwa, jeszcze zanim
Sardaigne – 1868
jako „A”, „B” i „C” – miały kształt wydłużonego kor‑
zyskał szczegółowe detale i obróbkę rzemieślniczą,
pusu, zwykle z apsydą i łukiem w kształcie sierpa
jak to się działo w przypadku pomników w starożyt‑
od frontu, rozszerzającym się na boki oraz tworzącym
nym Egipcie, przedstawiających bóstwa pół ludzkie,
8 Betyle w Tamuli
dwie ściany zamykające okrągły obszar zwany exedra
pół zwierzęce.
i przypominającym dziwną formę: głowę byka, bóstwo
Jeżeli nekropolie, domy wróżek i groby gigantów
↓ Rzuty grobowców
byka lub bóstwo męskie. Na tym obszarze członko‑
miały stanowić dla zmarłych swego rodzaju prze‑
wie lokalnej społeczności mieli zwyczaj odprawiania
pustkę do przyszłości, to przedsięwzięcie takie Sar‑
rytuałów pogrzebowych ku czci zmarłych przodków.
dom się udało.
6 Rekonstrukcja Grobu
„A” w Tamuli, w głębi‑
widoczne betyle i nura‑
ghe, ilustracja z książki
7 Model typowego Grobu
Gigantów, Symulacja 3d,
Cristiano Cani
w Tamuli „A”, „B” i „C”
Odkryte obok grobu elementy zdają się potwierdzać,
nie używano go w następnych okresach.
Grobowiec „A” w Tamuli znany jest jako „Grobowiec
„A”
betyli”. Betyl (z greckiego: baïtulos, herbrajskiego:
Beth‑Lahem) był szczególnie czczony na Bliskim
8
Fotografie Jacek Dembosz
że grób pochodzi ze średniej epoki brązu i że ponow‑
Wschodzie. Właściwie wszyscy nasi przodkowie
wyznawali kult kamienia, wierząc, że obdarzony jest
nadprzyrodzoną mocą.
Po lewej stronie grobu można zauważyć sześć
słynnych betyli (świętych kamieni), prawdopodobnie
„B”
stojących w innej pozycji niż pierwotna. Te kamienie
bazaltowe są starannie rzeźbione na kształt stożków.
Trzy betyle stojące obok siebie pokazują rudymenty
sutków – to odpowiedniki kobiet; pozostałe trzy, sym‑
bolizujące płeć męską, są mniejsze i porozrzucane.
„C”
Betyle mierzą od 1 do 2 m i znajdowano je w pobliżu
wielu grobów gigantów, szczególnie w centralnej
53
1
2
Nuraghe
1 Nuraghe w Tamuli
W Tamuli obok wspomnianych grobów można także
2 Nuraghe La Prisgiona
podziwiać nuraghe, symbol tej cywilizacji. Nuraghe,
okrągłe, megalityczne wieże o pochyłych ścianach,
o takim kształcie i tak liczne można spotkać tylko
na Sardynii. Ponoć odkryto ślady po ponad 30 tys. tych
budowli. Umiejscawiano je tak, aby z każdej z nich
widać było na horyzoncie przynajmniej dwie kolejne.
Badacz Giovanni Lilliu uważał, że nazwa nuraghe
wywodzi się od starożytnego rdzenia paleosardycz‑
nego „nur” (z praindoeuropejskiego języka nura lub
nurra), który oznacza „pusty stos”, „wydrążenie”.
Słowo nuraghe może też pochodzić od fenickiego nur
hag, czyli dom ognia. Pierwsze budowle pochodzą
ze średniego okresu brązu (1600 p.n.e.), a w późnym
↑ Rekonstrukcja nuraghe
Santu Antine
54
okresie brązu (1200–900 p.n.e.) zostały odbudowane
do innych krajów basenu Morza Śródziemnego. Okrą‑
i powiększone. Wykopaliska w wielu nuraghe udo‑
głe tholosy o grubych murach, podobne do kurhanów,
wodniły mnogość ich funkcji. Były to po części for‑
zawierały wewnątrz kolistą (Europa) lub kwadratową
tece, punkty obserwacyjne, wieże ciszy, spichlerze,
(Daleki Wschód) komorę z kopułą, do której prowa‑
mieszkania, miejsca zgromadzeń i kultu itp. Istnieje
dzi korytarz, i stąd też nazywane są tam „grobami
kilkanaście ich typów. Obok prostych, pojedynczych
korytarzowymi”. Większość tych unikatowych wież
nuraghe z korytarzem („protonuraghe” lub „pseudo‑
na Sardynii leży w ruinie; jedynie nieliczne mogą się
nuraghe”), tholos, występują konstrukcje złożone,
pochwalić w miarę dobrą formą. Niektóre wysokie
wielowieżowe, trzy-, cztero- i pięciolistne. Do ich
są tylko na kilka metrów, inne sięgały 27 m. Gru‑
budowy użyto ogromnych nieociosanych kamieni.
bość ścian wynosi od 2 do 5 m! Niskie wieże mają
Sardyński badacz z Cagliari, Pierluigi Montal‑
we wnętrzu tylko jedną komorę, najwyższe podzie‑
bano, doszukuje się podobieństw między megali‑
lone są na kilka pięter. Niektóre wieże rozbudowano
tycznymi technikami budowlanymi zastosowanymi
w większe twierdze, otoczone murami, gdzie w razie
przy wznoszeniu peloponeskich cytadeli w Tiryns
potrzeby mogło znaleźć schronienie kilkuset ludzi.
i w Mykenach, w stolicy imperium hetyckiego Hattusa
Nuraghe zakończone były płaskimi platformami
w Azji Mniejszej, a także w przypadku dużych grobów
służącymi do obserwacji i obrony. W późniejszym
(tholos) rozsianych na wybrzeżach Morza Egejskiego
czasie wyposażono je w wysunięte ku przodowi
i na Bliskim Wschodzie. Niewykluczone, że tech‑
wykusze, pomosty do zrzucania kamieni. Najstarsze
niki budowlane zostały wyeksportowane z Sardynii
wieże, z około 1500 roku p.n.e., charakteryzowały
Wiadomości asp /61
Fotografie Jacek Dembosz
3
3 Tholos, Nuraghe Losa
Abbasanta
4
5
pochyłe ściany zewnętrzne, które z czasem ulegały
wieży centralnej, ciągi korytarzy biegnące wokoło,
wyprostowaniu.
kamienne schody i stopnie prowadzące ślimakami
4 Nuraghe Losa Abasanta
Złoty okres dla nuraghe przypadł na wczesny okres
na wyższe poziomy. Dowód biegłości technicznej tego
5 Mury nuraghe Santu
żelaza, między 1600 a 500 rokiem p.n.e. Ostat‑
społeczeństwa. Robi to wszystko niesamowite wra‑
nie nuraghi wzniesiono między 600 a 250 p.n.e.
żenie. Grube pochyłe ściany stykają się ze ścianami
Gdy w roku 231 Rzymianie zdobyli wyspę, były
nachylonymi od strony przeciwnej, powstaje tym
już opuszczone.
samym stabilna konstrukcja z korytarzami o prze‑
Antine
6 Nuraghe Losa Abbasanta,
Ministero per i Beni e le
Attività Culturali
7 Nuraghe La Prisgiona
Do najwspanialszych nuraghe należą Santu
kroju trójkątów. Średnica każdej kolejnej warstwy jest
Antine di Torralba, Losa Abbasanta (datowana na rok
mniejsza od poprzedniej, co tworzy kopułę na kształt
ok. 3500 p.n.e.), Su Nuraxi i Palmavera. Z zewnątrz
mocno wygiętego łuku. Głazy są do siebie ściśle
budowla taka wygląda jak duży kamienny monolit,
dopasowane oraz dodatkowo uszczelnione ziemią
ale gdy wejdziemy do środka, nie możemy wyjść
tak, że cała budowla była hermetyczna i nie prze‑
ze zdumienia, że to tak ogromny obiekt. Okazuje
puszczała wody. Stanowiła znakomite schronienie nie
się, że to rodzaj wieży w wieży, czasem kompleks
tylko przed żarem, wodą, ale i ewentualnym atakiem
mniejszych wież, trzech–pięciu stojących wokół
tak z Ziemi, jak i… z nieba. Budowla nie do ruszenia.
6
7
55
56
Wiadomości asp /61
Wokół wież rozlokowane są resztki całych osad
↑ Nuraghe Losa Abbasanta
mieszkalnych na planie okręgu, otoczonych murem,
(obok) prace rekonstruk‑
z własnymi miniwieżami. I znowu odwieczne pytania:
jak oni to zrobili, skąd i jakim sposobem transpor‑
cyjne 1893 r.
Ministero per i Beni e le
Attività Culturali
towali ciężkie kamienne bryły i jak zmyślnie złożyli
w całość bez użycia zaprawy, że nie runęły i mocno
tkwią na swoim miejscu?
Jeśli Sardowie pozostawili po sobie nekropolie
i groby, to jest to, ogólnie rzecz biorąc, działanie dla
nas zrozumiałe, czyniła tak większość pradawnych
społeczeństw. Natomiast kompletną zagadką jest
ów pęd do stawiania okrągłych kamiennych wież
↑ Ceramika z nuraghe Losa
Abbasanta
w tak wielkiej liczbie (i to niezależnie od tego, czy
było ich tylko 8, czy aż 30 tys.). Ich społeczność nie
była raczej tak liczna, aby większość zajmowała się
Poza nielicznymi wyjątkami, gdy nuraghi mogły peł‑
kamieniarką i budownictwem, czymś tak mało prak‑
nić rolę fortyfikacji, spichlerzy, domostw, większość
↓ Nuraghe Santu Antine
sprawia wrażenie, jakby nie miały służyć niczemu.
Nie są to domy, nie są to grobowce, nie są to rów‑
nież pomniki bóstw, nie sprawiają wrażenia typo‑
wych (bo nietypowych już tak) miejsc sakralnych.
Jak gdyby ich przeznaczenie powiązane było raczej
z czymś kompletnie zagadkowym i tajemniczym.
„W książce
L’osola sacra Augusto Mulas twier‑
dzi, że Sardowie dysponowali głęboką wiedzą astro‑
nomiczną i to w tym należy upatrywać lokalizacji
nuraghów, które mogły odzwierciedlać mapę nieba.
Uważa on, że w Torralba usytuowanie wież pokrywa
się z gwiezdną mapą Plejad.
Fotografie Jacek Dembosz
tycznym wobec myślistwa, rolnictwa czy rękodzieła.
„Wszelka
nasza myśl o przeszłości jest melan‑
cholijna, ponieważ ci, których już nie ma ukazują
się nam jako ogromne królestwo cieni, niemożliwe
do jednoznaczego określenia”3.
57
1
2
Święte studnie
Alfabet nuragiczny
Kolejnymi na wyspie miejscami o charakterze sakral‑
Problematyką nuorską zajmują się także ludzie spoza
nym, łączącymi kamień i wodę, są obiekty związane
oficjalnych kręgów naukowych, którzy usilnie doma‑
z animistycznym kultem wody, która stanowiła
gają się od świata akademickiego uznania dla ich
2 Alfabet nuragiczny
od zawsze cenny element decydujący o przetrwaniu
teorii. Wysiłki te znajdują przeważnie finał w szu‑
3 Santa Cristina
ludzkich wspólnot. Przy konstruowaniu tych obiek‑
fladzie opatrzonej napisem: „archeologia heretyków
tów zastosowano kilkanaście różnych rozwiązań,
i marzycieli”. Wiadomo jednak z praktyki, że owi
które wyraźnie wskazują na przestrzeganie obowią‑
„marzyciele” bardzo często mają rację.
1 Santa Cristina
w Paulilatino
schody i podziemna
kopuła z otworem
skierowanym
w Paulilatino – rzuty
Betyle w Tamuli
3
58
zujących w tym zakresie strukturalnych standardów
W grudniu 2009 r. w Orosei odbyła się konferen‑
architektonicznych właściwych miejscom świętym.
cja archeologiczna pod hasłem „Battommizz’annos
Należą do nich trzy zasadnicze elementy: atrium
a oje. S’Europa de sos sardos anticos”, która rozpo‑
(przedsionek poprzedzający dostęp do źródła wypo‑
częła się od sensacyjnej wiadomości podanej przez
sażony w kamienne siedziska po bokach, gdzie wierni
specjalistę od pisma, Gigiego Sannę, mianowicie –
mogli składać ofiary i odprawiać rytuały), schody
że królowa Saby i Nuragowie posługiwali się tym
(prowadzące do podstawy komory z tholos, co doty‑
samym alfabetem protokananejskim. Informacja
czyło wyłącznie świętych studni) i komora z fałszy‑
ta zabrzmiała sensacyjnie, bo mówiło się do tej
wym sklepieniem typu nuragicznego znajdująca się
pory, że cywilizacja nuorska nie znała pisma. Fascy‑
pod ziemią, mająca za zadanie ochronę źródła.
nująca teoria oparta jest na najnowszym odkryciu
Chociaż na wyspie nie brakuje słodkowodnych
w pobliżu hipotetycznej siedziby mitycznej królowej
akwenów, woda traktowana była jako cenny życiodajny
Saby w Jemenie – napisie na kamieniu w alfabe‑
element, którym – według wierzeń tamtejszych spo‑
cie protokananejskim. Wiele odczytanych tam liter
łeczności – obdarzała ich przedstawiana pod żeńską
jest identycznych z literami skatalogowanymi przez
postacią Wielka Matka żywicielka wszelkich stworzeń.
Gigiego Sannę w oparciu o 50 znalezisk epigraficz‑
Starożytna studnia w Santa Cristina w Pauli‑
nych odnalezionych na terenie stanowisk archeolo‑
latino, to, jak twierdzi profesor Arnold Lebeuf nic
gicznych na Sardynii. Konkluzja odkrycia jest taka,
innego, jak obserwatorium astronomiczne. Stud‑
że proto‑Sardowie posługiwali się pismem tak jak
nia pełniła funkcję bardzo precyzyjnego narzędzia
najstarsze i najlepiej wykształcone ludy, które przy‑
do obserwacji deklinacji księżyca oraz jako instru‑
najmniej 15 wieków przed naszą erą żyły i prowadziły
ment do przewidywania zaćmień.
handel we wszystkich zakątkach świata.
Wiadomości asp /61
52
51
50
49
48
22
21
17
20
19
18
17
47
46
45
44
43
23
22
26 26 27 28
29
24 25
30
21
31
16
1
2
11
3
4
6
1
12
7
5
2
3
10
8
34
35
36
9
6
14
19
18
24
23
15 14
32
33
4
13
16
20
15
5
25
13 12 11 42 41
40 39
10
9
8
7
3837
4
5
Sa Pintadera – kalendarz nuragiczny
Wiąże się z tym fascynujące pytanie: z jakiego powodu
Leonardo Melis wspólnie z matematykiem Nicolą de
ci wspólnie pogrzebani ludzie (znajdowano w grobach
Pasquale są autorami kolejnego odkrycia. Na znale‑
nawet po 60 szkieletów) zmarli? Czy można precy‑
zionym przy nuraghe w Santu Antine di Torralba cera‑
zyjnie określić naturę chorób, które doprowadziły
6 „Mummies, Bones and
micznym krążku dopatrzyli się starożytnego, nura‑
do śmierci starożytnych wojowników nuraghe z Sar‑
Ancient Pathogens”,
gicznego kalendarza. Więcej, twierdzą, że odczytali
dynii? W jaki sposób można wykazać, czy łucznicy
Sassari IX 2012
zakodowany system, na podstawie którego kalendarz
z Monte Parma cierpieli na jakąś konkretną chorobę?
ten funkcjonował.
Aby dzisiaj odpowiedzieć na nurtujące badaczy pyta‑
4 Pintadera – kalendarz
nuragiczny
5 Pintadera (kopia)
odnaleziona w nuraghe
Santa Antine, Torralba
Do tej pory ceramiczne krążki Pintadera uzna‑
nia, nie trzeba już sięgać do fantastyki. Na pomoc
wano za antyczny przyrząd do wytłaczania wzoru
archeologom przyszli eksperci od DNA i biologii
na chlebie, także na Sardynii. Krążek z Santu Antine,
molekularnej. Obecnie głównym narzędziem pracy
liczący sobie 4000 lat, wykonany jest z terakoty
archeologów jest badanie chromosomów. Jednym
i ma kształt okręgu, z dekoracjami w formie gwiazdy
z najbardziej fascynujących tematów sympozjum
i kwiatu życia. Według badaczy miał więc nie tylko
było przypadkowe znalezisko w obszarze archeolo‑
mistyczne, ale i praktyczne znaczenie.
gicznym Sant’Imbenia (Alghero). Była nim waza
wypełniona po brzegi nasionami ostu. 3000 lat temu
Mumie, kości i starożytne patogeny
osada Sant’Imbenia była ważnym ośrodkiem handlu
Wiemy, że na Sardynii istniał rozwinięty kult zmar‑
i wymiany towarów. Skąd wzięła się tam ta – wyko‑
łych, na który składały się takie praktyki jak spanie
nana na Sardynii – waza wypełniona nasionami ostu?
koło grobów w celach magicznych i terapeutycznych.
Kultywowano kontakt między żywymi i umarłymi.
6
Podczas ubiegłorocznego, wrześniowego sympozjum
w Stintino (Uniwersytet w Sassari), które odbywało
się pod hasłem „Mummies, Bones and Ancient Patho‑
gens”, skonfrontowano zdobycze dwóch dziedzin
nauki – archeologii i biologii molekularnej – dzięki
czemu próbowano lepiej zrozumieć mechanizmy
wykluwania się nowych i dawnych chorób. Powody
masowej budowy grobów nadal okryte są tajemnicą.
59
1
3
2
I po co przechowywano nasiona rośliny tak powszech‑
nami nową interpretację dotyczącą historii Europy.
nie rosnącej w całym basenie Morza Śródziemnego?
Aby jednak poznać odpowiedzi na różne intrygu‑
Zespołowi bioarcheologów z Uniwersytetu
jące nas pytania, musimy uzbroić się w cierpliwość.
w Sassari, pracujących pod nadzorem profesorów
Na chwilę obecną muszą nam wystarczyć same rybki,
Salvatorego Rubina, Davida Kelvina i Marca Rendel‑
zaś dla bardziej ambitnych amatorów‑archeologów –
liego, udało się pobrać z tych starożytnych nasion
wyprawy na wyspę.
(Sylibum marianum) DNA. Okazało się, że nasiona
Rozpoczęliśmy słowami Normana Daviesa, więc
te wykazują właściwości medyczne, które były znane
pora i jego słowami zakończyć: „Wiele jest sposo‑
już na początku okresu rzymskiego. Ta antyczna
bów przywracania i zachowania pamięci. Nie istnieje
waza nie była niczym innym jak podręczną apteczką
jedyna droga ocalenia pamięci o tym, co odeszło. Lek‑
do natychmiastowego wykorzystania przy zatruciu
cje języka i lekcje historii to tylko jeden z elementów
wywołanym grzybami lub na wypadek poważnych
strategii. Wielu ludzi wierzy, że dusza czy też duch
problemów z wątrobą. W nasionach ostu tkwi bowiem
utraconej kultury tkwi w nieuchwytnym genius loci
sekret na zniwelowanie działania trucizn. Wniosek
miejsc, gdzie niegdyś cieszył się on pełnią życia”4.
nasunął się sam: można, nie uciekając się zbytnio
do fantazji, pomyśleć o ulepszeniu zalet ostu tak,
aby obecnie wykorzystać tę roślinę w celach farma‑
kologicznych lub energetycznych.
Veni, vidi, scripsi
1 Wykopaliska w Alghero
Cywilizacja nuorska stanowiła w swoim czasie szczy‑
JIDC Post Cards Blok
tową formę w porównaniu z innymi cywilizacjami
Alyson Kelvina
śródziemnomorskimi. Nie wiadomo, czy kiedykol‑
2 Nuraghe w Tamuli, ilu‑
stracja z książki Alberto
wiek uda się rozwiązać wszystkie zagadki związane
Ferrero della Marmora
z tą kulturą. Przed naukowcami jeszcze wiele badań
Vojage en Sardaigne
archeologicznych, genetycznych i historycznych. Gdy
– 1868
3 Demon z czterema oczami,
Abini, Teti, brąz
60
Źródła:
Philip Coppens, The Mysterious Seafarers of the Faraway Island.
Caterina Bittischesu, Le tombe di giganti.
Ercole Contu, The Prehistoric Altar of Monte d’Accoddi.
Pasquale Porcu Nei semidi cardo il segreto per contrastare antichi
veleni [artykuł w „La nouva Sardegna” z 06.09.2012].
Pierluigi Montalbano, All’inizio l’alfabeto nuragico era solo
pittografico.
Paolo Melis, La civilisation Nuragique.
Przypisy:
1 Puszka sardynek kosztowała wówczas ok. 20 zł. Za średnią pen‑
sję można było nabyć 100 puszek, obecnie 1200.
2 Sensacyjna powieść sir Arthura Conan Doyle'a Znak czterech
(ang. The Sign of Four) z Sherlockiem Holmesem, 1890.
zostaną ukończone, może okazać się, że ta unikatowa
3 Czesław Miłosz, Spiżarnia literacka, Kraków 2011
w obszarze Morza Śródziemnego kultura odsłoni przed
4 Norman Davies, Zaginione królestwa, Kraków 2010.
Wiadomości asp /61
I d e e – P o g l ą d y – I nt e rpr e ta c j e
Szkoła
na Końcu Świata
Andrzej Śmiałek
↑ Thsering Pemba
nie radzą sobie z materialną falą nowoczesności. Ubó‑
stwo i zacofanie sprawia, że mieszkańcy takich obsza‑
Jako projektanci możemy poszukiwać nowych zawo‑
rów mają jeszcze większą niż zachodni odbiorcy trud‑
dowych wyzwań i inspiracji nawet w najbardziej odle‑
ność z rozróżnianiem pomiędzy rzeczywistą potrzebą
głych miejscach świata. Wszędzie, gdziekolwiek żyją
a chwilową zachcianką. Jako projektanci powinniśmy
ludzie, pojawiają się potrzeby, które możemy poznać,
mieć tego świadomość.
Absolwent Wydziału
spróbować je zrozumieć, a następnie w twórczy spo‑
Powyższe refleksje zrodziły się dwa lata temu,
Form Przemysłowych
sób na nie odpowiedzieć. Uważam, że uprawiając
podczas mojej podróży do Mustangu. Ta nepalska
ten zawód, mamy ogromny wpływ (choć zazwyczaj
prowincja, niegdyś samodzielne Królestwo Lo, jest
Kształtowania Środków
pośredni) zarówno na kierunek zmian warunków
miejscem, gdzie rdzenna tybetańska kultura, tradycja
Pracy. Działalność peda‑
życiowych ludzi, jak i na wynikające z tych zmian
i system wartości zdołały przetrwać. Trudno nie dać
postawy społeczne. Niestety, nie zawsze jest to wpływ
się uwieść jej tajemniczej aurze i zatrzymanemu tam
W roku 2011 otrzymał tytuł
pozytywny. Różne wynalazki i osiągnięcia współcze‑
czasowi. Urzeka piękno surowego krajobrazu Wyżyny
doktora. Jest adiunktem
snej cywilizacji, wkraczając w świat lokalnych społecz‑
Tybetańskiej, któremu uroku dodają czorteny, mury
w Katedrze Projektowania
ności, często zaburzają ich wewnętrzną, utrwaloną
modlitewne i stosiki kamieni ułożone prostodusz‑
w czasie harmonię. Tradycyjne formy i rzemieślnicze
nie przez pielgrzymów. Wioski sprawiają wrażenie
właściciel ERGO DESIGN.
umiejętności wynikające ze specyfiki lokalnych uwa‑
żywych skansenów. Nie sposób również nie poddać
Współzałożyciel i wice‑
runkowań wypierane są przez masowo produkowaną
się mistycznej atmosferze starych buddyjskich świą‑
tandetę, a pozorne ułatwienia prowadzą do nieodwra‑
tyń. A jednak z tej średniowiecznej aury wyłania się
łej po to, by pomagać dzie‑
calnych zniszczeń w środowisku. Nie chcę powiedzieć,
także inny obraz. Wielowiekowa tradycja coraz bar‑
ciom żyjącym w zacofanych
że należy odrzucać wszystko, co nowoczesne. Takie
dziej poddaje się nowoczesności. Zacofany Mustang
i trudno dostępnych rejo‑
twierdzenie byłoby nonsensem. Wiele produktów
z trudem potrafi przyjąć i zasymilować jej przejawy
i nowych technologii pozytywnie i niezaprzeczalnie
bez uszczerbku dla swojej niematerialnej kultury.
ASP w Krakowie. Dyplom
w 1995 r. w Katedrze
gogiczną na macierzystej
uczelni rozpoczął w 2010 r.
Ergonomicznego. Od 1995 r.
pracownik oraz współ‑
prezes fundacji „Szkoły
na KońcuŚwiata”, powsta‑
nach świata. Autor bloga
Motorem do Nepalu.
wpływa przecież na poprawę jakości ludzkiego życia.
Z tym większą radością więc znalazłem się
A jednak dzisiejszy rozwój wzmacniany procesami
w szkole w Jharkot, niewielkiej wiosce u stóp przełę‑
globalizacji niesie w sobie wiele zagrożeń, szczególnie
czy Thorong‑la. Szkoła mieści się w 500‑letnim klasz‑
niebezpiecznych dla kultur, które z różnych powodów
torze i od 2000 r. uczą się w niej mali Tybetańczycy
61
1
3
2
4
3
62
Wiadomości asp /61
Zapraszamy do odwiedzenia
strony: www.szkolynakoncu‑
swiata.org.
5
1 Palsang Lhamo, Ngawang
Tsering, Tshering Lhamo,
Karma Choesang
2 Koncepcja architekto‑
niczna budynku szkoły
w Jharkot
3 Czorten (kapliczka) w Lo
Montang, Górny Mustang
4 Panorama Wyżyny
Tybetańskiej
5 Flagi modlitewne przy
klasztorze w Lo Montang,
Górny Mustang
z rozsianych po całym Mustangu wiosek. Dzięki
tybetańskiej i równocześnie zakłada wykorzystanie
pomocy kilku niewielkich organizacji i wielkiemu
najnowszych rozwiązań z zakresu m.in. pozyskiwania
zaangażowaniu miejscowych nauczycieli dzieci
energii, magazynowania ciepła oraz wody. Konstrukcja
te mają szansę na naukę oraz poznawanie swojej
budynków będzie wykonywana przez miejscowych rze‑
kultury i wielowiekowej tradycji, która z trudem
mieślników stosujących typowe dla tego regionu mate‑
zmaga się z wkraczającą z coraz większym impetem
riały i technologie, odporne na wstrząsy sejsmiczne
nowoczesnością. Jest to miejsce niezwykłe, urzeka‑
i dostosowane do miejscowego krajobrazu. Instalacje
jące zarówno pięknym położeniem, jak i otwartością,
i udogodnienia będą natomiast odpowiadać najwyż‑
serdecznością uczniów oraz nauczycieli. To nieza‑
szym standardom ochrony środowiska naturalnego
przeczalny dowód na to, że nawet w najbiedniejszych
oraz zrównoważonego projektowania. Intencją wszyst‑
rejonach świata są miejsca, gdzie dzieci mogą być
kich zaangażowanych w realizację projektu jest stwo‑
szczęśliwe, gdzie ktoś potrafi się nimi zaopiekować
rzenie miejsca, które z jednej strony będzie korzystać
i przygotować je do życia we współczesnym świecie
ze współczesnego dorobku nauki i techniki, a z drugiej
tak, by rozwijając się, nie traciły własnej tożsamo‑
– będzie odwoływało się do miejscowej tradycji.
ści. Dlatego zaraz po powrocie do Krakowa, wspólnie
W ubiegłym roku, dzięki stypendiom ufundowa‑
z żoną i z kilkoma przyjaciółmi założyliśmy fundację,
nym przez naszych donatorów, troje absolwentów
której celem jest pomoc absolwentom jharkockiej
szkoły w Jharkot rozpoczęło naukę w Kathmandu.
szkoły w dalszej edukacji oraz stworzenie lepszych
W czerwcu następni uczniowie skończą szkołę
warunków bytowych dla jej małych uczniów.
i według nas powinni mieć prawo do dalszej edukacji.
Wiekowy budynek, choć piękny, zupełnie nie
Czas spędzony z nimi utwierdził mnie w przekonaniu,
nadaje się na szkołę z internatem w surowym hima‑
że wspierając ich naukę, dajemy im nie tylko możli‑
lajskim klimacie. Pomieszczenia są ciasne, zimne
wość lepszego życia w tym ciągle jeszcze zacofanym
i wilgotne, a brak toalet i bieżącej wody utrudnia
kraju, ale – być może przede wszystkim – pomagamy
zachowanie podstawowej higieny. Z inicjatywy dyrek‑
im zachować kulturową tożsamość i jej dziedzictwo.
tora szkoły, Mohana Gurunga Lamy, powstał właśnie
Jeśli ta stara kultura, wraz z jej bezcennymi zabytkami,
projekt nowego kompleksu szkolnego, który opiera
systemem wartości i tradycją, przestanie istnieć, nawet
się na tradycyjnych formach lokalnej architektury
zglobalizowany świat stanie się po prostu uboższy.
63
F e l i e ton
pinterest –
[‘wpnijs‘też]
Darek Vasina
Zarzucić wędkę i powolutku nawlekać na haczyk
nazwisko za nazwiskiem, odpowiednio dozując, aż
Pamiętam, jak jeszcze nie tak dawno – jakieś 10,
omdlała adeptka sztuki z oczami jak spodki od fili‑
15 lat temu – każdy z nas posiadał własny, indy‑
żanek nie będzie w stanie odróżnić interesującego
widualny zbiór ulubionych artystów. Ulubione
faceta od wygadanego huncwota machającego przed
nazwiska, ulubione obrazy, pilnie strzeżone skarby.
nosem paroma egzotycznymi nazwiskami. No, ale
Nauczyciel, rysownik,
Tym cenniejsze, im rzadsze, tym cenniejsze, im bar‑
to oczywiście inni, nie, nie, to nie my. My się brzy‑
malarz i grafik.
dziej indywidualnie znalezione. Trzymane w klatce
dziliśmy takimi metodami (sekundkę, bo nosem
własnej pamięci lub w klatce własnej biblioteczki
porysowałem monitor jakoś tak nagle). Nie wspomnę
w latach 1985–1990.
z albumami. Ten zbiór nie był do podziału z byle
o tym, jak pełnymi garściami z tych tajnych zbiorów
Prowadzi pracownię malar‑
kim. Był jak tajny znak tajnego bractwa, był magicz‑
korzystaliśmy, oszukując się, że to moje, oryginalne,
nym hasłem otwierającym sezam przyjaźni, był jak
że tylko przypadkowo forma ta sama, pomysł ten
estetyczne mrugnięcie okiem – jestem swój, a reszta
sam, motyw ten sam, kreska ta sama, nawet podpis
to masa. Rodzaj wiedzy tajemnej. Co sprytniejsi potra‑
nam się jakoś taki sam zrobił… Pamiętam, jak nasi
fili kręcić tym tajnym zbiorem przed płcią piękną jak
profesorowie dozowali nam ułamki swych zbiorów,
robakiem na haczyku przed wygłodniałym karpiem.
nazwisko po nazwisku, jak z kroplomierza. Łapaliśmy
Ur. w 1964 r. Studia
na Wydziale Grafiki
stwa na Wydziale Grafiki
krakowskiej ASP. Od 2007 r.
prof. ASP.
64
Wiadomości asp /61
Nie, dość tego, koniec, basta, zry‑
wam z tym! Siadłem obrażony
tyłem do komputera, żeby wiedział,
że jestem obrażony. Fiuuu… o, przy‑
szedł jakiś mail… fiuuu, o, następny!
Ojej, ktoś wpiął sobie znaleziony
przeze mnie obrazek… A kto to? […]
te krople, długo ogrzewając je w dłoniach, patrząc
ale wtedy miała jedną. Taką poetycką!!! Aaaaa…
przez ramię, czy ktoś nie podejrzał, czy ktoś nie
biegałem w kółko po pokoju jak pies za własnym
podsłuchał.
ogonem. Dwie godziny później leżałem pod stołem,
Zaczęło się niewinnie. Jakieś maile w skrzynce,
z pianą na ustach, śmiejąc się głośno i histerycznie,
że ktoś coś podpiął, że ktoś coś lubi. Pewnego dnia
waląc na oślep po klawiaturze, klikając następne
Jot przyszła do pracy, ja wybełkotałem: – Chcesz pić
setki obrazków. Pomyślałem, że chyba zaczynam
teraz? – mając na myśli, że zrobię herbatę. Jakiś sła‑
wariować, bo wszystko mi się podoba.
bowity byłem tego dnia, więc ona wyrazu „chcesz”
Nie, dość tego, koniec, basta, zrywam z tym! Sia‑
nie usłyszała w ogóle, a „pić teraz” zrozumiała jako
dłem obrażony tyłem do komputera, żeby wiedział, że
„pinterest” – no i zaczęliśmy rozmawiać. Że ona
jestem obrażony. Fiuuu… o, przyszedł jakiś mail… fiuuu,
już od dawna, że ciekawe zdjęcia i reprodukcje,
o, następny! Ojej, ktoś wpiął sobie znaleziony przeze
że ma już mnóstwo obserwatorów (followers), że
mnie obrazek… A kto to? A jakie ma tablice? Zerknę
ona pierwsza. Szlag mnie trafił w duchu, bo Jot jest
tylko na chwilkę… jednym okiem…
zawsze pierwsza, zawsze dwa kroki przede mną. Nic
Cztery godziny wyparowały jak kamfora…
nie dałem poznać po sobie tymczasem, z „japońską”
Ta zabawa polega na kolekcjonowaniu i chwale‑
twarzą zbijałem argumenty, brwi do góry, zamiast
niu się. Patrzcie, jakie mam fajne zbiory, patrzcie, jaki
ust mała podkowa, że mnie taka masówka nie intere‑
jestem interesujący. Któż tego nie lubi! Lecz poprzez
suje, że ja stawiam na niszowość, na elitarność, phi,
chwalenie dzielimy się z innymi naszymi odkryciami,
a co mi tam, phi, machałem od niechcenia rączką,
ulubionymi dziełami, artystami. Trzeba też uważać, żeby
jakbym muchę odganiał, nóżka się rytmicznie
powiedzieć o sobie tylko tyle, ile chcę. Zbiór obrazów,
poruszała sama. Po zajęciach podreptałem prosto
zdjęć, jakie lubimy, może się stać niezamierzoną formą
do siebie. Włączyłem komputer, zalogowałem się
ekshibicjonizmu. Ten portal to wieża Babel, zbiorowi‑
i „poszło”. Pierwsze sześć godzin minęło niezau‑
sko wszystkiego, lecz w bardzo szybki sposób pomaga
ważalnie. Z wywalonym językiem, śliną ściekającą
odnaleźć swoją „niszę”, wyklarować swój gust. Dzięki
po brodzie na klawiaturę klikałem w obrazki jeden
niej w prosty sposób mamy dostęp do zdjęć, reproduk‑
po drugim, umieszczając je na swoich tablicach.
cji, na które albo w ogóle nie mielibyśmy szansy tra‑
Nie wiem, ile spałem. Mrugając odrobinę za szybko
fić, albo odnalezienie ich zajęłoby nam długie godziny.
czerwonymi jak u królika oczami, wpatrywałem się
Z drugiej jednak strony, nie mogę się oprzeć wrażeniu,
na drugi dzień w monitor, klikając w podobające
jakiego nie mogłem pozbyć się w Kassel i w Wenecji,
mi się obrazki kolejne parę godzin. Potem nastą‑
że zaczynamy wszyscy oglądać to samo, tworzy się
piło załamanie. Zlikwidowałem wszystkie tablice,
jakiś rodzaj globalnego gustu, „artystyczna międzyna‑
stworzyłem nowe, które potem zlikwidowałem, żeby
rodówka”. Mimo wszystko to fascynujące oglądać, jak
stworzyć kolejne. Potem stworzyłem jedną. Taką
zmienia się nasza mentalność, jak Internet zmienia
poetycką. Ale jedną miała Jot!!! No… teraz ma dwie,
cywilizację. Czy nam się to podoba, czy nie.
65
P r e z e nta c j e m ono g ra f i c z n e
Fotografia cyfrowa
nic mi nie mówi
Z Mają Forsslund rozmawia
Kinga Nowak
Te pozy nie wydawały
mi się dziwne, póki ich
nie sfotografowałam.
Kiedy je rysowałam, nie
postrzegałam ich w ten
sposób.
zajmować miejsce malarstwa i przyjechałam do Kra‑
kowa, żeby wrócić do rysowania i do malowania.
Tymczasem pod koniec mojego pobytu w Krakowie,
kończąc pracę nad rysunkiem jednej z póz, zrobiłam
też jej fotografię. I to był początek serii zatytułowanej
Akt. Byłam bardzo zaskoczona i zdziwiona rezultatem
tej pierwszej fotografii. Nie widzi się tych póz w ten
sam sposób, kiedy się je rysuje. Aparat nie ma tego
samego „oka” co my.
KN: Nie ma już w tej chwili zbyt wielu szkół,
w których ustawiałoby się akt do ćwiczeń studenckich
wraz z całą zaaranżowaną wokół sytuacją i przestrze‑
nią. Widok modeli w tych pozach, często trudnych,
dziwnych, karkołomnych – nie było to dla ciebie
zaskakujące?
MF: Nie, ja właśnie wybrałam Kraków dla tej tra‑
dycji rysowania. Te pozy nie wydawały mi się dziwne,
Kinga Nowak: Po blisko dziesięciu latach spę‑
dzonych w Paryżu i studiach w École Nationale
Maja Forsslund
Ur. w 1975 r. w Sztokholmie.
póki ich nie sfotografowałam. Kiedy je rysowałam,
nie postrzegałam ich w ten sposób.
Supérieure des Beaux‑Arts nagle decydujesz się
KN: Twoje kompozycje nawiązują do fotografii
na przyjazd do Krakowa. Podczas tego pobytu reali‑
XIX‑wiecznej, czy może to te pozy pochodzą z tej
w Paryżu w 2003 r. W latach
zujesz cykl zdjęć w naszej Akademii. Co sprowadziło
epoki?
2001–2002 studiowała
cię do Polski, a szczególnie do Krakowa?
Ukończyła École Nationale
Supérieure des Beaux‑Arts
w Krakowie. Fotografka,
MF: Są poza czasem, są timeless, to byłoby dla
Maja Forsslund: Pod koniec moich studiów
nich słowo‑klucz. Wydaje mi się, że moim fotografiom
w ENSBA chciałam pojechać na wymianę do jakiejś
często trudno nadać konkretną datę. Jednak, owszem,
fii zrealizowany w krakow‑
szkoły, w której program byłby bardziej tradycyjny.
to też były pozy, które pochodziły z innego czasu.
skiej ASP zatytułowany Akt
Miałam niedosyt takiego podejścia do studiowania
KN: Powiedz coś o technice, o środkach, których
i byłam trochę zawiedziona, że nie otrzymałam
użyłaś do tworzenia tych fotografii. Jakim aparatem
Steidl. Mieszka i pracuje
takiego wykształcenia w Paryżu. W Paryżu wiele
pracowałaś? To nie był aparat cyfrowy, dlaczego?
w Sztokholmie.
się dyskutowało… zamiast pozwolić mówić poprzez
MF: Fotografia cyfrowa nic mi nie mówi. Wszystko,
rękę. W tym czasie fotografia coraz bardziej zaczęła
co kocham w fotografii, to prawdziwa fotografia,
także autorka scenogra‑
fii i murali. Jej cykl fotogra‑
ukazał się w wersji albumo‑
wej nakładem wydawnictwa
66
Wiadomości asp /61
analogowa. Pracuję przede wszystkim na dużym formacie, 4 × 5 cali. Cykl aktów
zrealizowałam aparatem Speed Graphic 4 × 5 cali i Pentaxem 67.
KN: W twoich fotografiach czytelny jest dystans do obserwowanej sytuacji,
przy jednoczesnej fascynacji, nawet nie ciałem, ale samym człowiekiem jako
zjawiskiem.
MF: To prawda, mam obsesję na punkcie ludzkiej twarzy, ciała, postaci, ale
również tego, jak człowiek funkcjonuje.
KN: W twoich zdjęciach wyraźnie widoczna jest bieda, zgrzebność, której
na co dzień w czasie studiów na Akademii się nie dostrzega, może po prostu nie
ma się wystarczająco dużego dystansu, żeby ją zauważyć. Więc mamy w tych
fotografiach do czynienia z pewnym dystansem, ale twoje spojrzenie nie jest
krytyczne. Nie ma w nim ironii. Patrzysz w sposób prosty, empatyczny.
MF: Dziękuję, mam nadzieję, że tak właśnie jest. Nie chciałabym, żeby
w moich zdjęciach była obecna ironia.
KN: Z których artystów fotografików albo malarzy czerpiesz inspiracje?
MF: Muszę powiedzieć, że dla mnie ważna jest przede wszystkim literatura.
Baśnie, postaci z powieści; to mnie inspiruje. Uwielbiam na przykład rosyjskie
powieści, w których można odnaleźć głębokie portrety psychologiczne.
67
P r e z e nta c j e m ono g ra f i c z n e
Thanksgiving
Studia na Wydziale Grafiki Akademii Sztuk Pięknych
w jej zaborczych dążeniach”. Fotografie same z siebie
w Krakowie umożliwiają rozwój w wielu różnych
niczego nie tworzą. Zdjęcia bez patrzącego i widzą‑
kierunkach. Przechodząc przez pracownie rysunku
cego niczego nie zespalają. Aparat stanowi narzę‑
i malarstwa, grafiki warsztatowej i projektowej,
dzie, przy pomocy którego coś nam się przytrafia. Jest
ostatecznie związałam się z Katedrą Filmu Animo‑
nośnikiem, pośrednikiem. Nie jest zdolny do inter‑
wanego, Fotografii i Mediów Cyfrowych. Od pierw‑
pretacji świata. Dopiero to my widzimy, odczuwamy
szego roku miałam możliwość kształcić się w zakre‑
i interpretujemy.
sie sztuk wizualnych w pracowni fotografii I pod
Sontag dodaje: „[…] fotografowanie jest równo‑
kierunkiem dr hab. Agaty Pankiewicz. Okres ten
znaczne z przywłaszczaniem sobie fotografowanego
uważam za niezwykle cenne doświadczenie, mające
przedmiotu. Oznacza wchodzenie w pewną relację,
decydujący wpływ na moją pracę i rozwój.
która kojarzy się z poznaniem, czyli zawładnięciem”.
Ważnym słowem w tym cytacie jest „poznanie”, ale
poznanie nie musi wiązać się z zawładnięciem! Dla
Natalia Wiernik
mnie poznanie dużo bliższe jest odczuwaniu, foto‑
grafowanie ma związek z odbijaniem rzeczywistości,
Od pewnego czasu to właśnie fotografia zajmuje mnie
zdjęcie‑widok może stać się dla nas pośrednikiem,
szczególnie. Chyba nigdy dotąd moje poszukiwania
przy pomocy którego nastąpi otwarcie na inne, nowe.
nie były tak jasno sprecyzowane, ukierunkowane. Zgodnie z teorią Junga, żyjemy bezpośrednio tylko
Czy fotografia stwarza okoliczności najbliższe
w świecie obrazów – a zatem także wobec rzeczywi‑
Ur. w 1989 r. w Krakowie. widzeniu? Powiedziałabym raczej, że to my stwa‑
stości „obrazów”, jakimi mogą być fotografie. Nasze
Od 2008 r. studiuje
rzamy okoliczności (lub wykazujemy taką wolę),
postrzeganie świata w dużej mierze kształtowane
używając aparatu, rejestrujemy „rozkład świateł”
jest przez zdjęcia, które docierają do nas z każdej
Ministra Nauki
– powstały widok najczęściej interpretujemy jako
strony (pewien rodzaj „rzeczywistości” wykreowany
i Szkolnictwa Wyższego,
najbliższy temu, który widzimy bezpośrednio przed
jest przez nas tylko za pośrednictwem fotografii). To,
naszymi oczami. Nie chodzi zatem jedynie o światło,
co fascynuje mnie w fotografii najbardziej, to właśnie
jowych i międzynaro‑
ale o fragment widoku, który może być postrzegany
jej niewyczerpalność, powszechność. Wydaje mi się
dowych. Współpracuje
przez nas jako obraz.
w jakimś sensie nieograniczona, w kontekście ilo‑
na Wydziale Grafiki asp
w Krakowie. Stypendystka
laureatka nagród i wyróż‑
nień w konkursach kra‑
z Międzynarodowym
Centrum Kultury
w Krakowie.
68
Nie mogę zgodzić się z Susan Sontag, która
ści, obecności. Mocno związana z czymś w rodzaju
w O fotografii pisze: „Fotografie […] tworzą i zespa‑
„nieświadomości zbiorowej”, której głębia jest
lają nowoczesne środowisko. Zdjęcia są wszakże
niezbadana. uchwyconymi fragmentami przeżyć, a aparat foto‑
Podczas tworzenia serii Thanksgiving towarzy‑
graficzny stanowi idealne narzędzie świadomości
szyły mi rozważania na temat tego, jak widzimy,
Wiadomości asp /61
To, co fascynuje mnie w fotogra‑
fii najbardziej, to właśnie jej nie‑
wyczerpalność, powszechność.
Wydaje mi się w jakimś sensie nie‑
ograniczona, w kontekście ilości,
obecności. postrzegamy. Co dzieje się, kiedy próbujemy sobie
Sony World Photography Awards
coś przypomnieć, zaprojektować, spowodować, żeby
Finał Student Focus 2013
konkretny obraz (widok jakiegoś wydarzenia, wspo‑
Natalia Wiernik znalazła się w gronie 10 finali‑
mnień) pojawił się przed naszymi oczami. Zauważam
stów konkursu Student Focus — najpoważniejszego
pewną skłonność do mitologizacji. Przeszłość łatwo
na świecie programu i konkursu dla studentów kie‑
poddawana jest apoteozie. Sam proces zapamiętywa‑
runków fotograficznych. Jej praca pt. Thanksgiving
nia jest niezwykle subiektywny. Pewne obrazy‑wspo‑
została wybrana spośród zgłoszeń, które napłynęły
mnienia, które próbuje się na nowo zmaterializować
z ponad 230 uczelni z całego świata.
po upływie czasu, nabierają cech archetypicznych.
Obraz będzie można oglądać od 26 IV do 12 v
Symboliczne, uniwersalne treści biorą swój początek
w słynnym londyńskim Somerset House w ramach
z doświadczeń, z intuicyjnie stworzonych kompozy‑
wystawy Sony World Photography Awards 2013.
cji, kolaży, złożonych z posiadających swoją historię
Zostanie on również opublikowany w wydawanej
przedmiotów, zwierząt, ludzi.
co roku księdze laureatów Sony World Photography
Pracuję, poruszając się etapami; proces roz‑
Awards 2013
poczyna się w momencie, gdy zaczynam myśleć
o obrazie. Poszukuję. Wielokrotnie dzieje się coś,
czego się nie spodziewam. Z nieładu, przypadko‑
wości staram się wyprowadzić porządek, harmonię.
Agata Pankiewicz
„Ołtarzowy” charakter fotografii czyni z nich obrazy.
Częściowa abstrakcja okazuje się tylko pozorna –
W swoich obrazach Natalia łączy doświadczenie foto‑
stopniowo dostrzegamy zależności i relacje pomiędzy
grafa, malarza i grafika. Program studiów na Wydziale
poszczególnymi bytami, między materią ożywioną
Grafiki sprzyja takim interdyscyplinarnym poszuki‑
i nieożywioną.
waniom. Prace Natalii są wynikiem jej nadzwyczajnej
Nie poprzestaję na „zdjęciu”. Sytuacja zastana
spostrzegawczości, pomysłowości oraz umiejętności
jest już jedynie wspomnieniem, wersja finalna zde‑
właściwego wykorzystania aparatu i narzędzi w post‑
cydowanie odbiega od początkowych zamierzeń.
produkcji. Jej sukces przede wszystkim jest jednak
Nie wystarcza mi „rozkład świateł”, zdecydowanie
sumą jej 5‑letnich, pełnych pasji studiów w obszarze
poszukuję czegoś ponadto. Ale czy mogę powie‑
sztuk wizualnych. Nie jestem zaskoczona, że właśnie
dzieć, że szukam otwarcia, obecności, namacalności,
ten obraz znalazł się na finałowej liście; czuję nato‑
odczuwania przedstawień przeze mnie zakompono‑
miast wielką satysfakcję, że wartości, które dostrze‑
wanych? Szukam ich fizyczności, faktury, kształtu,
głam w tej pracy, zostały docenione w tak prestiżo‑
może nawet zapachu?
wym konkursie.
69
Królik
70 × 100 cm
wydruk na papierze
Hahnemuhle
2012
Finał World Photography
Organisation – Student
Focus Competition 2013
70
Wiadomości asp /61
Dziewczynka
70 × 100 cm
Wydruk na papierze
Hahnemuhle
2012
Finał World Photography
Organisation – Open
Competition 2013
kategoria People
71
Czaszka
70 × 100 cm
wydruk na papierze
Hahnemuhle
2012
Wyróżnienie –
International Photography
Award 2012
Telewizor
70 × 100 cm
Wydruk na papierze
Hahnemuhle
2012
74
Wiadomości asp /61
Wiatraki
70 × 100 cm
Wydruk na papierze
Hahnemuhle
2012
75
H i s toria
Ludomir
Benedyktowicz
Powstaniec styczniowy,
uczeń Jana Matejki
Michał Pilikowski
Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie obejmują swym
3 VIII 2012 r. Senat Rzeczypospolitej Polskiej usta‑
powstania styczniowego będzie więc szło w parze
zasięgiem wydarzenia z 1863 roku; upamiętnienie
nowił rok 2013 Rokiem Powstania Styczniowego.
z przypominaniem historii najstarszej polskiej
W uchwale zapisano m.in.:
uczelni artystycznej. Przecież sam Jan Matejko, patron
„Dnia 22 stycznia 1863 roku wybuchło powstanie
Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, był zaangażo‑
Ur. w 1980 r. w Krakowie.
skierowane przeciwko rosyjskiemu zaborcy, a jego
wany w ten zryw niepodległościowy – wyasygnował
Historyk; absolwent
celem była restytucja Rzeczypospolitej Obojga Naro‑
na rzecz pomocy powstańcom znaczne sumy pienię‑
Papieskiej Akademii
Teologicznej w Krakowie
(2004). Od 2005 r. pra‑
cownik Działu Promocji
i Wydawnictw Akademii
Sztuk Pięknych w Krakowie.
dów. […] Powstanie było wyrazem sprzeciwu wobec
dzy, a od 6 do 11 III 1863 r. przewoził broń do oddziału
carskiego ucisku i intensywnej polityki rusyfika‑
Mariana Langiewicza w Goszczy. Na łamach „Wia‑
cji. Pomimo poświęcenia i poniesionych ofiar zryw
domości ASP” pisałem też już o Macieju Moraczew‑
zakończył się klęską, a w odwecie władze carskie
skim, twórcy gmachu Akademii Sztuk Pięknych przy
Redaktor wielu książek
nasiliły represje przeciwko ludności cywilnej oraz
pl. Jana Matejki w Krakowie – on również brał udział
Wydawnictwa ASP, takich
całkowicie zlikwidowały resztki odrębności państwo‑
w powstaniu i walczył w oddziale Langiewicza.
jak Artium Decor, Hanna
wej Królestwa Polskiego.
Rudzka‑Cybis, Wacław
Taranczewski czy Konrad
Srzednicki. Poeta grafiki.
76
Przykładów jest wiele, skupmy się na jednym.
Honorując patriotyczne oddanie i szlachetne
Ludomir Ludwik Dominik Benedyktowicz urodził
poświęcenie powstańców styczniowych, spłacamy
się 5 VIII 1844 r. we wsi Świniary na Podlasiu. Nie
dług wobec wielu pokoleń Polaków, którzy nie wahali
od razu Ludomir odkrył w sobie powołanie arty‑
się stanąć do walki w obronie wolności. Marian Lan‑
styczne. Chcąc kontynuować tradycje rodzinne (ojciec
giewicz, dyktator i generał wojsk powstańczych,
Ludomira, Piotr, był leśnikiem), w 1861 r. rozpoczął
napisał: »Kraj, który ma takich żołnierzy, musi być
naukę w Zakładzie Praktyki Leśnej w Feliksowie koło
wolnym i potężnym. Towarzysze broni! Ojczyzna
Broku. Młody Benedyktowicz pozostawał pod dużym
i historia Was nie zapomni« […].
wpływem nauczyciela tej szkoły, profesora Wojciecha
Senat Rzeczypospolitej Polskiej ustanawia rok
Jastrzębowskiego. To w dużej mierze dzięki inspiracji
2013 Rokiem Powstania Styczniowego. Zwraca się
Jastrzębowskiego, niegdysiejszego powstańca listopa‑
do instytucji państwowych i samorządowych wszyst‑
dowego, Ludomir i jego koledzy już pierwszego dnia
kich szczebli o godne uczczenie tej doniosłej rocznicy”.
powstania, 22 I 1863 r., chwycili za broń. Pierwszym
Na prośbę Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
dowódcą Benedyktowicza był Władysław Cichorski
wypada odpowiedzieć. Rocznicę wybuchu powstania
ps. Zameczek, a następnie Władysław Wilkoszewski
styczniowego czcić można na różne sposoby. Jednym
ps. Wiriom. Jako uczeń leśnictwa Ludomir ćwiczył się
z lepszych rozwiązań wydaje się wspominanie ludzi,
we władaniu bronią i był obeznany z ukształtowa‑
którzy znaleźli się w środku wydarzeń sprzed 150 lat.
niem terenu, co niewątpliwie okazało się pomocne
Metoda ta jest tym bardziej uzasadniona, iż dzieje
podczas licznych potyczek, w których brał udział.
Wiadomości asp /61
dla swej wrażliwości na piękno przyrody. Postanowił
ją utrwalać. Na płótnie.
W połowie lat 60. XIX w. Ludomir Benedyktowicz
przeniósł się do Warszawy, gdzie kształcił się pod
kierunkiem Wojciecha Gersona, a następnie naukę
malarstwa kontynuował w warszawskiej Klasie
Rysunkowej. W tym czasie zaprzyjaźnił się z kolegą
ze studiów, Adamem Chmielowskim, późniejszym
bratem Albertem, który w powstaniu styczniowym
stracił nogę. Benedyktowicz malował przy pomocy
specjalnego przyrządu – metalowej obręczy nakła‑
danej na przedramię prawej ręki, do której przy
pomocy śruby dokręcano pędzel, węgiel, ołówek lub
pióro. Jego talent i hart ducha najwidoczniej musiały
↑ Ludomir Benedyktowicz
Nadszedł dzień 14 III 1863 r. – przełomowy
ująć władze Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych
Portret starego mężczy‑
w życiu Ludomira Benedyktowicza. Oddział powstań‑
w Warszawie, które w 1868 r. przyznały Benedykto‑
czy wyruszył do Udrzyna koło Broku, aby przejąć tam
wiczowi stypendium. Dzięki niemu Ludomir wyje‑
kasę podleśnictwa. Udało się. W drodze powrotnej,
chał na studia do Monachium i w latach 1868–1872
zny (modela), 4 ćw. XIX
w., olej na płótnie,
85,3 × 70,5 cm, wł.
Muzeum Narodowe
niedaleko Feliksowa, patrol powstańczy wpadł jednak
studiował w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych
w Warszawie (fot.
w zasadzkę i został rozbity w walce z sotnią kozacką.
pod kierunkiem Aleksandra Strähubera, Aleksan‑
Krzysztof Wilczyński,
Ligier Studio)
Dowódca oddziału, Benedykt Teresiński, zginął. Wię‑
dra Wagnera, Hermana Anschütza i Ottona Satza.
cej szczęścia miał inny uczestnik patrolu, Ludomir
W Monachium brał udział w życiu polskiej kolonii
Benedyktowicz. Przeżył, ale został ciężko ranny,
artystycznej; poznał takich malarzy, jak Józef Brandt,
stracił też prawą dłoń. Ledwie żywego Benedyktowi‑
Maksymilian Gierymski, Henryk Siemiradzki czy Józef
cza przewieziono do wsi Kaczków, gdzie z polecenia
Chełmoński. Po czterech latach Benedyktowicz opu‑
właścicielki wsi, Nepomuceny Sarnowiczowej, udzie‑
ścił Monachium i powrócił w swe rodzinne strony.
lono mu pomocy lekarskiej. Konieczna była opera‑
Odwiedził miejsce potyczki z 1863 r. pod Feliksowem
cja, podczas której bez znieczulenia amputowano
oraz groby poległych kolegów. Niebawem oskarżono
mu lewą rękę. Utrata zdrowia nie była jedyną kon‑
go o prowadzenie wśród chłopów antycarskiej agi‑
sekwencją udziału Ludomira w powstaniu. Benedyk‑
tacji, za co został aresztowany i osadzony na osiem
towiczów nie ominęły represje związane z udziałem
miesięcy w warszawskiej Cytadeli. Otrzymał także
syna w powstaniu: władze rosyjskie skonfiskowały
nakaz opuszczenia na zawsze imperium rosyjskiego.
rodzinie ich majątek. A Ludomir? Bez rąk trudno mu
W tej sytuacji przeniósł się do zaboru austriackiego.
było myśleć o karierze leśnika. Znalazł inne ujście
Wkrótce po przybyciu do Krakowa podjął studia
77
78
w Szkole Sztuk Pięknych w pracowni Jana Matejki.
gdy konie zwolniły biegu, chciał zeskoczyć, by roz‑
Rok studiów u dyrektora SSP dał młodemu malarzowi
prostować nogi. Oparł więc obie ręce na poręczy sań
bardzo dużo. Do końca życia pozostawał wielkim
i wtedy jadący obok na koniu strażnik ciął szablą.
miłośnikiem talentu Mistrza Jana, co wielokrotnie
Cios był straszny, odciął zesłańcowi prawą rękę powy‑
podkreślał w swoich wypowiedziach; w późniejszych
żej dłoni, a lewą uszkodził w połowie przedramienia
latach podejmował też polemiki w obronie Matejki.
tak znacznie, że trzeba ją było amputować, co też
W 1876 r. ożenił się z Marią Skalską, a ze związku tego
zrobiono w prymitywnych warunkach syberyjskiego
przyszło na świat sześcioro dzieci. Otworzył własną
etapu. Po powrocie z zesłania Benedyktowicz, dawny
pracownię malarską. Stawał się coraz bardziej cenio‑
uczeń Matejki, nie mogąc zrezygnować z malarstwa,
nym malarzem. Uprawiał głównie malarstwo pejza‑
sam obmyślił sobie protezy, tak przemyślnie skon‑
żowe oraz rodzajowe, niekiedy oparte na osobistych
struowane, że potrafił wtykać w odpowiednie otwory
wspomnieniach z powstania styczniowego. Był także
prawej protezy pędzle, i obiema kalekimi rękami
zdolnym i cenionym portrecistą.
posługiwał się swobodnie, jakby ich nie utracił w tak
Witold Zechenter (1904–1978), poeta, pisarz,
znacznym stopniu. Tymi to pędzlami wetkniętymi
publicysta i świadek epoki, który jako dziecko
w protezę umiał wyczarowywać owe drobiazgowe
poznał Ludomira Benedyktowicza, wspominał: „Tak
szczegóły na swoich wielkich płótnach.
na przykład dokładnie w pamięci utkwiła mi postać
Zupełnie też swobodnie podawał na przywitanie
znanego w swoim czasie artysty malarza Ludomira
prawą rękę, zakończoną miękkim kikutem, jakby
Benedyktowicza. Jego obrazy można oglądać dzisiaj
gałką obleczoną w płótno. Uściśnięcie tej kalekiej ręki
w muzeach, jest ich kilka w galerii w Sukiennicach.
nie ręki było dla dziecka czymś wstrząsającym. Ale
Malował duże realistyczne płótna z motywami kra‑
stary artysta – chodzący zawsze w malowniczej pelery‑
jobrazu, do perfekcji doprowadzając drobiazgowe
nie i szerokim kapeluszu, niewysoki, z siwym wąsem
oddawanie szczegółów: malował dosłownie każdy
– był tak miły, rozmowny, tak sympatycznie odnosił
listek drzewa, koronkę gałązek, dywanową rozma‑
się do dzieci, że mimo wszystko lubiłem te spotkania
itość trawy. A nie miał rąk.
z przyjacielem dziadka, bohaterem powstańczym”.
Spotkanie z nim było dla mnie zawsze olbrzymim
Witold Zechenter pisze o zesłaniu Ludomira
przeżyciem. Benedyktowicz stracił obie ręce w dra‑
Benedyktowicza i o dramatycznych wypadkach, które
matycznych okolicznościach. Znam dwie wersje tego
miały towarzyszyć jego drodze. I choć ta część relacji
tragicznego wypadku, nie pamiętam już, którą poda‑
Zechentera nie ma nic wspólnego z prawdą, to jed‑
wał sam artysta. Jedna wersja mówi, że stracił ręce
nak warto się z nią zapoznać. Opis ten mówi nam
w potyczce wręcz, odcięte ciosem kozackiej szabli.
coś o ludziach współczesnych Benedyktowiczowi
Druga – a tę właśnie pamiętam jeszcze z dzieciństwa
– legendy o bohaterskich wyczynach powstańców
– brzmi inaczej. Oto ujęty w potyczce, skazany został
styczniowych i dzieje odniesionych przez nich ran
na zesłanie; gdzieś daleko na północy, jadąc w kibitce,
były na początku XX w. tematem rozmów i dyskusji.
Wiadomości asp /61
„Malował duże realistyczne płótna
z motywami krajobrazu, do perfekcji
doprowadzając drobiazgowe oddawa‑
nie szczegółów: malował dosłownie
każdy listek drzewa, koronkę gałą‑
zek, dywanową rozmaitość trawy.
A nie miał rąk”.
Krakowski okres życia Ludomira Benedyktowi‑
inni są to ludzie bez talentu, bez zdolności i stano‑
cza, obejmujący lata 1874–1914, to także czas walki
wią w zakresie sztuki zupełne »zero«”. Na zakoń‑
i sporów, jakie malarz minionej epoki musiał podej‑
czenie, po opisaniu sposobu myślenia i zachowań
mować z ówczesnymi przedstawicielami młodszej
przedstawicieli „Sztuki”, Benedyktowicz pisał:
generacji artystów. Młodopolscy twórcy nie cenili
„Tak się przedstawia działalność kulturalna zało‑
zbyt wysoko takich „monachijczyków” jak Bene‑
życieli towarzystwa »Sztuka«, którzy promieniując
dyktowicz. Dawali temu często wyraz. Ludomir
w tym duchu i na swoich wychowańców, wykopali
stawał się coraz częściej obiektem złośliwych przy‑
pomiędzy nimi a nami starymi nieprzebytą prze‑
tyków i szykan, w których celował zwłaszcza Jan
paść jakiejś zwyrodniałej nienawiści i niechęci. Jaką
Stanisławski. Pisał o tym Benedyktowicz w liście
korzyść przyniesie to społeczeństwu i sztuce, nieda‑
otwartym zatytułowanym W imię prawdy z kwiet‑
leka przyszłość pokaże”.
nia roku 1913. List ten jest ciekawym przyczynkiem
Ludomir Benedyktowicz dał się także poznać
do dyskusji na temat życia artystycznego w Krako‑
jako poeta. Dużą popularnością cieszył się wydany
wie na przełomie XIX i XX w. O nowych artystach,
w 1911 r. poemat Zaklęte jezioro. Najważniejszą pozy‑
których w Akademii Sztuk Pięknych zatrudnił Julian
cję w jego poetyckim dorobku zajmują jednak tomiki
Fałat, Benedyktowicz pisał: „Fortuna uśmiechnęła
wydawane w kolejne rocznice powstania stycznio‑
się niespodzianie i niezwykle tym panom, sadzając
wego: Zbudź się Narodzie! Garść rymów nie dla zabawy
pana Fałata na dyrektorskim krześle, osieroconem
(1903), Na odlocie. W 50‑tą rocznicę powstania stycz‑
po człowieku i artyście tej miary, co nieśmiertelnej
niowego (1913) i W górę serca i czoła! W 60‑tą rocz‑
pamięci Jan Matejko, a dając mianowanym przez
nicę powstania styczniowego (1923). W utworach
niego kolegom suto wyposażone posady, dozwala‑
tych Benedyktowicz wskazywał na znaczenie walki
jące im na swobodne oddanie się sztuce bez troski
narodowowyzwoleńczej, wyrażał także nadzieję,
o chleb powszedni […]. Taż sama fortuna, która
że kolejny zryw przyniesie wreszcie upragnioną wol‑
im sypnęła hojną ręką z rogu obfitości, zakaziła
ność i niepodległość. W wierszu Zbudź się Narodzie!!
ich równocześnie trądem megalomanii, docho‑
z 1903 r. wołał: „O nieszczęśliwy narodzie rycerzy,/
dzącej wprost do szału. Nie mogli oni pogodzić
Co z pieśnią wiary chodziłeś na boje/Pierś swą nad‑
się z tą myślą, że w Polsce byli już artyści, którzy
stawiać za wolność Macierzy,/Po całym świecie siejąc
ich wyprzedzili…”. Ta chęć oddzielenia własnego
kości swoje,/Za twoją chwałę co w mogiłach leży,/
towarzystwa od reszty artystów – zdaniem Benedyk‑
Za krwi przelanej rubinowe zdroje,/Za tych walk two‑
towicza – stała u podstaw założenia Towarzystwa
ich najwznioślejsze godło,/Miałżebyś śmiercią umie‑
Artystów Polskich „Sztuka”, które głosiło „całemu
rać tak podłą?/Ty, który jesteś złożon z krwi i kości,/
społeczeństwu polskiemu, że tylko oni, to jest ci,
Miałżebyś we mgłach rozpłynąć się cały,/W chorych
co należą do stowarzyszenia »Sztuka«, reprezentują
majaczeń utonąć nicości,/Odarty ze czci, z imienia
prawdziwą, postępową i europejską sztukę – wszyscy
i z chwały?/Miałżebyś z ręki tej duchowej czczości/
79
„Fortuna uśmiechnęła się niespo‑
dzianie i niezwykle tym panom,
sadzając pana Fałata na dyrektor‑
skim krześle, osieroconem po czło‑
wieku i artyście tej miary, co nie‑
śmiertelnej pamięci Jan Matejko”.
Paść jak bohater od zatrutej strzały/I słów kamien‑
cierpieniem i kalectwem. Z czasem walka ta polegała
nych doczekać wyrycia:/»Tu leży naród, co nie wart
głównie na przypominaniu o powstaniu młodszym
był życia«?/Zbudź się przed straszną tego zgonu
pokoleniom – pędzlem i piórem.
ciszą,/Otrząśnij z siebie te myśli i słowa,/Które cię
na sen śmiertelny kołyszą,/W których się żądło
były niewątpliwie w tych dniach narodziny wnuka.
jadowite chowa./Niech ludy ziemi twych jęków nie
Opisując życiowe dokonania Ludomira w kontekście
słyszą,/Ni w proch zwątpienia nie pada twa głowa,/
dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, nie
Zbudź się narodzie bohaterstwem dumny,/Nim Cię
sposób nie wspomnieć właśnie o osobie Janusza Bene‑
te wieszcze położą do trumny”.
dyktowicza (1918–2001), wnuka artysty. Z czasem
Wypada wspomnieć o jeszcze jednej pasji Ludo‑
poszedł on w ślady swego sławnego dziadka, zostając
mira Benedyktowicza, którą były szachy. Był sta‑
artystą malarzem i grafikiem. Podobnie jak Ludo‑
łym bywalcem krakowskich kawiarni, w których
mir, tak i Janusz wykształcenie artystyczne zdobywał
grywał w szachy, głównie z zaprzyjaźnionymi arty‑
w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. O ile jednak
stami. Ludomir musiał grać naprawdę dobrze, skoro
uczestnik powstania styczniowego nie podjął po stu‑
w 1893 r. znalazł się w grupie założycieli Krakow‑
diach u Jana Matejki pracy w krakowskiej uczelni
skiego Klubu Szachistów, którego był pierwszym
artystycznej, o tyle jego wnuk przez ponad 30 lat
prezesem.
(1949–1983) jako pedagog pracował na Wydziale Gra‑
Przed wybuchem I wojny światowej Ludomir Bene‑
dyktowicz przeprowadził się do Lwowa i zamieszkał
80
Drugim powodem do radości dla Benedyktowicza
fiki krakowskiej ASP. Zajmował się grafiką, tworząc
cykle graficzne inspirowane sztuką ludową.
w tamtejszym domu opieki nad weteranami powsta‑
Wróćmy jednak do okresu międzywojennego,
nia styczniowego. Do wyjazdu z Krakowa skłonić go
w którym weterani z powstania styczniowego cieszyli
mógł nieprzychylny stosunek wpływowych krakow‑
się wielkim uznaniem społecznym. Byli zapraszani,
skich artystów do jego osoby i twórczości, ale także
przyjmowani z honorami – w końcu stanowili wów‑
nieszczęścia rodzinne, które na niego spadły (śmierć
czas dosyć liczną jeszcze grupę tych, którzy walczyli
żony i dwójki dzieci). We Lwowie mieszkał w bardzo
o Polskę. Wielkim miłośnikiem powstania stycznio‑
skromnych warunkach. Z powodu choroby z czasem
wego był marszałek Józef Piłsudski, z którego woli
przestał również malować. W okres międzywojenny
powstańcy otaczani byli szczególną opieką państwa.
Benedyktowicz wchodził w nie najlepszej kondycji
Przyznano im stałą pensję państwową, uzyskali
psychicznej i fizycznej. Niemniej jednak miał również
uprawnienia żołnierzy Wojska Polskiego w stopniu
powody do radości.
podporucznika, otrzymali specjalne mundury; duże
Pierwszym powodem było odzyskanie przez Pol‑
znaczenie symboliczne miało również to zarządzenie:
skę niepodległości 11 XI 1918 r. Całe życie o to wal‑
w przypadku spotkania się weterana styczniowego
czył. Najpierw walczył w sensie dosłownym, przypła‑
z innym żołnierzem Wojska Polskiego, ten ostatni –
cając swe zaangażowanie w powstanie styczniowe
nawet gdy posiadał wyższy stopień wojskowy – miał
Wiadomości asp /61
obowiązek salutować jako pierwszy. Ludomir Bene‑
ze wszech miar godna polecenia. Zgromadzono
dyktowicz z pewnością korzystał z tych wszystkich
na niej wiele wspaniałych obrazów z muzeów pol‑
udogodnień w ostatnich latach swego życia. Zapewne
skich i zagranicznych. Właśnie z zagranicy, z Lwow‑
przechadzał się po Lwowie w swoim pięknym fioleto‑
skiej Galerii Sztuki, sprowadzono dzieło, które zrobiło
wym mundurze, opowiadał o powstaniu styczniowym
na mnie największe wrażenie. Mam na myśli najsłyn‑
– był kimś ważnym.
niejszy obraz Ludomira Benedyktowicza, Nad mogiłą
Ludomir Benedyktowicz zmarł we Lwowie
powstańca: las, na jego skraju brzozowy krzyż, szare
14 XII 1926 r. Miejsce wiecznego spoczynku znalazł
chmury, nagie jesienne drzewa, rodzina, ojciec klęczy,
na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nieopodal
wdowa i dorastające dzieci, dalej towarzysze broni…
jego grobu, również w kwaterze „RA”, znajduje się gro‑
Obraz ten Ludomir Benedyktowicz namalował dzięki
bowiec weteranów powstań 1830–1831, 1846–1849
specjalnym uchwytom, które pokazano w gablocie
i 1863–1864. W rocznicę wybuchu powstania stycz‑
nieopodal. I chyba rację miał Cyprian Norwid, gdy
niowego pamiętajmy o innym, pochowanym właśnie
mówił: „Przeszłość to dziś, tylko cokolwiek dalej”.
tam weteranie. To Walery Gadomski, absolwent,
a następnie profesor rzeźby Szkoły Sztuk Pięknych
w Krakowie (w latach 1876–1889), wybitny rzeźbiarz,
twórca wielu krakowskich pomników.
Jan Matejko, Maciej Moraczewski, Ludomir Bene‑
dyktowicz, Adam Chmielowski, Walery Gadomski czy
Maksymilian Gierymski stoją w długim szeregu tych,
którzy w XIX w. chcieli żyć w Polsce i o to walczyli (lub
– tak jak w przypadku Matejki – wspierali walczących).
Właśnie dzięki takim ludziom duch w narodzie nie
zginął. Czy niepodległe państwo polskie powstałoby
w roku 1918, gdyby powstania styczniowego nie było?
Nie jest to takie pewne. Być może całkowicie zru‑
syfikowani i zgermanizowani Polacy nie chcieliby
już mieć swojego państwa i poniechaliby walki o nie
w czasie I wojny światowej. Chwała bohaterom!
Jeszcze jedno na koniec. W będącej oddziałem
→ Pomnik Jana III
Sobieskiego dłuta
Walerego Gadomskiego
w parku Strzeleckim
w Krakowie
Muzeum Narodowego w Krakowie Galerii Sztuki Pol‑
skiej XIX w. w Sukiennicach od 22 I do 26 V 2013 r.
trwa wystawa Artyści – świadkowie powstania stycz‑
niowego 1863 roku. Bardzo piękna to ekspozycja,
81
P o d r ó ż e art y s t y c z n e
Nikt tam sobie
raju nie robi
Z Agatą Pankiewicz rozmawia
Barbara Ziembicka
Jeśli Izraelczycy są tak
przekonani o jedyności
tego miejsca, jeśli jest
to dla nich miejsce naj‑
ważniejsze – dlaczego
tak je niszczą? To prze‑
strzenna forma dewa‑
stacji. Najpiękniejsze
fragmenty krajobrazu
zalewają betonem.
„...wierzę, że to święta ziemia. Bo gdyby było ina‑
w zrujnowanej kamienicy z XVI w. mieszkała moja
czej, nic nie miałoby sensu. To jest kolebka i źródło.
koleżanka. Tam jakby się wchodziło w rękaw czasu.
Tu był początek wszystkiego. Dla mnie, dla ciebie,
Prostymi środkami formalnymi zbudowałam w tym
dla muzułmanów. I za to, że mogę tu żyć, błogosła‑
miejscu esej fotograficzny, który został zauważony.
wię Pana, choć przecież myślę, że wcale go nie ma.”
Doświadczenie to pchnęło mnie w obszar fotografii.
Taksówkarz z Tel Awiwu (P. Smoleński – Izrael już
Potem robiłam dyplom w pracowni projektowania
nie frunie)
wystaw u prof. Leszka Wajdy, właśnie na tematy
żydowskie. A konkretnie pracowałam nad projek‑
Agata Pankiewicz
Ur. w 1962 r. Studiowała
Barbara Ziembicka: Jak to się stało, że poleciałaś
na Wydziale Architektury
do Izraela: zamiar czy przypadek?
Wnętrz Akademii Sztuk
Agata Pankiewicz: W czasie studiów planowałam
Pięknych w Krakowie;
dyplom uzyskała w 1987 r.
Działalnością pedagogiczną
związana z krakowską ASP,
tem wystawy Zagłada Żydów w Krakowie. Mój dyplom,
w dużej mierze oparty na fotografii, już jako wyróż‑
niony na krakowskiej ASP pojechał do Zachęty i dosta‑
podróż do Izraela, mało przecież realną w latach 80.
łam tam nagrodę im. Mariana Bogusza, ufundowaną
Nigdy nie było rodzinnych odniesień ani towarzyskich
przez czasopismo „Sztuka”. Wtedy, w 1988 r., nie
gdzie prowadzi pracownię
kontaktów. Coś mnie pewnie niepokoiło – co to jest
było jeszcze wielu projektów plastycznych o tematyce
fotografii w Katedrze Filmu
za twór, samo to państwo. I pamiętam, że mój chło‑
żydowskiej. Wchodziłam w tę tematykę dość powierz‑
Animowanego, Fotografii
i Mediów Cyfrowych
na Wydziale Grafiki.
pak kupił dla mnie w antykwariacie starą grafikę
chownie, wrażeniowo, a jednak świadoma jakiegoś
– mapę Terra Sancta. Odkopałam ją teraz w swoich
dojmującego braku i utraty – w sensie kulturowym
teczkach. Moje pierwsze, bardziej świadome zbliżanie
i społecznym.
się do historii Żydów zaczęło się, kiedy na czwartym
roku studiów ktoś do mnie powiedział: „Interesu‑
82
BZ: A więc obecny wyjazd był naturalną konse‑
kwencją wcześniejszych zaangażowań.
jesz się fotografią, a jest konkurs na temat dzielnicy
AP: Ktoś ze znajomych powiedział mi, że leci,
Kazimierz w Krakowie”. Chwyciło. Zaczęłam krążyć
a nie ma odwagi lecieć sam. Jest nawet możliwość
z aparatem po Kazimierzu, który był wtedy dzielnicą
opieki z tamtej strony. Więc pojechałam. Bardzo lubię
mocno podupadłą; wstawałam o 4.00 rano, o 5.00
dołączać się do wypraw.
już byłam na miejscu, wchodziłam do każdej nory,
BZ: Izrael dzisiejszy obciążony jest wieloma
miotałam się. Żydów nie było, wszystko się waliło,
nazwami, jak żaden inny kraj. Historycznymi i uży‑
śmierdziało… Ale na Kazimierzu, ul. Józefa 11,
wanymi do dziś: Ziemia Jahwe, Ziemia Obiecana,
Wiadomości asp /61
↑ TLV‑1
Ziemia Purpury, Ziemia Jezusa. Pewnie zdawałaś
sobie sprawę, że w dwa tygodnie nie sposób ogarnąć
całej złożoności tego miejsca.
BZ: Czy jednak jest możliwe dotknięcie świętości
właśnie tam?
AP: Sacrum w Izraelu jest skutecznie zagłuszane.
AP: Nie próbowałam nawet. Mnie nie intereso‑
Jedyne miejsce, gdzie doznanie czegoś mistycznego
wało odniesienie, że to Ziemia Święta, tak istotna
pojawiło się we mnie – to był widok Pustyni Judzkiej
dla katolików. Bardziej fascynujące było, że o ten
oraz masywu górskiego w Qumran¹. Bo w tych dwóch
kawałek ziemi toczą się boje – od zawsze. Intereso‑
miejscach nie ma śladów współczesnych, tylko pejzaż
wało mnie doznanie pejzażu. Nie zakładałam piel‑
abstrakcyjny, wyczyszczony… Tak. W Qumran jest
grzymowania. Docierały do mnie sprzeczne opisy
cisza, mogłam zamknąć oczy, słyszałam wiatr. Nikt
Izraela. Z jednej strony reporterskie, które analizują
nic nie mówi, nie ma egzaltowanych pielgrzymek.
konflikty polityczne i religijne. Z drugiej – wyni‑
A wszędzie poza nimi widoczne jest barbarzyńskie
kające z pielgrzymek opisy mistyczne. A z trzeciej
zawłaszczanie przestrzeni – straszliwe, betonowe;
strony docierały do mnie twarde stwierdzenia, że to,
wynikające z nienawiści i arogancji. Nie można
co się dzieje w Izraelu, jest barbarzyństwem w pej‑
spokojnie patrzeć na ten proces. Mając świadomość,
zażu; że jest tam po prostu brzydko – co kłóciło się
czym był i jest ten kraj, odczuwa się głęboki sprze‑
ze wszystkimi innymi wyobrażeniami, pośród któ‑
ciw wobec wszystkiego, co go dewastuje. Potworny
rych w Polsce wyrośliśmy. Cel był taki: chciałam sta‑
bałagan, bylejakość arabskich osiedli i arogancja
nąć wobec. A co mnie dotknie – to jest niewiadome.
izraelskich. Jak ci ludzie chcą tam żyć? Po co oni
Nie było tezy. Na własne oczy chciałam zobaczyć
chcą tam żyć? Dlaczego tak postępują? Dlaczego
rozróżnienie Izraelici – Żydzi, wiedząc, że to nie
sami siebie skazują na taką mizerię… Tel Awiw jest
oznacza tego samego.
wyjątkiem. Jest radosnym miastem, nowoczesnym
83
↑ Osiedla żydowskich osad‑
ników między Jerozolimą
a Betlejem
84
i przejrzystym. Ludzie tam wydają się zadowoleni –
rodzinni i weseli. Zupełnie inne wrażenie wyniosłam
BZ: Dla wielu ludzi, zwłaszcza dla katolików,
podróż do Izraela byłaby podróżą życia.
z Jerozolimy, gdzie aż kipi od niepokojów i nienawi‑
AP: Przestrzenie Izraela można zmierzyć
ści wyznawców trzech wielkich religii. Jerozolima
i doznać ich, chodząc jak Chrystus. Mam upodo‑
to przyspieszone tętno i zadyszka. Jej mieszkańcy
banie do pieszych wędrówek, więc jestem pełna
przenoszą swój niepokój na każdego, kto przyjeżdża,
podziwu dla Niego, że pokonywał takie odległości,
są nieufni, są kontrole.
w tym klimacie… Nie odczuwałam również sacrum
BZ: Bałaś się?
w miejscach związanych faktycznie bądź symbo‑
AP: Nie. To było ekscytujące. Cały czas miałam
licznie z życiem Jezusa i Maryi. Te miejsca są pełne
wrażenie, że biorę udział w jakimś dokumentalnym
ludzi i ich gwaru; nie pozwalają na chwilę skupie‑
filmie. I gdyby ktoś teraz mi powiedział, że znowu
nia. Panuje tam kicz, potęga banału – w formie zna‑
jedziemy – już pakuję walizki. W kolejnej podróży
nej nam dobrze z Polski. Można się odwrócić tyłem
byłabym bardziej opanowana. Chciałabym przede
do tych dewocyjnych artefaktów. Nie ukrywam, tak
wszystkim skupić swoją uwagę na tych miejscach
robiłam nad Jeziorem Galilejskim, jeziorem Chry‑
pełnych brzydoty, którą generuje człowiek… W swojej
stusa. W miejscu, gdzie nastąpiło cudowne rozmno‑
podróży nigdy nie byłam sama, a skupienie to waru‑
żenie ryb, znajduje się klasztor zbudowany przez
nek, żeby oddać się fotografowaniu precyzyjnie
Niemców. Jego architektura jest minimalistyczna
i metodycznie. Osoby, z którymi byłam, unikały zbli‑
i przede wszystkim skromna. Kamień, na którym
żania się do miejsc czy miejscowości, które uważały
siedział Chrystus, znajduje się co prawda pod ołta‑
za paskudne. A ja właśnie tę brzydotę chciałabym
rzem, jest odizolowany, ale wokół niego jaki gwar
„dopaść”. Chciałabym pojechać do Safet i do Ramal‑
i ruch! Chociaż nie aż taki, jak w Bazylice Grobu
lah, stolicy Autonomii Palestyńskiej, doświadczyć
Pańskiego, bo tam – jakby targowisko. Jestem
osiedli za „murami bezpieczeństwa”².
niewrażliwa…
Wiadomości asp /61
↑ Jerozolima
BZ: A może tym bardziej wrażliwa, skoro reagujesz
tak gwałtownie.
to jest dzielnica półzamarła, że jej mieszkańcy snują
się po niej niczym postacie z rysunków Schulza! Nic
AP: Ja cały czas mam wrażenie, że sens jest zaga‑
podobnego. Wszyscy mężczyźni pędzą tam i z powro‑
dywany – też w sensie wizualnym. A rozgrywa się
tem – jak krawiec Gold z filmu Zazdrość i medycyna
bieżące interesy tych, którzy stali się panami świę‑
Janusza Majewskiego wg powieści Choromańskiego.
tych miejsc. I to mnie irytuje. Nawet brzydzi. W swojej
Ale mają jeszcze przy uchu telefony komórkowe. Bar‑
naiwności nie wyobrażałam sobie nawet, że miejsca
dzo ciekawe; może to jest jakieś rytualne albo po pro‑
święte są aż tak zawłaszczone. Myślałam, że zobaczę
stu obyczajowe, że tak pędzą. I trzeba by raczej kręcić
wspomniany kamień znad Jeziora Galilejskiego pośród
film, aby pokazać całą ruchliwość owej społecznej
innych kamieni – i wobec gaju oliwnego. Qumran
struktury. W Me’a She’arim życie zamiera tylko w sza‑
takie jest. Tam jest możliwość spokojnego ustawienia
bat. Wtedy widać, że ulice są zarzucone śmieciami.
się wobec masywu gór i jaskiń. Nie wolno się turystom
Ulice wyglądają tak, jakby śmieciarka wyrzucała to,
wspinać, wiadomo. Ale to czysty i piękny pejzaż.
co zebrała w innych dzielnicach. Obcy są niemile
BZ: Dla kontrastu byłaś w ściśle ortodoksyjnej
widziani, szczególnie kobiety. Trzeba się dostoso‑
dzielnicy Jerozolimy Me’a She’arim, gdzie mówi się
wać ubiorem do reguł społeczności, inaczej można
nie tylko po hebrajsku, ale również w jidysz…
oberwać. Trochę się naraziłam i dostałam za swoją
AP: A to było w jakiś sposób cudowne. To, co sobie
„nieskromność”. Kiedy rozmawiałam o Me’a She’arim
roiłam na temat przeszłości Żydów polskich, czym
w Tel Awiwie, to mówiono do mnie: „Weźcie sobie
się karmiła moja wyobraźnia w trakcie robienia
do Europy Wschodniej tych ortodoksów; my ich nie
dyplomu, tam zobaczyłam uruchomione, żywe.
chcemy, to jest zoo”. Taka panuje niechęć do ich
Wcześniej widziałam podobną dzielnicę w Nowym
stylu życia wśród wykształconych Izraelczyków. Coś
Jorku, żydowski Williamsburg, lecz w nieco bardziej
ciekawego: wielka niechęć i nietolerancja w obrębie
ucywilizowanej formie. Myślałam, że Me’a She’arim
własnej rasy? Ortodoksi nie uznają państwa Izrael,
85
↑ Qumran
ale korzystają z jego opieki finansowej. Bo mężczyźni
konfliktu. Bardzo dobrze nam się rozmawiało i zapy‑
nie pracują, tylko się modlą, a kobiety zajmują się
tałam go w pewnym momencie o te prawdziwe
rodzeniem i wychowywaniem dzieci. Chasydzi mają
korzenie. Odpowiedział: moja rodzina przyjechała
największy w Izraelu przyrost naturalny.
do Argentyny prosto z Odessy.
BZ: Czy miałaś kontakt z konkretnymi środowi‑
BZ: Ciągle dręczy mnie to pytanie: czy można zro‑
skami lub ludźmi, którzy zrobili na Tobie wrażenie?
zumieć determinację Izraelczyków, którzy po wie‑
AP: Instytut Polski skontaktował mnie z sze‑
kach nieobecności na ziemi palestyńskiej powrócili
fem Wydziału Fotografii w jednej z artystycznych
86
do niej?
wyższych uczelni. Okazało się, że jest nim człowiek,
AP: W warstwie determinacji i planu – tak. Nato‑
którego rodzina przyjechała do Izraela z Argentyny
miast w formie realizacji tego planu – nie. Jeśli Izra‑
podczas czystek w latach 70. Ojciec rodziny, syjoni‑
elczycy są tak przekonani o jedyności tego miejsca,
sta, bojąc się o synów, zarządził aliję, czyli „powrót
jeśli jest to dla nich miejsce najważniejsze – dlaczego
do źródeł’’. I tak przyszły profesor znalazł się w Izra‑
tak je niszczą? To przestrzenna forma dewastacji.
elu, jeszcze jako dziecko. Mówił do mnie: „Jestem
Najpiękniejsze fragmenty krajobrazu zalewają beto‑
Izraelczykiem, ale nie akceptuję tego, co tu się dzieje.
nem. Osiedla izraelskie są robione bardzo szybko,
Całe życie zawodowe obserwuję – jako fotograf doku‑
bo to są decyzje polityczne, które natychmiast
mentalista – konflikt izraelsko‑palestyński, ale kon‑
przybierają swój realny kształt. Nienawiść pozo‑
testuję go na wszelki możliwe sposoby”. Rozumiał
staje w jakiejś formie wizualnej w tych obiektach,
politykę państwową, rozumiał Arabów, wobec któ‑
strukturach. Na przykład taka rzecz: drogi są izra‑
rych polityka Izraela jest bezwzględna. Twierdził,
elskie, przechodzą przez osiedla palestyńskie, ale
iż nie ma możliwości, aby obie strony się dogadały.
Palestyńczykom nie wolno z nich korzystać. I dzieci
I był w rozpaczy, że kiedyś „to wszystko” wyleci
Palestyńczyków, żeby przedostać się do szkoły, która
w powietrze, bo nie sposób żyć w kraju nieustającego
jest po drugiej stronie drogi, muszą przechodzić pod
Wiadomości asp /61
↑ Widok z Masady
w kierunku brzegu
Morza Martwego
nią w jakiejś rurze kanalizacyjnej, która w porze
w pełnym rynsztunku i powiewające flagi, mnóstwo
deszczu bywa zalana… Byłam na Zachodnim Brzegu
flag. Dynamiczny tłum, maszerujący główną ulicą
Jordanu, który razem ze Strefą Gazy i poszczególnymi
miasta. Usunęliśmy się w obawie przed eskalacją
miastami i osiedlami tworzy takie placki na mapie,
sytuacji, w końcu to Jerozolima. Syjoniści forsują
odległe od siebie 20–30 km, ale nie ma jak ich połą‑
jeszcze inną ideę mającą budzić sympatię świata:
czyć. Żeby przedostać się z jednej do drugiej enklawy,
że Izrael jest przyczółkiem zachodniej cywilizacji
trzeba wysiłku i czasu. No i pozwoleń.
w morzu arabskim. W syjonizmie wszystkie względy
BZ: Jacy są Arabowie?
humanistyczne grają pośledniejszą rolę. Syjoniści
AP: Znajomi, którzy mnie gościli, a w przeszłości
mają ideę absolutnej determinacji, do końca. Wiozą
wiele lat spędzili na placówkach w Kairze i Damaszku,
powołanych do wojska młodych ludzi do starożytnej
mówili mi, że Arabowie są życzliwi. Arabowie zawsze
twierdzy Masada; tam żołnierze składają przysięgę.
pomogą w opresji, w kłopocie. Ze strony Żydów tej
Masada jest miejscem historycznym, gdzie w 73 r. n.e.
życzliwości raczej nie należy oczekiwać. Ale to nie
powstańcy żydowscy otoczeni przez wojska Rzymian
były moje doświadczenia. Nawet trudno jest mi odróż‑
popełnili zbiorowe samobójstwo. Ta klęska z prze‑
nić Żyda od Araba, a już w Tel Awiwie tej różnicy
szłości, podniesiona do rangi symbolu, sprawia,
na pewno nie widać. Tylko nieliczni noszą kipy.
BZ: Jakie siły ideologiczne wpływają na obecną
kondycję Izraela?
AP: Izrael cementują idee syjonistyczne. Widzia‑
łam uczestników zjazdu syjonistów³ w Jerozolimie.
że to, co było tragedią – obraca się w siłę. Na tym
polega permanentna trauma Izraelczyków, aktualna
również w wieku XXI. Na tym młodzi budują swoją
tożsamość.
BZ: Czy znalazłaś gdzieś swoją przystań?
Wyszliśmy właśnie z dzielnicy Me’a She’arim, kiedy
AP: Z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego
ogarnął nas tłum tysięcy syjonistów z całego świata.
takim miejscem normalnym jest Tel Awiw. Weseli
Bal „przebierańców” na czerwono. Wokół policja
ludzie, knajpy, po prostu zachodnia cywilizacja.
87
↑ Pola minowe na granicy
z Jordanią
Tel Awiw jest miastem architektury Bauhausu. Jakim
BZ: Ciągle mówimy o polityce. A ja chciałabym
cudem? Poszczególni twórcy tej niemieckiej akade‑
się dowiedzieć czegoś o Twoich doznaniach związa‑
mii, po zlikwidowaniu jej przez nazistów, emigrowali
nych np. z telawiwskim Muzeum Sztuki albo z innym,
z Niemiec. Tam jest ponad 4000 obiektów archi‑
w którym byłaś. Wielkość kultury zawiera się czasem
tektury zrealizowanych na państwowe zamówie‑
w małym przedmiocie…
nie. Idzie się głównymi arteriami Tel Awiwu, a nad
AP: W muzeach i galeriach Tel Awiwu spotyka‑
głową same perły! Część z budynków już się sypie,
łam najczęściej współczesną sztukę Zachodu, zna‑
część jest odnawiana, ale to zawrót głowy. Poza tym
komitą. Ja swój problem zauważam gdzie indziej.
jest podobnie jak w Atenach lub w innych greckich
Jest jakiś dramat w konfrontacji z tym miejscem,
miastach: niekończąca się budowa. Młody czło‑
z Palestyną. On tkwi w oczekiwaniu „biblijnego”
wiek, student, pytany przez nas o drogę, powiedział krajobrazu – gajów oliwnych, tarasowo ukształto‑
m.in., że ta remontowa sytuacja jest odzwierciedle‑
wanych pól, kamiennego budownictwa. Taka kra‑
niem ogólnego stanu umysłów. Tak się buduje, aby
ina żyje w wyobraźni podróżników i pielgrzymów.
za chwilę było coś do poprawienia, żeby była praca.
Tymczasem jej już nie ma. Znalazłam znamienny
Oczywiście wykonują ją również Arabowie; to oni
akapit w książce Rai Shehadeh pt. Palestyńskie
są wynajmowani do gorszej, ciężkiej roboty, także
wędrówki (Karakter, Kraków 2011): „Jerozolima
w kibucach. Kiedy w Izraelu skończył się entuzjazm
to wykoślawione, pełne barier, murów i ohydnych
patriotyczny pierwszych lat istnienia państwa, kiedy
bloków mieszkalnych umęczone miasto, z którego
przestano sobie zawracać głowę hasłem budowy
uszła dusza”.
idealnego świata na wzór komunistyczny, wtedy
wszystko, według mnie, wróciło do tzw. „normalno‑
ści”. Natura ludzka zwycięża utopię. Czyli że rządzi
ten, kto jest silniejszy, kto dysponuje środkami.
88
Wiadomości asp /61
BZ: Jakie myśli towarzyszyły Ci, kiedy po dwóch
tygodniach wracałaś do Polski?
AP: Było we mnie poczucie, że będzie mi w kraju
brakowało tego tygla, tej wielokulturowości.
Fundamentalne problemy różnych cywilizacji sku‑
↑ TLV‑2
pione w jednym miejscu, wielka historia wymie‑
szana z wybuchową mieszanką współczesności
– to uzależnia.
BZ: A więc powrót?
AP: Wiesz, ja mam pewną słabość do brzydoty.
Ale to nie jest „estetyczne”, w każdym razie nie
Przypisy:
1. Qumran – ruiny starożytnej osady położonej w odległości 1 km
na północny zachód od brzegu Morza Martwego, na Pustyni
Judzkiej w środkowym Izraelu. Osada była zamieszki‑
wana przez wiele stuleci. Większość uczonych skłania się
do poglądu, że w okresie od połowy II w. p.n.e. do 68 r. n.e.
Qumran było siedzibą sekty esseńczyków lub jakiegoś ich
Barbara Ziembicka
tylko. Fotografując architekturę polską (zob. mój
Ur. w 1946 roku w Rudzie
esej fotograficzny underconstructed.pl], zależało
1956 liczne rękopisy z tego okresu, zwane od nazwy osady
mi na tym, aby w brzydocie odczytać nasze pomiesza‑
rękopisami z Qumran. Inicjatorem badania i publikowa‑
Śląskiej. W latach 1966–72
studiowała na ASP
w Krakowie. Dyplom
uzyskała w 1972 roku
w pracowniach prof.
prof. Włodzimierza Kunza
nie mentalne i uporczywe dążenie do szczęścia i raju
za wszelką cenę, ale też wykorzenienie i utratę tożsa‑
mości. Wychodzi częściowo groteska i… bezradność.
i Witolda Chomicza.
Tam, w Izraelu, nikt sobie raju nie robi. Chciałabym
Obecnie profesor ASP
się lepiej przyjrzeć brzydocie architektury, która tam
na Wydziale Grafiki, pro‑
jest wyrazem nienawiści, eskalacji tej nienawiści
wadzi pracownię struk‑
tury dzieła (od 1999 roku).
– poprzez ciąg obrazów. Piękno uwodzi w gaju oliw‑
Pracuje w dziedzinach
nym, ale na Wzgórzu Uniwersyteckim widzisz już
rysunku, grafiki książkowej
co innego. Zastanawiałam się: po co to wszystko?
oraz malarstwa.
Po co jechać w takie miejsca, gdzie jest tyle sprzecz‑
ności i złych emocji? Ale właśnie TAKIE MIEJSCE
skłania do rozczytania jego problemów. Może się
jeszcze przedrę.
odłamu. W okolicznych jaskiniach znaleziono w latach 1947–
nia zwojów był francuski archeolog i biblista, dominikanin
Roland de Vaux.
2. „Mury bezpieczeństwa” – system fortyfikacji, bariera tere‑
nowa zbudowana z inicjatywy Izraela w celu ochrony izrael‑
skich obywateli przed ewentualnymi atakami terrorystycz‑
nymi ze strony mieszkańców Zachodniego Brzegu Jordanu.
Izraelski rząd zatwierdził plan budowy pierwszego odcinka
muru 14 VI 2002 r. Budowa rozpoczęła się dwa dni później,
a zakończono ją 31 VII roku 2003. Kolejne fragmenty bariery
są sukcesywnie budowane. Do VII 2007 gotowe były odcinki
o łącznej długości 450 km, co stanowi nieco ponad połowę
planowanej ogólnej infrastruktury (cały mur ma liczyć
790 km długości).
3. Ruch syjonistyczny – sięga korzeniami roku 1897, kiedy
Theodor Herzl skrzyknął Żydów diaspory m.in. w celu odzy‑
skania dawnej przestrzeni do życia. Syjonizm jest ideą
i ruchem żywym i aktywnym do dziś.
89
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Posterium
International Poster Art Project
W wystawie uczesniczyli wybitni, cieszący
się międzynarodową
sławą twórcy plakatu
z kręgu Europy Środkowej
– Lex Drewiński, Karel
Míšek, István Orosz,
Władysław Pluta
i Vladislav Rostoka.
Mária Bradovkova,
dr Anna Myczkowska-Szczerska,
prof. Władysław Pluta
Fot. Marcin Limanowski
→ Wydział Form Przemysłowych
ASP w Krakowie
→ Galeria Schody
→ 18 XII 2012 – 8 i 2013
→ kurator wystawy: Dušan Junek
→ Od lewej:
Anna Myczkowska‑Szczerska
i kształtów, wysmakowanej typografii i kunsztu
W trakcie podróży po kolejnych europejskich metro‑
kompozycji. Graficzny minimalizm i dosadność
poliach wystawa plakatów International Poster Art
Drewińskiego, wizualny skrót i maestria liternicza
Project POSTERIUM zagościła także w murach naszej
Pluty, matematyczna dokładność i mylące percep‑
Akademii. Przyjechała do nas z zaprzyjaźnionej Bra‑
cję escherowskie przestrzenie niemożliwe Orosza,
Ur. 26 xi 1982 r.
tysławy gdzie znajduje się Akademia Sztuk Pięknych,
malarska dynamika i ekspresyjność typograficzna
w Krakowie. W latach
z którą nasz Wydział Form Przemysłowych współpra‑
Míška, niebywała precyzja detalu i wysublimowane
2001–2006 studio‑
cuje od wielu lat.
wała na Wydziale Form
W wystawie uczestniczyli wybitni, cieszący się
Przemysłowych asp
w Krakowie, gdzie obroniła
barwy Rostoki oraz graficzna powściągliwość i humor
Junka – tworzą bogaty i bezcenny zbiór graficznych
międzynarodową sławą twórcy plakatu z kręgu
przesłań, odzwierciedlających intrygujące sposoby
Europy Środkowej – Lex Drewiński, Karel Míšek,
widzenia i komentowania rzeczywistości. Dużego
Od 2006 roku jest pra‑
István Orosz, Władysław Pluta i Vladislav Rostoka.
formatu druk, mający zapewnić skuteczny przekaz
cownikiem dydaktycznym
Mistrzowie plakatu, mistrzowie oka. Spadkobiercy
informacji, staje się tu doskonałym przykładem
najlepszych tradycji, wyznaczający zarazem nowe
komunikatu wizualnego, który stanowi nie tylko sze‑
standardy projektowania graficznego na świecie.
roko oddziałujące medium, ale pretenduje do miana
Plakaty różne w wyrazie, choć nieraz pokrewne pod
dzieła sztuki projektowej. Dzieła zrozumiałego dla
względem podejmowanej tematyki, łączy najwyższa
wszystkich, a jednocześnie elitarnego, zarówno funk‑
kultura wizualnego języka, którego wyrafinowane
cjonującego w przestrzeniach miejskich, jak i podzi‑
figury uderzają siłą perfekcyjnie dobranych kolorów
wianego w galeriach i muzeach.
dyplom w pracowni komu‑
nikacji wizualnej B.
macierzystego wydziału;
obecnie pełni funkcję
prodziekana.
90
Wiadomości asp /61
91
↓ Vladislav Rostoka (Słowacja)
1 Mieczysław Górowski
2 Władysław Pluta
1
2
Kolekcja prezentowana była wcześniej w Galerii
budującymi niebanalną metaforę. Wystawa prac
Instytutu Polskiego w Bratysławie przy współpracy
profesora wpisuje się zatem doskonale w inicjatywę
stowarzyszenia TypoDesign Slovakia pod auspicjami
POSTERIUM, stwarzając jeszcze jedną okazję do odda‑
ministra kultury Republiki Słowackiej oraz Amba‑
nia hołdu tej wielkiej twórczej osobowości.
sady Japońskiej w Bratysławie.
Krakowska wystawa połączona jest z zamiarem
92
Postać profesora Pluty, reprezentującego Polskę
w słowackim projekcie, w sposób oczywisty tworzy
uczczenia pamięci niedawno zmarłego Mieczysława
kolejny kontekst personalny dla umiejscowienia
Górowskiego (1941–2011), profesora, którego postać
przedsięwzięcia. To w prowadzonej przez niego pra‑
i dzieło wzbogaca wyżej wymienioną listę twórców
cowni projektowania komunikacji wizualnej przyszli
– wybitnych postaci projektowania graficznego XX
twórcy polskiego (i nie tylko) plakatu zdobywają pro‑
i XXI w. – podobnie jak wspominana wcześniej
fesjonalne szlify.
wystawa w Bratysławie, której towarzyszyła spe‑
Warto też wspomnieć o samym miejscu, w którym
cjalna ekspozycja upamiętniająca osobę i twór‑
zorganizowano ekspozycję. Wydział Form Przemysło‑
czość japońskiego mistrza plakatu Shigeo Fukudy
wych poczytuje sobie za honor noszenie miana spad‑
(1932–2009).
kobiercy tradycji stowarzyszenia twórczego Warsztaty
Górowski – jako wieloletni pedagog Wydziału
Krakowskie (1913–1926). Artyści z jego kręgów także
Form Przemysłowych – wniósł nie tylko wybitny
sięgali po plakat jako ważne medium w obrębie sztuki
wkład w powstanie i realizację jego programu dydak‑
stosowanej, odwołującej się wówczas do korzeni pol‑
tycznego. Pracę pedagogiczną łączył z niebywale
skiej kultury i jednocześnie zdobywającej uznanie
bogatą i intensywną działalnością twórczą, zapisując
na arenie międzynarodowej. Powstałe w 1. połowie XX w.
się na kartach światowej historii projektowania gra‑
stowarzyszenie działało w budynku obecnie należą‑
ficznego jako autor plakatów o tematyce społecznej
cym do Wydziału Form Przemysłowych, ówcześnie zaś
i kulturalnej. Wypracował oryginalny i powszech‑
– do Muzeum Techniczno‑Przemysłowego. Kustosz tej
nie rozpoznawalny styl wizualnego wyrazu z typo‑
właśnie instytucji – Jan Kacper Wdowiszewski – był orga‑
wym dla siebie sposobem obrazowania, zawężoną
nizatorem wystawy Sztuka w plakatach (1898) – pierw‑
do kilku stonowanych kolorów paletą barwną, kro‑
szej międzynarodowej wystawy plakatu na ziemiach
jem liter odręcznego pisma, motywami i symbolami
polskich. Ta zaś zapoczątkowała jedną z najważniejszych
Wiadomości asp /61
3 Dušan Junek (Słowacja)
4 Karel Míšek (Czechy)
5 Lex Drewiński (Polska)
6 István Orosz (Węgry)
3
4
6
5
polskich kolekcji plakatu, przejętą następnie przez
Bibliotekę Główną Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie,
także zlokalizowaną przy ul. Smoleńsk 9. To bogate dzie‑
dzictwo sprawia, że tym bardziej czujemy się zaszczy‑
ceni, przyjmując rolę gospodarzy zainicjowanego przez
Dušana Junka wydarzenia artystycznego.
93
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Wycinek
Rzeźby i projekty
Piotra Twardowskiego
→ Projekty konkursowe,
Twardowski w fascy‑
nujący sposób odnosi
się do osiągnięć kolej‑
nych generacji arty‑
stów tworzących historię
rzeźby współczesnej. Nie
są to stricte cytaty, lecz
twórcza synteza zawie‑
rająca w sobie doświad‑
czenia kierunków, które
kiedyś mogły egzystować
jedynie obok siebie lub
zamiast siebie, takich jak
konstruktywizm i abs‑
trakcja organiczna.
fotografie rzeźb
Sławomir Biernat
→ Galeria R – Galeria Wydziału Rzeźby
→ 20 xii 2012 – 23 i 2013
Janusz Janczy
we wszystkich pracach tego artysty. I rzeczywiście,
Spróbować ukazać jednocześnie dwie konkurujące
prezentowane w Galerii R prace Piotra Twardow‑
ze sobą wartości związane z ciałem człowieka; zderzyć
skiego stanowiące Wycinek jego twórczości, to rzeźby,
zewnętrzne piękno, witalność pokrytego delikatną
wynikające z wnikliwości i analitycznego podejścia
skórą ciała z doskonałością i logiką jego wewnętrz‑
artysty do świata, zaczynając od analizy ciała ludz‑
Ur. w 1974 r. w Tarnowie.
nej konstrukcji. Jest to zadanie, które stawia sobie
kiego, jego dynamiki, przez inżynieryjną wręcz cieka‑
Studiował na Akademii
w pewnym momencie drogi twórczej wielu artystów
wość mechaniki zjawisk świata natury, po zawiłości
rzeźbiarzy, niewielu natomiast rozwiązuje to zada‑
bardziej już abstrakcyjnych idei, tematów, takich
der Bildenden Künste
nie w sposób twórczy, zawierający intelektualną siłę
jakich czas, przenikanie czy permutacje.
w Norymberdze.
artystycznej przenośni.
Sztuk Pięknych w Krakowie
oraz na Akademie
Od 2009 pracownik
Twardowski w fascynujący sposób odnosi się
Rzeźby Piotra Twardowskiego, należą do tych,
do osiągnięć kolejnych generacji artystów tworzących
na Wydziale Rzeźby ASP
które w sposób oryginalny i daleki od dosłowności
historię rzeźby współczesnej. Nie są to stricte cytaty,
w Krakowie.
podchodzą do tego zadania.
lecz twórcza synteza zawierająca w sobie doświad‑
naukowo‑dydaktyczny
94
Forma samonośna, zachowująca jednocześnie
czenia kierunków, które kiedyś mogły egzystować
pewne jakości organicznego piękna... tak widziałbym
jedynie obok siebie lub zamiast siebie, takich jak
jedno z fundamentalnych założeń, które znajduję
konstruktywizm i abstrakcja organiczna.
Wiadomości asp /61
Piotr Twardowski
Ur. w 1972 r. Absolwent
Wydziału Rzeźby Akademii
Sztuk Pięknych w Krakowie.
Od 2000 pracownik
naukowo‑dydaktyczny
macierzystego Wydziału.
Obecnie adiunkt na ASP
w Krakowie, kierownik pra‑
cowni rzeźby I roku B.
Laureat wielu nagród, m.
in.: 2007 – Grand Prix na 22
Międzynarodowym Biennale
Rzeźby – Ube Biennale ’07
w Japonii; 2007 – II miej‑
sce na Międzynarodowym
konkursie na rzeźbę dla
Centrum Badań w Amherst
(NY, USA); 2006 – Grand
Prix na Międzynarodowym
Biennale Rzeźby
w Resistencii (Argentyna)
→ Kiełkowanie
96 × 37 × 42 cm
stal, 2011
95
1
2
Prezentacja ta warta jest omówienia także
z innego powodu. Twardowski należy do artystów,
których trudno jest „zaciągnąć” do zamkniętych
pomieszczeń galerii. Jego dotychczasowe dokonania
to głównie realizacje w przestrzeni otwartej, dlatego
też na wystawie oprócz rzeźb bardziej kameralnych
mogliśmy zobaczyć projekty wykonane na konkursy
organizowane w Hiszpanii i Francji, jak i te naj‑
bardziej docenione z pokonkursowych realizacji
w Japonii.
3
96
Wiadomości asp /61
1 Relacje i 72 × 44 × 36 cm
ceramika szkliwiona
2006
2 Bez tytułu
78 × 109 × 90 cm
stal, 2005
3 Projekt konkursowy
4 Permutacja ii
62 × 41 × 25 cm
stal, 2009
projekt rzeźby zgło‑
szony do konkursu –
Premio Internacional
de Escultura Caja de
Extramadura
4
5 Relacje
51 × 118 × 52 cm
stal, 2007
5
97
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Ziemia woła,
Mars milczy
→ Galeria 4 Ściany, Kraków
→ 3 i 2013
→ Pettibon 140 × 120 cm
akryl/płótno, 2011
↘ K- jak kosmos 70 × 100 cm
grafika cyfrowa 2012
↓ Paparazzi 160 × 130 cm
akryl/płótno, 2007–2011
Darek Vasina
W 1950 r. Ray Bradbury pisze kronikę hipotetycz‑
nego podboju Marsa przez Ziemian. Klasyczna już
dziś powieść science fiction jest pełna okrutnej, bez‑
myślnej przemocy. Jednak na pierwszy plan wybija
się nastrój smutku, przygnębienia, trującej melan‑
cholii. Koloniści z Ziemi, pewni siebie, bezkrytyczni
i brutalni, w przewrotny sposób wzbudzają współczu‑
cie swym osamotnieniem i zagubieniem. Tak jakby
na Marsie nie było Boga. Jest taka teoria mówiąca,
że rodzaj ludzki jako gatunek tworzy jeden organizm.
Jeśli gdzieś na świecie toczy się wojna, występuje
kataklizm, triumfuje zło, ma to wpływ na każdego
z nas, tak jak choroba ma wpływ na każdą komórkę
naszego ciała. Ta wystawa to nie są ilustracje
98
Wiadomości asp /61
↑ Ulisses się zgubił
100 × 70 cm
tusz, akryl/papier
2011
do powieści Bradbury’ego, raczej obrazy emocji wysyłanych z Marsa przez
opuszczony, zapomniany legion. Obrazy samotności, zagubienia, ale też woli
przetrwania. Wyobraźmy sobie, że opowiadania wydane w 1950 r. wcale nie
są fikcyjne, a melancholia, która nawiedza prawie każdego z nas, jest projekcją
uczuć zapomnianej kolonii wciąż czekającej na zbawienie. Kroniki marsjań‑
skie Bradbury’ego dzieją się w latach 1999–2026. Wygląda na to, że jesteśmy
dokładnie w połowie…
99
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
108 obrazów
Zbigniewa Cebuli
→ Galeria Miejska, Gorlice
→ 1 ii 2013
→ bwa, Olkusz
→ 15 ii 2013
Grzegorz Bednarski
Nowe obrazy Zbigniewa
Cebuli, zachowując
odpowiednie proporcje,
mają charakter kolażu,
ale nie przez włączenie
automatyczne jakiegoś
cytatu, a raczej na zasa‑
dzie reinterpretacji.
otaczającego. Jednak nie można tej twórczości nazwać
publicystyczną, co sugerowałby np. temat Epitafium,
Dla Zbigniewa Cebuli rok 2013 rozpoczął się bardzo
integralnie jest bowiem związany z językiem arty‑
obiecująco – dwiema wystawami. Pierwsza wystawa
stycznym, jakim malarz posługuje się od lat. Te cha‑
została otwarta 1 II br. w Galerii Miejskiej w Gorli‑
rakterystyczne cechy, uproszczenia kompozycyjne,
cach w Dworze Karwacjanów, druga 15 II w Galerii
synteza rysunkowa, bogata materia malarska, fak‑
Miejskiej BWA Olkusz. Pierwsza wystawa obejmuje
tura służą do przedstawienia tematu. Język dla Cebuli
W latach 1975–1980 studio‑
część obszernego cyklu Epitafium, poświęconego
to constans.
wał na Wydziale Malarstwa
katastrofie samolotu prezydenckiego w Smoleńsku.
Akademii Sztuk Pięknych
Zgromadzono tam 24 obrazy z tego cyklu oraz inne
są cytaty z kultury, bezpośrednie przeniesienia
z wcześniejszych serii, tak charakterystycznych dla
z artefaktów, które podnoszą wyraz i znaczenie
Ur. 1954 r. w Bydgoszczy.
w Krakowie (dyplom
w pracowni prof. Jana
Jednak nowością w tak bogatej strukturze obrazu
Szancenbacha). Od zakoń‑
twórczości Cebuli – m.in. pejzaże śródziemnomorskie
obrazu w jego warstwie semantycznej. W Epitafiach
czenia studiów zwią‑
oraz Soczewkowanie błogosławieństw…, obraz będący
jest połączenie malarskiej kompozycji, tej typowej
zany pracą pedagogiczną
z krakowską ASP, prowa‑
dzi pracownię malarstwa
kontynuacją, niepokazywanego dotąd, cyklu smoleń‑
dla Cebuli, z motywami przeniesionymi z manu‑
skiego w nowej odsłonie.
skryptów średniowiecznych przedstawiających
Druga wystawa składa się z serii martwych natur
na Wydziale Malarstwa.
z pracowni artysty oraz pejzaży, ale trzon ekspozy‑
cji stanowi kontynuacja cyklu Epitafium. Na obu
wystawach pokazano w sumie 108 obrazów. Piszę
o tym dlatego, że obie wystawy mają charakter nie
tyle retrospektywny, co monumentalny i nie liczba
dzieł o tym decyduje, lecz raczej powaga w ujęciu
artystycznym tematów, przede wszystkim cyklu
smoleńskiego. Obie wystawy wyróżniają się świetną
kompozycją całości – doskonałym rozmieszczeniem
obrazów w przestrzeniach obu galerii.
Twórczość Zbigniewa Cebuli jest w środowisku
krakowskim znana i rozpoznawalna. Wyróżnia
ją wyrazisty, jasno określony język malarski, który
nazwać można stylem (pomimo ograniczeń, jakie
niesie „własny styl”). Pozwala on artyście na bez‑
pośrednie odniesienia do rzeczywistości świata
100
Wiadomości asp /61
↗ Handakos ix
100 × 80 cm
olej na płótnie
2012
← Handakos –
wspomnienie iv
100 × 80 cm
olej na płótnie
2012
Niebiańską Jerozolimę – jest to architektura, czasem
zawsze mamy do czynienia z jednorodnym artystycz‑
zaś barwa, w znaczeniu symbolicznym. Elementem
nie językiem. To język buduje styl i przedstawienie,
wyróżniającym, a zarazem znaczeniowym cyklu
choć wydawałoby się, że jest to nie do udźwignięcia.
Epitafiów jest również ptak stanowiący ideogram
Jeszcze na jedną rzecz chciałbym zwrócić uwagę:
znamienny dla tych obrazów. W cyklu Handakos
na bogactwo kolorystyczne, na świeżość i czystość
– wspomnienie są to różne przedstawienia, cytaty
koloru, dźwięczność, blask. Świecenie pewnych
ze sztuki egejskiej, np. w pięknym obrazie Handa‑
partii kompozycji przywodzić może na myśl drogo‑
kos – wspomnienie IV w lewym dolnym rogu widnieje
cenne szlachetne kamienie w jubilerskiej oprawie.
ilustracja chimery wziętej z kreteńskiej tumby gro‑
Wszystkie te cechy nie burzą warstwy semantycznej,
bowej. Nowe obrazy Zbigniewa Cebuli, zachowując
ale ją potęgują, czyniąc obraz zjawiskiem absolut‑
odpowiednie proporcje, mają charakter kolażu, ale
nym w odbiorze formy i treści. Jako malarz, piszący
nie przez włączenie automatyczne jakiegoś cytatu,
powyższe refleksje, serdecznie Państwa namawiam
a raczej na zasadzie reinterpretacji, ponieważ
do kontaktu z tą arcyciekawą twórczością.
101
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Skąd? Dokąd?
Wystawa obrazów i rysunków
Kamila Kuzki
→ Centrum Sztuki Współczesnej Solvay
w Krakowie
→ 8 II – 3 iII 2012
Grzegorz Bednarski
inne jest podporządkowane. Sztuka Kamila Kuzki jest
jednorodna wyrazowo i choć ta powściągliwość pod‑
↗ Mężczyzna przed lustrem
120 × 150 cm
olej na płótnie,
2012–2013
Mamy pełnię sezonu artystycznego i w galeriach
skórnie żyje dynamicznym, realnym życiem, to jed‑
Krakowa dzieją się równolegle rzeczy nader inte‑
nak przede wszystkim mamy do czynienia z syntezą,
resujące. W poprzedniej recenzji, na łamach bie‑
w której urzeczywistnia się pierwiastek intelektu‑
żącego numeru „Wiadomości” pragnąłem zachęcić
alny ze zmysłowym lub z mimesis. Trzeba jednak
Kobieta z perłą
widzów do obejrzenia wystawy Zbigniewa Cebuli.
zaznaczyć, że Kuzko odrzuca imitacje, ponieważ
200 × 150 cm
Tym razem chciałbym zwrócić uwagę czytelników
prowadzi grę przede wszystkim z formą i szczegól‑
olej na płótnie
na bardzo interesującą ekspozycję – jest nią przegląd
nie tam się to uwidacznia, gdzie mamy do czynienia
kilkuletniego dorobku malarskiego i rysunkowego
z rodowodem postkubistycznym tej sztuki. Nie czas
Kamila Kuzki. I tutaj również wystawa została świet‑
i miejsce na zajęcie się głębszą analizą tego kilkulet‑
nie zaaranżowana w dwóch salach Centrum Sztuki
niego dorobku, ale jeszcze raz zwrócę państwa uwagę
Współczesnej Solvay, na parterze i na pierwszym pię‑
na zasadniczą cechę tych obrazów, a mianowicie
trze. Ten kilkuletni dorobek malarski Kamila Kuzki
na precyzyjny warsztat rysunkowca (choć chłodnego)
w dwóch odsłonach – obrazów i rysunków wydaje
zapewniającego dziełom tym nieskazitelne mistrzo‑
się znakomitym podsumowaniem cyklu malarskiego
stwo wykonania. Na jeszcze jeden aspekt chciałbym
o podróży, drodze i czasie.
zwrócić uwagę. Są to obrazy niepozbawione egzy‑
→ Na sąsiedniej stronie:
2010
102
Czternaście obrazów i dziewiętnaście rysunków
stencjalnego, tajemniczego nastroju, trochę ponurego
pokazanych na wystawie zostało ujętych jako syn‑
i groteskowego. Takimi obrazami są Mężczyzna przed
tetyczne założenie przestrzenne poprzez linearny
lustrem, Konduktor, Ukrzesłowienie czy wyjątkowo
rysunek i płaskość koloru. Jednak gdy się patrzy
piękny obraz Kobieta z perłą.
na wszystkie prace Kuzki, głównym elementem
Ponieważ wystawy już nie ma – pozostaje nam
budowy jest linia i kreska jako rysunek kształtu‑
oczekiwanie na następną odsłonę tej ciekawej
jący przedstawienie i wyraz. To rysunkowi wszystko
twórczości.
Wiadomości asp /61
103
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Szklarnia
– (Nie)
obecności
1
→ Muzeum Witrażu, Kraków
→ 21 XI – 13 XII 2012
Krzysztof Tomalski
autentyczna. Fundamentem jej autentyczności jest
głęboka wrażliwość, a także dar trafnego warto‑
W dniach od 21 XI do 13 XII 2012 r. w Muzeum
ściowania rzeczy istotnych. Prostota, ascetyczność,
Witrażu w Krakowie prezentowana była wystawa
powściągliwość – rezygnacja z wielkiej bazy plastycz‑
Dominiki Frycowskiej Szklarnia – (Nie)obecności.
nych efektów, które przy swej biegłości warsztatowej
Wystawa zrealizowana została dzięki Stypendium
mogłaby swobodnie stosować dla „uatrakcyjnienia
Ur. w 1963 r. w Gorlicach.
Twórczemu Miasta Krakowa. Znalazły się na niej foto‑
obrazu”, dla estetyzacji – w naturalny sposób czynią
W 1983 r. ukończył
grafie, grafiki, obiekty, instalacja oraz film. Punkt
wiarygodną tym samym dobrze rozumianą prawdę
wyjścia do tych twórczych działań, źródło inspiracji,
twórczą. A prawda w tym wyższym sensie dotyka
W latach 1983–1989 stu‑
przedmiot twórczej obserwacji i refleksji stanowiła
głębokich intelektualnych pytań: o nieuchronność
diował na Wydziale Grafiki
rodzinna szklarnia. Od lat nieczynna…
przemijania, destrukcję i odradzanie, jako fenomen
Państwowe Liceum Sztuk
Plastycznych w Zakopanem.
Akademii Sztuk Pięknych
w Krakowie; dyplom uzyskał
Można powiedzieć, że Dominika Frycowska nie
istnienia – niezgłębiony i wciąż niewyczerpany
w pracowni prof. Stanisława
kontestuje rzeczywistości obiektywnej, nie podejmuje
Wejmana. W 1989 r. roz‑
dialogu ze zjawiskami społecznymi ani politycznymi,
Jednocześnie przy tak inteligentnym rozumieniu
począł działalność pedago‑
sztuka nie jest dla niej również płaszczyzną dociekań
roli twórczości warsztat, technologia (formy prze‑
czysto estetycznych. Należy za to do tych wyjątkowych
kazu) – choć w tym przypadku bardzo istotne – nie
krakowskiej ASP; obecnie
i nieczęstych dziś osobowości, dla których twórczość
wydają się najważniejsze. Dlatego może jej obecne
sprawuje urząd dziekana
stanowi rejestrację osobistych przeżyć duchowych
działania naturalnie rozlewają się na wiele pokrew‑
i właśnie dzięki tej subiektywnej i osobistej refleksji
nych obszarów plastycznych w sposób, który pozwala
w sposób szczególny wyraża treści ponadczasowe. osiągnąć spójność, jakość i siłę. Ta twórczość ciągle
giczną w pracowni miedzio‑
rytu na Wydziale Grafiki
tego wydziału.
Taka twórczość nie jest łatwa w odbiorze, ale
w jakiś cudowny sposób przekonuje i wciąga. Jest
104
Wiadomości asp /61
w sztuce. się klaruje i dojrzewa mimo osiągniętego już kilka lat
temu statusu wyjątkowej indywidualności.
1 Wystawa Szklarnia
– (Nie)obecności
Muzeum Witrażu
2 Z cyklu (Nie)obecności:
między zagonami
tunel w szklarni
60 × 41,5 cm
druk cyfrowy
2012
3 Z cyklu (Nie)obecności:
portret
60 × 40,5 cm
druk cyfrowy
2012
4 Z cyklu (Nie)obecności:
begonie w szklarni
tunel w szklarni
40 × 57,5 cm
druk cyfrowy
2012
2
3
4
Dominika Frycowska
Ur. w 1986 r., pochodzi
z Kluczborka. Absolwentka
Wydziału Grafiki Akademii
Sztuk Pięknych w Krakowie.
Za zrealizowany w 2010 r.
w pracowni miedziorytu
prof. Stanisława Wejmana
dyplom pt. Ukryta otrzymała
Medal Rektora. Obecnie jest
doktorantką na Wydziale
Grafiki ASP w Krakowie. 105
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Idee ksw
Zeszyt piąty
→ Galeria Jednej Książki
→ 15 i – 18 II 2013
Jadwiga Wielgut‑Walczak
Na wystawie zaprezentowano piąty z kolei zeszyt
programowej serii wydawniczej Katedry Sztuk Wizu‑
alnych WFP ASP w Krakowie. Tytułowe „Idee KSW”
podkreślają obszar „pomiędzy sztuką a projektowa‑
Absolwentka filologii pol‑
niem”, jako bardzo ważny w akademickim kształce‑
skiej na uj. Zatrudniona
niu w zakresie wzornictwa. Wyjście od tradycyjnych
w asp na stanowisku
st. kustosza dyplomowa‑
dyscyplin sztuki, jakimi są malarstwo i rzeźba, nie
nego. Pełni funkcję dyrek‑
zakłada przygotowania studentów do ich uprawiania,
tora Biblioteki Głównej asp.
lecz ma na celu rozbudzanie wrażliwości i kreatyw‑
niezastąpiona w momencie podsumowania, refleksji,
ności przyszłych artystów projektantów.
syntezy dorobku.
Prowadzi Galerię Jednej
Książki.
106
O tradycji związków sztuki i projektowania, żywej
Nie po raz pierwszy wystawa w Galerii Jednej
i realizowanej do dzisiejszego dnia na Wydziale Form
Książki podkreśliła różnorakie związki pomiędzy
Przemysłowych ASP w Krakowie, opowiada w rozmo‑
zawartością, treścią a kształtem czy formą fizyczną,
wie z dr. hab. Andrzejem Szczerskim dziekan wydziału,
w jakiej ostatecznie ten przekaz w postaci konkret‑
prof. Andrzej Ziębliński, od 25 lat nieprzerwanie
nego wydania do nas dociera. Warto jednak zwrócić
kierujący Katedrą Sztuk Wizualnych. Galeria Jednej
uwagę na pewną nowość obecnej aranżacji, autor‑
Książki, prezentując zaprojektowany i zredagowany
stwa Miłosza Pobiedzińskiego. Nazwałabym ją mia‑
pod jego kierunkiem najnowszy zeszyt „Idei KSW”,
nem „interaktywnej”. Wygląd ekspozycji – w miarę
zwraca zarazem uwagę na fakt, iż idea i forma książki
upływu czasu i zależnie od zainteresowania gości
bynajmniej nie przegrywa „pojedynku” z dzisiejszym
galerii – ulega zmianom, odkształceniom. Uformo‑
rozwojem nowych sposobów i technik komunikacji.
wana spiralnie z kilkudziesięciu białych zeszytów
Po dawnemu wykorzystywana jest jej tradycyjna dru‑
„Idei” rzeźbiarska bryła w miarę zabierania kolejnych
kowana postać, jako nośnik nawet najbardziej nowa‑
egzemplarzy – w czasie wernisażu szybko, teraz już
torskich programów, jak to ma miejsce w przypadku
znacznie wolniej – maleje, obniża się. „Idee” wypły‑
Katedry Sztuk Wizualnych, co więcej – staje się wręcz
wają w świat…
Wiadomości asp /61
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Rysunek
z archiwum
Katedra Sztuk
Wizualnych
Anna Szwaja
„Projektant wzornictwa, który nie potrafi rysować,
→ Wydział Form Przemysłowych
ASP w Krakowie
→ Galeria Schody
→ 15 i – 18 ii 2013
jest z pewnością mniej sprawny i prawie zawsze
mniej twórczy niż ten, który tę umiejętność posiada.
np. wideo. W tej dwutorowości nie ma dychoto‑
Rysunek, błędnie oceniany przez wielu jako anachro‑
mii, jest współzależność, uzupełnianie się. Młodzi
Ur. w 1977 r. w Krakowie.
niczne zamiłowanie do działań artystycznych, jest
adepci sztuki projektowej, zdobywając doświadczenia
Studia na Wydziale Form
podstawowym narzędziem w zawodzie projektanta.
w Katedrze Sztuk Wizualnych, wzbogacają i rozwijają
Przemysłowych w Krakowie.
Bez tej umiejętności wielu projektantów realizuje
swój twórczy warsztat niezbędny do działań projekto‑
Kształtowania Środków
jedynie to, co jest w stanie narysować, zamiast ryso‑
wych. Rzeźba jako dyscyplina czysto artystyczna uczy
Pracy pod kierunkiem
wać rzeczy, które mogliby wymyślić”.
kształtowania form przestrzennych w projektowaniu
Dick Powell
struktur użytkowych.
Dyplom w Katedrze
prof. Adama Gedliczki.
Od 2004 r. pracuje
Słowa te towarzyszyły wystawie w Galerii Schody
Wszelkie eksperymenty rysunkowe czy malarskie
Przez 8 lat jako asy‑
na Wydziale Form Przemysłowych Akademii Sztuk
mogą być bazą do działań plakatowych, ilustracyj‑
stentka u prof. Mieczysława
Pięknych w Krakowie.
nych czy infograficznych oraz uzupełniać i wspo‑
na macierzystym Wydziale.
Górowskiego
Wystawa Rysunek z archiwum. Katedra sztuk
magać prezentacje prac projektowych. Szczególnie
alternatywnego. Od 2011 r.
Wizualnych 1972–2012 prezentuje prace powstałe
w dobie cyfrowego interpretowania rzeczywistości
pracuje pod kierownictwem
w Katedrze Sztuk Wizualnych WFP. Są to prace absol‑
manualne działania zdają się mieć wartość nieoce‑
wentów wydziału, w tym obecnych jego pedagogów.
nioną przez swój niepowtarzalny charakter oraz
w pracowni projektowania
prof. Marii Dziedzic, kon‑
tynuując, wraz z Piotrem
Hojdą, projektowanie alter‑
natywne. Prowadzi także
zajęcia z projektowania
komunikacji wizualnej.
Program dydaktyczny wydziału jest tak opra‑
cowany, aby przez wszystkie niemal lata prowa‑
humanistyczny, ludzki wymiar.
Inicjatorem powstania ekspozycji jest obecny
dzić studenta niejako dwutorowo, rozwijając jego
dziekan WFP, prof. Andrzej Ziębliński, który kieruje
umiejętności w zakresie projektowania produktu
katedrą od roku 1987. Równolegle otwarto wystawę
i komunikacji wizualnej, i jednocześnie pobudzać
w Bibliotece Głównej ASP w Galerii Jednej Książki,
kreatywność właśnie poprzez zajęcia z obszaru
gdzie pokazano kolejny, piąty zeszyt „Idei”, publi‑
sztuk wizualnych. Wywodzą się one z tradycji malar‑
kacji podsumowującej dorobek Katedry Sztuk Wizu‑
stwa, rysunku, grafiki, rzeźby czy nowych mediów,
alnych z ostatnich sześciu lat.
107
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Auschwitz
na płótnie
→ Twarz
→ MDSM, Oświęcim
→ 10 ii – 4 iii 2013
człowieka jako fundamentu cywilizacji rozwijającej
się w poszanowaniu człowieczeństwa w sposób szcze‑
gólny zderza się i dotyka tych treści przeszłości, które
miały miejsce w Auschwitz.
Jako wyraz dbałości o kulturę pamięci, o prawdę
historyczną, realizacja ta jest próbą refleksji nad
znaczeniem tej prawdy dla współczesnego człowieka
i cywilizacji. Służy pobudzeniu szeroko rozumianej
świadomości dotyczącej treści naszej przeszłości. Jako
Artur Kapturski
forma upamiętnienia, jest to swoisty hołd pamięci
Projekt zakłada namalowanie olejnych portre‑
dowanych. Jako realizacja malarska, jest to próba
ofiar, życia i męczeńskiej śmierci milionów wymor‑
tów osób, które zostały zamordowane w obozie KL
dialogu z człowiekiem, z jego człowieczeństwem,
Auschwitz, a których zdjęcia zachowały się w archi‑
z odebranym mu życiem. Proces nadawania formy
wum obecnego muzeum Auschwitz.
Portrety malowane są na podstawie zachowa‑
108
portretowej to dialog zespalający się tu z prawdzi‑
wym świadectwem rozmówcy. Tworzenie formy twa‑
nych w muzeum Auschwitz fotografii więźniów KL
rzy jako rzeczywistej obecności drugiej osoby, jako
Auschwitz. Zachowanych zdjęć osób, które zostały
początku (źródła) znaczenia i współodczuwania. Dla
zamordowane w KL Auschwitz, może być od 5 do osiągnięcia istoty realizacja ta wymaga sprowadzenia
20 tys. Mój autorski projekt zakłada namalowanie
roli i znaczenia artysty do minimum pozwalającego
portretów wszystkich tych osób. Będzie to swoisty
na wykonanie zamierzenia. Przywołanie twarzy tych
„poczet ofiar” nazistowskiego systemu.
ludzi to ukłon w stronę ich męczeństwa. W najprost‑
Ideą realizowanego projektu jest obrona szeroko
szym ujęciu jest to naturalna odpowiedź na woła‑
rozumianego pojęcia człowieczeństwa, tożsamo‑
nie w obliczu osobistego spotkania twarzą w twarz.
ści ofiar, godności i praw osoby ludzkiej, dbałości
Odpowiedź, która w naturalny sposób przerodziła się
o prawdę historyczną i kulturę pamięci. Idea praw
w moją odpowiedzialność.
Wiadomości asp /61
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Głód
Wystawa Malarstwa
Moniki Misztal
Misztal. Jej pełne energii, żywiołowe malarstwo staje
się próbą zrozumienia owej pogoni za uspokojeniem
i nakarmieniem duszy. Intensywne kolory odważnie
nakładane na płótno budują niepokojące formy maja‑
czące na granicy rzeczywistości i pulsującej abstrak‑
cji. Mięsiste, obdarzone ukrytym życiem pociągnięcia
pędzla budują kształty sugerujące półprzetworzone
↑ Boczek
140 × 110 cm
olej na płótnie
2012
← Mielonka
110 × 140 cm
olej na płótnie
2012
składniki posiłków. Bruzdy gęstej farby przypominają
→ Otwarta Pracownia, Kraków
→ 18 i 2013
świeżo zmielone mięso; inne wyglądają na kawałki
warzyw czy plamy zawiesistych sosów. Nic nie jest
tu oczywiste. Zamaszyste ślady pędzla narzucają się
zmysłowi wzroku, sprawnie kierują oko po kipiącej
Michał Hankus
silnymi barwami powierzchni. Widz, początkowo
oszołomiony i zaniepokojony, zapoznaje się z wolna
Głód, jedno z podstawowych odczuć każdej istoty
ze swoistą kuchnią artystki, zaspokajającą głód two‑
żywej; siła trawiąca wewnętrznie i determinująca
rzenia, będącą intymnym miejscem bezkompromi‑
działania łaknącej pokarmu zwierzyny. Uczucie nie‑
sowego działania; przestrzenią otwartą na śmiałe
pokojące, obezwładniające; wręcz zabójcze, a zarazem
eksperymenty. Obrazy‑potrawy stają się odzwier‑
pobudzające do niebywałego wysiłku. To wymuszenie
ciedleniem egzystencji autorki, ogarniętej ciągłym
na organizmie tytanicznej pracy, której zwieńczeniem
głodem działania; głodem duszy palonej potrzebą
staje się ulga wynikająca z zaspokojenia, wypełnie‑
nieustannego sprawdzania się i doskonalenia swoich,
nia wnętrzności energetyczną substancją. To uczu‑
jakże intymnych przepisów.
cie dwuznaczne, niszczące i budujące. Niepokój nim
Prace Moniki Misztal są śmiałą manifestacją odwagi
wywołany dręczy umysł. Wobec takiego uczucia inne
i niezależności, cech wrażliwej istoty, która trawiona
problemy stają się błahostką, ulotną zachcianką.
jest nieustannym głodem tworzenia, dzięki któremu
Ujarzmienie głodu to cel egzystencji zwierzyny,
samookreśla siebie samą. Malarstwo odznaczające
także tej ucywilizowanej – ludzi, których zaspokojone
się taką siłą może budzić rozmaite emocje. U jednych
potrzeby fizyczne zastąpione zostają łaknieniem cze‑
wywoła zachwyt, poruszy ich wewnętrzny głód. Inni
goś więcej. Czego? Na to pytanie każdy musi odpowie‑
będą je negować, krytykować kolor, formę. Nikt nie
dzieć sobie sam. Z tym problemem zmaga się Monika
pozostanie obojętny, a to właśnie jest najważniejsze.
109
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Wzory i obrazy
natury ukryte
w kamieniu
→ Wydział Form Przemysłowych
ASP w Krakowie
→ Galeria Schody
→ 15 i – 18 II 2013
Andrzej Manecki
przez Naturę Armageddon (Rericha) oraz ilustrację
W Galerii Schody Wydziału Form Przemysłowych ASP
stylów malarskich (np. Turnera – malarza żywiołów).
w Krakowie, przy ul. Smoleńsk 9, pokazana została
Wystawa jest także pozytywną polemiką z wier‑
wystawa fotografii autorstwa Andrzeja Maneckiego
szem Szymborskiej pt. Rozmowa z kamieniem, w któ‑
i Janiny Wrzak, zatytułowana Wzory i obrazy natury
rym autorka sugeruje z nostalgią, że duszy „kamienia”
ukryte w kamieniu. Po otwarciu wystawy w sali 108
nie można zrozumieć. Fotografie dowodzą, że gdy
odbył się wykład O mineralnej substancji, o fraktal‑
uruchomić wyobraźnię, inspirowaną wolą poznania
nych elementach wzorów i o potencjale zdobniczym
i zrozumienia, wnętrze „kamienia” jest skłonne uchy‑
„ukrytym w kamieniu”.
lić rąbek tajemnicy. W jakim stopniu – każdy mógł
Inspiracją dla stworzenia tej ciekawej i efektow‑
nej ekspozycji było wydobycie „na światło dzienne”
nieznanego bogactwa form i kształtów, ukrytego
w różnych rodzajach skał i minerałów. Autorzy‑mine‑
ralodzy uwiecznili efekty cięcia i polerowania, jakie
pojawiają się na płaskich powierzchniach tzw. zgła‑
dów (intersekcje). Tematyka zdjęć obejmuje umow‑
nie określone działy Wzory i Obrazy, wydobyte
z okazów udostępnionych przez znanych polskich
kolekcjonerów minerałów.
Wzory przedstawiają wycięte aktem decyzyjnym
autorów fragmenty powierzchni zgładów, eksponu‑
jące abstrakcyjne, często fraktalne efekty migracji
barwnych roztworów, konfiguracji skupień mine‑
ralnych (np. dendrytów) i ich transformacji. Obrazy
są genetycznie tym samym, lecz ich szczególny układ
niekiedy wywołuje asocjacje z rzeczywistymi obra‑
zami, często są wręcz pokrewne z dziełami znanych
malarzy. I tak na wystawie znajdujemy namalowane
110
Wiadomości asp /61
przekonać się sam, zwiedzając ekspozycję.
W y s ta w y – G ł o s y – R e c e n z j e
Mistrz i uczniowie
– malarstwo
→ Nowohuckie Centrum Kultury
→ Galeria Centrum, Kraków
→ 4–27 i 2013
↑ Prof. Teresa Kotkowska-Rzepecka
Stanisław Tabisz
stwarza familiarną atmosferę i zależy jej bardzo,
aby studiowanie pod jej okiem wynikało z natural‑
Mistrz i uczniowie to cykl prezentacji osiągnięć
nej skłonności do pomnażania talentu, z potrzeby
na linii mistrz–uczeń. Tego typu prezentacja szerszej
rozwoju i pozytywnego nawyku pracy. Obowiązkiem
publiczności efektów kształcenia byłych studentów
pedagoga jest podejmowanie próby poznania złożonej,
ASP w Krakowie jest próbą podsumowania osiągnięć
twórczej osobowości każdego studenta. Nawiązanie
Ur. w 1956 r. w Domaradzu.
dydaktycznych w różnych pracowniach. To, czego
takich wspólnotowych więzi, identyfikacja z grupą
Studiował na Wydziale
studenci i absolwenci nauczą się w Akademii, oraz
osób na pewnym etapie rozwoju pomaga w profe‑
Grafiki (w latach 1977–
1978) oraz Wydziale
Malarstwa (w latach 1978–
to, co sami wypracują – swoim talentem, spostrze‑
sjonalnym kształceniu się. Pani profesor sprzyja
gawczością, odkrywczą inwencją oraz wyobraźnią
takiemu aktywnemu podejściu do zajęć na uczelni
– zawsze może zainteresować miłośników sztuki,
i wspiera te działania, które wykazują dużą dozę
zaspokoić ich ciekawość, a przede wszystkim umożli‑
własnej inicjatywy. Studiować to nie znaczy być
rysunkiem, projektowaniem
wić młodym artystom zaistnienie ze swoim twórczym
prowadzonym za rączkę, ale nie znaczy także być
graficznym, scenografią,
potencjałem w szerszym, społecznym kontekście.
pozostawionym samemu sobie. Takie wystawy poza
1982) Akademii Sztuk
Pięknych w Krakowie.
Zajmuje się malarstwem,
krytyką sztuki. Prowadzi
pracownię malarstwa
Zajęcia z rysunku i malarstwa na Wydziale Malar‑
murami szkoły są niezwykle motywującym czynni‑
stwa ASP w Krakowie prowadzone są przez prof. Teresę
kiem, a równocześnie elementem promocji, okazją
w Krakowie. Od 2002 r. jest
Kotkowską‑Rzepecką, od zawsze z pasją i pełnym
do zaprezentowania prac absolwentów Wydziału
prezesem Związku Polskich
zaangażowaniem. Teresa Kotkowska‑Rzepecka
Malarstwa szerszej publiczności. Podziękowania
↓ Praca Marysi Pabisiak
za gościnność i wysiłek organizacyjny należą się kie‑
na Wydziale Grafiki ASP
Artystów Plastyków Okręgu
Krakowskiego. Od 2012 r.
piastuje godność rek‑
rownictwu Nowohuckiego Centrum Kultury, a ściślej
tora Akademii Sztuk
Zbigniewowi Grzybowi i Joannie Gościej‑Lewińskiej.
Pięknych im. Jana Matejki
w Krakowie.
W wystawie udział wzięli obok prof. Teresy Kot‑
kowskiej‑Rzepeckiej absolwenci Wydziału Malarstwa
ASP w Krakowie: Marta Baron, Celina Gajda, Emilia
Gąsienica‑Setlak, Małgorzata Godlewska, Magdalena
Kielak, Martyna Kleszcz‑Domin, Antoni Konarzewski,
Wojtek Kubiak, Małgorzata Nowak, Maria Pabisiak,
Aleksandra Rudzka‑Miazga, Julia Tkaczuk, Anna
Widzyk‑Kampa, Beata Zuba.
111
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Pracownia
malarstwa ii
Wydział
Grafiki
→ Pałac Vauxhall Centrum Kultury
i Sportu w Krzeszowicach
→ 18 I – 22 II 2013
↑ wernisaż – uczestnicy wystawy
Stanisław Tabisz
Przez prowadzoną przeze mnie od 2000 r. aka‑
demicką pracownię malarstwa II na Wydziale
Grafiki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana
Matejki w Krakowie, w miarę upływu czasu,
przechodzą dziesiątki, a właściwie setki
studentów, jednak tylko nieliczni zapadają
w pamięć, a ich obrazy gotów jestem rozpo‑
znać i zachwycać się nimi o każdej porze dnia
i nocy. Początkowo funkcję asystenta w pra‑
cowni pełnił artysta malarz Zbigniew Cebula,
który pomagał wcześniej zmarłemu w 1999 r.
prof. Zbysławowi M. Maciejewskiemu, a później
współpracował ze mną. Od 2006 r. moim asy‑
stentem jest artysta grafik i malarz Artur Blu‑
siewicz, młody i bardzo utalentowany człowiek,
a przy tym odpowiedzialny i pracowity, pełen
pomysłów i koncepcji, autor internetowej strony
pracowni.
Pracownia malarstwa II na Wydziale Grafiki
działa w ramach Katedry Malarstwa i Rysunku.
Studenci – mający kiedyś zostać profesjonalnymi
grafikami projektowymi lub warsztatowymi,
fotografami lub twórcami filmów animowanych
– studiują malarstwo od II do v roku studiów. Dla
nich „malarstwo” jest przedmiotem z zakresu
ogólnoplastycznego rozwoju, ale także dla niektó‑
rych pasją naprawdę dominującą w ich twórczych
zmaganiach. Obserwując już przez prawie 30 lat
pracę studentów i rozwój ich talentów, uczest‑
nicząc z „głosem doradczym” w tym procesie,
muszę z satysfakcją przyznać, iż nadal przyj‑
mowani są do Akademii młodzi adepci, których
112
Wiadomości asp /61
predyspozycje niekiedy wykraczają znacznie
ponad zwykłą przeciętność. Z nimi pracuje się
bardzo dobrze. Równie dobrze pracuje się z tymi,
którzy startują może z niższego pułapu, ale póź‑
niej swoim zaangażowaniem i pracowitością oraz
konsekwentnym dążeniem do celu przewyższają
innych i osiągają wspaniałe rezultaty twórcze.
W wystawie w galerii Pałacu Vauxhall Cen‑
trum Kultury i Sportu w Krzeszowicach, w dniach
od 18 i do 22 II 2013 r., udział wzięli pedagodzy,
wybrani absolwenci Wydziału Grafiki studiujący
malarstwo oraz wybrani spośród aktualnie uczą‑
cych się studentów. Uczestnicy wystawy to peda‑
godzy: prof. Zbysław Maciejewski, prof. Stanisław
Tabisz, dr hab. Zbigniew Cebula, mgr asyst. Artur
Blusiewicz; absolwenci: dr Stanisław Cholewa,
Anna Jagodová, Roman Lasa, Wanda Małecka,
Aleksandra Toborowicz; studenci: Anna Andru‑
chowicz, Julia Bajek, Marlena Biczak, Jessica
Czajkowska, Agnieszka Kryjomska, Kamil Kukla,
Olga Pawłowska, Jerzy Piątkowski, Monika Suder,
Robert Szczebiot, Ewa Szozda i Marta Wojnicka.
W recenzji z wystawy, w „Magazynie Krze‑
szowickim”, Stanisław Cz. Kurdziel tak napisał:
„Nie ulega wątpliwości, że zgromadzone prace
są przeglądem aktualnych poszukiwań artystycz‑
nych, także technicznych, nawet tematycznych.
Dokumentują warsztat przyszłych grafików.
Wskazują nie tylko ciekawe osobowości, ale ich
wrażliwość, umiejętność przetwarzania, a co naj‑
ważniejsze – interpretowania tego, co wokół nas.
Wyczuwa się ten filtr graficznego spojrzenia,
budowania malarskiej przestrzeni, dbałość o pre‑
cyzję kształtu, detalu, rozmach kolorystyczny.
Co najważniejsze – ci młodzi ludzie są wolni.
To się widzi, że nie mają założonych kagańców,
obowiązkowych sztanc. By uprawiać taniec
nowoczesny, trzeba poznać perfekcyjnie taniec
klasyczny; by swobodnie poruszać się po obsza‑
rach awangardowej sztuki obrazu – trzeba przejść
przez »piekło« nauki malowania aktu, bryły,
budowania perspektywy, poznania możliwości
kreowania koloru. Wtedy można będzie już hasać
po swym artystycznym podwórku z lekkością
kolibra, odwagą górskiej kozicy, majestatem lwa,
skutecznością krakowskich gołębi”.
↓ wernisaż – od lewej Ania Andruchowicz,
Monika Suder
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Obraz
urojony
Wystawa prac studenckich powsta‑
łych w pracowni konserwacji foto‑
grafii na Wydziale KiRDS pod opieką
Ryszarda Antoniego Wójcika
→ Galeria 4 Ściany
→ 4 XII 2012 – 4 I 2013
↑ Joanna Kunert z cyklu Bios
Ryszard Antoni Wójcik
Wystawa przedstawia najnowsze prace fotogra‑
ficzne czwórki młodych twórców, którzy uczest‑
niczyli w prowadzonych przeze mnie zajęciach
z konserwacji fotografii. Prace te powstały
dzięki pasji autorów, poza zajęciami obowiąz‑
kowymi. Autorzy prezentują różne spojrze‑
nia, realizując swoje prace artystyczne, mimo
że w pracowni wykonywali wspólne zadania
technologiczno‑konserwatorskie. Maria Kisiel najlepiej czuje się, pracując
z bliskimi osobami, zaprasza je do studia, roz‑
stawia oświetlenie, ustawia pozy i fotografuje.
Portretowane osoby nigdy nie są zaskakiwane
przez autorkę zdjęć momentem naciśnięcia
migawki. Z fotografii tych emanuje cisza i spokój. Zupełnie inaczej swoje zainteresowania foto‑
grafią realizuje Daria Pilch. Początkowo dużo
eksperymentowała z tradycyjnymi materiałami
halogenosrebrowymi, badając możliwości eks‑
ponometryczne filmów, poddawała je później
losowej obróbce (dowolne stężenia, tempera‑
tura i czas wywoływania). Obecnie odrzuciła
cały proces fotografowania i zajęła się „wywo‑
ływaniem” i obserwacją zjawisk związanych
ze światłem i jego interakcją z różnymi układami
optycznymi. Zaprasza widza do obserwacji efek‑
tów, które światło tworzy w zderzeniu z różnymi
ośrodkami (szkło, metal czy powierzchnia ściany).
Prace Macieja Dobrzańskiego cechuje zawsze
wysoki poziom wykonania, czysty, klarowny prze‑
kaz koresponduje z dobrze dobraną techniką
fotograficzną. Autor czerpie swoje inspiracje
z rzeczywistości zaobserwowanej i uchwyconej
na filmie. Gotowe odbitki srebrowe (czarno‑białe)
poddaje tonowaniu, budując z nich kolaże. Mul‑
tiplikowana odbitka tego samego motywu w róż‑
nych kolorach daje nieoczekiwane efekty barwne
— powstaje autonomiczny obraz. Autor z wielką
łatwością potrafi posługiwać się pojedynczym
obrazem chwytanym na gorąco, prezentując
prace wynikające z jego zainteresowań pozafo‑
tograficznych (sport, motoryzacja, turystyka).
Prace Joanny Kunert powstają jeszcze przed
założeniem filmu do aparatu czy wyzwoleniem
migawki. Tworzy ona różne cykle, które są reali‑
zacją jej zainteresowań plastycznych opartych
na doskonałym zrozumieniu i wykorzysta‑
niu procesów fotochemicznych zachodzących
w tradycyjnych materiałach halogenosrebro‑
wych. Prezentowane na tej wystawie fotogramy
zwracają uwagę delikatną kolorystyką, mimo
że autorka używa w swojej pracy tradycyjnych
materiałów czarno‑białych. Negatywy poddaje
wielokrotnej ekspozycji, kolory jej odbitek
nie wynikają z procesów tonowania, lecz świa‑
domie przeprowadzonego procesu wywoływania
infekcyjnego.
Mam nadzieję, że pasja artystyczna Autorów
nie osłabnie, mimo ukończenia w niedługim cza‑
sie studiów i podjęcia pracy w trudnym zawodzie
konserwatora.
→↗ Daria Pilch Bez tytułu
113
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Kiwerski &
Wsiołkowski
↑ Krzysztof Kiwerski Portrety nn
poliptyk (12 ×) 70 × 50 cm, akryl, 2012
↑ Adam Wsiołkowski Obecność ii A 60 × 80 cm, olej/akryl na płótnie, lata 80.
→ Uniwersytet Jana Kochanowskiego
w Kielcach
→ XS Galeria
→ 27 II – 20 iII 2013
W marcu w Galerii Xs Instytutu Pedagogicznego
i Artystycznego Uniwersytetu Jana Kochanow‑
skiego w Kielcach odbyła się wystawa pedago‑
gów naszej Akademii – Krzysztofa Kiwerskiego
i Adama Wsiołkowskiego.
Profesor Kiwerski pokazał na niej cykl obra‑
zów zatytułowany nn oraz wielkoformatowe gra‑
fiki cyfrowe; profesor Wsiołkowski zaprezentował
obrazy z cyklu Felek i ja, rysunki oraz grafiki
cyfrowe z cyklu Miasto nieznane iv.
Na dużym monitorze widzowie mogli oglądać
ruchome grafiki Krzysztofa Kiwerskiego i filmik
wideo Stanisładam Adama Wsiołkowskiego. [inf. wł.]
114
Wiadomości asp /61
Koło
Naukowe
– jest Opcja
Galeria
Promocyjna
ASP
Jolanta Nowaczyk
Jan Tutaj
Opcja to przestrzeń znajdująca się przy Wydziale
Intermediów ASP w Krakowie (ul. Piłsudskiego
38), pełniąca funkcję galerii prowadzonej przez
Koło Naukowe WI. 7 II br. odbyło się otwarcie
galerii – wraz z pierwszą, zbiorową wystawą stu‑
dentów Intermediów, zrzeszonych w kole nauko‑
wym – Jest Opcja.
Tematem pierwszej wystawy był dźwięk –
próba jego odwzorowania w przestrzeni. Tym
samym zapoczątkowano cykl wystaw, o których
będzie można dowiedzieć się, śledząc stronę
http://www.facebook.com/galeria.opcja.
W wystawie inaugurującej działalność Gale‑
rii Opcja udział wzięli – pod opieką mgr. Mariu‑
sza Sołtysika – Jolanta Nowaczyk, Iwo Rachwał,
Eliasz Styrna, Maciej Szczęśniak, Jana Szostak
oraz Patrycja Włodarczyk.
Galeria Promocyjna ASP ma na celu promocję
dokonań młodych artystów – studentów Akade‑
mii Sztuk Pięknych w Krakowie, zasługujących
na szczególne wyróżnienie. Zajmuje się także
dokumentacją artystycznej działalności studen‑
tów krakowskiej ASP w ramach projektów mię‑
dzyuczelnianych i międzynarodowych.
W x 2012 r. otwarto galerię wystawą zmar‑
łego niedawno prof. Mieczysława Górowskiego,
pedagoga Wydziału Form Przemysłowych, wybit‑
nego projektanta znanego plakatów – wystawa
nosiła tytuł Rachunek istnienia. Magdalena
Sawicka, studentka Wydziału Grafiki, zaprezen‑
towała zestaw kameralnych, wieloznacznych
w warstwie znaczeniowej i formalnej rysunków.
We współpracy z Biurem Karier zorganizowano
wystawę asp pro arte – Sztuka Przedsiębiorcza,
która prezentowała wyniki aktywności studentów
w ramach współpracy z pracodawcami. Rok 2012
zamknęła wystawa Labirynt wolności, powstała
dzięki profesorowi Zbigniewowi Bajkowi i prowa‑
dzonej przez niego pracowni interdyscyplinarnej
Wydziału Malarstwa. Wystawa była kontynuacją
wcześniej prowadzonych projektów, a jej motyw
przewodni to wielowymiarowe pojęcie wolności –
pokazano dzieła zrealizowane przez pedagogów,
studentów i doktorantów krakowskiej ASP oraz
przez grupę osadzonych w Zakładzie Karnym
w Nowym Wiśniczu. Wystawie towarzyszyła inte‑
resująca sesja. Semestr zimowy kończy wystawa
Wydziału Grafiki ASP w Krakowie – Warsztaty
rysunkowe Harenda 2012. Idea warsztatów, zapo‑
czątkowanych przez nieżyjącego już prof. Włodzi‑
mierza Kotkowskiego, pedagoga ww. wydziału,
to konfrontacja doświadczenia rysunkowego,
jego percepcji oraz praktyki studenckiej w śro‑
dowisku uczelni plastycznych.
http://www.facebook.com/galeria.opcja
Sezon 2012/2013
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Dyplomy 2012
Obok prac malarskich, graficznych i obiek‑
tów rzeźbiarskich, zaprezentowano wizualiza‑
cje koncepcji architektoniczno‑wnętrzarskich,
modele projektów mebli i „dizajnerskich” proto‑
typów, instalację intermedialną oraz przykłady
i dokumentacje odrestaurowanych dzieł sztuki.
To przykład szerokiej palety koncepcji, doświad‑
czenia i wiedzy oraz profesjonalnego warsztatu
towarzyszącego w wymagającym i żmudnym
procesie dyplomowym.
Warto tu podkreślić szczególny kontekst
miejsca – wystawa na terenie uczelni kształcącej
szeroko rozumiane środowisko ekonomiczne daje
Jan Tutaj
Prezentacja dzieł młodych artystów‑absolwen‑
tów, rozpoczynających swą twórczą drogę, jest
jednym z elementów misji Akademii, nie tylko
ukoronowaniem trudu dydaktyki jako procesu
kształcenia przyszłych twórców, ale także formą
zdobywania nowych odbiorców sztuki.
Szczególnie cenne stają się zatem te inicja‑
tywy, które umożliwiają prezentację dokonań
młodego grona artystów na szerszym forum,
poza murami macierzystej uczelni, tworząc tym
samym sposobność nawiązania cennych kontak‑
tów, swoistego obycia się z warunkami funkcjo‑
nowania „na zewnątrz”. Często jest to pierwszy
poważny kontakt z publicznością, poważną kry‑
tyką, przyszłym klientem.
Taką też okazją wystawienniczą jest zaini‑
cjowana przez prof. dr. hab. Jerzego Hausnera,
kierownika Katedry Gospodarki i Administracji
Publicznej UEK, współpraca z Akademią Sztuk
Pięknych w Krakowie. Kilkuletnia już współ‑
praca pomiędzy uczelniami, wydatnie wspie‑
rana przez Fundację GAP, zaowocowała kolejną,
trwającą od 29 XI do 21 XII 2012 r., ekspozycją
wybranych prac dyplomowych absolwentów kra‑
kowskiej ASP z roku 2012. Gościnne mury sali
wystawowej Biblioteki Głównej oraz Pawilonu
Dydaktyczno‑Sportowego UEK pozwoliły przed‑
stawić sylwetki kilkudziesięciu młodych artystów
reprezentujących wszystkie wydziały Akademii.
Wyeksponowane zostały zwłaszcza prace
z jesiennej edycji egzaminów dyplomowych,
które – wraz z czerwcową wystawą w TPSP –
dopełniły przeglądu efektów kształcenia mło‑
dych twórców na krakowskiej ASP.
Wystawa była interesująca z kilku powodów,
prezentowała bowiem pełen przekrój dyscyplin
plastycznych, różnorodność postaw artystycz‑
nych i zapatrywań na współczesną sztukę, ale
przede wszystkim stała się możliwością przyj‑
rzenia się, jak kształtuje się nowa osobowość
twórcza w przełomowym momencie wchodze‑
nia na profesjonalną drogę artysty, projektanta,
konserwatora dzieł sztuki, krystalizowania się
postaw i światopoglądów artystycznych.
↓ Fragment pracy dyplomowej Magdaleny Cisło
Fot. Wojciech Koszyk
Wystawa prac dyplomowych absolwentów
krakowskiej ASP na terenie Uniwersytetu
Ekonomicznego w Krakowie
interesujący asumpt do rozważań nad związkami
sztuki i ekonomii czy biznesu… Tak widziana
forma promowania młodej sztuki wydaje się
szczególnie cenna w miejscu, gdzie kształci się
przyszłe kadry zarządzające, współtworzące
szeroko rozumianą kulturę ekonomiczno‑admi‑
nistracyjną kraju. Każda wystawa sztuki to nie
tylko wyraz kreatywnego myślenia twórcy, ale
również element procesu współtworzenia kultury
i kształtowania gustu odbiorcy.
Należy na koniec podkreślić duży wkład
pracy w przygotowanie i aranżację wystawy kura‑
tora generalnego, prof. Jerzego Nowakowskiego,
oraz grona kuratorów wydziałowych. Szczególne
podziękowania należą się Fundacji GAP i Agencji
Artystycznej GAP za zorganizowanie wystawy oraz
opracowanie i wydanie katalogu towarzyszącego
ekspozycji.
115
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Równoległość
Ilustracje do opo‑
wiadań Brunona
Schulza
→ Galeria Sztuki Sceny Plastycznej
KUL w Lublinie
→ 8 X – 20 XI 2011
→ Fundacja Judaica, Centrum Kultury
Żydowskiej w Krakowie
→ 8 IX – 1 XII 2012
Barbara Ziembicka
O swojej konfrontacji z obrazami Łukasza Wojta‑
nowskiego mogłabym mówić jako o „zdarzeniu”,
gdyż w gmachu Centrum Kultury Żydowskiej przy
ul. Rabina Meiselsa znalazłam się właściwie przy‑
padkowo, i to na koncercie. A to właśnie dzięki
obrazom tej ekspozycji zdołałam przyswoić sobie
nowe widzenie Schulza, co wydawało mi się raz
na zawsze zamknięte kształtami wyobraźni
twórcy Sanatorium pod Klepsydrą.
W katalogu do wystawy Łukasz Wojtanow‑
ski przyznaje się do głębokiej inspiracji dziełem
Schulza. Cykl obrazów, który mogliśmy oglądać,
nazywa „ilustracjami”. Są świadectwem zachwytu
malarza i poczucia bliskości, jakimi się kierował,
wchodząc coraz głębiej i głębiej „w Schulza”,
w jego artystyczną i przede wszystkim poetycką
problematykę.
Ale Wojtanowskiemu udało się zdobyć coś
cennego, coś nowego i autonomicznego, i to przy
wszystkich zależnościach związanych z inspiracją
tematów zaczerpniętych z wiadomego, literac‑
kiego źródła. To coś, to aura niezwykłej urody.
Stworzona środkami malarskimi z zaniecha‑
niem precyzji rysunku, właściwej dla Schulza.
Stworzona też za sprawą oryginalnego wyboru
perspektywy widzenia, które jest u malarza
widzeniem zawsze trochę z góry, z perspektywy
ptaka siedzącego na gałęzi; obserwującego. Jest
to zgodne jak najbardziej z założeniem Schulzow‑
skim, ale w realizacji Łukasza – przez konsekwen‑
cję takiego wyboru kompozycji we wszystkich
116
Wiadomości asp /61
↑ Ojciec naprzeciw kondora – ilustracja do opowiadania Nawiedzenie, 20 × 20 cm, akryl na tekturze, 2011
prawie przedstawieniach – daje tym obrazowa‑
niom nowy aspekt i nową siłę.
Aurę obrazów Wojtanowskiego tworzy
również konsekwentne sfumato. Te figuracje
w obrazach powstają niczym tajemnicze krysta‑
lizacje materii – kształtującej się dopiero jakby
na naszych oczach w przedmioty, drzewa, ludzi.
Takiej materii i światła nie znajdziemy prze‑
cież u Brunona Schulza. U niego panuje ostrość
w widzeniu, „drastyczność” szczegółów, psycho‑
logia. Tylko czasem pojawia się jakaś miękkość,
jednak nie pierwszoplanowo założona.
U Wojtanowskiego także wszechobecna jest
groteska. Ale groteska Schulza powstaje na styku
realności i fantazji, jakby mimochcąc, i wydaje się
jakąś istotną antytezą dla oczywistego bytu przed‑
miotów o rodowodzie mieszczańskim. U Łukasza
granice między realnym i fantastycznym się
zacierają. Mamy „prosty” opis świata grotesko‑
wego rodem z baśni, ze szczęśliwego snu, gdzie
to realne i to nie bardzo realne się uzupełniają.
Siłą malarstwa Wojtanowskiego jest widze‑
nie przyrody. Cytuję malarza z katalogu: „Jednym
z motywów najbardziej zachwycających dla mnie
są […] opisy przyrody, stanów pogody, pór roku,
rodzajów światła”. I nie wiem, czy i ten zachwyt
nie wiedzie go od jednej realizacji ku kolejnym.
Czujemy, jak bardzo jest on pomnożony osobi‑
stymi doznaniami malarza. Na przykład główną
bohaterką jednego z przedstawień jest różowa
chmura, unosząca się nad miasteczkiem, której
obecność w obrazie uzasadnia całe „dzianie się”
w nim. Albo księżyc podczas spaceru nocnego
Ojca. Postacie w obrazach są całe unurzane
w świetle płynącym zawsze gdzieś z góry, z wyżyn;
czasem może i z kosmosu?
Malarz powołuje się też na „domową atmos‑
ferę opowiadań”. Codzienność, podniesiona
do mitycznego wymiaru u Schulza – w obrazach
Wojtanowskiego zdaje się rytuałem prostszym
i oczywistszym.
Odbieram duży zespół obrazów Łukasza
Wojtanowskiego jak obłaskawianie ironii twórcy
Sklepów cynamonowych. Okazuje się, że dzięki
efektom uzyskanym przez malarza jest to arty‑
stycznie możliwe i zdobywa naszą uwagę. Mało
powiedzieć. Ciekawa równoległość w stosunku
do dzieła mistrza i przede wszystkim autonomicz‑
ność kreacji Łukasza Wojtanowskiego są niewąt‑
pliwe. Gratuluję odwagi.
W y s taw y – G ł o s y – R e c e n z j e
Kobiety
Zbyluta
Grzywacza
Corpo Femmina – obiekty
Iwona Demko i Gerlinde
Pistner
→ Teatr St. I. Witkiewicza, Zakopane
→ 22 II – 12 III 2013
→ Muzeum Narodowe, Kielce
→ 8 III – 12 V 2013
→ Mała Galeria, Nowy Sącz
→ 14 III – 10 IV
→ Galeria Dom
Norymberski
w Krakowie
→ 8 iii 2013
↓ Rysunek 2, 20,8 × 27,7 cm, tusz, papier
lawowany, 2002, wł. prywatna
Kobiety odgrywały znaczącą rolę w życiu Zbyluta
Grzywacza. Malował je i rysował. Wystawy jego
prac uświetniły i idealnie wpasowały się w święto
kobiet, w Dzień Kobiet. Najpierw można było obej‑
rzeć prace Grzywacza podczas wystawy Cielesność
w Teatrze St. I. Witkiewicza w Zakopanem i pra‑
wie równolegle w Małej Galerii w Nowym Sączu.
Z kolei w Muzeum Narodowym w Kielcach zapre‑
zentowano wystawę Kobiety Zbyluta Grzywacza.
Na wystawę Cielesność – malarstwo – rysunek
– grafika złożył się wybór ponad 30 dzieł z dorobku
Grzywacza, gdzie „nagość kobieca była związana
nie tylko z erotyką, jako sferą duchowości, ale
głównie służyła Artyście do wyrażania spraw egzy‑
stencjalnych, do refleksji na temat cielesności
i duchowości, życia i śmierci, a także stanowiła
pochwałę Natury” – jak pisała Joanna Boniecka.
Agnieszka Oprządek, mówiąc o wystawie Kobiety
Zbyluta Grzywacza, zauważyła, że „to mniej znany
Zbylut Grzywacz – czuły i do końca poszukujący
prawdy o kobiecie”. Wystawie towarzyszył film
Profesor w reżyserii uczennicy artysty, Marii
Gacek, a całości – seria spotkań‑wykładów,
pokazów filmowych, warsztatów, które pozwoliły
spojrzeć na sytuację kobiet także przez pryzmat
emancypacji i feminizmu. [inf. wł.]
Wystawa Corpo femmina otwarta w Dniu Kobiet
stanowiła dwugłos artystek Iwony Demko i Ger‑
linde Pistner. Pierwsza ukończyła rzeźbę w kra‑
kowskiej ASP, gdzie obecnie pracuje jako asy‑
stentka w pracowni rzeźby IV, druga – Akademię
Sztuk Pięknych w Norymberdze. Demko zapre‑
zentowała swoją pracę 28 dni, czyli waginę pod‑
czas cyklu menstruacyjnego, Gerlinde Pistner zaś
pracę zatytułowaną Dekolléts, czyli kobiece piersi,
których przeróżne kształty oddano za pomocą
skojarzeń z owocami, warzywami, kwiatami czy
wypiekami. Całość uświetnił występ sopranistki
Blanki Dembosz (w sukni projektu Iwony Demko,
na zdjęciu powyżej), która wykonała utwór 28 dni
krakowskiej kompozytorki Pauliny Załubskiej
oraz poetki Joanny Oparek. [inf. wł.]
117
• Praca dyplomowa na Wydziale Malarstwa
• Autor: Marzena Wołowicz
• Tytuł pracy: Poznawcze uwarunkowania
dezorientacji przestrzennej
• Promotor: prof. Andrzej Bednarczyk
• Recenzent: dr hab. Kinga Nowak
Poznawcze
uwarunkowania
dezorientacji
przestrzennej
Dyplomy
← Moon 5
30 × 24 cm
olej na płótnie
2012
ląduje, skupia się na pasie startowym. Pokazują
to wyniki doświadczeń robionych na symulatorach
– kiedy badany wykonywał manewr lądowania,
Fragment pracy dyplomowej
na pasie pojawiał się nagle jadący w poprzek samolot.
Połowa pilotów go nie dostrzegła. Taka zresztą jest
funkcja drugiego pilota – oderwanie uwagi pierw‑
szego, gdyby ten zbytnio skupił się na jednej czynno‑
ści. Gorzej, jeśli obaj się na czymś skoncentrują […].
Marzena Wołowicz
Błędna interpretacja swojej pozycji w przestrzeni
względem punktów orientacyjnych lub ziemi pro‑
118
Nic nie daje takiego poczucia komfortu jak siedzenie
wadzi do braku prawidłowej odpowiedzi na pytanie,
w domu
gdzie się jest […]. Z punktu widzenia jednostki umysł
Komfort to stan, w którym dyskomfort został
jest wszystkim: nie mamy żadnej bezpośredniej wie‑
wyeliminowany. Przebywanie w domu daje poczu‑
dzy o świecie, nasza wiedza dotyczy jedynie form
cie komfortu. Człowiek siedzi w wygodnym fotelu
poznania, które uwarunkowane są określoną struk‑
i jest mu wygodnie. Pastelowe ciepło wnętrza, mięk‑
turą naszego umysłu. Nasze interpretacje wyprze‑
kość wykładzin i delikatny chłód drewna usypiają
dzają nasze zmysły i wybiegają w przyszłość. Świat,
czujność. Dobre samopoczucie w domu jest podsta‑
który zamieszkujemy, jest zawsze o krok, o kilometr
wową ludzką potrzebą, głęboko w nas zakorzenioną,
czy o rok świetlny przed światem, którego doświad‑
która – jak każda potrzeba – wymaga zaspokojenia
czamy […]. Skoro zdolność okłamywania samych
[…]. Nastawienie i oczekiwania powodują, że ludzie
siebie wyewoluowała i została utrwalona, to musi
nie widzą pewnych rzeczy. Na przykład pilot, który
być ona korzystna. W przypadku uznania hipotezy
Wiadomości asp /61
makiawelicznej inteligencji za słuszną, akceptacja
korzyści ze zdolności do samooszukiwania wydaje się
dość naturalna. Pragmatyczne zachowania wiążące
się z manipulacją i okłamywaniem innych osobni‑
↑ Interior 4
110 × 130 cm,
olej na płótnie
2012
ków są skuteczniejsze, jeśli wierzy się w słuszność
tych działań. Najlepszym sposobem ukrycia kłam‑
stwa jest przekonanie samego siebie, że fałszywe
zdanie, które wypowiadamy, nie jest kłamliwe […].
Najprościej można by powiedzieć, że komfort doty‑
czy tylko ludzkiej fizjologii – dobrego samopoczu‑
cia. Nic w tym nie ma tajemniczego. Jeśli komfort
jest obiektywny, mierzenie go powinno być możliwe.
We wszystkich wypadkach zakres komfortu ustala
się, dochodząc do granic, w których ludzie zaczynają
→ Moon 7
30 × 24 cm,
olej na płótnie
2012
119
← Interior 3
110 × 120 cm
olej na płótnie
2012
→ Interior 6
110 × 120 cm
olej na płótnie
2012
odczuwać dyskomfort. Kiedy zabrano się do projekto‑
za każdym razem, kiedy już prawie wydaje mu się,
wania kabiny kosmicznego wahadłowca, zbudowano
że wie, że ma pewność, domniemany sprawca robi
tekturową makietę. Astronauci zostali poproszeni
coś, co zupełnie wywraca skrupulatnie konstruowany
o wejście i poruszanie się w taki sposób, jakiego
scenariusz. Rzeczywistość znowu okazuje się nie‑
wymagają ich codzienne zajęcia w kosmosie. Za każ‑
uchwytna i wymyka się spod kontroli.
dym razem, kiedy uderzali się o jakiś narożnik czy
„Obserwując, nie dowiadujemy się niczego o świe‑
wybrzuszenie, technik obcinał ten wystający kawałek.
cie, widzimy jedynie siebie”. A więc to, jak postrze‑
W końcu, kiedy już nic nie przeszkadzało, kabina
gamy rzeczywistość, jest odbiciem nas samych – pisze
została uznana za „komfortową”. Definicja komfortu
Marzena Wołowicz – naszych lęków, domysłów, para‑
prawdopodobnie mogłaby brzmieć: „Komfort to stan,
noi, przyjętych schematów. Jednocześnie mamy
w którym dyskomfort został wyeliminowany”.
wpływ na kształtowanie tej rzeczywistości, której
nie możemy pojąć i która nas zwodzi. Powstaje błędne
koło”. Prace Marzeny Wołowicz właśnie tę niepew‑
Kinga Nowak
ność postrzegania i rozumienia unaoczniają. Przywo‑
łuję tu wspomniany wcześniej film Hitchcocka, nie
Jest taki film Alfreda Hitchcocka pt. Okno na podwó‑
tylko ze względu na podobieństwo zawartej myśli, ale
rze. Bohater ze złamaną nogą, przykuty do łóżka, nie‑
też na niepokój, który wywołuje. Ten hitchcockowski
ustająco obserwuje ze swojego pokoju to, co dzieje
suspens jest też obecny w obrazach Wołowicz. Wzrok,
się za oknem. Wpada na trop – jak mu się wydaje
zwiedziony iluzją, dopowiada sobie kontynuację, ale
– zbrodni. Ale nie jest pewien, nie ma dowodów.
już za chwilę wpada w pułapkę, bo za bardzo sobie
Informacji o świecie zewnętrznym dostarcza mu
zaufał. Następuje zwrot akcji i przestrzeń musi zostać
odwiedzająca go co jakiś czas piękna kobieta. To,
zdefiniowana od nowa. Obrazy Marzeny Wołowicz,
co widzi i słyszy, układa mu się w jakąś całość, lecz
zbudowane na sprzecznościach, podważają zaufanie
120
Wiadomości asp /61
i mamią. Łamią ciągłość i perspektywę, formy nagle
urywają się, odwracają, przenikają się wzajemnie,
konstruują i dekonstruują, odpychają i zarazem przy‑
ciągają. A mają czym mamić, bo widz wciągnięty jest
nie tylko przestrzennymi łamigłówkami, ale także
czystymi, dźwięcznymi, nasyconymi zestawieniami
Obrazy Marzeny Wołowicz, zbudowane
na sprzecznościach, podważają zaufa‑
nie do oka, wystawiają na próbę nasze
zmysły, zwodzą i mamią. Łamią cią‑
głość i perspektywę, formy nagle ury‑
wają się, odwracają, przenikają się
wzajemnie, konstruują i dekonstruują,
odpychają i zarazem przyciągają.
do oka, wystawiają na próbę nasze zmysły, zwodzą
kolorystycznymi. Kuszą te płótna, tak jak kusi i mami
swoją urodą i strojem Grace Kelly we wcześniej wspo‑
na białym fragmencie płótna? Dla pilota punktem
mnianym filmie. Rzeczywistość amerykańska połowy
odniesienia będzie Ziemia, ale kiedy traci ją z oczu,
lat 50., piękna, jak z reklamy, fasadowa, zwodnicza.
niewielka chmurka wprowadza go w błąd. Być może,
Ta fasadowość czy pewna sztuczność jest też obecna
malując Słońce, Marzena Wołowicz szuka właśnie
w obrazach Wołowicz, choć wcale nie powoduje
takiego punktu, wobec którego można zbudować
poczucia pustki.
resztę świata. Ale ten punkt się wymyka, i w rezulta‑
Mimo tych wszystkich zabiegów, przestrzeń
cie Autorka nie znajduje go. Pracę pisemną odczytuję
w obrazach jest spójna. Obrazy przedstawiają dziwne
jako próbę uporządkowania zmysłów, nazwania tych
wnętrza, a ich przestrzenie są otwarte. Wprawdzie
złudzeń i wizualnych omamów. Nauka rozwikłuje
wnętrza są bezludne, ale gra jest na tyle frapująca,
pewne problemy, odziera je z tajemnicy. Być może
że nie czuje się braku człowieka. Silna obecność nar‑
to ona staje się takim właśnie punktem odniesienia
ratora, który steruje naszą percepcją, bezpośrednio
w niepewności oka i niejednoznaczności percepcji.
oddziałuje na widza.
Obrazy autorki zdają się afirmować przedstawioną
Duże płótna to frapująco zbudowane konstrukcje
(nad)rzeczywistość, ale jednocześnie w niedopowie‑
form, materii i światła, wciągają dodatkowo poprzez
dzeniu i ciągłym ruchu pojawia się jakaś refleksja
swoją lekkość i trafność położenia barw. Małe płótna
nad jej ulotnością. Niepokojąco pytamy: czy moje
to zbliżenia tego, co zobaczyć można przez okno albo
uczestnictwo w tym świecie przedstawionym jest
teleskop. Mają w sobie urok prostej, niewinnej abs‑
wystarczające, pełne?
trakcji, ale przy głębszej analizie i oglądzie zdradzają
Malarstwo Marzeny Wołowicz czerpie z tradycji
zainteresowanie psychiatrią i neurologią, a co za tym
modernistycznej, odwołuje się do kubizmu, jednocze‑
idzie, wiarą w intelektualne, a nie zmysłowe poznanie
śnie wpisuje się w obecny nurt (neo)surrealistyczny,
świata. Mam tu szczególnie na myśli cykl przedsta‑
ale nie do końca ufa modom. Autorka ma świadomość
wiający – no właśnie, co? Planety? Słońce? Księżyc?
panujących w aktualnym malarstwie nurtów, ale
Czy może rysę na płótnie, spod której prześwituje
z pełną konsekwencją wytwarza własną jakość, wła‑
plama barwna. Fragment kosmosu czy czarna kropka
sny punkt widzenia i formułuje swój język malarski.
121
Dyplomy
Pani Suka
Fragment pracy dyplomowej
Kitty przez długi czas
nie zdawała sobie
sprawy z posiadania
pochwy. W końcu odna‑
lazła ją, i było to niezro‑
zumiałe objawienie.
• Praca dyplomowa na Wydziale Malarstwa
• Autor: Agata Kus
• Tytuł pracy: Pani Suka
• Promotor: prof. Leszek Misiak
• Recenzent: dr hab. Grzegorz Sztwiertnia
Agata Kus
Co chwilę nowe myśli ją inspirują, gnębią, prześla‑
dują. Bulimicznie pożera inspiracje i wymiotuje obra‑
Twórczość artystyczna kobiet ma w sobie coś z wiel‑
zami. Wciąż nie chce, ale znowu pożera i znów wymio‑
kiej mocy dawania życia. Sztuka kobiet potrafi być
tuje. Malarska bulimia – chęć zajścia w kolejną ciążę,
bardziej żywa, tym samym również i martwa, niż jaka‑
nabicie się, napchanie obrazami i poród sztuki. Poro‑
kolwiek inna. Czuć w niej Prawdę. „Sztuka kobiety
dówka myśli. W głowie znów ma matkę, z którą była
jest bowiem objawieniem. Jak sen profetyczny, jak ini‑
kiedyś jak jedno ciało, a której ciało później chciała
cjacja. Jest w niej coś szalonego, ponieważ każde obja‑
skrzywdzić. Do teraz z obawy przed zemstą boi się
wienie jest buntem: narusza ustalone wyobrażenia.
wszystkiego, co wnika w ciało lub w nim jest – poży‑
Jest w niej mądrość, ponieważ sen profetyczny jest
wienie, odchody, inspiracje, penisy i dzieci. Trzeba
pamięcią ludzkości. Jest w niej dyscyplina, ponieważ
się oczyścić, wyrzucić z siebie, „wymyć zakrwawione
każda inicjacja jest rytuałem”¹. Jest manifestem swo‑
ręce” i poczucie winy. Oda do lady Makbet.
bodnego, wyzwolonego wyrażania się, ekspresji, choć
Kitty mimo rozlicznych stosunków seksualnych
bywa pełna sprzeczności. A jej uwalnianiu towarzyszy
nadal jest dziewicą. Przedchrześcijańską, „tą, która
wielka odwaga. Przez sztukę kobieta może osiągnąć
nie potrzebuje męża”. Nie tą, która go nie może znaleźć
rzeczywiste, pełne istnienie, jakie jej się należy.
Xavière Gautier powiedziała: „Tylko szaleńcy
piszą w sposób pełny […]. Każda kobieta jest bar‑
powodem istnienia³. Dziewictwo w sensie duchowo‑
dziej tajemnicza niż mężczyzna […]. W każdym razie
-psychologicznym nie jest uzależnione od statusu
myślę, że artyści- mężczyźni, aby tworzyć, muszą być
i roli społecznej. Możesz być matką, żoną, kochanką,
także kobietami”².
wdową, nawet ladacznicą czy kurwą. „Dziewica” nie
Tak jak Gombrowicz był trochę kobietą, Almodó‑
var jest kobietą i „Curie-Skłodowska też!”.
122
albo której nikt nie chce – ona go „nie potrzebuje”. Dla
niej mężczyzna – mąż, ojciec czy syn – nie musi być
boi się mężczyzny, nie czuje się od niego gorsza, jed‑
nocześnie nie traktuje go jako wroga. Posiada własną
Kitty musi malować obrazy. Maluje je, choć wcale
tożsamość! Przekracza granice, ustanawia własne,
nie chce. Denerwują ją. W ogóle jej się nie podobają.
a być może powraca do tych właściwych, tych pier‑
Chwilowo uszczęśliwiają, jednocześnie zasmucając.
wotnych, już zapomnianych. Potrafi kochać, łączyć
Lęki i fantazje depresyjne domagają się wyjścia. Pro‑
się w miłości, zarówno psychicznej, jak i fizycznej.
ces malowania równa się pracy żałoby, pod którą
Jak tantryczne przedstawienie Buddy – w stosunku
kryje się utracony, wewnętrzny harmonijny świat.
seksualnym z kobietą, w pozycji siedzącej, twarzą
Wiadomości asp /61
↑ Rana
140 × 160 cm
olej i akryl na płónie
2011
do siebie – połączeni. Pierwotne „dziewice” w sta‑
Grzegorz Sztwiertnia
rożytnej Grecji, by ubiegać się o ten tytuł, musiały
przejść rytuał hieros gamos – oddania się nieznanemu
Praca dyplomowa Agaty Kus to bardzo spójna i poru‑
mężczyźnie w świątyni. Seks wyniesiony na ołtarze.
szająca wypowiedź na bardzo osobiste sprawy. Spójna,
↗ Sukienka po matce
Transcendentalne przeżywanie seksualności. Święte
bo zarówno praca pisemna, jak i artystyczna, w skład
wys. ok. 100 cm
ladacznice. Dziś muszą składać o wiele więcej ofiar.
której, poza częścią główną, wchodzą dwa aneksy
tkanina
2012
– Malarstwo to nie jest dobre zajęcie dla kobiety,
(tkanina i rysunek) oraz dwa obrazy wideo, naświe‑
kochanie. Na szczyt trzonu pędzla naciągnięty jest
tlają jeden podstawowy problem – tu nazwę go skró‑
napletek. Dobrze ci przecież szło w szkole. Zmarno‑
towo: „feministycznym”. Poruszająca, ponieważ
wałaś już chyba wszystkie szanse. Uśmiechaj się dużo,
treścią realizacji zarówno pod postacią obrazów, jak
zalecaj, może jeszcze możesz przynajmniej kochanką
i rysunków czy obiektów są osobiste, bolesne wątki.
Dwurnika zostać. Suka powinna wychodzić za psa.
Podkreślę jeszcze raz: jest to wypowiedź przekonująca,
Tymczasem Kitty chce sobie pobyć z dziewczę‑
poruszająca i inteligentna: realizacja formalna celnie
tami. Obcować, jak za dawnych matriarchalnych
podkreśla podstawowe problemy i wątki tematyczne.
czasów. Synchronizować miesiączki z fazami księ‑
Po pierwsze tekst: nawiązując w tytule do nie‑
życa, budzić w sobie Wewnętrzną Boginię, docierać
zwykle ważnego w latach 80. cyklu Transgresje… pod
do archetypów kobiecości. Chce siedzieć w pachnącej
redakcją Marii Janion, Agata Kus podsuwa klucz inter‑
izbie, skubać gęsi, chłonąć kobiece mądrości poko‑
pretacyjny swoich działań. Ten klucz pasuje do przy‑
leń. Miałaby dużo czasu na prawidłowe wydzierga‑
najmniej dwóch dziurek: jedną jest nieoswojony,
nie sobie welonu. Szyfrowane koronkowe frustracje,
szalony feminizm tamtego czasu (dzisiaj „feminizm”
zazdrości, nienawiści, pretensje. Przepracowanie
to raczej taki spod znaku Danuty Wałęsy), drugą
i uzdrowienie w twórczości.
– „galernictwo wrażliwości”, czyli po prostu problem
cierpienia. Agata Kus atakuje ostro: zarówno świat,
1 Ryszard Przybylski, [w:] Galernicy wrażliwości. Transgresje 1,
kulturę oraz „spuściznę-truciznę”, jak i siebie: tu pod
red. Maria Janion, Stanisław Rosiek, Wydawnictwo Morskie,
postacią Kitty (czyli Kaśki, której nie należy dotykać).
Gdańsk 1981, s. 219.
Należałoby spytać, czy to jest temat na twórczość.
2 Xavière Gautier, [w:] Galernicy wrażliwości. Transgresje 1,
dz. cyt., s. 213.
3 Wojciech Eichelberger, Kobieta bez winy i wstydu, Wydawnictwo
Do, Warszawa 1997, s. 56.
Co nas bowiem obchodzą osobiste problemy autorki:
jej sprzeciw, niezgoda i bunt wobec obowiązujących
społecznych stereotypów i reguł? Są napisane książki,
123
nakręcone filmy, pstryknięte zdjęcia na te trudne
sceny i tematy intymne, prywatne. Tu znajdziemy też
tematy: można powiedzieć, że zostały przepraco‑
wiele ciekawych formalnych rozwiązań, jak choćby
wane. I tu musimy przejść od tej zewnętrznej sfery
rysowanie w mokrej farbie – co podkreśla „cielesny”
do wewnętrznej: do problemu tworzenia. Agata Kus
aspekt tej twórczości. Ano właśnie, należałoby jakoś
podkreśla ambiwalentną naturę kreacji artystycz‑
usytuować to malarstwo. Mnie przychodzi do głowy
nej, tworzenia właśnie. Naznaczone tragiczną rysą
przede wszystkim Frida Kahlo, obok oczywiście
(co jest tematem filmu i obrazu Zawsze dziewica) akty
całego nurtu body artu. Chodzi mi o prowadzenie
twórcze są niebezpieczne i anarchiczne – jak matka
narracji, ornament, obsesyjność, symbolikę, tytuły
natura (co daje i odbiera, pożera i wydala). Możemy
obrazów. I dlatego jest to twórczość feministyczna
zatem mówić tu o istotnym kontakcie z archety‑
(co zresztą pojawia się w tekście) – ponieważ walka
pami (w rozumieniu jungowskim). To czyni z tych
jest tu ważniejsza od efektu. A jaki jest efekt? Moim
prac rzeczy poruszające, autentyczne i autentycznie
zdaniem całkiem niezły […].
wciągające. Delikatna, koronkowa zaś forma tych
obrazów i rysunków to zwodnicze wciąganie widza
w brutalne prawdy: tytuły prac nie pozostawiają
wątpliwości: sprawy płci to sprawy brudne, osobi‑
ste uwikłania okazują się ogólne, historia powtarza
się nieskończoną ilość razy. Ciało i umysł są sprawą
ciemną, podejrzaną, grzeszną. Natura maskuje ten
↑ A mogła kochanką
Dwurnika zostać
fakt uwodzącymi formami. Werner Herzog mawiał,
50 × 40 cm
że w śpiewie ptaków słyszy krzyk cierpienia, a nie
akryl na płótnie
zachwyt nad życiem.
2012
Agata Kus przygotowała spory zestaw obrazów,
→ Futro z suk
180 × 160 cm
który można podzielić według formatów lub tech‑
olej na płótnie
niki wykonania. Za tym banalnym stwierdzeniem
2012
kryje się chęć podkreślenia świadomych decyzji,
→→ Zasłona
które charakteryzują twórczość malarską Agaty Kus.
140 × 100 cm
Obok dużych, monumentalnych obrazów widzimy
olej na płótnie
wiele małych formatów, na których rozgrywają się
2012
124
↑ Koronki Bergmana 30 × 20 cm, olej na płótnie, 2012
Ten klucz pasuje do przynajmniej
dwóch dziurek: jedną jest nie‑
oswojony, szalony feminizm tam‑
tego czasu, drugą – „galernictwo
wrażliwości”
Wiadomości asp /61
125
Dyplomy
Nowe sposoby
życia
„Nowoczesność nie oczekuje od sztuki [...] przedsta‑
wiania wiecznych prawd, lecz postrzegania nadcho‑
dzącej przyszłości, otwierania przejść, projektowa‑
nia sposobów życia”1.
Nowy, krajobrazowy kieru‑
nek adaptacji terenów
poprzemysłowych, znany
pod nazwą ecovention,
ma za zadanie przywraca‑
nie miastom i ich miesz‑
kańcom „przestrzeni
straconych”, bezpowrotnie
utraconych, zniszczonych
i zdegradowanych.
Wolfgang Welsch, Nasza postmodernistyczna
moderna
Małgorzata Zbroińska, Jacek Dembosz
krajobrazowego i mają reprezentować pewną jakość
estetyczną.
2002–2007 studia
na Wydziale Architektury
Wnętrz asp w Krakowie.
Omówienie i fragmenty pracy doktorskiej Małgo‑
Problematyka ta zainspirowała Małgorzatę
rzaty Zbroińskiej pt. Strumieniowe doświadczanie
Zbroińską, dla której „interwencja architektoniczna
przestrzeni – koncepcja interwencji architektonicz‑
na terenie dawnego kamieniołomu Wietrznia w Kiel‑
nej na terenie dawnego kamieniołomu Wietrznia
cach” stała się tematem pracy doktorskiej. Aby
w Kielcach.
ułatwić sobie zadanie, autorka poddała obserwacji
Wzrost poziomu wydobycia surowców skalnych
i postęp cywilizacyjny powoduje degradację terenów
Stypendium w ramach
różnorodne koncepcje estetyczne i funkcjonalne
powstałe w innych zakątkach świata.
programu Sokrates –
nie tylko na powierzchni, ale i w głębi ziemi. Nowy,
Autorka przypomina o ciekawej interwencji
Erazmus – Politecnico
krajobrazowy kierunek adaptacji terenów poprze‑
na terenach fortyfikacji muzułmańskich w dolinie
di Milano. 2007–2008
mysłowych, znany pod nazwą ecovention (ecology
rzeki Almanzora w Hiszpanii. Przybliża nam koncep‑
wym Corvino+Multari
+ invention), ma za zadanie przywracanie miastom
cyjny projekt w Picher, Oklahoma, USA, Mine Plug
w Mediolanie. 2008–2011
i ich mieszkańcom „przestrzeni straconych”, tere‑
autorstwa Brandona Moslera, zrealizowany w kopalni
Praca w studio Claudio
nów – wydawałoby się – bezpowrotnie utraconych,
cynku i ołowiu, będący adaptacją szybu kopalni
zniszczonych i zdegradowanych.
na wertykalne muzeum, które to rozwiązanie umoż‑
staż w biurze projekto‑
Nardi: projekt Muzeum
Sztuki Współczesnej
w Fabryce Schindlera oraz
Ten nowy interdyscyplinarny, powszechny
liwiło obserwację warstw wyrobiska oraz zbliżenie
na całym świecie trend, angażujący m.in. architektów,
się do dna szybu, dokąd wprowadzane jest światło
geologów, górników, geomorfologów, ma na celu eli‑
i odbicie krajobrazu poprzez zjawisko camera obscura.
w II pracowni projektowa‑
minację czynników negatywnych przy jednoczesnym
Omawia propozycję koncepcyjną, pochodzącą z tej
nia architektury wnętrz
ukazaniu ukrytych do tej pory walorów. Działania
samej kopalni, Super Grid, jaką była wizja rewitali‑
na Wydziale Architektury
przestrzenne zmierzające do zabezpieczenia terenu,
zacji opuszczonych obszarów poprzez pokrycie ich
Centrum Obsługi Inwestora
w Krakowie. 2012 dokto‑
rat. Pracuje jako asystentka
Wnętrz.
126
udostępnienia miejsc, znajdujących się wcześniej
siecią prefabrykowanych żelbetowych konstrukcji
poza zasięgiem przeciętnego użytkownika, prowa‑
(wykonanych z materiału obecnego na terenie
dzone są w duchu poszanowania zastanego kontekstu
interwencji) umożliwiających przeniesienie energii
Wiadomości asp /61
1
1 Mine Plug – adaptacja
szybu kopalni na prze‑
strzenie ekspozycyjne
2 Centrum operowe
w kamieniołomie
St. Margarethen
3 Interwencja przestrzenna
w zamku Oria w Hiszpanii
4 Super Grid – warstwowa
strategia rewitalizacji
obszarów pogórniczych
3
2
4
127
↑ Wyrobisko Wietrznia
fot. autorki
słonecznej, wody, instalacji, warstwy jednostek miesz‑
budownictwa miejskiego, i trwała ona do roku 1974
kalnych, zapewniających sieć powiązań spacerowych
– z przerwą w latach 1940–1947. Skały odsłonięte
zarówno ponad poziomem odradzającej się pokopal‑
w kamieniołomie w zasadniczej większości pochodzą
nianej warstwy zieleni, jak i na poziomie gruntu (Clint
z dewonu. „Pomimo upływu 30 lat od zaprzestania
Langevin, Amy Norris). Wreszcie wspomina o pro‑
eksploatacji, stan odsłonięć na potrzeby edukacji
jekcie AllesWirdGut Architektur (2005–2008), który
geologicznej można uznać za dobry […]. W niektórych
pozwolił zaadaptować dawny kamieniołom rzymski
przypadkach należy również zadbać o bezpieczny
z I w. n.e. w St. Margarethen w Austrii na centrum
dostęp do odsłonięć, do których dotrzeć można jedy‑
operowe ze scenami dla koncertów plenerowych,
nie po stromych zboczach”2.
budynkiem recepcyjnym i kawiarnią.
Autorka pracy zadaje pytanie: „Jakie cele posta‑
„Założenia projektowe obejmują interwencję archi‑
wili przed sobą autorzy opisanych projektów?”.
tektoniczną polegającą na udostępnieniu miejsc
I sama na nie odpowiada: „W każdym przypadku
będących dotychczas poza zasięgiem użytkowni‑
zastany kontekst wzbogacony został o nowe funkcje,
ków, wprowadzeniu form przewodzących światło
budujące warstwę kulturową egzystencji społeczeń‑
i kadry fragmentów kontekstu krajobrazowego oraz
stwa w danej przestrzeni. Jednocześnie ów kontekst
nowego programu funkcjonalnego, który w jak naj‑
został potraktowany jak niecodzienne zjawisko,
mniejszym stopniu oddziałuje na zastany krajobraz;
którego ewolucję – czy ślady po dawnej ewolucji –
dążenie do zachowania nienaruszonej unikalnej
można obserwować z różnych punktów widzenia
zewnętrznej rzeźby terenu, przy jednoczesnym roz‑
okiem ciekawskiego badacza”. I dalej mówi: „Taki cel
budowaniu struktury widokowo‑świetlnej w ukrytej
przyświecał i moim badaniom”. W efekcie na terenie
strefie wewnątrz masywu skalnego; umożliwienie
wyrobiska w rezerwacie Wietrznia autorka zapropo‑
prześledzenia układu warstw geologicznych oraz
nowała „wydobycie z mroku światłem strumieni obra‑
ich obserwacji z niewielkich odległości, na różnych
zów skalnych warstw, które gdzieniegdzie składają
wysokościach”.
się na kadry zmieniającej się w czasie rzeczywistym
128
Przybliżmy tylko najistotniejsze elementy pracy:
Oprócz „wydobycia” unikalnych walorów geolo‑
historii o podziemnej tkance geologicznej dawnego
gicznych miejsca projekt kreuje przestrzenie dla kul‑
kamieniołomu”.
tury i sztuki, co wiąże się z określonym programem
Rezerwat geologiczny Wietrznia obejmuje nie‑
funkcjonalnym. Został on podzielony w następujący
czynne wyrobiska trzech kamieniołomów: Wietrz‑
sposób: strefa wprowadzająca (od poziomu terenu
nia, Międzygórz i Międzygórz Wschodni. Eksploatację
do –3 m), recepcja z informacją (poziom –3 m), zej‑
surowca rozpoczęto w początkach XIX w., dla potrzeb
ście ścieżkami podziemnymi (pokonanie wysokości
Wiadomości asp /61
↑ ↓ Zagospodarowanie terenu, schematy perspektywiczne
28,5 m) oraz zespół funkcji poziomu dna wyrobiska
(poziom –31,5 m): sale konferencyjne z zapleczem,
kawiarnia z zapleczem i węzłem sanitarnym oraz
zewnętrznym tarasem i podestami scenicznymi,
zaplecze sceny z przewidzianą przestrzenią magazy‑
nową, garderobami oraz węzłem sanitarnym.
Istotę projektu stanowią ścieżki‑chodniki pod‑
ziemne, będące pochylniami bądź platformami ze zin‑
tegrowanymi – również żelbetowymi – balustradami
podtrzymywanymi wspornikowo przez system kon‑
strukcji zamkniętych profili stalowych stworzonych
przez tunele świetlne. Profile te stanowią niejako
pomost rozpięty między ścianą zewnętrzną urwiska
a tylną ścianą groty – kotwione obustronnie w litej
skale. Rdzeń tuneli świetlnych, obłożony z zewnątrz
blachą cor‑ten (ponacinaną w nieregularne szcze‑
liny), wewnątrz wyłożony ma być blachą aluminiową
z płaszczyznami refleksyjnymi. Kolejnym elemen‑
tem wykorzystującym blachę typu cor‑ten są tunele
panoramiczne, których rdzeń z profili stalowych jest
od wewnątrz wykończony blachą aluminiową.
Doświetlenie naturalne zapewniają tunele
świetlne – stalowe struktury przewodzące promienie
słoneczne dzięki odbiciom materiałów refleksyjnych
oraz magazynowaniu promieniowania w wewnętrznej
warstwie fosforescencyjnej. Rozprowadzają pasma
światła wydobywającego się z nich przez przeszklone
szczeliny, oprócz tego pełnią funkcje konstrukcyjne
(podwieszenie ścieżek‑chodników).
Odpowiednio zaprogramowany system ste‑
rowania wykorzystujący technologię Augmented
129
130
Wiadomości asp /61
Reality mógłby umożliwić tworzenie świetlnych
grafik (tworzących się na wszystkich formach tuneli
niczym na wielopłaszczyznowym wieloelementowym
ekranie) o przekazie informacyjnym widocznym
tylko z danego punktu, z odpowiedniego kąta
widzenia, z danego fragmentu ścieżki. Mogłyby
to być informacje przeznaczone w danej chwili dla
↑ Strefa wejścia
konkretnego użytkownika (interaktywny system ste‑
rowania oparty na czytnikach kart wstępu do obiektu,
obrazie z kamer czy telefonach komórkowych), takie
jak np. kierunek drogi do najbliższej windy, droga
na skróty, najbliższy spocznik, najbliższy taras
widokowy, umiejscowienie istotnych fragmentów
warstw skalnych czy lokalizacja konkretnych stref
funkcjonalnych interesujących w danej chwili
odwiedzającego.
Elementami, które wewnątrz groty zapewnią
odniesienia wizualne do krajobrazu na zewnątrz
oraz możliwość porównywania skali, odnajdywa‑
nia się w wysokościach i nasuwających się na sie‑
bie poziomach struktury wewnętrznej, będą tunele
panoramiczne. Umiejscowione w pobliżu poszerzeń
spoczników, „rozstajów dróg”, umożliwiają obserwo‑
wanie wycinków otoczenia na różnych wysokościach
oraz z różnych stron osi całego założenia.
Rozwiązania przedstawione w projekcie kon‑
cepcyjnym interwencji architektonicznej stanowią
ideową propozycję adaptacji terenów poeksploata‑
cyjnych. Wprowadzają nowe życie, nowe funkcje
na teren, który oferował jedynie ścieżki spacerowe
w zaroślach. Udostępniają miejsca wcześniej nie‑
znane, proponują dotąd nieobecne w tej lokalizacji
formy aktywności.
↑ Kolejność segmentów komunikacyjnych
Przypisy:
1 W. Welsch, Nasza postmodernistyczna moderna, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998, s. 124.
2 Z. Złonkiewicz, Dokumentacja geologiczna związana z udostępnianiem dawnych wyrobisk wapieni
w rezerwacie „Wietrznia” im. Zbigniewa Rubinowskiego w Kielcach, Geopark, Kielce 2004, s. 6.
131
W s po m ni e nia
Jerzy Bereś
1930–2012
Stanisław Tabisz
Uczestniczyłem w ostatniej drodze Jerzego
Beresia, wybitnego artysty rzeźbiarza,
awangardowego twórcy manifestacji
i akcji, człowieka wielce zasłużonego dla
artystycznego środowiska Krakowa i Polski.
Jerzy Bereś pełnił przecież odpowiedzialne
funkcje w Stowarzyszeniu Artystycznym
Grupa Krakowska, jak również w Związku
Polskich Artystów Plastyków. Był jednym
z najbardziej znanych absolwentów Akade‑
lapidarnie, w prostych znakach i formach,
mii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Kra‑
w przestrzennych aranżacjach z drewna,
zmogła go choroba. Interesował się spra‑
kowie, uczniem Xawerego Dunikowskiego.
kamienia, powrozów i napisów nanoszo‑
wami środowiska, relacjami z władzami
Zawsze przychodzi taki moment,
nych farbą na surowe, niemalże totemiczne
miejskim i państwowymi. Należał do ludzi
obiekty. Tworzył dosłownie „całym sobą”
niezłomnych. Nie ulegał ideologicznym
że pomimo naszej wiedzy i nastawienia
zjazdach ZPAP, oprócz tego ostatniego, kiedy
jesteśmy zaskoczeni śmiercią człowieka.
i poprzez rzeźbione oraz aranżowane
pokusom totalitarnego państwa, narzuca‑
Jerzy Bereś w swoim życiu dokonał bardzo
w różnej przestrzeni obiekty. Jego sztuka
jącego artystom socrealizm w Polsce. Był
wiele. Jego artystyczne dzieła znajdują się
przywracała archetypiczną rolę oddziały‑
niezwykle koleżeński, roztropny i wnikliwy
w najważniejszych muzeach i galeriach
wania i funkcji społecznej. Miała emanować
w określaniu szerszych zjawisk społecznych
sztuki w Polsce i w Europie. Społeczny
na jednostkowy, a zarazem społeczny stan
i artystycznych. Osiągnął wysoką pozycję
i symboliczny kontekst, jakiego nabrała
ducha i świadomości, i lokowała się po czę‑
w opinii krytyków, a zwłaszcza samych
od pewnego momentu sztuka Beresia,
ści w zbiorowej podświadomości symbolicz‑
artystów, a tego rodzaju pozycja należy
sytuował go wśród artystów niebywale
nego odczytywania.
wyłącznie do twórców najwybitniejszych.
oryginalnych i posługujących się własnym,
Na jednym z posiedzeń Rady Artystycz‑
Szkoda tylko, że nie dane mu było popro‑
wyrazistym językiem, w tym również swoim
nej Zarządu Głównego ZPAP w Warszawie
wadzić zajęć ze studentami w matejkow‑
ciałem jako tworzywem i środkiem wyrazu
miałem możliwość notowania wypowiedzi
skiej Akademii Sztuk Pięknych, ale i tak
artystycznego. Jerzy Bereś bywał prowoku‑
Jerzego Beresia. Początkowo milczał i wsłu‑
oddziaływanie jego osobowości i sztuki było
jący i kontrowersyjny, bardzo mocny w swo‑
chiwał się w to, co mówią inni. Kiedy zabrał
bardzo szerokie i sugestywne…
ich działaniach. Miał instynkt widzenia spo‑
głos – zacząłem notować. Przy przepisywa‑
Odszedł od nas artysta niezwykły, który
łecznych i politycznych procesów w naszym
niu protokołu stwierdziłem, że wypowiedź
wniósł istotne wartości do sztuki i kultury
kraju. Piętnował ambiwalentne postawy
jest perfekcyjna. Ani jednego słowa nie
polskiej XX i początku XXI w. Dzieła śp.
i zafałszowane deklaracje ludzi zajmują‑
trzeba było dodać ani ująć – nie mówiąc już
Jerzego Beresia będą świadczyć o jego inten‑
cych się polityką, propagandą i społeczną
o sensie diagnozowanej sprawy. Wiele było
sywnym, twórczym życiu i elementarnych
inżynierią odradzającego się, demokratycz‑
takich wystąpień Jerzego Beresia na forum
wartościach, jakie wyznawał i propagował.
nego państwa polskiego. Skomplikowane
ZPAP. Był delegatem Okręgu Krakowskiego
Dokumentacja jego twórczości będzie prze‑
problemy i procesy ujmował niesłychanie
na wszystkich, po 1945 roku, walnych
kazywana z pokolenia na pokolenie…
132
Wiadomości asp /61
W s po m ni e nia
Małgorzata
Kitowska‑
-Łysiak
1953–2012
związani z Akademią Sztuk Pięknych. Zaj‑
mowała się sztuką grupy Wprost (Świat
przedstawiony. O grupie „Wprost”), pisała
o malarstwie Grzegorza Bednarskiego,
Tadeusza Boruty, Aldony Mickiewicz,
o malarstwie polskim lat 80.
Od 2002 r., kiedy powołaliśmy Stowa‑
Maciej
Berbeka
1954–2013
rzyszenie Artystów Kontrapost (wspólnie
z Grzegorzem Wnękiem, Beatą Bigaj, Rafa‑
łem Pacześniakiem), Małgorzata Kitowska
stale towarzyszyła nam, wspierała nasze
działania, pisała teksty zarówno do wspól‑
nych wystaw, jak i do indywidualnych.
Ostatni jej tekst towarzyszył naszej wysta‑
wie Realizm utracony w 2011 r. w galerii
Nautilus w Krakowie. Przez cały ten czas
była dla nas punktem odniesienia, wnikli‑
wym historykiem sztuki i zarazem odda‑
nym przyjacielem.
Małgorzata Kitowska pisała w sposób
bardzo wyważony. Kiedy rozmawiało się
z nią, a były to czasem i wielogodzinne
Kinga Nowak
rozmowy, jej wypowiedzi poprzedzone były
Maciek Berbeka urodził się 17 x 1954 r.
zawsze głębokim namysłem. Miała ogromne
w Zakopanem. Był absolwentem Pań‑
poczucie odpowiedzialności za słowo – tak
stwowego Liceum Sztuk Plastycznych im. mówione, jak pisane. Jej bardzo szeroka,
A. Kenara, w którym później uczył. Ukoń‑
szczegółowa wiedza nie pozwalała wyciągać
czył Wydział Form Przemysłowych (1974–
pochopnych wniosków.
1980) Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
Pod koniec ubiegłego roku odeszła od nas
Od urodzenia była obciążona chorobą,
W październiku tego roku miała się odbyć
profesor Małgorzata Kitowska‑Łysiak. Zwią‑
która z czasem pogłębiała się i która przez
wystawa prac jego i jego żony Ewy w Miej‑
zana była z Katolickim Uniwersytetem
ostatnie lata właściwie nie pozwalała
skiej Galerii Sztuki w Zakopanem.
Lubelskim (kierowała Instytutem Historii
uczestniczyć w wielu wydarzeniach arty‑
Był skromny, jeśli chodzi o swoje doko‑
Sztuki na Wydziale Nauk Humanistycznych
stycznych. Uczestniczyła w nich poprzez
nania artystyczne. Razem z żoną przygo‑
KUL). Była przede wszystkim schulzologiem,
teksty, rozmowy z artystami, relacje
towywali scenografię do sztuk. Tworzył
badaczem, autorką licznych opracowań, m.in.
fotograficzne. To osobiste doświadczenie
też plakaty, zaproszenia. Najważniejsze
Schulzowskie marginalia, W ułamkach zwier‑
sprawiło, że była szczególnie wyczulona
były dla niego góry. Był ratownikiem TOPR,
ciadła. W 110. rocznicę urodzin i 60. rocz‑
na sztukę o wymiarze egzystencjalnym,
wybitnym himalaistą. Dokonał wielu wejść:
nicę śmierci Brunona Schulza, organizatorką
naznaczoną cierpieniem. Szukała w malar‑
na Manaslu, Mount Everest, Annapurnę,
sympozjów poświęconych twórczości Bru‑
stwie odzwierciedlenia tej kruchości życia,
K2, Broad Peak. Podczas pierwszej zimo‑
nona Schulza, autorką kilkuset artykułów,
której na co dzień doświadczała. Pełna
wej ekspedycji na Broad Peak (1987–1988)
recenzji, rozpraw i rozmów. Wiele z nich
empatii, ból odnajdywała w sztuce, nigdy
ustanowił rekord wysokości w Karakorum.
było poświęconych Schulzowi, ale teksty
dosłownie się nim nie dzieliła.
Zdobył aż pięć 8‑tysięczników. 5 iii br. sta‑
dotyczyły także twórczości artystów sztuki
polskiej po 1945 r.
Szczególnie bliscy byli jej artyści
ze środowiska krakowskiego, w większości
Pamięć o Małgorzacie Kitowskiej
nął na Broad Peak. Zaginął, wraz z Toma‑
została w jej ogromnej spuściźnie, w tek‑
szem Kowalskim (obydwu uznano za zmar‑
stach, również w tych niepublikowanych,
łych) podczas schodzenia ze szczytu.
prywatnych, niedokończonych.
[inf.wł.]
133
W s po m ni e nia
Jan Chrząszcz
1944–2012
skoncentrowała się na motywie por‑
tretu, a także na problematyce związanej
ze sztuką sakralną.
Ważne jest jednak to, że patrząc dzisiaj
na twórczość Jana Chrząsz­cza, nie możemy
jej mechanicznie dzielić na motywy
i tematy, nie mo­żemy wskazywać portre‑
tów czy dzieł przeznaczonych do kościołów,
a osobno omawiać krajobrazów czy dzieł,
na których motyw postaci, przestrzeni,
światła i mroku skupia się wokół widzia‑
Stanisław Rodziński
nego i przeży­wanego świata.
16 VII 2012 r. zmarł w Krakowie Jan
stanowi zwartą całość, którą łączy wizja
Chrząszcz.
malarska, materia i siła konstrukcji obrazu
Malarska twórczość Jana Chrząszcza
Odbył studia w krakowskiej ASP w Kate‑ – co po­zwala patrzeć na tę twórczość jako
drze Komunikacji Wizualnej pod kierun‑
na ważne i istotne wydarzenie współcze‑
kiem prof. Ryszarda Otręby. Dyplom uzy‑
snego malarstwa polskiego.
na co czekają zamawiający. A przecież
skał w roku 1970. Nota biograficzna Artysty
Przyzwyczailiśmy się do omawiania
patrząc na twórczość wybitnych artystów
informuje nas o bardzo poważnym doro‑
twórczości artystów, którzy podejmują
dawnych epok, takich różnic nie postrze‑
b­ku Jana Chrząszcza, który skoncentrował
realizacje sakralne czy malują portrety
gamy. Motywy nie dzielą się na te, które
się na twórczości malars­kiej, a w naszej
jako realiza­cje niejako z innego malar‑
malujący realizuje, myśląc o upodoba‑
pamięci pozostanie jako autor krajobrazów,
skiego świata. Portrety muszą być podobne
niach i gustach odbiorców, i te, które
pasteli, rysunków i akwareli. Z upływem
do modeli, wizje świętych postaci i re­li‑
tworzy, pozostając wierny swoim pasjom
lat malarska twórczość Artysty coraz bar‑
gijnych motywów muszą być czytelne.
i swemu talentowi.
dziej wyrazista i wewnętrznie intensywna
Artysta podejmuje zamówienie i robi to,
Otóż twórczość Jana Chrząszcza – i ta,
która jest prywatnym zapisem emocji i prze‑
↗ Jan Chrząszcz Autoportret z fajką 26 × 19,5 cm, olej, płyta, 1985
↓ Jan Chrząszcz W drogę 21 × 30 cm, olej, płótno, 2010
żyć Artysty, i ta realizowana – mówiąc po pro‑
s­tu – na zamówienie, to ta sama, wynikająca
z głębokich przeżyć malarza. Przeżyć kogoś,
kto malując krajobraz, portret i obraz, któ­ry
będzie centralnym motywem ołtarza – jest
po prostu sobą. To właśnie pozwala nam
dzisiaj mówić o twórczości Jana Chrząsz­cza
jako o emanacji jego duchowości i emo‑
cji, pozwala mówić o tym malarstwie jako
o ważnym i wybitnym zjawisku polskiego,
współ­czesnego malarstwa.
Przed laty Janek (pozwalam sobie tak
pisać z racji naszej przy­jaźni) zaprosił moją
żonę i mnie do pracowni, pragnąc pokazać
nam malowany właśnie obraz Chrystusa
Miłosiernego, który obecnie znaj­duje się
w sanktuarium łagiewnickim. Patrząc
na bardzo wiele wersji tego obrazu, który
stał się jednym z najbardziej znanych
134
Wiadomości asp /61
dzisiaj i bliskich ludziom wizerunków Pana
Jezusa – postrzegamy, jak ta metafizyczna
wizja zamienia się nieraz w dewocyjny
schemat. Szliśmy więc do pracowni Janka
z autentycznym i szczerym niepoko­jem,
jak radzi sobie z tym wizerunkiem, na tak
przecież dużym, a więc trudnym do pracy
formacie. W niedużej pracowni zobaczyli‑
śmy po prostu świetny obraz. Intensyw­
nie i żywo namalowany, z wyrazistą wizją
twarzy, dłoni i stóp Chrys­tusa, ze świa‑
tłem promieni. Tak więc Artysta, świetny
i doświadczony malarz, ale i człowiek
w swej wierze przejęty posłaniem malowa‑
nego obrazu podjął inter­pretację tak bardzo
spopularyzowanego motywu Miłosiernego
Chrys­tusa i namalował po prostu mocny,
przejmujący i metafizyczny obraz, pozosta‑
jąc wierny jego wizji, ale i dając mu swoją
wiarę i swoje malarstwo.
W roku 1974 Witold Lutosławski zapi‑
sał w swoim notatniku szkic do zaplanowa‑
nego artykułu. Pisząc o najnowszej muzyce,
Lutosławs­ki notuje: „[…] Wszystkich kole‑
gów namawiam do bojkotu tych zja­wisk,
do spojrzenia w głąb samego siebie i zdania
sobie sprawy z tego, jaką muzykę chciałoby
się im najbardziej usłyszeć. Lepszy praw­
dziwie przeżyty trójdźwięk niż narzucony
przez modę klaster. Lep­sze prawdziwe
↑ Jan Chrząszcz
II, fragment tryptyku, 120 × 90 cm, olej, płótno, 1993
żelazo niż fałszywe złoto”. Mimo upływu
lat ta myśl i słowa Lutosławskiego są nadal,
Chrząszcza. Portret Jana Pawła II w auli
Informacje, jakie ukazały się po śmierci
a może coraz bardziej aktualne.
Uniwersytetu Jagiellońskiego, portret wie‑
Jana Chrząszcza – z natural­nych przyczyn
Właśnie patrząc na krajobrazy Jana
deńskiego metropolity kardynała Koeniga,
syntetyczne i ukazujące zaledwie zarys
Chrząszcza, na ich wyrazistość, prze‑
liczne portrety przyjaciół, ale i postaci
bardzo poważnego w ilości dorobku Arty‑
strzeń i światło, na pojawiające się motywy
z kręgu nauki, sztuki, równie liczne portrety
sty, jego udział wystawach w kraju i za gra‑
postaci (np. ojca Knabita), na przejmu‑
beatyfikacyjne i kanonizacyjne.
jące w swej sile sylwety drzew – patrzymy
Tak, jak wczesne płótna Jana Chrząszcza
nicą, wykazy nagród i wyróżnień – wszystko
to – jak zwykle u nas, było tylko zarysem
na świat, który dla malarza był i pozosta‑
o charakterze metaforycznym i symbolicz‑
nie rodzajem autoportretu, pamiętnika.
nym, późne – mocne w kolorze i wyrazie –
Właśnie takie widzenie i odczuwanie,
wraz z portretami i malowanymi w młodości
dwie sygnał. Wydaje się sprawą naturalną,
a potem interpretowanie świata jest dowo‑
w cyklach Polskie dro­gi i Żywioły – wszyst‑
że powinno dojść do zorganizowania wiel‑
dem prawdy w malowaniu, w przeżywaniu,
kie tworzą różnorodną, a w istocie jednoli­tą
kiej wystawy twórczości Jana Chrząszcza,
w rozumieniu świa­ta.
w sile i charakterze twórczość, która pozwala
która pozwoli zo­baczyć artystyczną i metafi‑
Jana Chrząszcza określić jako wybitne zjawi‑
zyczną wartość Jego dzieła. Nie pozwalajmy
sko polskiej sztu­ki współczesnej.
tylko, by na tę wystawę czekać latami.
Takie widzenie rzeczywistości to rów‑
nież liczne znakomite portre­
ty Jana
dorobku – tak bardzo ważnego.
To, co piszę i wspominam, to także zale‑
135
K ronika w y d ar z e ń
PO‑MOSTY KULTUROWE
Architektura zaczyna się od człowieka…
Beata Gibała‑Kapecka
Uniwersytetu Jagiellońskiego. W czwartej edycji
Głównym założeniem cyklicznych interdyscyplinar‑
9 interdyscyplinarnych zespołów projektowych.
udział wzięło blisko 60 studentów, którzy utworzyli
nych Międzyuczelnianych Warsztatów NOWA PRZE‑
Celem projektu była analiza oczekiwań odbiorcy
STRZEŃ „PO‑MOSTY KULTUROWE” jest poszerzenie moż‑
w kontekście funkcjonalnego i estetycznego kształ‑
liwości kształcenia studentów poprzez realizowanie
towania reprezentacyjnej przestrzeni miejskiej oraz
Architet wnętrz. Prowadzi
zainteresowań naukowych we współpracy z kierun‑
wskazanie teoretycznych i praktycznych relacji tych
pracownię projektowania
kami pokrewnymi na różnych uczelniach, a równocze‑
procesów.
architektury wnętrz dla stu‑
śnie zainicjowanie integracji środowiska zawodowego
Etap pierwszy dotyczył przeprowadzenia badań
i realizuje różne projekty
połączonej z kształceniem umiejętności współpracy
podstawowych w odniesieniu do wytypowanego
architektury wnętrz uży‑
w zespołach branżowych. Efektem przeprowadzonych
do opracowania obszaru zakola rzeki Wisły, obejmu‑
warsztatów są wizualne reprezentacje, czyli koncepcje
jąc przestrzeń miasta od Galerii Kazimierz poprzez
nych. W pracy naukowej
formalne będące niestandardowymi propozycjami
Wawel do Mostu Dębnickiego.
analizuje społeczne aspekty
i jednocześnie odpowiedziami na zapotrzebowanie
projektowania i użytko‑
użytkownika i tym samym jego miasta.
diów stacjonarnych. Tworzy
teczności publicznej,
w szczególności mieszkal‑
wania przestrzeni mia‑
Podczas drugiego etapu należało uzyskane wyniki
zastosować do praktycznych działań związanych
Już po raz czwarty studenci krakowskich uczelni
z procesem projektowym, poszukując rozwiązań for‑
kana Wydziału Architektury
– Akademii Sztuk Pięknych (Wydział Architektury
malnych i estetycznych dla wybranych miejsc. Podjęte
Wnętrz krakowskiej ASP.
Wnętrz) i Politechniki Krakowskiej (Wydział Archi‑
zadania badawcze i twórcze „PO‑MOSTÓW KULTURO‑
tektury) – uczestniczyli we wspólnych warsztatach
WYCH” zmierzały do uzyskania rozwiązań struktural‑
pod hasłem „PO‑MOSTY KULTUROWE”. Tym razem
nych będących odpowiedziami na postawione pytania:
do współpracy projektowej zostali zaproszeni również
– czy dla odbiorcy/użytkownika funkcja i estetyka
sta. Pełni funkcję dzie‑
pracownicy naukowi i studenci z Instytutu Socjologii
136
Wiadomości asp /61
miejsc miejskich jest istotna?
↑ Wizualizacja projektu: kładka AQIO – autorzy: Paulina Zwolak, Barbara Oziębło, Michał Łach (ASP), Maciej Bajor (PK), Sylwia Depa, Marek Klemczak (UJ)
aktywności oraz działanie na rzecz kształtowania
miejsc, także z uwzględnieniem powrotów do utraco‑
nych wartości odczytywanych w kategoriach poczucia
bezpieczeństwa.
W powołanych interdyscyplinarnych zespołach
stworzono projekty lokalne, wpisujące się w wyra‑
zistą koncepcję naszego miasta jako całości, biorąc
pod uwagę również perspektywę oglądania, jego
panoramiczną sylwetę! Wszystkie wykonane pro‑
jekty miały ambicje stania się przestrzeniami kre‑
atywnymi, uwzględniającymi związki pomiędzy toż‑
samością jednostki a tożsamością miejsca, nadając
porządek współistnienia w przestrzeniach aktywno‑
ści społecznej.
↑ Wizualizacja projektu
– autorzy: Bernadetta
Strzelczyk, Dominika
Kurtyka (asp), Tomasz
Guziak, Dagmara Malaca
(PK), Elżbieta Morys,
Natalia Skrabut (UJ)
– czy związek z miejscem/centrum jako esencją
Międzyuczelniane Warsztaty NOWA PRZESTRZEŃ,
przestrzeni użyteczności publicznej podyktowany jest
w ramach których rozpoczęliśmy angażowanie
jego funkcją, formą czy estetyką?
do projektów niezależnych przedstawicieli różnych
– na ile potrzeby użytkownika mogą być/są reali‑
dziedzin sztuki i nauki, uczą postrzegania istoty
zowane przede wszystkim w przestrzeniach o prze‑
interdyscyplinarności w projektowaniu przez pry‑
ważających cechach estetycznych, a na ile o cechach
zmat właśnie humanistycznego podejścia, a następ‑
funkcjonalnych?
By uniknąć formalizmu, postanowiono przeba‑
dać relacje pomiędzy człowiekiem i przestrzenią jego
nie pragmatycznych rozwiązań. Obowiązująca nas
w procesie tworzenia tolerancja nakazuje przyjęcie
owych wielostronnych uwarunkowań.
137
K ronika w y d ar z e ń
Warsztaty projektowe na wfp
Na Wydziale Form Przemysłowych ASP
w Krakowie organizowane są dla studen‑
tów warsztaty projektowe, wspomagające
program dydaktyczny. Są to działania
z obszaru 2D i 3D oraz takie, które łączą obie
te specjalności. Do ich prowadzenia zapra‑
sza się projektantów z zewnątrz, ale także
pracowników wydziałowych. Niewątpliwą
zaletą takich warsztatów jest to, że studenci
(zwolnieni z innych zajęć) są zaangażowani
w intensywną pracę przez cały tydzień.
Codzienna, 6-, 8‑godzinna praca pozwala
w pełni skupić się na danym zadaniu.
Anna Szwaja
Efekty tych działań prezentowane są w os-
Warsztaty TErO
tatnim dniu warsztatów, na specjalnie orga‑
W dniach 10–14 XII 2012 r. odbyły się
nizowanej wystawie. Warsztaty wpisują się
warsztaty projektowe 3D, które zorgani‑
w działania dydaktyczne, ale trudno odmó‑
zował Wydział Form Przemysłowych ASP
wić im także innych istotnych wartości –
w Krakowie, przy współpracy z PMP Recykl.
integracji i świetnej, twórczej zabawy.
Patronem i sponsorem został Prokarton
– Fundacja na rzecz edukacji ekologicznej
W semestrze zimowym 2012/2013
warsztaty odbyły się trzykrotnie.
i promocji opakowań kartonowych do płyn‑
nej żywności.
Warsztaty z Tomaszem Bierkowskim
W dniach 26–30 XI 2012 r. studenci III
roku studiów stacjonarnych mieli okazję
Prowadzącymi ze strony wydziału byli
uczestniczyć w warsztatach typograficz‑
nych, które wpisane są w cykl corocznych
oraz mgr Piotr Hojda. W warsztatach wzięło
warsztatów 2D. Warsztaty poprowadził
udział 22 studentów, którzy zostali podzie‑
dr hab. Tomasz Bierkowski, związany
leni na cztery grupy. W czasie pierwszych
na stałe z Katedrą Projektowania Graficz‑
dwóch dni studenci poszukiwali możliwych
nego ASP w Katowicach. Temat warsztatów
nowych zastosowań płyt TErO.
brzmiał: Typograficzny portret. Studenci
138
Wiadomości asp /61
dr Michał Kracik, mgr Jakub Gołębiewski
Materiał TErO jest produkowany z roz‑
mieli za zadanie przygotować projekt
drobnionych kartonów typu TetraPack
publikacji, która będzie swoistym „portre‑
po substancjach płynnych. Drobne kawałki
tem” wybranego twórcy. Na bazie zebranego
tektury, polietylenu i metalizowanej folii
materiału tekstowego i ilustracyjnego nale‑
aluminiowej z dodatkiem tworzyw sztucz‑
żało stworzyć narrację, której język wizu‑
nych (również pochodzących z recyklingu)
alny będzie oddawał charakter twórczości
są prasowane w temp. ok. 200°C. Płyty
wybranego bohatera, tworząc tym samym
TErO są całkowicie wodoodporne oraz
jego „portret”.
charakteryzują się lepszymi parametrami
mechanicznymi niż płyty drewnopochodne.
Po wykorzystaniu materiał TErO może
zostać ponownie przerobiony na nowe płyty.
Przez trzy kolejne dni studenci realizo‑
wali projekty obiektów integrujących i akty‑
wizujących fizycznie. Efektem warsztatów
było 20 propozycji zastosowań płyt TErO
wyselekcjonowanych przez studentów oraz
4 obiekty stanowiące efekt zadania warszta‑
towego. W czasie wernisażu podsumowują‑
cego warsztaty za najlepszy projekt uznano
obiekt wykonany przez grupę „Dziewczyny”
– płyta o wymiarach 130 × 90 cm, na której
dwójka zawodników balansuje, próbując
trafić piłką do bramki przeciwnika.
Za niezwykle interesującą uznać można
oprawę tych warsztatów – prowadzonego
równolegle przez Piotra Hojdę bloga relacjo‑
nującego przebieg warsztatów. Blog wciąż
Warsztaty Surface Design
dostępny pod adresem (www.warsztatytero.
Warsztaty Surface Design, będące połą‑
blogspot.com).
czeniem projektowania z zakresu 2D i 3D,
miały na celu nauczenie studentów alterna‑
tywnych metod nadruku na tkaninie. Zor‑
ganizowano je w dniach 7–11 I 2013 r. dla
studentów I roku studiów magisterskich.
Pojęcie surface design określa każde dzia‑
łanie, które nadaje strukturę, wzór lub kolor
włóknom czy tkaninie. Filcowanie, farbowa‑
nie, malowanie, drukowanie, wyszywanie,
pozwala, za pomocą zwykłego medium
szydełkowanie, cięcie, zszywanie czy nawet
do akryli, przenieść wydruk np. z drukarki
produkcja papieru należą do działań zwią‑
atramentowej na dowolną powierzchnię.
zanych właśnie z surface design.
Można było też zapoznać się z materia‑
Warsztaty, prowadzone przez dr Joannę
łami do przenoszenia wydruków na tka‑
Wróblewską, z wykształcenia graficzkę
ninę, np. TAP Paper, które nie są jeszcze
i fotografkę, obecnie mieszkającą i prowa‑
popularne na krajowym rynku. Wszystkie
dzącą własną firmę w Holandii, pokazały,
zaprezentowane metody pozwalają na uzy‑
że nie zawsze trzeba korzystać z zewnętrz‑
skanie świeżych i bardzo oryginalnych efek‑
nych firm oferujących usługi zadrukowy‑
tów, nadających się także do wykorzystania
wania tkanin, co niejednokrotnie jest bar‑
np. w projektowaniu grafiki użytkowej.
dzo kosztowne. Zaprezentowane metody
Efektem działań warsztatowych były
nadruku mogą być realizowane w warun‑
świetne projekty serii drukowanych tkanin
kach domowych przy minimalnym nakła‑
czy elementy garderoby wykonane zgod‑
dzie finansowym. Samoradzenie sobie jest
nie z ideą upcyklingu. Prezentowane tech‑
obecnie bardzo cenioną postawą, unieza‑
niki oraz dokumentację przebiegu działań
leżniającą od zewnętrznych usług. Studenci
warsztatowych można zobaczyć na prowa‑
zapoznali się z takimi technikami, jak stem‑
dzonym w trakcie warsztatów blogu, reda‑
ple, druk żelatynowy czy bardzo spektaku‑
gowanym przez Joannę Wróblewską (http://
larne fototransfery. Ta ostatnia metoda
warsztatysurfacedesign.wordpress.com).
139
K ronika w y d ar z e ń
„Teatr współczesny wyszedł
ze Strindberga: nie przewyż‑
szono nigdy drugiego aktu
Sonaty widm”.
Friedrich Dürrenmatt
dr hab. Katarzynę Fazan – z punktu widze‑
nia prowadzącej, jak i uczestnika. W tym
Strindberg
w Katedrze
Scenografii
Małgorzata Komorowska
wypadku studenci mieli kontakt z twór‑
czością Strindberga tak literacką, jak i pla‑
styczną. Pozostali uczestnicy sesji odnieśli
z twórczością Strindberga. Mieliśmy szansę
się w swoich wystąpieniach do niezwykłej
wysłuchać wspomnień z realizacji Sonaty
osobowości artysty (dr Anna Potoczek) oraz
widm w Sztokholmie, nad którą praco‑
do realizacji jego dzieł na scenach polskich
wali Andrzej Wajda, Krystyna Zachwato‑
(mgr Agnieszka Kołodziej z Centrum Sceno‑
wicz i Stanisław Radwan. Mam nadzieję,
grafii Polskiej w Katowicach).
że to spotkanie pozostanie w pamięci
Następnym wydarzeniem, które przygo‑
uczestników na długo, dzięki niezwykłej
towaliśmy, były warsztaty scenograficzne
atmosferze, jaką stworzyli ci wielcy arty‑
z Andrzejem Wajdą. Tematem były dwie
ści w trakcie zwierzeń przed publicznością.
sceny z Sonaty widm, jednego z najbardziej
Miniony rok 2012 był w całym teatral‑
Było to spotkanie ciekawe, pełne uroku
znanych, a zarazem najważniejszych dra‑
nym świecie Rokiem Augusta Strindberga,
i poczucia humoru. Mieliśmy również oka‑
matów Strindberga. Przygotowania do spo‑
w związku z 100. rocznicą śmierci tego wiel‑
zję zapoznać się z interesującym procesem
tkania trwały kilka tygodni, kiedy to stu‑
kiego artysty. Katedra Scenografii włączyła
tworzenia przez prof. Adama Brinckena
denci opracowywali własną interpretację
się w obchody Roku Strindberga, organizu‑
scenografii do sztuki Do Damaszku, a także
scenograficzną wybranej sceny. Warsztaty
jąc trzydniowe obchody tej rocznicy w Aka‑
wysłuchać relacji o zajęciach studentów
polegały na prezentacji przygotowanych
demii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
reżyserii w PWST, prowadzonych przez
uprzednio projektów i dyskusji nad nimi
w Krakowie, pod honorowym patronatem
JM Rektora ASP, prof. Stanisława Tabisza.
Obejmowały one sympozjum W poszukiwa‑
niu fenomenu Strindberga (23 XI), warsztaty
scenograficzne z Andrzejem Wajdą (24 XI)
oraz wystawę Westchnienia kamieni w Gale‑
rii Scenografii (25 XI).
Inauguracją Roku Augusta Strind‑
berga w katedrze była sesja naukowa. Nie
miała ona jednak charakteru naukowego
sensu stricto. Jej zadaniem było spojrze‑
nie na dorobek artysty poprzez kontakt
z jego dziełami. Stąd też zaproszeni goście
w swoich wystąpieniach odnosili się do wła‑
snych doświadczeń scenicznych, do indy‑
widualnego doświadczenia kontaktu
140
Wiadomości asp /61
osobowością tego wielkiego artysty stu‑
dentów całej uczelni, pozwoliliśmy sobie
wprowadzić cytaty i wizerunki artysty
w obręb budynku Akademii. Spotkało
się to z zaciekawieniem i życzliwą reak‑
cją wielu pracowników naszej uczelni.
W związku z tym, na koniec mojej relacji
pozwolę sobie przypomnieć jeden z nich,
pochodzący z Gry snów:
Ziemia nie jest czysta,
Życie nie jest dobre,
A ludzie nie są źli
Ani też dobrzy.
Żyją jak umieją,
Z dnia na dzień.
z zaproszonym reżyserem. W warsztatach
projekty kostiumów prof. Krystyny Zachwa‑
Synowie prochu w prochu wędrują,
wzięło udział ponad 20 studentów sceno‑
towicz‑Wajdy do tego spektaklu oraz kilka
Z prochu zrodzeni,
grafii ze wszystkich poziomów studiów.
zdjęć z samego przedstawienia. W tej samej
Prochem się stają,
Każdy z nich miał szansę zaprezentowania
sali pokazane zostały również projekty prze‑
Mają stopy, drepczą,
swoich projektów i omówienia ich z reży‑
strzeni i kostiumów zrealizowane przez
Nie mają skrzydeł.
serem. Propozycje były bardzo różnorodne,
prof. Jerzego Skarżyńskiego do innego dra‑
Czy to ich wina,
od tradycyjnie rozwiązanej dekoracji dla
matu Augusta Strindberga, Taniec śmierci,
Że pokrywa ich kurz…
sceny pudełkowej, przez instalacje prze‑
wystawionego na deskach Narodowego Sta‑
strzenne, aż do formy filmowej. Andrzej
rego Teatru w Krakowie w roku 1967. Drugą
Wszystkie omówione wydarzenia zre‑
Wajda na zakończenie wielogodzinnej pracy
salę wypełniły prace dyplomowe studentów
alizowane zostały w ramach badań statu‑
ze studentami stwierdził, że kilka propono‑
Katedry Scenografii. Były to wybrane pro‑
towych przez zespół Katedry Scenografii
wanych rozwiązań go zaskoczyło, wiele było
jekty, zrealizowane przez Izabelę Dzidowską
w składzie: prof. ASP Małgorzata Komo‑
bardzo interesujących, a poziom przygoto‑
(2006) i Marzenę Rostkowską (2012) do Gry
rowska, st. wykładowca Roman Łodziński
wanych prac był wysoki.
snów oraz projekt Alicji Patyniak (2010)
i dr Monika Wanyura‑Kurosad. W przygoto‑
do sztuki Do Damaszku.
waniu jest specjalna publikacja związana
Trzeciego dnia obchodów w Galerii
Scenografii przy ul. Gołębiej 4 odbył się
W zewnętrznej przestrzeni Galerii Sce‑
wernisaż wystawy prac pedagogów i stu‑
nografii swoje prace wystawili studenci
zamieszczone zostaną szczegółowe opisy
dentów Katedry Scenografii. Tytuł wystawy,
i asystenci Katedry Scenografii. Instalacje
wydarzeń wraz ze zdjęciami i listami
zaczerpnięty z dzieł pisarza, odnosił się
przestrzenne oraz rysunki inspirowane były
uczestników.
do sfery emocjonalnej percepcji twórczo‑
twórczością Strindberga w szerokim rozu‑
ści artysty. Wystawa składała się z trzech
mieniu tego słowa. Studenci odnosili się
odrębnych segmentów. W głównych salach
w swoich koncepcjach do całego dorobku
wystawowych umieszczone zostały projekty
pisarza, jego skomplikowanej osobowości
teatralne. W pierwszej – prace naszych
oraz poszczególnych postaci pojawiających
Mistrzów. Zaprezentowane zostały projekty
się w jego dramatach. Prezentacji instalacji
do spektaklu Sonata widm, nad którym pra‑
studentów w przestrzeni dziedzińca towa‑
cowali Krystyna i Andrzej Wajdowie w Sztok‑
rzyszyła projekcja filmu naszej absolwentki,
holmie w roku 1993. Dzięki możliwości
Kamili Grzybowskiej, w oprawie rysunko‑
zaprezentowania notatek, szkiców i zapi‑
wej pedagoga Katedry Scenografii, Janusza
sków z notatnika Andrzeja Wajdy mogliśmy
Wrzesińskiego.
prześledzić proces powstawania spektaklu
Chcąc rozszerzyć zasięg obchodów
od strony reżyserskiej. Pokazaliśmy również
Roku Strindberga oraz zainteresować
z obchodami Roku Strindberga, w której
141
K ronika w y d ar z e ń
Copper and the Home 2012
Grand Prix dla
Michała Holzera
Copper and the Home organizowany jest
przez Europejski Instytut Miedzi od roku
2007 i jest konkursem o zasięgu global‑
nym. W tym roku zgłoszonych zostało 270
projektów podzielonych na dwie kategorie:
profesjonalistów i studentów. Jury konkur‑
sowe wybrało trzy najlepsze prace – dwie
w kategorii profesjonalnej i jedną w kate‑
gorii studenckiej. Przyznano również dzie‑
sięć wyróżnień. W skład jury weszli uznani
eksperci w dziedzinie designu: Luisa Boc‑
chietto, architekt i prezes Stowarzyszenia
Wzornictwa Przemysłowego, Odoardo Fio‑
ravanti, specjalista wzornictwa przemy‑
słowego, oraz Marco Romanelli, architekt
montowanego od spodu elementu z zawo‑
i krytyk designu. Nagrodzone i wyróżnione
rami i mieszalnikiem. Przy przechyleniu
projekty zaprezentowano podczas cere‑
manipulatora do przodu urządzenie podaje
monii wręczenia nagród, która odbyła się
mydło, odchylenie do tyłu powoduje otwar‑
24 i 2013 r. w Triennale Design Museum
cie na 15 sekund zaworu z wodą. Urządze‑
w Mediolanie. Ceremonii towarzyszył werni‑
nie nie wymaga podłączenia do sieci elek‑
saż wystawy prac tegorocznej oraz poprzed‑
trycznej. Znajdujący się pod umywalką
niej edycji.
mieszalnik pozwala na ustawienie stałej
Michał Holcer otrzymał również nagrodę
temperatury wody. Projekt został dopaso‑
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
W konkursie Copper and the Home 2012
wany do istniejących otworów montażo‑
za wybitne osiągnięcia dla studentów
projekt B‑side autorstwa Michała Holcera
wych i warunków instalacyjnych. Prosta
uczelni artystycznych. Nagrody otrzymało
zdobył Grand Prix w kategorii projektów
i zwarta forma urządzenia ułatwia utrzyma‑
łącznie 82 studentów z całej Polski (w tym
studenckich. nie baterii w czystości i zmniejsza ryzyko
5 osób z krakowskiej ASP) za osiągnięcia
Projekt baterii powstał w 2011 r.,
uszkodzenia. Regulacja temperatury, ele‑
z dziedziny muzyki, sztuk wizualnych,
w trakcie zajęć w pracowni ergonomicznych
menty mechaniczne i zbiornik z mydłem
teatru i filmu. [inf.wł.]
podstaw projektowania pod okiem Jakuba
pozostają schowane pod umywalką – poza
Gołębiewskiego. B‑side to bateria umywal‑
dostępem osób nieuprawnionych. Zaadap‑
kowa do miejsc publicznych zintegrowana
towanie projektu na potrzeby konkursu
z dozownikiem mydła w płynie. Założe‑
Copper and the Home 2012 polegało jedy‑
niem projektu było zminimalizowanie
nie na zmianie materiału, z którego wyko‑
powierzchni zetknięcia dłoni z urządze‑
nany jest ostateczny produkt‑odlew. Miedź
niem oraz ograniczenie liczby zewnętrz‑
antybakteryjna Cu+ samoczynnie ogranicza
nych elementów narażonych na zabru‑
skażenie swojej powierzchni, eliminując
dzenia i uszkodzenia. Bateria składa się
bakterie. W ten sposób doskonale wpisuje
z dwóch zasadniczych elementów: wylewki,
się w założenia projektowe – ograniczenie
pełniącej równocześnie funkcję manipu‑
rozprzestrzeniania się bakterii w przestrze‑
latora – montowanej na umywalce – oraz
niach publicznych.
142
Wiadomości asp /61
K ronika w y d ar z e ń
Młodzi na start
konkurs „Elle Decoration”
Nagroda dla Magdaleny Tekieli
Celem II edycji konkursu 2012 „Młodzi
na start”, organizowanego przez redakcję
„Elle Decoration”, było wyłonienie naj‑
ciekawszych projektów przygotowanych
w oparciu o temat „Ikony designu oczami
młodych projektantów”. Temat konkursu
miał sprowokować młodych twórców
do zastanowienia się nad tym, co tak
naprawdę oznacza inspiracja, i przywrócić
właściwe znaczenie tego słowa, często myl‑
nie odbieranego jako synonim kopiowania
i naśladownictwa.
Nagrodę II stopnia zdobył projekt Secret
desk autorstwa Magdaleny Tekieli (praca
pod kierunkiem prof. Piotra Bożyka), stu‑
dentki Wydziału Form Przemysłowych ASP
w Krakowie. [inf.wł.]
Złota kreska dla The Rolling Stones
Profesor Krzysztof Kiwerski otrzymał
główną nagrodę na 18. Ogólnopolskim
Festiwalu Autorskich Filmów Animowanych
Film Krzysztofa Kiwerskiego zwycięzcą
18. OFAFA w Krakowie
w Krakowie.
„Film powstawał przez dwa lata – mówi
autor – sfinansowany z własnych środków,
wykonany w pojedynkę, począwszy od scena‑
riusza poprzez plastykę, modelowanie, anima‑
cję, postprodukcję, dźwięk i montaż. Składa
się z 8-, 10-sekundowych ujęć, z których więk‑
szość po wstępnej akceptacji plastyki, animacji
i kompozycji kadru renderowała się na kom‑
puterze 8-procesorowym przez tydzień. Cza‑
sami efekt kwalifikował się do kosza”.
To już kolejne zwycięstwo prof. Kiwer‑
skiego na tym festiwalu. Gratulujemy! [inf.wł.]
143
K ronika w y d ar z e ń
Projekt
Mechanizmy
porozumienia
Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
w Krakowie przystąpiła do projektu „Mechani‑
zmy porozumienia”. Podpisanie umowy ze sto‑
warzyszeniem PointBarre, które jest inicjatorem
przedsięwzięcia, nastąpiło podczas oficjalnego
spotkania 1 II 2013 r. ASP, współorganizatora
projektu, reprezentował prof. Piotr Bożyk. Fun‑
III
Międzynarodowe
Biennale Grafiki
Cyfrowej Gdynia
2012
→ Pomorski Park
Naukowo‑Technologiczny
– Centrum Designu w Gdyni
→ 19 x – 15 xI 2012
Międzynarodowe Biennale Grafiki Cyfrowej
to międzynarodowy przegląd aktualnej grafiki
cyfrowej. Z edycji na edycję biennale umacnia
swoją pozycję na mapie imprez graficznych
świata. Jest to wydarzenie oczekiwane zarówno
przez twórców, jak i przez publiczność zainte‑
resowaną nowymi mediami w sztuce. Działa
stymulująco na kręgi artystyczne związane
z grafiką eksperymentalną, otwiera nowe prze‑
strzenie i perspektywy jej rozwoju, przybliża
współczesnemu odbiorcy kultury świat cyfrowej
awangardy.
Wystawa pokonkursowa odbyła się po raz
pierwszy w nowym miejscu, w Pomorskim Parku
Naukowo‑Technologicznym – Centrum Designu
w Gdyni, które pozwoliło przybliżyć uczestnikom
bardzo różnorodne tematycznie i warsztatowo
prace. Grand Prix III MBGC Gdynia 2012 przy‑
znano Judycie Bernaś. Honorowe wyróżnienie
jury otrzymała m.in. Monika Wanyura‑Kurosad
za grafikę Krawędzie 31. Na wystawie zaprezento‑
wano zestaw dwóch prac tworzących krótki cykl.
Organizatorem wystawy było Stowarzy‑
szenie Promocji Artystów Wybrzeża ERA ART. [inf.wł.]
144
Wiadomości asp /61
dację PointBarre reprezentował prezes Guillaume
Hillairet, Marta Jonville i Tomas Matauko. W spo‑
tkaniu uczestniczył również sekretarz generalny
ASP w Bordeaux, Hervé Alexandre, oraz artyści,
uczestnicy projektu.
„Mechanizmy porozumienia” to międzyna‑
rodowy i interdyscyplinarny projekt artystyczny
odwołujący się do politycznej historii Europy
Środkowej. Projekt analizuje ewolucję kontek‑
stu politycznego, który przyczynił się do powsta‑
nia, a następnie uśmiercenia relacji kolejowej
Silesia – Cracovia – Karpaty, która łączyła War‑
szawę z Bukaresztem i prowadziła przez Kraków,
Koszyce i Budapeszt.
Głównym celem projektu jest stworzenie
eksperymentalnego i wielowymiarowego dzieła
sztuki oraz promowanie za jego pomocą refleksji
estetycznej, filozoficznej i politycznej na temat
przyszłości państw Europy Środkowej w odnie‑
sieniu do idei integracji europejskiej. W okresie
od x 2012 do v 2013 ma miejsce cykl krótkich
wymian studialnych dla badaczy i artystów
z Francji, Polski, Rumunii, Słowacji i Węgier.
Uzyskane doświadczenia będą stanowiły przy‑
gotowanie do kolejnej fazy projektu – realizacji
eksperymentalnego dzieła sztuki. Artyści i bada‑
cze zbiorą się w Bukareszcie i wspólnie pojadą
pociągiem do Warszawy, zatrzymując się w Buda‑
peszcie, Koszycach, Muszynie, Krakowie…
Koordynatorem projektu z ramienia ASP
w Krakowie jest adiunkt dr Bartłomiej Struzik.
[inf.wł.]
K ronika w y d ar z e ń
Grand Prix
konkursu Fundacji
im. Franciszki Eibisch 2012
3 XII 2012 r. w Galerii Sztuki Krystyny Napiór‑
kowskiej w Warszawie odbyło się wręczenie
nagród laureatom ubiegłorocznej edycji kon‑
kursu Fundacji im. Franciszki Eibisch. Zgodnie
z wolą założyciela fundacji, profesora Eugeniu‑
sza Eibischa, celem konkursu jest promocja
wyróżniających się osiągnięciami młodych arty‑
stów malarzy, których działalność przyczynia się
do rozwoju polskiego malarstwa oraz twórczego
podejmowania zagadnień artystycznych i pro‑
pagowania aktywnego uczestnictwa w rozwoju
kultury plastycznej.
Do konkursu zgłoszono 170 prac, do finału
jury zakwalifikowało 39 artystów. Grand Prix
otrzymali ex aequo Ewa Prończuk‑Kuziak, absol‑
wentka warszawskiej ASP z pracowni prof. Sta‑
nisława Baja, oraz Dariusz Milczarek, absolwent
naszej uczelni z pracowni prof. Adama Wsiołkow‑
skiego (obecnie w trakcie studiów doktoranckich
u tegoż pedagoga). [inf.wł.]
Stypendium
Stypendium
im. Jana Matejki im. Henry’ego
Dorena
3 XII 2012 r. odbyło się posiedzenie Rady Fundu‑
szu Stypendialnego im. Jana Matejki, któremu
przewodniczył rektor prof. Stanisław Tabisz;
obecni byli również członkowie rady – prorekto‑
rzy prof. Piotr Bożyk i dr hab. Jan Tutaj oraz eks‑
perci powołani w trzech dyscyplinach: prof. ASP
Janusz Matuszewski (sztuki piękne), dr Michał
Kracik (sztuki projektowe) i dr Jarosław Adamo‑
wicz (konserwacja i restauracja dzieł sztuki).
W wyniku tajnego głosowania stypendia
otrzymali:
∙ w dyscyplinie sztuki piękne – Martyna Boro‑
wiecka, studentka v r. Wydziału Malarstwa
z pracowni prof. Adama Wsiołkowskiego.
∙ w dyscyplinie sztuki projektowe – Dominika
Brzostowska, studentka i r. studiów II stopnia
Wydziału Form Przemysłowych z pracowni
prof. Marii Dziedzic.
∙ w dyscyplinie konserwacja i restauracja dzieł
sztuki – Karolina Molga, studentka VI r. Wydziału
Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki z pracowni
prof. Edwarda Kossakowskiego.
[inf.wł.]
Dariusz Milczarek W tramwaju 150 × 150 cm, tempera
Martyna Borowiecka Blachy ii 120 × 110 cm, olej
żółtkowa na płótnie, 2012
na płótnie, 2012
13 XI 2012 r. odbyło się posiedzenie Rady Fun‑
duszu Stypendium im. Henry’ego Dorena. Jej
skład stanowili: rektor prof. Stanisław Tabisz
– przewodniczący – oraz członkowie: prof. Wła‑
dysław Zalewski, prof. Allan Rzepka i p. Magda‑
lena Kalicińska. Do stypendium zgłoszono sześć
kandydatur; jedna z nich nie spełniała wymogów
formalnych.
Po zapoznaniu się ze złożonymi pracami
oraz odczytaniu rekomendacji członkowie rady,
w wyniku tajnego głosowania, wyłonili stypen‑
dystę, którym została Justyna Smoleń, studentka
v r. Wydziału Malarstwa z pracowni prof. Leszka
Misiaka. [inf.wł.]
Stypendium
„Grazella”
14 XI 2012 r. odbyło się posiedzenie jury stypen‑
dium Fundacji „Grazella” im. Marii Siemieńskiej.
Skład jury, któremu przewodniczył prezes fun‑
dacji, rektor prof. Stanisław Tabisz, stanowili:
wiceprezes fundacji mec. Wiesława Chmielewska,
członkowie Zarządu – prof. Adam Wsiołkowski
i kanclerz mgr inż. Adam Oleszko oraz powołani
eksperci: prof. ASP Janusz Matuszewski (malar‑
stwo), prof. Lidia Matynian (muzyka) i p. Marek
Sołtysik (literatura).
A oto laureaci w poszczególnych kategoriach
stypendium:
Malarstwo – Paweł Słota
Muzyka – Karol Nepelski
Literatura – Łukasz Mańczyk
Stypendia zostały uroczyście wręczone
na spotkaniu w sali Senackiej ASP 6 XII 2012 r.
[inf.wł.]
145
P
b lik
ika
Ku
om
s cje
Pendzlem
i piórem
Leona
Kowalskiego
Stanisław Tabisz
Najpierw wypada mi przedstawić autora
książki, który w swoich – nie tak znowu odle‑
głych – czasach był malarzem i grafikiem, ale
również artystą uprawiającym refleksję o sztuce,
kronikarzem życia artystycznego i animatorem
oraz organizatorem życia społecznego artystów
sztuk pięknych w Krakowie.
Leon Kowalski (1870–1937), malarz i grafik,
naukę malarstwa rozpoczął w Kijowskiej Szkole
Malarskiej. W latach 1891–1893 kontynuował
studia w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych.
W roku 1894 uzyskał państwową dotację na stu‑
dia zagraniczne i przez rok kształcił się w pra‑
cowni Karla Rauppa w Monachium. Następnie
wyjechał do Paryża, gdzie uczył się u Jeana
Paula Laurensa, Benjamina Constanta i Augu‑
ste’a Girardota. Podróżował po Francji, Włoszech
i Niemczech. W 1905 r. wrócił do Krakowa i odtąd
brał czynny udział w polskim życiu artystycz‑
nym, m.in. był jednym z założycieli grupy Zero
i organizatorem – w 1911 r. – Związku Powszech‑
nego Artystów Polskich, a także jego pierwszym
prezesem. Po roku 1920 został ponownie preze‑
sem Związku Artystów Plastyków oraz założycie‑
lem i prezesem Towarzystwa Artystów Grafików.
146
Wiadomości asp /61
Malował olejno, akwarelą i pastelem, tworząc
krajobrazy, widoki miejskie, kwiaty, a także
portrety, sceny rodzajowe i religijne. Jako grafik
uprawiał drzeworyt, litografię, miękki werniks
oraz akwafortę i suchą igłę. W roku 1937 (lub
1934) wydał zbiór wspomnień Pędzlem i piórem
[pisownia oryg.: Pendzlem i piórem], pisywał też
artykuły, m.in. do „Głosu Plastyków”.
Opracowując w 2011 r. obszerny tom histo‑
ryczny STO LAT ZPAP. Monografia ZPAP Okręgu Kra‑
kowskiego, musiałem zetknąć się z osobą Leona
Kowalskiego, jako założyciela Związku Powszech‑
nego Artystów Polskich (aktualnie Związku Pol‑
skich Artystów Plastyków z ponad 100‑letnimi
tradycjami i ciągłością prawną oraz historyczną).
Leon Kowalski był wyjątkowym artystą i niezwy‑
kle aktywnym człowiekiem organizującym zawo‑
dową aktywność społeczności artystów w struk‑
tury instytucjonalne. Z różnych ugrupowań, jak
choćby Towarzystwa Artystów Grafików, zrzesze‑
nia Sztuka Rodzima, do dzisiejszego dnia działa
Związek Polskich Artystów Plastyków i wchodzi
w pełne 102‑lecie swojej działalności.
Zakupiona do księgozbioru ZPAP Okręgu
Krakowskiego przed dr Joannę Banek książka
Leona Kowalskiego pt. Pędzlem i piórem, wydana
w 1934 lub w 1937 roku (źródła podają różne
daty), opisuje życie środowiska studentów i pro‑
fesorów naszej krakowskiej Akademii, która jesz‑
cze wtedy nosiła nazwę Szkoły Sztuk Pięknych.
Wstęp do tej książki napisał Jan Wiktor, który tak
charakteryzował autora: „Kowalski dużo widział,
dużo wie, przerzucany losem z miejsca na miej‑
sce miał niezmiernie ciekawe życie, wszędzie
zbierał bogaty plon doświadczeń i spostrzeżeń,
brał udział w wielu poczynaniach artystycznych,
zawsze czynny, zawsze ruchliwy i stąd wyniósł
niezmiernie dużo kapitalnych wspomnień,
pamięta Kraków inny, jakby zamierzchły, kiedy
młodzi malarze musieli staczać zażarte boje
o »nagość w sztuce«, o gołą modelkę, pamięta
Kraków wczorajszy, zapomniany i nieraz o tym
Krakowie opowiadał w gronie przyjaciół, zawsze
żywo, zawsze dowcipnie, lekko, potoczyście,
nieraz z gryzącą ironją, chłoszcząc małostki
i śmieszności parnasiątek. […] Leon Kowalski
wskrzesza Kraków z najpiękniejszego okresu,
kiedy był chlubą i dumą Polski, wyrazicielem
jej duszy, jej porywów” [pisownia oryg.].
Pisząc swoje wspomnienia o Krakowie
i Szkole Sztuk Pięknych kierowanej przez Jana
Matejkę, ilustrując książkę swoimi linorytami,
Leon Kowalski odtwarza klimat tamtych lat,
wydarzenia i anegdoty z ulic Krakowa, z pra‑
cowni i korytarzy szkoły, w której studiuje, przy‑
bywając z Kijowa. Opisuje wycieczki plenerowe,
wyjazdy zagraniczne na stypendia, codzienne
perypetie biednych jak mysz kościelna studen‑
tów oraz wielkie postacie krakowskiej sztuki, m.
in. Matejkę, Łuszczkiewicza, Wyczółkowskiego,
Wyspiańskiego, Tetmajera, Fałata, młodego
Weissa. Robi to bardzo sugestywnie i efektownie,
niekiedy groteskowo i żartobliwie, utrwalając
ze swadą ważne wydarzenia i zwykłą codzienność.
Do jednych z najbardziej efektownych opisów
w książce Leona Kowalskiego należy codzienny
rytuał wchodzenia Jana Matejki do szkoły. Pro‑
szę zakosztować: „Dyrektor Mistrz Matejko dla
nas był raczej jakąś legendą niż czymś realnym.
Mistrza się prawie nigdy nie widziało, ale się
czuło, że on jak korona na wieży Marjackiej gdzieś
tam w górze był i zdobił naszą szkołę, jako też
i nadawał sens całemu istnieniu tej instytucji!
O mistrzu mówiło się szeptem jakby się oba‑
wiano, aby nie posłyszał, lub żeby nie zamącić
nierozsądnem słowem, lub głośnym stąpaniem
po schodach jego wielkiego spokoju. Wiedziano,
że ma pracownię gdzieś wysoko i daleko, nikt jed‑
nak nie wiedział gdzie się znajduje. Nikt bowiem
na górę nie chodził. Widzieliśmy go tylko cza‑
sem, jak szedł wczesnym rankiem do pracowni.
Właściwie nie szedł, ale prawie biegł od Bramy
Florjańskiej, odbijając się od chmary dziadów
różnego gatunku, wzrostu, wieku i wyglądu,
którzy go literalnie chwytali za poły ubrania,
ględząc o jałmużnę. W gromadzie tej były jakieś
na kosturach podskakujące dewotki, paniusie
w przedpotopowych słomianych kapeluszach –
tworzące czarne plamy. Jacyś szlachcice półkrwi
o sumiastych wąsach, zdegradowani z należnego
P
b lik
ika
Ku
om
s cje
socjalnego szczebla, potężna ilość zawodowych
dziadów z siwemi brodami i torbami: garbusy,
kulawi na szczudłach, w końcu kilku kmiot‑
ków w modnych kieckach cynobrowego koloru,
jakie nosili wówczas bronowiccy chłopi. Cyno‑
ber, czerń, w końcu łachmany dziadowskie
i vert pastel zmurszałe od czasu, złamane
patyną wieków, wszystko to tworzyło kolorową
plamę na tle starych murów Bramy Florjańskiej
i Rondla. Jakaś regata wenecka… Wyglądałoby
to na fantastyczny historyczny pochód, gdyby
nie to, że wśród tej kolorowej bandy, skaczącej
na kulach i na kosturach wszelkiego rodzaju –
kroczył szybko, odbijając się na prawo i lewo,
małego wzrostu człowiek, ze złamanym nosem
jak u Michała Anioła i długimi włosami i takąż
siwą brodą. Był to naprawdę niesamowity widok…
Całe to dziwne towarzystwo wwalało się w bramy
szkoły. Na donośny krzyk mistrza wyskakiwała
obserwująca całą procesję z daleka przez okno
Migoniowa – żona tercjana i zarazem prawie
jedyna modelka mistrza do kobiecych perso‑
naży, przystojna, o dorodnych kształtach, lat 30
kobieta. Całowała z uszanowaniem rękę mistrza,
zwyczajem trochę wiejskim, z lekka jakby przy‑
klękając. Na krzyk zjawiał się też wysoki jak tyka
drugi tercjan z bramy Tryba, wypychał całą zgraję
na ulicę, a Migoniowa na rozkaz mistrza rozda‑
wała jałmużnę z specjalnie na ten cel przygotowa‑
nych funduszy. Rytuał codzienny, aż do jutra był
skończony. Dziady, zmęczone wysiłkiem, odda‑
lały się powoli, a mistrz też, po stoczonej walce,
spokojnie, majestatycznie wstępował kręconymi
schodami na górę” [pisownia oryg.].
Nostalgia
i melancholia
w krainie d'Oc
Jacek Dembosz
Obrazki z krainy d’Oc to druga po Notatkach z Pro‑
wansji książka Adama Wodnickiego, tłumacza
literatury francuskiej, poezji, emerytowanego
profesora naszej ASP.
Autor nawiązał w tytule do głośnej książki
z 1900 r. Czarownik z krainy Oz. Jednak „kra‑
ina d’Oc”, przez którą przyjdzie nam wędrować,
wywodzi swą nazwę od dialektu języka oksy‑
tańskiego (langue d’oc), którym posługują się
mieszkańcy Prowansji.
Wydawca zastrzegł: „Nie jest to książka
o piękności Prowansji – polach lawendy, sło‑
necznikach, igraszkach światła i cienia, lekko‑
ści życia. O urokach tego kraju powiedziano już
wszystko, albo prawie wszystko”.
Już na wstępie autor mówi, jaki cel przy‑
świecał mu podczas pracy nad książką: „Pro‑
wansja, o której piszę, nie jest zwykłą Prowan‑
sją. To kraina z drugiej strony lustra, miejsce
magiczne. Krótko mówiąc, ta Prowansja istnieje
tylko we mnie, jest mitem – próbą zaspokoje‑
nia głodu cudowności, który od dziecka każdy
z nas w sobie nosi, a którego naprawdę nigdy
nie daje się zaspokoić; marzeniem, które się
spełnia – w wyobraźni – nie w rzeczywistości.
Przeżyłem Prowansję jak rodzaj święta, zauro‑
czony jej niezwykłością. […] Próbowałem odpo‑
wiedzieć sobie na pytanie, dlaczego za nią tęsk‑
nię – nawet kiedy tam jestem. Ale na to pytanie
chyba nie ma odpowiedzi. I pewnie być nie może
[…]. Prowansja to miejsce szczególne. Czas toczy
się tutaj kołem, traci linearność, zatrzymuje się,
nawraca, ulega zakrzywieniu. Wczoraj, przed‑
wczoraj, przed rokiem znaczy to samo; wychodzi
się na chwilę ze zwykłego życia, wraca z różnych
miejsc, różnych wymiarów rzeczywistości tej
prawdziwej i tej wyobrażonej – zawsze do siebie”.
W tym właśnie miejscu autor wyjawia nam,
o czym w istocie jest ta książka. O przemijaniu,
upływie czasu, o tęsknocie za młodością, dzie‑
ciństwem, za krainą, „do której nie sprzedaje
się biletów”, jeśli przypomnieć Sołżenicyna.
To wielka opowieść o nostalgii, która ogarnia
ludzi starszych, o poczuciu nieuchronnego
pożegnania się ze wszystkim, co było wcześniej.
Bo któregoś dnia to nieuchronne uczucie nad‑
chodzi, jest także nieobce i mnie, piszącemu
tę notatkę. Owo Conradowskie „przekraczanie
smugi cienia”, które każdemu jest pisane.
Na kolejnych stronach znajdujemy słowa
o przemijaniu, regularne jak krople deszczu:
„skazany na zagładę świat”, „bo taki jest bieg
tego świata”, „uchylam drzwi do świata, któ‑
rego już nie ma”, „wszystko to zginęło bezpow‑
rotnie”, „czas znowu cofnął się o stulecie”, „ich
świat minął, zapadł tam, gdzie zapadają wszyst‑
kie umarłe światy”, „prawie wszyscy, którzy
tu mieszkali, zginęli tragicznie”…
Cienie ludzi: lotnicy z najsłynniejszym
spośród nich, także jako pisarz, Antoine’em
Saint‑Exupérym, malarze: van Gogh, Cézanne,
Gauguin, poeci: Petrarka, Saint‑John Perse.
Odwiedzamy „nieistniejące już ulice, domy”
i burdele, oddajemy się wspomnieniom o kur‑
tyzanach, które fascynowały artystów i pisarzy.
„W tamtym czasie – zauważa autor – korzysta‑
nie z przybytku uciech »nikomu nie przynosiło
ujmy«”. Mijamy klasztory, korridę, templariuszy,
ruiny zamków, mosty, rzeki, kanały, miasteczka…
W tej książce „czas się zatrzymał, zastygł
na chwilę, jak zdarza się to, kiedy bogowie
wychodzą z ukrycia, kładą nam, śmiertelnym,
dłonie na oczach i pozwalają uwierzyć, że potra‑
fimy zrozumieć sens i istotę harmonii, a przynaj‑
mniej zobaczyć w ciemności ich daleki odblask”
– stara się opisać sens przemijania autor.
Jest i optymistyczna nuta: „tylko słowo
odwraca bieg czasu. I magia wielkiego pisarstwa”.
Z tym przypadkiem mamy właśnie do czynienia
w Obrazkach z krainy d’Oc, która po lekturze pozo‑
stanie w naszej pamięci na zawsze. Bo „intencją
książki było spłacenie długu wdzięczności wobec
kraju, który mnie przyjął, dał poczucie wspólnoty,
ofiarował chwile intensywnego zachwytu i rado‑
ści” – pisze autor.
Uroki Prowansji sławili Alphonse Daudet,
Lawrence Durrell Stendhal, René Char, Jean
Giono czy Peter Mayle. Dołączył do nich także
Adam Wodnicki. Wyd. Austeria, Kraków 2012.
147
P u b l ika c j e
Rzeczy
niepospolite
pod redakcją Czesławy Frejlich
Książka Rzeczy niepospolite. Polscy projektanci
XX wieku zawiera teksty o 39 twórcach, napi‑
sane przez grono 21 specjalistów, m.in. Janusza
Antosa, Annę Demską, Marię Dziedzic, Annę
Magę, Andrzeja Szczerskiego czy samą redaktorkę
owej publikacji, Czesławę Frejlich.
Sama książka jest świadectwem wielkiej
kultury zarówno redakcyjnej, jak i projektowej.
Dopracowana w każdym szczególe sama jest
obiektem niepospolitym. Zawarto w niej ponad
350 doskonałych fotografii, w większości wyko‑
nanych specjalnie na potrzeby tego wydawnic‑
twa, a ich jednorodność stylistyczna stanowi
o spójności albumu.
Cena: 97 zł.
Dla studentów i pedagogów: 80 zł.
Dystrybucją zajmuje się Stefan Hamiga:
[email protected] (tel. 606 610 656).
Czesława Frejlich
Fragmenty wstępu do publikacji
„Gdy w roku 2000 przygotowywałam wystawę
Rzeczy pospolite, a nieco później została wydana
książka pod tym samym tytułem, upewniłam się
w przekonaniu, że nadchodzą lepsze czasy dla
polskiego wzornictwa. Wskazywało na to duże
148
Wiadomości asp /61
zainteresowanie wystawą. Od tamtej pory wiele
się zdarzyło – przede wszystkim rozwinęła się
polska wytwórczość, wzrosło zainteresowanie
dizajnem instytucji kulturalnych, wydawnictw
i mediów, powstały nowe kierunki projektowe
w kilku prywatnych i państwowych uczelniach,
powołano do życia centra dizajnu. Z drugiej
strony nadal nie mamy muzeum wzornictwa
polskiego oraz brakuje całościowo opracowanej
jego historii. Chcąc choć w niewielkim stopniu
wypełnić tę lukę, powstały w 2001 roku kwar‑
talnik „2+3D” regularnie zamieszczał sylwetki
twórców ważnych dla rozwoju dizajnu w Pol‑
sce. Tak powstał zbiór trzydziestu artykułów
o projektantach zasłużonych dla krajowego
wzornictwa. Redakcja pisma wraz z wydawcą
książki, Instytutem Adama Mickiewicza, uznali
go za warty zbiorczego opracowania i publikacji.
Ułożone chronologicznie teksty zostały ujednoli‑
cone, zweryfikowane oraz uzupełnione. Dodano
sześć kolejnych monografii. Przygotowano wiele
nowych ilustracji. Zebrany w ten sposób mate‑
riał, choć rożnych autorów, w miarę całościowo
obrazuje polskie projektowanie w XX wieku.
Tytuł Rzeczy niepospolite ma wiązać obie książki,
które z różnych punktów widzenia – raz poprzez
obiekty, drugi raz od strony twórcy – mówią o tej
samej sprawie.[…]
Czytelnik będzie się mógł zapoznać z osią‑
gnięciami nie zawsze znanych polskich projek‑
tantów, a przy okazji prześledzić zmiany, jakie
zachodziły w XX wieku, gdy nasze rzemiosło
przekształcało się w wytwórczość przemysłową.
Te zmiany będzie można zobaczyć na przykła‑
dach prac twórców parających się różnymi
dziedzinami: m.in. meblarstwem, ceramiką,
szkłem, tkaniną czy środkami transportu.
Dominuje meblarstwo – traktuje o nim co trzeci
zamieszczony tekst – co wynika ze stosunkowo
dobrej kondycji tej gałęzi wytwórczości w Pol‑
sce, zarówno w przeszłości, jak i współcześnie.
Inne są prezentowane w proporcjach zgodnych
z ich rozwojem w poszczególnych okresach.
[…] O komentarz do poszczególnych rozdzia‑
łów poprosiłam Davida Crowleya, brytyjskiego
historyka kultury specjalizującego się we wzor‑
nictwie Europy Środkowej i Wschodniej. Jego
szerszy ogląd zjawisk w przystępny sposób osa‑
dza polską kulturę w kontekście przemian poli‑
tycznych, społecznych i gospodarczych. Będzie
on przydatny do zrozumienia zachodzących pro‑
cesów, nie tylko czytelnikowi zagranicznemu.
Podział materiału na pięć rozdziałów odpo‑
wiada przemianom ideowym, a w konsekwencji
stylistycznym. Granice między nimi z natury
rzeczy nieostre pozwoliły jednak pogrupować
omawianych autorów i w ten sposób uwypuklić
charakterystyczne dla danego okresu rysy ich
twórczości.[…]
Mam nadzieję, że zawartość książki uzmy‑
słowi wartość i oryginalność kultury material‑
nej Polski w tym zakresie. Co więcej dowiedzie,
że nawet w najtrudniejszych warunkach powsta‑
wały u nas interesujące projekty i produkty.
Warto je poznać, aby móc na tej kanwie budować
wizje przyszłości.”
P u b l ika c j e
83 lata
Pracowni
Liternictwa
i Typografii
w ASP
w Krakowie
Wojciech Regulski
Książka o pracowni liternictwa i typografii
powinna była powstać już dawno temu. Pra‑
cownia ma wieloletnią tradycję, własną, uni‑
kalną metodę nauczania i bogate archiwum
prac studenckich. Materiał jeszcze nie do końca
poznany i opisany, choć od ponad 10 lat prowa‑
dzone są systematyczne prace archiwizacyjne.
Jedną z najważniejszych wartości kultywowa‑
nych w pracowni jest szczególny sposób porząd‑
kowania zasad konstrukcji litery łacińskiej,
stanowiący od dziesięcioleci podstawę metody
nauczania liternictwa i typografii.
Wydawnictwo 83 lata Pracowni Liternictwa
i Typografii na 160 stronach przybliża dorobek
pracowni, prezentując ok. 600 reprodukcji prac
studenckich i fotografii z życia pracowni, kilka‑
naście tekstów autorskich zawierających opisy
programu dydaktycznego, historię pracowni
i krótkie wspomnienia autorów z czasów ich
studiów. Książka zawiera także spis wszystkich
pracowników dydaktycznych pracujących w pra‑
cowni na przestrzeni 83 lat jej historii.
Książka została zredagowana i opracowana
przez obecny zespół pracowników dydaktycznych
pracowni liternictwa i typografii. Koncepcję,
projekt graficzny i skład przygotowała Joanna
Tyborowska przy współudziale Aleksandry
Toborowicz.
Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2012
ISBN 978‑83‑62321‑26‑1. Cena 42 zł.
Metamuzeum
– sztuka
ulicy
Metamuzeum to tytuł serii wydawniczej
wymyślonej już w roku 2008, w trakcie roku aka‑
demickiego 2007/2008, który rozpoczął działal‑
ność nowego kierunku studiów i Katedry Inter‑
mediów w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
Pierwotnie miał to być luźny zbiór publikacji
różnego rodzaju – materiałów filmowych, dru‑
kowanych, sieciowych – połączonych formułą
otwartej antologii i nastawionych na zebranie
i uporządkowanie dokumentów, dzieł, aktyw‑
ności związanych z różnymi przejawami sztuki
intermedialnej. Interesująca nas problematyka
okazuje się jednak tak szeroka, a planowanie
kierunków prac badawczych, przedsięwzięć
wydawniczych czy wreszcie samej ewolucji
metod dydaktycznych w trudnej sytuacji ekono‑
micznej i kadrowej tak niepewne, że METAMU‑
ZEUM zmienia obecnie swój zasięg. Poświęcamy
serię wydawniczą wyłącznie sztuce performance
(jest to obecnie jedna z czterech specjalizacji
dyplomowych Katedry Intermediów, repre‑
zentowana w jej strukturze przez kierunkową
pracownię sztuki performance). Pierwsze tomy
serii zamierzamy wydać jako sukcesję prac autor‑
skiego projektu badawczego Symboliczna emisja
czasu w sztuce performance, finansowanego przez
Narodowe Centrum Nauki. Każdy tom składać
się będzie ze zbioru dokumentów zarejestrowa‑
nych wideofonicznie (dysk DVD) oraz z książki,
omawiającej lub poszerzającej te dokumenty. Dla
stosunkowo wielu artystów szansę zachowania
artystycznej tożsamości, względnej niezależności
i suwerenności ich pracy dają strategie sztuki
performance. METAMUZEUM jest kronikarskim
przyczynkiem do opisu tych zmagań, a Sztuka
na ulicy – pierwszym tomem tej antologii. Wypowiedzi artystów spisano z wideofo‑
nicznych wywiadów, które były przeprowa‑
dzane od roku 2008. Zawierają one w znacznej
części odpowiedzi na trzy pytania:
1. Jak wyglądała Twoja inicjacja w sztuce
performance? Jakie wydarzenie uważasz
za swój pierwszy performance? 2. Co lub/i kto zainspirował/o Twoje pierwsze
eksperymenty na tym polu? 3. Na czym, według Ciebie, polega różnica
między pracą artystyczną w galerii a prak‑
tyką w przestrzeni niechronionej, dostępnej dla
wszystkich? Tom i Sztuka na ulicy
Pod redakcją Artura Tajbera
Katedra Intermediów
Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych w Kra‑
kowie im. Jana Matejki, Kraków 2011
W skład publikacji wchodzi płyta dvd.
ISBN 978‑83‑62321‑10‑0
Cena 44,10 zł.
149
P u b l ika c j e
Konserwacja dzieł
niezachowanych
Ukazał się XXII tom z serii „Studia i Mate‑
riały Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł
Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie”.
Tym razem książkę wypełnia opracowanie pt.
Konserwacja dzieł niezachowanych autorstwa
Romana Jacka Kieferlinga. We wstępie redaktor
naukowy, prof. Maria Ostaszewska, pisze m.in.:
„Rozprawa o konserwacji dzieł niezachowanych
wyraźnie wykracza poziomem ponad standardy
prac prezentowanych w ramach serii i przenosi
nas ze świata materii, rzeczy i czynności w sferę
myśli, filozofii i estetyki. Stanowi wyjątkową
pozycję w dotychczasowym ciągu wydawni‑
czym prac Wydziału”. Zaś autor tymi słowami
zaczyna książkę: „Dzieła sztuki, jak wszystko,
co nas otacza, podlegają nieubłaganemu prawu
przemijania. Choć staramy się przedłużyć ich
trwanie, mamy świadomość granicy, poza którą
istnieć przestają”. Książka opowiada o odzyska‑
niu wielu dzieł zaginionych. Tekstowi towarzyszy
bogaty zestaw fotografii omawianych obiektów
architektonicznych.
Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych w Kra‑
kowie im. Jana Matejki, Kraków 2012
liczba stron: 161. Cena 21 zł.
ISBN 978‑83‑62321‑97‑1
Album twórczości
Jacka Waltosia
Wielokroć to samo. Malarstwo, rzeźba, grafika z lat
1960–2012 to tytuł wystawy i zarazem katalogu
twórczości profesora Jacka Waltosia. Wystawa
miała dwie odsłony, w MGS w Częstochowie oraz
w MGS w Łodzi. Katalog, podzielony tematycznie,
odzwierciedla zamysł wystawy, ukazuje najważ‑
niejsze wątki twórczości autora: W zieleni, Posta‑
cie pojedyncze, Fedra wg Jeana Racine'a, Zasłona
– Ściana, Cztery kolory. Zawiera również szcze‑
gółowe kalendarium życia i twórczości Artysty.
Opatrzona wstępem dyrekcji obu Galerii, a także
tekstami kuratorki wystawy Barbary Major oraz
Janusza Krupińskiego, ta dwustustronicowa
publikacja stanowi jak dotąd najobszerniejszy
zbiór dzieł Jacka Waltosia.
Projekt i skład: Michał Bratko, Kinga Nowak
Wydawcy: MGS w Częstochowie, MGS w Łodzi, przy
udziale ASP w Krakowie. Cena 42 zł.
www.wiadomosciasp.pl
Korespondenci wydziałowi:
dr hab. Kinga Nowak – Wydział Malarstwa
dr Janusz Janczy – Wydział Rzeźby
dr Agnieszka Łukaszewska – Wydział Grafiki
mgr Joanna Łapińska – Wydział Architektury Wnętrz
mgr Joanna Hedrick – Wydział Konserwacji i Restau‑
racji Dzieł Sztuki
mgr Anna Szwaja – Wydział Form Przemysłowych
mgr Mariusz Sołtysik – Wydział Intermediów
Wydawca: Akademia Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie
Redaktor naczelny: prof. Stanisław Tabisz,
rektor ASP w Krakowie
Kierownik działu wydawnictw i promocji:
Jacek Dembosz, [email protected]
Zespół redakcyjny: prof. asp Barbara Ziembicka,
dr hab. Kinga Nowak, prof. Janusz Krupiński,
prof. asp Łukasz Konieczko, mgr Jacek Dembosz,
mgr Michał Pilikowski.
[email protected], tel. 12/ 252 75 12
150
Wiadomości asp /61
Akademia Sztuk Pięknych
im. Jana Matejki w Krakowie
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 012 299 20 00, 012 422 09 22
fax 012 422 65 66
Rektor prof. Stanisław Tabisz
Prorektor ds. Nauki i Spraw Zagranicznych
prof. Piotr Bożyk
Prorektor ds. Studenckich
dr hab. Jan Tutaj
Kanclerz mgr inż. Adam Oleszko
Wydział Malarstwa
Dziekan dr hab. Piotr Korzeniowski
Prodziekan dr hab. Witold Stelmachniewicz
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 012 299 20 31
Wydział Rzeźby
Dziekan prof. Józef Murzyn
Prodziekan prof. asp Ewa Janus
pl. Matejki 13, 31-157 Kraków
tel. 12 299 20 37
Wydział Grafiki
Dziekan dr hab. Krzysztof Tomalski
Prodziekan dr Tomasz Daniec
ul. Humberta 3, 31-121 Kraków
tel. 12 632 13 31, 12 632 48 96
ul. Karmelicka 16, 31-128 Kraków
tel. 12 421 43 82
Wydział Architektury Wnętrz
Dziekan dr hab. Beata Gibała‑Kapecka
Prodziekan dr hab. Joanna Kubicz
ul. Humberta 3, 31-121 Kraków
tel. 12 632 13 31, 12 632 48 96
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Dziekan dr hab. Marta Lempart‑Geratowska
Prodziekan dr Jarosław Adamowicz
ul. Lea 29, 30-052 Kraków
tel. 12 662 99 00
Wydział Form Przemysłowych
Dziekan prof. Andrzej Ziębliński
Prodziekan dr Anna Myczkowska‑Szczerska
ul. Smoleńsk 9, 31-108 Kraków
tel. 12 422 34 44
Biblioteka Główna
Dyrektor mgr Jadwiga Wielgut‑Walczak
ul. Smoleńsk 9, 31-108 Kraków
tel. 12 292 62 77 w. 35
Wydział Intermediów
ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 38
31-111 Kraków
tel.12 299 20 37
[email protected]
Projekt i skład: Michał Bratko
[email protected]
Layout: Jakub Sowiński (Biuro Szeryfy)
Złożono krojem: Unit Slab
Korekta redakcyjna: Lucyna Sterczewska
Korekta: Adam Wsiołkowski
Nakład: 1400 egz.
ISsN 1505–0661
Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych,
zastrzega sobie prawo do skracania i redagowania
nadesłanych tekstów.
?
Jak to K o m ik s
JAK TO
WARSZTAT ZAMKNIĘTY?!
NIE ZAPOMNIEĆ
PRAC NA PRZEGLĄD!!!
JAKA ZNOWU
DOKUMENTACJA?!
JAK TO
ROBIĆ PRZEGLĄD o 9.00?!
JAK TO
JAK TO
SKAN ZA 2 ZŁ?!
PO 10 SZKICÓW?!
ZROBIĆ HIPER
ZROZUMIEĆ
WEJŚĆ NA WARSZTAT
W JEDNĄ NOC!!!
GEOMETRIĘ!!!
BEZ OKULARÓW!!!
ZALICZENIA
JAKIE ZNOWU
JAK TO
W JUWENALIA?!
3 MARTWE?!
2,0?!
Natalia Gałuszka, Katedra Sztuk Wizualnych wfp ii rok
MATEJKO WYSPIAŃSKI MALCZEWSKI
WYCZÓŁKOWSKI WEISS FAŁAT MEHOFFER
PANKIEWICZ TARASIN KISLING WOJTKIEWICZ
MAKOWSKI WITKIEWICZ DUNIKOWSKI
WRÓBLEWSKI BRZOZOWSKI MIKULSKI
NOWOSIELSKI KANTOR RODZIŃSKI GRZYWACZ
MITORAJ MACIEJEWSKI PANEK WAJDA
MACIEJOWSKI SASNAL...
STUDIUJ W ASP IM. JANA MATEJKI W KRAKOWIE
NASI ABSOLWENCI TWORZĄ HISTORIĘ
STUDIA STACJONARNE
STUDIA NIESTACJONARNE
MALARSTWO, GRAFIKA, RZEŹBA, INTERMEDIA
WZORNICTWO, ARCHITEKTURA WNĘTRZ
KONSERWACJA I RESTAURACJA DZIEŁ SZTUKI
MALARSTWO, GRAFIKA
WZORNICTWO
ARCHITEKTURA WNĘTRZ
Informator 2013/2014 dla kandydatów znajdziesz
pod adresem http://issuu.com/waspkrakow
www.asp.krakow.pl
156
Wiadomości asp /61

Podobne dokumenty

Wiadomości ASP nr 65 - Kwartalnik o sztuce

Wiadomości ASP nr 65 - Kwartalnik o sztuce W  styczniu 1945  r. Akademia Sztuk Pięknych wznowiła działalność. W 1950 r. Wyższa Szkoła Sztuk Plastycz‑ nych z wydziałami Architektury Wnętrz, Włókiennictwa i  Grafiki, mieszcząca się przy ul.  ...

Bardziej szczegółowo