Metafora smogu informacyjnego a procesy

Komentarze

Transkrypt

Metafora smogu informacyjnego a procesy
S NR 32 • 2014
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
Metafora smogu informacyjnego
a procesy informacyjne
Rewolucja informacyjna
Rewolucja informacyjna, kojarzona równieĪ z takimi procesami jak rewolucja cyfrowa [Gawrysiak, 2008, s. 25] i informatyczna [LeszczyĔska,
2011, s. 126], naleĪy do najwaĪniejszych transformacji cywilizacyjnych,
jakie dokonaáy siĊ w XX wieku. Jej ksztaát i przebieg w wymiarze technicznym wyznaczyá postĊp, który dokonaá siĊ po zakoĔczeniu II wojny
Ğwiatowej w zakresie technologii informacyjnych, mikroelektroniki i szeroko rozumianej informatyki. Rewolucja informacyjna, której waĪny element stanowią technologie komputerowe, jest postrzegana jako jeden
z gáównych aspektów tak zwanej trzeciej fazy rewolucji przemysáowej1.
________________
1
PojĊcie pierwszej rewolucji przemysáowej jest związane z przeksztaáceniami, które dokonywaáy siĊ w przemyĞle, gospodarce i technice w okresie od koĔca XVIII wieku do poáowy XIX stulecia. Epoka ta (epoka wĊgla i stali) jest kojarzona z industrializacją oraz rozwojem przemysáu maszynowego. Do gáównych cech charakteryzujących pierwszą rewolucjĊ
przemysáową zaliczamy koncentracjĊ oĞrodków przemysáowych w pobliĪu Ĩródeá surowców
produkcyjnych i energetycznych. Druga rewolucja przemysáowa przypada na okres od poáowy XIX wieku do początków wieku XX. W pierwszej kolejnoĞci jest ona identyfikowana
z rozwojem energetyki opartej na wykorzystaniu ropy naftowej i prądu elektrycznego oraz
rozwojem motoryzacji, awiacji, elektryfikacją i narodzinami taĞm produkcyjnych. Cechą
charakterystyczną trzeciej rewolucji przemysáowej (rewolucji naukowo-technicznej) jest
natomiast koncentracja przemysáu wokóá oĞrodków akademickich (zasobów wiedzy i wykwalifikowanej kadry) oraz nastawienie na rozwój nowoczesnych technologii (gáównie
z zakresu mikroelektroniki, komunikacji i biotechnologii).
66
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
Rozwój t t á związany z licznymi odkryciami
naukowymi oraz powstaniem caáej gamy nowych rozwiązaĔ technologicznych z zakresu elektroniki i telekomunikacji. Zmiany te zainicjowaáy proces cyfryzacji i komputeryzacji wielu obszarów szeroko rozumianego Īycia spoáecznego. Za opisywanymi transformacjami staáy przesáanki natury
spoáecznej i ekonomicznej (miĊdzy innymi spadek cen sprzĊtu komputerowego oraz komercjalizacja i upowszechnienie Internetu) oraz technologicznej (pojawienie siĊ urządzeĔ klasy PC i uproszczenie obsáugi komputerów).
Zdaniem hiszpaĔskiego socjologa Manuela Castellsa jedną z waĪniejszych
konsekwencji rewolucji informacyjnej byáo zasadnicze przeksztaácenie
struktury spoáeczeĔstw rozwiniĊtych i powstanie formacji okreĞlanej mianem spoáeczeĔstwa sieci [Castells, 2010, s. 9]. Castells nie ma wątpliwoĞci,
Īe opisywane procesy miaáy charakter fundamentalny. Jego zdaniem rewolucja informacyjna jest „wydarzeniem historycznym co najmniej tak wielkim, jak XVIII-wieczna rewolucja przemysáowa, burzącym ciągáoĞü materialnych podstaw gospodarki, spoáeczeĔstwa i kultury” [Castells, 2010,
s. 68].
Rewolucja informacyjna to zjawisko záoĪone i wieloaspektowe, wymykające siĊ prostym kategoryzacjom historycznym. AmerykaĔski historyk
komunikacji Irving Fang wyróĪnia szeĞü faz tego procesu, z których ostatnia jest wynikiem poáączenia technologii komputerowych, satelitarnych
i nowoczesnych technik wizualnych [Fang, 1997, s. 189–236]. Fenomen
rewolucji informacyjnej jest analizowany przez przedstawicieli wielu róĪnych obszarów nauk – dyscyplin technicznych, nauk spoáecznych i humanistycznych, a nawet nauk o zdrowiu. W niniejszym artykule skoncentrujĊ
siĊ przede wszystkim na epistemologicznym wymiarze rewolucji informacyjnej, uwzglĊdniając równieĪ jej spoáeczne i ekonomiczne aspekty. Moim
celem jest przybliĪenie podstawowych zaáoĪeĔ modelu smogu informacyjnego, opisującego jedną z negatywnych konsekwencji rozwoju nowoczesnych (cyfrowych) technik komunikacyjnych.
Manuel Castells porównaá znaczenie informatyki, elektroniki i technologii informacyjnych do roli, jaką w rewolucjach przemysáowych XVIII
i XIX wieku odgrywaáy nowe Ĩródáa energii. Tym, co czyni obecną fazĊ
rozwoju cywilizacji technicznej wyjątkową, jest, zdaniem autora, funkcja,
!" #$!%& '(!"$)*+(%! ,"!)#* '(!"$)*+(
67
którą przypisaü naleĪy jej dwóm kluczowym elementom – informacji
i wiedzy. OczywiĞcie takĪe na wczeĞniejszych etapach rewolucji przemysáowej oba te zasoby niematerialne odgrywaáy istotną rolĊ. Castells podkreĞla jednak, Īe w warunkach pierwszej i drugiej rewolucji przemysáowej
miaáy one inny, zdecydowanie bardziej instrumentalny charakter. WyjątkowoĞü sytuacji, z którą mamy do czynienia w przypadku rewolucji informacyjnej, polega przede wszystkim na zastosowaniu wiedzy i informacji
do wytwarzania nowych informacji i nowej wiedzy2. Drugim waĪnym
elementem tego procesu jest intensywny rozwój urządzeĔ sáuĪących do
generowania, pozyskiwania, przetwarzania i transmisji wymienionych
zasobów [Castells, 2010, s. 69]. PostĊp w zakresie nowoczesnych technik
informacyjnych i komunikacyjnych zaowocowaá jeszcze jedną fundamentalną zmianą: zastosowanie urządzeĔ komputerowych dziaáających w ramach sieci rozproszonych umoĪliwiáo przejĞcie od systemów scentralizowanych (typowych dla radia i telewizji) do nowego typu ontologii sieciowej,
charakteryzującej siĊ strukturą zdecentralizowaną i pozbawioną elementów
wĊzáowych. Istotna w warunkach zimnowojennego zagroĪenia wojną nuklearną potrzeba skonstruowania bezpiecznych systemów informacyjnych
stanowiáa jeden z gáównych katalizatorów prac nad systemem ARPA, który uznaje siĊ za protoplastĊ wspóáczesnego Internetu. Specyfika funkcjonowania sieci rozproszonych wpáywa nie tylko na metody pozyskiwania,
przechowywania, przetwarzania i dystrybucji informacji, ale takĪe na ich
charakter. Wspóáczesne technologie informacyjne nie powinny byü postrzegane wyáącznie jako narzĊdzia informacyjne. AmerykaĔski historyk
nauki James Gleick definiuje je w kategoriach procesów zmieniających
role przypisywane samym uĪytkownikom, którzy dziĊki moĪliwoĞciom,
jakie stwarzają nowoczesne technologie, przestają byü jedynie odbiorcami
(konsumentami) gotowych juĪ treĞci [Gleick, 2012, s. 345–369]. CzĊsto
przywoáywanym przykáadem opisywanej relacji, w której odbiorca moĪe
byü jednoczeĞnie twórcą, jest portal encyklopedyczny Wikipedia. Omawiane procesy zaowocowaáy waĪnymi zmianami o charakterze spoáecz________________
2
Znaczenie pojĊü „informacja” i „wiedza” jest przedmiotem wielu sporów naukowych.
W swoim artykule opisywaü je bĊdĊ przede wszystkim w kategoriach ekonomicznych – jako
aktywa niematerialne.
-.
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
nym, epistemologicznym, a nawet ekonomicznym. Jak zauwaĪa Castells:
„po raz pierwszy w historii umysá ludzki staje siĊ bezpoĞrednią siáą wytwórczą, a nie tylko zasadniczym elementem systemu produkcji” [Castells,
2010, s. 70].
Typ spoáeczeĔstwa opisywany przez Castellsa i Gleicka charakteryzuje
siĊ kilkoma zasadniczymi cechami. Po pierwsze, w analizowanej formacji
informacja i wiedza są traktowane jak surowce (okreĞla siĊ je jako: dobra,
zasoby, aktywa niematerialne etc.). Po drugie, w warunkach spoáeczeĔstwa
informacyjnego zauwaĪalna staje siĊ wszechobecnoĞü i uniwersalnoĞü
technologii informacyjnych oraz rosnący stopieĔ uzaleĪnienia spoáeczeĔstw od ich funkcjonowania. Kolejnym czynnikiem jest to, co okreĞliü
moĪemy mianem logiki sieciowej – czynnika umoĪliwiającego porządkowanie i strukturalizowanie rozmaitych sfer Īycia spoáecznego, ekonomicznego i informacyjnego przy jednoczesnym utrzymaniu dynamicznego charakteru systemów zdecentralizowanych. Ostatnia z wyróĪnionych cech
wynika z integracji róĪnych rodzajów technologii informacyjnych w záoĪone, a jednoczeĞnie elastyczne struktury wyĪszego rzĊdu. J/01 234 527
chodną ontologicznych wáaĞciwoĞci sieci rozproszonych oraz tego, co
belgijski filozof techniki Henri Van Lier okreĞliá mianem synergicznoĞci
technologii (gáównie w relacji maszyna–maszyna, maszyna–czáowiek)
i powiązaá z wáaĞciwoĞciami tak zwanych maszyn dialektycznych, do których zaliczamy wspóáczesne komputery [Van Lier, 1970, s. 59–73].
Obserwowany w ostatnich dekadach dynamiczny rozwój technologii
informacyjnych miaá takĪe ogromny wpáyw na strukturĊ ekonomiczną
spoáeczeĔstw, w których dokonaáa siĊ zasadnicza zmiana pozycji przypisywanej wiedzy i informacji. Oba wymienione czynniki są obecnie nie tyle
narzĊdziami wykorzystywanymi w procesie wytwarzania dóbr, co raczej
samymi dobrami. W spoáeczeĔstwie informacyjnym3 aktywa niematerialne
stają siĊ cenniejsze niĪ dominujące w poprzednich formacjach ekonomicznych Ğrodki materialne [àuczak, 2007, s. 60–63]. Informacja i wiedza oraz
instrumenty i techniki wykorzystywane w procesach informacyjnych, które
________________
3
Problematyka spoáeczeĔstwa informacyjnego jest przedmiotem licznych analiz naukowych. Jedną z klasycznych pozycji omawiających to zagadnienie stanowi praca SpoáeczeĔstwo informacyjne: szanse, zagroĪenia, wyzwania [Goban-Klas, Sienkiewicz, 1999].
89:;<=>; [email protected]=AB CD<=>@;EFGD9A= ; H>=E9?F CD<=>@;EFGD9
69
za OleĔskim rozumiem jako produkcjĊ informacji, czyli jej „generowanie,
ujmowanie, gromadzenie, kontrolĊ, przechowywanie, przekazywanie,
przetwarzanie, udostĊpnianie, absorpcjĊ, interpretacjĊ i wykorzystanie”
[OleĔski, 2006, s. 159–162], coraz powszechniej postrzegane są w kategoriach dóbr podstawowych. Daniel Bell uznaje obecną fazĊ rozwoju cywilizacji za charakterystyczną dla spoáeczeĔstwa ponowoczesnego, w którym
dominującą funkcjĊ przypisuje siĊ szeroko rozumianym relacjom miĊdzyludzkim oraz związanym z nimi procesom komunikacyjnym [Bell, 1998,
s. 233]. SpoáeczeĔstwo informacyjne jest konstrukcją wielopoziomową
i wieloaspektową, toteĪ naleĪy je rozpatrywaü na róĪnych páaszczyznach
(miĊdzy innymi: ekonomicznej, technologicznej, politycznej, przestrzennej, kulturowej). W wymiarze gospodarczym szczególnego znaczenia nabiera dynamiczny rozwój sektora usáug (gáównie w zakresie bankowoĞci,
technologii informatycznych, telekomunikacji i zarządzania – takĪe zarządzania wiedzą). Inna waĪna charakterystyka spoáeczeĔstwa ponowoczesnego
wiąĪe siĊ z rozwojem tego, co okreĞlamy mianem gospodarki opartej na
wiedzy, której najwaĪniejsze cechy Barbara Skrzypek áączy z rozwojem
przemysáu wysokiej techniki, usáug spoáeczeĔstwa informacyjnego oraz
usáug nasyconych wiedzą i edukacją [Skrzypek, 2011, s. 270].
Smog informacyjny
W 1998 roku polski automatyk i informatyk Ryszard Tadeusiewicz
wygáosiá referat poĞwiĊcony wybranym aspektom rozwoju nowoczesnych
technologii informacyjnych [Tadeusiewicz, 1998]. W swoim wystąpieniu
zwróciá uwagĊ na jedno z istotnych zagroĪeĔ wynikających z coraz wiĊkszego uzaleĪnienia spoáeczeĔstw od technologii komputerowych4. W tytule
referatu Tadeusiewicz posáuĪyá siĊ metaforą smogu informacyjnego, którą
uznaá za najlepszą dla scharakteryzowania zjawiska przeáadowania infor________________
4
Bardziej szczegóáowe omówienie zagroĪeĔ związanych z funkcjonowaniem nowoczesnych technologii informacyjnych znajduje siĊ w artykule ZagroĪenia w cyberprzestrzeni
[Tadeusiewicz, 2010, s. 31–42].
IK
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
macyjnego (information overload) oraz problemu oceny wiarygodnoĞci
informacji znajdujących siĊ w zasobach sieciowych. Tadeusiewicz, podobnie jak Castells, uznaá zmiany, jakie dokonaáy siĊ w ostatnich dekadach za
sprawą rozwoju technik informacyjnych, za rewolucyjne. Punktem wyjĞcia
dla koncepcji smogu informacyjnego byá zaczerpniĊty z dorobku amerykaĔskiego socjologa Daniela Bella model spoáeczeĔstwa informacyjnego
utoĪsamianego ze spoáeczeĔstwem postindustrialnym. WĞród wielu niepokojących skutków rozwoju tej formacji Tadeusiewicz szczególną wagĊ
przypisaá aspektom epistemologicznym. W swoim wystąpieniu zauwaĪyá,
iĪ rozwój narzĊdzi teleinformatycznych – proces, którego ogólne konsekwencje są bez wątpienia pozytywne – niesie równieĪ ze sobą skutki negatywne. Zaprezentowana analiza stanu informacji dostĊpnych w zasobach
sieciowych moĪe byü rozpatrywana na dwóch páaszczyznach: (1) iloĞciowej – problem nadmiaru i wieloĞci Ĩródeá informacji i (2) jakoĞciowej, na
którą skáadają siĊ takie czynniki jak: niska wartoĞü merytoryczna informacji, ich maáa wiarygodnoĞü i przesycenie zasobów sieciowych treĞciami
nieprawdziwymi lub szkodliwymi.
Poszukując modelu opisującego wymienione zjawiska, Tadeusiewicz,
niezaleĪnie od Shenka [Shenk, 1997], przywoáaá analogiĊ ze smogiem
atmosferycznym, który towarzyszyá rewolucji przemysáowej w XIX wieku5. PodobieĔstwa áączące smog przemysáowy i smog informacyjny przedstawiá zaĞ nastĊpująco:
klasyczny smog byá ubocznym produktem procesu spalania. Dokáadniej – prymitywnego i nieuporządkowanego procesu spalania byle czego, byle gdzie i byle jak –
dostarczającego niezbĊdnej energii dla rozmaitych procesów wytwórczych, burzliwie i chaotycznie rozwijanych na początku poprzedniej rewolucji przemysáowej.
Przez analogiĊ, duszący nadmiar informacji, paraliĪujący dzisiaj rozwój i wykorzystanie technik informatycznych, jest produktem ubocznym upowszechnienia i rozproszenia procesów wytwarzania, gromadzenia, przetwarzania i przesyáania informacji [Tadeusiewicz, 1998, s. 8–9].
Jak wiadomo, smog atmosferyczny (przemysáowy) powstaje poprzez
poáączenie dymu oraz mgáy skáadającej siĊ z rozproszonych w powietrzu
________________
5
(fog).
Termin smog powstaá z poáączenia dwóch angielskich wyrazów: dym (smoke) i mgáa
LMNOPQRO TUQVW XYPQRUOZ[\YMVQ O ]RQZMT[ XYPQRUOZ[\YM
71
kropelek wody. WáaĞnie owo rozdrobnienie jest gáównym powodem, dla
którego mgáa uznawana jest za zjawisko niekorzystne. Zdaniem Tadeusiewicza podobny problem dotyczy informacji znajdujących siĊ w cyberprzestrzeni. Rozdrobnienie i brak uporządkowania utrudnia uĪytkownikom
sieci sprawne i efektywne wykorzystywanie zgromadzonych w nich zasobów informacyjnych. Nieuporządkowanie i nieusystematyzowanie stanowi
jeden z gáównych mankamentów wspóáczesnych, opartych na technologii
internetowej, Ĩródeá informacji. Drugim czynnikiem utrudniającym korzystanie z zasobów sieci rozproszonych jest to, co Tadeusiewicz okreĞla
mianem dymu. W omawianym modelu symbolizuje on informacje bezwartoĞciowe, a nawet szkodliwe, które umieszczane są w sieci przez osoby
nieposiadające odpowiednich kompetencji merytorycznych lub uĪytkowników Ğwiadomie generujących przekazy nieprawdziwe czy tendencyjne
(np. informacje komercyjne). Niska ocena wartoĞci informacji dostĊpnych
w Internecie wynika w duĪej mierze z braku skutecznych narzĊdzi ich
merytorycznej kontroli oraz Ğwiadomych manipulacji, które przybierają
rozmaite formy – od ideologicznej i propagandowej do czysto komercyjnej
(przekazy reklamowe i promocyjne). Informacje znajdujące siĊ w zasobach
sieciowych mogą byü maáo przydatne, a nawet szkodliwe dla odbiorców
niedysponujących elementarną wiedzą z zakresu problematyki dotyczącej
przyswajanych treĞci. Jedną z niepoĪądanych konsekwencji takiego stanu
rzeczy jest sytuacja poznawcza, w której odbiorca pozyskuje informacje
okreĞlane przez Tadeusiewicza mianem informacji ujemnych. Podsumowując, stwierdziü moĪemy, Īe wspóáwystĊpowanie mgáy i dymu informacyjnego tworzy efekt synergiczny, ujawniający siĊ pod postacią smogu informacyjnego. Rozdrobnienie (mgáa) uáatwia kontakt z treĞciami nieprzydatnymi
lub szkodliwymi, utrudniając jednoczeĞnie dziaáanie mechanizmów selekcyjnych, pozwalających na grupowanie i porządkowanie informacji wartoĞciowych poznawczo. Dym identyfikujemy natomiast bezpoĞrednio z informacjami bezwartoĞciowymi lub szkodliwymi.
Odpowiednim Ğrodowiskiem dla wystĊpowania zjawiska smogu informacyjnego jest struktura sieci rozproszonych. W tym miejscu koncepcja
Tadeusiewicza spotyka siĊ z Castellsowskim modelem spoáeczeĔstwa sieciowego. W opisanej przez hiszpaĔskiego socjologa strukturze komunika-
^_
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
cyjnej rozprzestrzenianie informacji i dostĊp do ich Ĩródeá są niemal niekontrolowalne. W takich warunkach osáabieniu ulegają mechanizmy ich
merytorycznej oceny, co sprawia, Īe na przykáad treĞci pseudonaukowe
mogą skutecznie imitowaü rzetelne i wartoĞciowe poznawczo przekazy
naukowe. Negatywne skutki opisywanych procesów mają odzwierciedlenie równieĪ w sferach etyki i prawa – dziedzin, których rozwój, zdaniem
wielu autorów, nie nadąĪa za postĊpem, jaki dokonuje siĊ w obrĊbie nowoczesnych technologii komunikacyjnych. Aby uniknąü problemów, które
symbolizuje metafora smogu informacyjnego, tworzy siĊ systemy porządkujące, systematyzujące i weryfikujące informacje zgromadzone w zasobach sieciowych. NarzĊdzia te są jednak nadal niedoskonaáe. Jak zauwaĪa
Tadeusiewicz: „niepodobna zdefiniowaü skutecznego kryterium selekcyjnego, które pozwoliáoby w sposób skuteczny automatycznie eliminowaü
dostĊp do treĞci wychowawczo szkodliwych – bez równoczesnego blokowania dostĊpu do szeregu informacji uĪytecznych” [Tadeusiewicz, 1998,
s. 11]. Mimo iĪ od sformuáowania koncepcji smogu informacyjnego minĊáo kilkanaĞcie lat, zagadnienie oceny wartoĞci informacji znajdujących siĊ
w zasobach sieciowych jest wciąĪ jednym z najwaĪniejszych problemów
związanych z funkcjonowaniem Internetu6.
Metafora smogu informacyjnego, którą wykorzystaá w swoich rozwaĪaniach Ryszard Tadeusiewicz, przywoáana zostaáa po raz pierwszy w roku
1997 przez amerykaĔskiego publicystĊ naukowego Davida Shenka [Shenk,
1997]. Shenk wyróĪniá trzy gáówne elementy procesu komunikacyjnego:
wytwarzanie, dystrybuowanie oraz przetwarzanie informacji, podkreĞlając
jednoczeĞnie, Īe aĪ do poáowy wieku XX procesy te byáy ze sobą zasadniczo zsynchronizowane. Gáównym problemem w obszarze komunikacji
pozostawaáa kwestia niedoboru informacji oraz zagadnienie optymalizacji
i usprawniania procedur ich pozyskiwania. Sytuacja ta zmieniáa siĊ dopiero
w ostatnich dekadach ubiegáego stulecia, a staáo siĊ tak za sprawą rozwoju
technologii informatycznych i ich wykorzystania w procesach komunikacyjnych. Cywilizacja ludzka w krótkim czasie przeszáa od fazy niedoboru
________________
6
Ocena wartoĞci informacji jest jednym z problemów analizowanych przez dyscyplinĊ
naukową zwaną ekologią informacji [Babik, 2001].
`abcdefc gheij kldefhcmnolaie c pfemagn kldefhcmnola
73
do fazy przesycenia informacyjnego. Shenk, podobnie jak Bell i Tadeusiewicz, podkreĞlaá iloĞciowy i jakoĞciowy charakter analizowanych przemian,
zwracając uwagĊ miĊdzy innymi na wzrost dostĊpnoĞci Ĩródeá informacji.
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu informacja postrzegana byáa jako dobro
deficytowe, trudno osiągalne, a co za tym idzie – drogie. Za sprawą rozwoju narzĊdzi informatycznych – gáównie technologii www – utraciáa ona
jednak swój elitarny charakter (zjawisko to Shenk okreĞliá mianem pierwszego prawa smogu informacyjnego [Shenk, 1997, s. 11]). Jedną z gáównych przyczyn takiego stanu rzeczy jest specyfika technologii komputerowych, które amerykaĔski autor – podobnie jak przywoáywany wyĪej Henri
Van Lier – uznaje za najbardziej uniwersalną z technologii wykorzystywanych przez wspóáczesne spoáeczeĔstwo. W swojej pracy Shenk zwraca
uwagĊ na potencjalnie negatywne skutki upowszechnienia cyfrowych narzĊdzi informacyjnych, skutecznie konkurujących z tradycyjnymi Ĩródáami
i metodami pozyskiwania informacji. Jednym z najbardziej widocznych
przykáadów niepoĪądanych rezultatów rozwoju technologii informatycznych jest oczywiĞcie fenomen przestĊpczoĞci komputerowej7. Shenk, podobnie jak Tadeusiewicz, odnosi siĊ do kwestii poznawczych, w tym miĊdzy
innymi do problemu oceny wartoĞci informacji zgromadzonych w zasobach
internetowych. W swojej ksiąĪce zauwaĪa ponadto, Īe przeciąĪenie informacyjne skutkowaü moĪe wieloma negatywnymi konsekwencjami natury
psychologicznej. Praca Shenka nie jest jedynie diagnozą stanu spoáeczeĔstwa informacyjnego. Autor przedstawiá w niej bowiem szereg – mniej lub
bardziej przydatnych – technik, które wspóáczesnemu uĪytkownikowi mediów cyfrowych pozwoliü mogą na wyeliminowanie problemu przeciąĪenia informacyjnego. Zdaniem autora zjawisko data smog powoduje nie
tylko wzrost trudnoĞci w pozyskiwaniu i ocenie dostĊpnych informacji, ale
takĪe powstawanie specyficznej odmiany stresu, którą Alvin Toffler
w latach siedemdziesiątych ubiegáego wieku okreĞliá mianem stresu decyzjonalnego [Toffler, 1974, s. 377–382]. W psychologii zjawisko to, zwane
technostresem, analizowane jest szczegóáowo od lat dziewiĊüdziesiątych
ubiegáego stulecia [zob. Weil, Rosen, 1997].
________________
7
Pod pojĊciem przestĊpczoĞci komputerowej rozumiem przestĊpstwa dokonywane za
poĞrednictwem technik komputerowych oraz takie, których celem są systemy komputerowe.
qr
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
Podsumowanie
W swoich pracach Ryszard Tadeusiewicz i David Shenk skoncentrowali siĊ na niepoĪądanych efektach rozwoju spoáeczeĔstwa informacyjnego.
Pierwszy z autorów odniósá siĊ przede wszystkim do epistemologicznego
wymiaru problemu przeciąĪenia informacyjnego, David Shenk wiĊcej
miejsca poĞwiĊciá kwestiom natury historycznej i psychologicznej. Oba
podejĞcia są jednak komplementarne, a uĪyta przez ich autorów metafora
smogu dobrze oddaje charakter problemów poznawczych, z jakimi stykamy siĊ, korzystając z zasobów informacyjnych zgromadzonych w Internecie. Obawy przed zalewem informacji, i bĊdącym jego konsekwencją
chaosem poznawczym pojawiaáy siĊ w naszej kulturze na dáugo przed
powstaniem technologii www. Takie ostrzeĪenia formuáowali miĊdzy innymi Charles Babbage, Edgar Allan Poe, Gottfried Wilhelm Leibniz oraz
Lewis Mumford [Gleick, 2012, s. 346–348, 373–374]. Wydaje siĊ jednak,
Īe sytuacja, w której znaleĨliĞmy siĊ po szóstej rewolucji informacyjnej
(nawiązujĊ tu do klasyfikacji zaproponowanej przez I. Fanga [Fang, 1997,
s. XVII–XVIII]), jest pod wieloma wzglĊdami szczególna. Informacje są
obecnie taĔsze i áatwiej dostĊpnie niĪ kiedykolwiek w przeszáoĞci, co, niestety, nie przekáada siĊ pozytywnie na ich jakoĞü (zjawisko to za Wáodzimierzem Babikiem okreĞliü moĪemy mianem inflacji informacji [Babik,
2002, s. 7]). WspóáczeĞnie coraz wiĊkszym problemem staje siĊ nie tyle
brak informacji, co raczej nadmiar dostĊpnych treĞci oraz trudnoĞci w ich
selekcji i filtrowaniu. Teza ta znajduje swoje odzwierciedlenie w wynikach
ekonomicznych sektora IT. WĞród najlepiej notowanych przedsiĊbiorstw
dziaáających w branĪy informatycznej znajdują siĊ firmy takie jak Yahoo,
Google i Wikipedia8, których zadaniem jest nie tylko tworzenie i udostĊpnianie informacji (portale encyklopedyczne), ale takĪe ich porządkowanie,
filtrowanie i wyszukiwanie (tzw. wyszukiwarki). Wspóáczesny odbiorca
informacji jest skazany na poruszanie siĊ w realiach smogu informacyjnego.
________________
8
WartoĞü informacji znajdujących siĊ w zasobach portali encyklopedycznych, takich jak
Wikipedia, pozostaje nadal dyskusyjna. ħródáem kontrowersji jest nie tylko moĪliwoĞü
edytowania haseá przez uĪytkowników portalu, ale równieĪ zjawiska takie jak wandalizm
sieciowy czy wojny edytorskie [R.L.W., G.D., L.P, 2013].
suvwxyzw {|y}~ €xyz|w‚ƒ€u}y w „zyu{‚ €xyz|w‚ƒ€u
75
W takich warunkach gáównym problemem nie jest brak danych, informacji
i wiedzy, ale koniecznoĞü wypracowania narzĊdzi umoĪliwiających poradzenie sobie z dwiema zasadniczymi skáadowymi smogu informacyjnego:
iloĞciową – nadmiarem dostĊpnych Ĩródeá, i jakoĞciową – zróĪnicowaną
wartoĞcią merytoryczną treĞci znajdujących siĊ w zasobach sieciowych.
Pierwotna wersja metafory smogu informacyjnego opisywaáa problemy
związane z funkcjonowaniem szeroko rozumianego Ğrodowiska internetowego. Wydaje siĊ jednak, Īe prezentowany model ma zastosowanie takĪe
w stosunku do informacji i wiedzy gromadzonych w organizacjach. Na
przykáad w kontekĞcie procesów związanych z zarządzaniem wiedzą interesujący staje siĊ juĪ sam mechanizm umoĪliwiający przejĞcie od poziomu
informacji do poziomu wiedzy. W tym przypadku szczególnego znaczenia
nabiera skáadowa smogu, którą Tadeusiewicz porównywaá do zjawiska
mgáy. Rozwój technologii komputerowych znacznie usprawniá procedury
dostĊpu do zasobów informacyjnych. Wpáynąá teĪ na wyraĨne obniĪenie
kosztów dziaáaĔ, które OleĔski okreĞliá mianem produkcji informacji. PowaĪnym problemem pozostaje jednak nadmierna iloĞü dostĊpnych treĞci
oraz trudnoĞci związane z ich selekcją i oceną. Jak zauwaĪa Karwowski,
wszystko to wpáywa w sposób istotny na procesy wytwarzania wiedzy.
W proponowanym ujĊciu zjawisko smogu informacyjnego odnosi siĊ
przede wszystkim do tego obszaru wiedzy, który Michael Polanyi okreĞliá
mianem wiedzy jawnej (formalnej) i dotyczy zarówno wiedzy pozyskiwanej ze Ĩródeá zewnĊtrznych, jak i tej, która zgromadzona jest w samej organizacji [Karwowski, 2004, s. 11–13]. Zagadnieniem wymagającym dalszych badaĔ jest analiza sposobów, na jakie smog informacyjny zaburzaü
moĪe sam proces powstawania wiedzy. Warto równieĪ zastanowiü siĊ nad
tym, czy zjawisko to dotyczy – tak waĪnej w kontekĞcie zarządzania wiedzą
– wiedzy ukrytej.
Metafora smogu informacyjnego sformuáowana zostaáa pod koniec lat
dziewiĊüdziesiątych ubiegáego wieku, a w roku 2004 pojĊcie data smog
(angielski odpowiednik terminu zaproponowanego przez Tadeusiewicza)
trafiáo do sáownika oksfordzkiego. Historia tego hasáa dowodzi, jak celna
jest analogia, którą posáuĪyli siĊ w swoich rozwaĪaniach Shenk i Tadeusiewicz. Po wpisaniu do najpopularniejszej obecnie wyszukiwarki inter-
…†
MARIUSZ SZYNKIEWICZ
netowej Google hasáa data smog mój komputer w ciągu 0,38 sekundy
wskazaá ponad 37 000 odnoĞników do stron zawierających poszukiwane
sáowo kluczowe. Pokazuje to, Īe smog informacyjny – przynajmniej
w wyróĪnionym przez Tadeusiewicza wymiarze iloĞciowym – jest zjawiskiem realnym. Aby oceniü, czy realnym pozostaje równieĪ jego aspekt
jakoĞciowy, naleĪaáoby zapoznaü siĊ z treĞcią wszystkich, blisko czterdziestu tysiĊcy stron, na których pojawiáo siĊ hasáo data smog.
Bibliografia
Babik W., (2001), Ekologia informacji – wyzwanie XXI wieku, http://www.tuo.agh.
edu.pl/wba.pdf (dostĊp: 29.04.2014).
Babik W., (2002), Informacja i jej zagroĪenia w spoáeczeĔstwie informacyjnym,
http://www.tuo.agh.edu.pl/wb-informacja.pdf (dostĊp: 29.04.2014).
Bell D., (1998), Kulturowe sprzecznoĞci kapitalizmu, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Castells E., (2010), SpoáeczeĔstwo sieci, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Fang I., (1997), A History of Mass Communication. Six Information Revolutions, Boston, Focal Press.
Gawrysiak P., (2008), Rewolucja cyfrowa. Rozwój cywilizacji informacyjnej, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gleick J., (2012), Informacja. Bit, wszechĞwiat, rewolucja, Kraków, ZNAK.
Goban-Klas T, Sienkiewicz P., (1999), SpoáeczeĔstwo informacyjne: szanse, zagroĪenia, wyzwania, Kraków, Wyd. Fundacji PostĊpu Telekomunikacji.
Karwowski W., (2004), „Zarządzanie wiedzą”, BezpieczeĔstwo Pracy, nr 11, s. 11–13.
LeszczyĔska M., (2011), „Wspóáczesny model rozwoju spoáecznego z perspektywy
rewolucji informacyjnej”, [w:] NierównoĞci spoáeczne a wzrost gospodarczy. SpoáeczeĔstwo informacyjne – regionalne aspekty rozwoju, [red.] M.G. WoĨniak, Rzeszów, Wyd. UR, nr 23.
àuczak R., (2007), „Technologie informacyjne i komunikacyjne a gospodarka i spoáeczeĔstwa”, [w:] Globalistyka. Procesy globalne i ich lokalne konsekwencje, [red.]
M. Czerny, R. àuczak, J. Makowski, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN,
s. 52–63.
OleĔski J., (2006), Infrastruktura informacyjna paĔstwa w globalnej gospodarce, Warszawa, Wydawnictwo UW.
Metafora smogu informacyjnego a procesy informacyjne
77
R.L.W., G.D., L.P., (2013), „Edit wars. The most controversial Wikipedia articles
worldwide”, The Economist, 5.08.2013, http://www.economist.com/blogs/graphic
detail/2013/08/daily-chart-1 (dostĊp: 29.04.2014).
Shenk D., (1997), Data Smog. Surviving the Information Glut, New York, HarperCollins.
Skrzypek B., (2011), „Gospodarka oparta na wiedzy i jej wyznaczniki”, [w:] NierównoĞci spoáeczne a wzrost gospodarczy. SpoáeczeĔstwo informacyjne – regionalne
aspekty rozwoju, Zeszyt nr 23, Rzeszów, s. 270.
Tadeusiewicz R., (1998), W dymie i we mgle, http://www.solidarnosc.org.pl/~ksn/Docs/
rystad.pdf (dostĊp: 29.04.2014).
Tadeusiewicz R., (2010), „ZagroĪenia w cyberprzestrzeni”, Nauka, nr 4, s. 31–42.
Toffler A., (1974), Szok przyszáoĞci, Warszawa, PIW.
Van Lier H., (1970), Nowy wiek, Warszawa, PIW.
Weil M.M., Rosen L.D., (1997), TechnoStress: Coping with Technology @Work
@Home @Play, New York, Wileys&Sons.
The Data Smog Metaphor and Information Processes
ABSTRACT. The author of this article investigates an epistemological problem that is
related to information overload and the data smog metaphor in particular. The paper is
focused on two aspects of data smog: the quantitative aspect, which concerns information dispersal, and the qualitative aspect, pertaining to the value of information.
KEY WORDS: data smog, Internet, information overload, epistemology
Mariusz Szynkiewicz, Zakáad Filozofii Nauki, Instytut Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Szamarzewskiego 89C, 60-568 PoznaĔ, [email protected]

Podobne dokumenty