Przewodnik po Chełmie

Komentarze

Transkrypt

Przewodnik po Chełmie
chełm
przewdonik
Zbigniew Lubaszewski
spis tresci
spis tresci
INFORMACJE OGÓLNE
4
7
8
Położenie, warunki naturalne i ludność
Walory przyrodnicze i krajobrazowe
DZIEJE CHEŁMA I ZIEMI CHEŁMSKIEJ
Prehistoria
Wśród Grodów Czerwieńskich
Stolica Księcia Daniela
Między Polską, Litwą i Węgrami
Pod rządami Jagiellonów
Czasy wojen i zaborów
Lata zaborów
W niepodległej Rzeczypospolitej
Okres okupacji hitlerowskiej
W cieniu PKWN
WSPÓŁCZESNY CHEŁM
Edukacja
Sport i rekreacja
Kultura
10
12
13
15
17
19
21
23
27
28
31
34
37
38
39
Zbigniew Lubaszewski
Olgierd Bielak (OB), Grzegorz Cisło (GC), Karol Dromlewski (KD)
Robert Krajewski (RK), Ryszard Karczmarski (RK), Wiesław Lisiecki (WL),
Maciej Niedzielski (MN), Grzegorz Zabłocki (GZ), Paweł Klajnerd (PK),
Grzegorz Chwesiuk (GH), Tadeusz Chmielewski (Tch)
Opracowanie graficzne Grzegorz Wójcik - STUDIO ARTpress
Opracowanie
Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej, ul. Lubelska 63,
tel. 0 82 565 36 67, www.itchelm.pl
Wydano na zlecenie
Urzędu Miasta Chełm, ul. Lubelska 65,
tel. 0 82 565 22 23, www.chelm.pl
Druk
STUDIO ARTpress, www.artpress.pl
Tekst
Fotografie
ŚLADY PRZESZŁOŚCI
Górka Chełmska, Zespół Katedralny
Zespół Popijarski, Kościół pw. Rozesłania św. Apostołów
Kościół i Klasztor Reformatów
W kręgu Prawosławia
Żydowski Chełm
Zapomniany Świat Unitów
Osiedle Dyrekcja
Podziemia Kredowe
Muzeum Chełmskie
Miejsca Pamięci Narodowej
40
43
49
56
60
65
69
71
75
78
82
ULICE CHEŁMA
Rynek Starego Miasta
Ulica Lubelska
Magistrat
Wokół Starego Miasta
Ulica Lwowska
Ulica Kolejowa
Ulica Hrubieszowska
Kompleks Koszarowy i Dzielnica Gubernialna
Bieławin
86
88
91
92
94
97
99
100
102
105
ZNAKOWANE SZLAKI TURYSTYCZNE
Miejskie ścieżki spacerowe
Trasa rowerowa „Uroki Sobowickie”
Szlaki terenowe piesze
Ścieżki przyrodnicze
106
108
110
113
115
TRASY TURYSTYCZNE W OKOLICACH CHEŁMA
118
INFORMACJE PRAKTYCZNE
136
I
Chełm 2006
Publikacja współfinansowana jest ze środków Unii Europejskiejz Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Sąsiedztwa Polska- Białoruś- Ukraina INTERREG III A / TACIS CBC 2004-2006
oraz z Budżetu Państwa.
spis tresci
spis tresci
INFORMACJE OGÓLNE
4
7
8
Położenie, warunki naturalne i ludność
Walory przyrodnicze i krajobrazowe
DZIEJE CHEŁMA I ZIEMI CHEŁMSKIEJ
Prehistoria
Wśród Grodów Czerwieńskich
Stolica Księcia Daniela
Między Polską, Litwą i Węgrami
Pod rządami Jagiellonów
Czasy wojen i zaborów
Lata zaborów
W niepodległej Rzeczypospolitej
Okres okupacji hitlerowskiej
W cieniu PKWN
WSPÓŁCZESNY CHEŁM
Edukacja
Sport i rekreacja
Kultura
10
12
13
15
17
19
21
23
27
28
31
34
37
38
39
Zbigniew Lubaszewski
Olgierd Bielak (OB), Grzegorz Cisło (GC), Karol Dromlewski (KD)
Robert Krajewski (RK), Ryszard Karczmarski (RK), Wiesław Lisiecki (WL),
Maciej Niedzielski (MN), Grzegorz Zabłocki (GZ), Paweł Klajnerd (PK),
Grzegorz Chwesiuk (GH), Tadeusz Chmielewski (Tch)
Opracowanie graficzne Grzegorz Wójcik - STUDIO ARTpress
Wydawca
Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej - MOSiR, ul. Lubelska 63,
tel. 0 82 565 36 67, www.itchelm.pl
Druk
STUDIO ARTpress, www.artpress.pl
Tekst
Fotografie
ŚLADY PRZESZŁOŚCI
Górka Chełmska, Zespół Katedralny
Zespół Popijarski, Kościół pw. Rozesłania św. Apostołów
Kościół i Klasztor Reformatów
W kręgu Prawosławia
Żydowski Chełm
Zapomniany Świat Unitów
Osiedle Dyrekcja
Podziemia Kredowe
Muzeum Chełmskie
Miejsca Pamięci Narodowej
40
43
49
56
60
65
69
71
75
78
82
ULICE CHEŁMA
Rynek Starego Miasta
Ulica Lubelska
Magistrat
Wokół Starego Miasta
Ulica Lwowska
Ulica Kolejowa
Ulica Hrubieszowska
Kompleks Koszarowy i Dzielnica Gubernialna
Bieławin
86
88
91
92
94
97
99
100
102
105
ZNAKOWANE SZLAKI TURYSTYCZNE
Miejskie ścieżki spacerowe
Trasa rowerowa „Uroki Sobowickie”
Szlaki terenowe piesze
Ścieżki przyrodnicze
106
108
110
113
115
TRASY TURYSTYCZNE W OKOLICACH CHEŁMA
118
INFORMACJE PRAKTYCZNE
136
I
Chełm 2006
Publikacja została dofinansowana ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
w Lublinie, Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Chełmie, Urzędu Miasta Chełm,
Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Chełmie.
INFORMACJE
OGÓLNE
Położenie , warunki naturalne i ludność
Walory przyrodnicze i krajobrazowe
Panorama Chełma (WL)
Powyżej dziewięćsił popłocholistny (KD)
INFORMACJE OGÓLNE
INFORMACJE OGÓLNE
Położenie, warunki naturalne i ludność.
Miasto Chełm leży we wschodniej części
województwa lubelskiego. Jest położone
230 km od Warszawy, 71 km od Lublina,
65 km od Zamościa i 29 km od przejścia
granicznego z Ukrainą w Dorohusku. Położenie Chełma wyznaczają współrzędne:
51° 09' szerokości północnej i 23° 29' długości wschodniej. Geograficznie miasto
leży na skraju Pagórów Chełmskich, niewielkiego mezoregionu geograficznego,
zaliczanego do Polesia Wołyńskiego (czasami do Wyżyny Lubelskiej), będącego
częścią Niżu Środkowoeuropejskiego. Obszar charakteryzuje się specyficzną rzeźbą terenu, łączącą krajobraz nizinny
z elementami wyżynnymi. Charakterystycznym elementem są liczne wzgórza
kredowe typu wyspowego, poprzedzielane rozległymi i często podmokłymi dolinami. Podłoże tworzą skały kredowe,
przykryte trzeciorzędowymi piaskowcami. Pokłady kredy w okolicach Chełma
należą do największych złóż tego surowca
na terenie Polski. Pagóry otaczają piaszczyste i podmokłe równiny, od wschodu
Obniżenie Dubienki, a od zachodu Obniżenie Dorohuckie. Region charakteryzuje
się umiarkowanym klimatem o pewnych
cechach kontynentalnych. Pogodę kształtują masy powietrza polarno-morskiego
znad północnego Atlantyku oraz polarno-kontynentalnego z Europy Wschodniej.
Średnia temperatura wynosi +7,4°C (najniższa -37,2°C, najwyższa +35,5°C).
Panorama Chełma (PK)
HERB i FLAGA CHEŁMA - herb miasta przestawiający srebrnego
niedźwiedzia na tle trzech zielonych dębów i wzgórza, wywodzi się
z dawnego herbu ziemi chełmskiej, znanego od XIV w. Przez miasto
prawdopodobnie został przejęty w XVI w. i początkowo przedstawiał
głowę niedźwiedzia. W kolejnych wiekach na pieczęciach miasta pojawiał się cały niedźwiedź, ale bez drzew. W XIX w. herb przybrał obecną
formę, zatwierdzoną przez władze państwowe w 1938 r. Obecny herb
został ustanowiony przez Radę Miejską 28 kwietnia 1994 r. i został uzupełniony o koronę
stanisławowską zwieńczoną krzyżem.
Flagą miasta jest przymocowany do
drzewca lub masztu prostokątny płat
tkaniny składający się z dwóch pasów
poziomych równej szerokości, z których górny jest biały, a dolny - zielony.
Pośrodku pasa białego umieszczony
jest herb miasta.
7
INFORMACJE OGÓLNE
8
Pierwiosnka lekarska (KD)
lesie Borek
znajduje się rezerwat stepowy
„Wolwinów” ,
utworzony w
1972 r. na powierzchni 1,12 ha. Na śródleśnej polanie
znajduje się roślinność stepowa z rzadkimi i chronionymi gatunkami między innymi wisienką stepową. Jest to rzadka roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową, a dodatkowo również wpisana do „Polskiej
Zdjęcie powyżej dziewięćsił popłocholistny (KD)
iatowy (KD)
kokw
Atutem ziemi chełmskiej jest wyjątkowe środowisko przyrodnicze, którego walory są zauważalne już na terenie samego
miasta. Chełm położony na skraju Pagórów Chełmskich, krainy złożonej z systemu łagodnych wzgórz, pokrytych niegdyś
pięknymi lasami, przyciąga uwagę malowniczymi widokami i urokliwymi parkami. Liczne pomnikowe i egzotyczne
drzewa na obszarze miasta można poznać na trasie biegnącego przez Chełm
szlaku przyrodniczego. W podmiejskim
Za
wiel
Walory przyrodnicze i krajobrazowe
Mi
ł
w
czerwonej księgi rośna Stawskiej Górze,
lin”. Spotkać tu można
gdzie znajduje się
również lilię złotojedno z czterech
głów, naparstnicę
w kraju stanowisk
zwyczajną, buławnireliktowej rośliny
ka wielkokwiatowez rodziny astrowago, kruszczyka szerotych, noszącej nazwę
kolistnego i podkolan biały.
dziewięćsił popłocholisWokół miasta rozciągają się
tny. Najliczniej wśród chełmskich
tereny urozmaicone krajobrazo- W
rezerwatów reprezentowane są
)
iśni
KD
(
a
a
k
t
a
a
r ło w
wo i przyrodniczo. Wschodnią graniobiekty chroniące torfowiska węglacę ziemi chełmskiej stanowi rzeka Bug, nowe („Bagno Serebryskie”, „Brzeźno”,
której dolina, bogata w starorzecza, „Roskosz”). Uznawane za jedyny tego romeandry i podmokłe łąki, należy do naj- dzaju kompleks w Europie i zajmujące
piękniejszych obszarów Lubelszczyzny. powierzchnię liczącą ponad tysiąc hektaNa południe od Chełma leżą Działy Gra- rów, chronią unikalne środowisko przybowieckie, system zalesionych wzgórz, rodnicze o bogatym świecie roślinnym
poprzecinany malowniczymi wąwozami. i z licznymi gatunkami zagrożonych wyNa pozostałym obszarze rozciągają się ginięciem ptaków i motyli. Do najcenniejrówniny, na których rozsiane są liczne la- szych gatunków ptaków zalicza się niesy, torfowiska i tereny bagienne, z bogatą zwykle rzadką wodniczkę, derkacza oraz
fauną i florą. Najcenniejsze tereny chro- błotniaka stawowego i łąkowego. W renione są w ramach parków krajobrazo- zerwatach torfowiskowych występuje
wych i obszarów chronionego
również żółw błotny. Pozostałe rekrajobrazu.
zerwaty chronią cenne partie
Szczególne walory przynaturalnych lasów („Barodnicze posiadają liczne
chus”, „Serniawy”, „Lisrezerwaty. W najbliższych
ki”) oraz miejsca lęgowe
okolicach miasta znajduje
orlika krzykliwego („Siedsię 11 takich obiektów. Najliszcze”) i unikalne formy erostarszy rezerwat utworzono w 1956 r.
zyjne („Żmudź”).
ilec
władz powiatowych (ziemskich i grodzkich). Miasto otrzymało status powiatu
grodzkiego jako byłe miasto wojewódzkie. Ziemski powiat chełmski obejmuje
powierzchnię 1779,64 km2 i zamieszkiwany jest przez 73.709 osób. Powiat
składa się z 14 gmin wiejskich (Białopole,
Chełm, Dorohusk, Dubienka, Kamień,
Leśniowice, Rejowiec (od 2006 r.), Rejowiec Fabryczny, Ruda Huta, Sawin, Siedliszcze, Wierzbica, Wojsławice, Żmudź)
i jednego miasta (Rejowiec Fabryczny).
Miasto posiada połączenia kolejowe
z Warszawą, Lublinem, Rejowcem Fabrycznym (i dalej do Zamościa), Kowlem
i Kijowem (do 2002 r. istniało również połączenie z Włodawą). Przez Chełm przebiega droga krajowa nr 12 (Dorohusk-Chełm-Lublin-Radom-Kalisz-Łęknica), drogi wojewódzkie: nr 812 (Krasnystaw-Chełm-Włodawa-Biała Podlaska) i nr 844 (Chełm-Hrubieszów-Dołhobyczów) oraz liczne drogi
powiatowe i gminne.
y (KD)
senn
wio
ek
Chełm zajmuje powierzchnię 3529 ha
i jest czwartym pod tym względem (po
Lublinie, Puławach oraz Białej Podlaskiej)
miastem w województwie lubelskim. Rozległość miasta z północy na południe wynosi 6 km, a ze wschodu na zachód 8 km.
Średnie wzniesienie na terenie miasta
wynosi ok. 190 m n.p.m. Najwyższy
punkt to Górka Chełmska (221 m), a najniższy znajduje się w okolicach Bieławina
(178,8 m).Przez miasto przepływa rzeka
Uherka (posiada długość 45 km), będąca
dopływem Bugu.
Miasto zamieszkuje 68.160 (stan na
31.XII.2005) osób i jest drugim pod
względem liczby ludności miastem w województwie lubelskim. Chełm jest siedzibą
INFORMACJE OGÓLNE
Rezerwat Stawska Góra (OB)
9
dzieje Chełma
i ziemi chełmskiej
Prehistoria
Wśród Grodów Czerwieńskich
Stolica Księcia Daniela
Między Polską, Litwą i Węgrami
Pod rządami Jagiellonów
Czasy wojen i zaborów
Lata zaborów
W niepodległej Rzeczypospolitej
Okres okupacji hitlerowskiej
W cieniu PKWN
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Prehistoria
Najstarsze ślady pobytu człowieka na
obszarze Chełma i ziemi chełmskiej pochodzą z późnego paleolitu (10 tys. lat
p.n.e.). Są to drobne przedmioty krzemienne, łączone z kulturą świderską,
stworzoną przez myśliwych, polujących
na renifery na rozciągającej się w tym
rejonie tundrze i lasotundrze. Kolejne
fale koczowników-myśliwych napłynęły
w mezolicie, kiedy wraz z ociepleniem klimatu pojawiły się bogate w zwierzynę lasy. W neolicie (3500 - 1800 lat p.n.e.) dotarli w rejon Chełma pierwsi rolnicy, łączeni z kulturami naddunajskimi. W schyłkowym neolicie miejsce rolników zajęli pasterze (posiadający między innymi znajomość hodowli koni), wiązani z kulturą pucharów lejkowatych. 1800 lat p.n.e. na
ziemię chełmską dotarła ludność reprezentująca kulturę mierzanowicką, łączoną z wczesnym okresem epoki brązu.
Sporo znalezisk reprezentuje kulturę
strzyżowską (pierwsza połowa II tysiąclecia p.n.e.). Są to przede wszystkim
cmentarzyska z grobami o bogatym wyposażeniu oraz narzędzia wykonane
z miejscowego krzemienia kredowego.
W środkowej epoce brązu (ok. 1300 lat
p.n.e.) w rejon Chełma dotarli przedstawiciele kultury łużyckiej. Na przełomie IV
i III w. p.n.e., w młodszym okresie epoki
żelaza (tzw. okres lateński), na obszarze
ziemi chełmskiej pojawiła się kultura pomorska, której przedstawiciele przybyli
z rejonu Pomorza lub Mazowsza. W tym
okresie na ziemię chełmską docierają
również wpływy lateńskie (wiązane z Celtami) oraz jastorfskie (łączone z germańskimi Bastarnami). Na bazie tych różnorodnych elementów kulturowych tuż
przed początkiem naszej ery powstała
kultura przeworska, rozwijająca się
w okresie wpływów rzymskich (I - IV w.
n.e.). Jej przedstawiciele reprezentowali
dosyć wysoki poziom uprawy ziemi
(z powszechnym użyciem narzędzi żelaznych), rozwinięte osadnictwo oraz liczne
kontakty z Cesarstwem Rzymskim.
Świadczą o tym znaleziska monet rzymskich, również na terenie dzisiejszego
Chełma (z czasów Trajana i Hadriana).
Ludność kultury przeworskiej, łączona
najczęściej z plemionami słowiańskimi,
używała również koła garncarskiego oraz
stosowała w uprawie ziemi system przemienno-odłogowy. W II w. n.e. na Lubelszczyznę dotarła kultura wielbarska, łączona z germańskimi Gotami, którzy ze
Skandynawii przemieszczali się nad Morze Czarne.
Naczynie gliniane z VII - IX (KD)
12
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
POCHODZENIE NAZWY CHEŁM - nazwa miasta wywodzi się od starosłowiańskiego
słowa oznaczającego wzgórze, pagór. W wersji wschodniosłowiańskiej słowo przybrało
formę „chołm”, a w wersji zachodniosłowiańskiej otrzymało brzmienie „chełm”. Obecnie
określenie funkcjonuje jedynie w nazwach topograficznych, najczęściej w nazwach własnych miast, osad i wzniesień. W języku czeskim nadal jest używane na oznaczenie pagórka. Jako nazwa topograficzna pojawia się stosunkowo często na całym etnicznie polskim
obszarze (Chełmno, Chełmiec, Chełmek).
Wśród Grodów Czerwieńskich
Po koniec starożytności nastąpił kres
w miarę ustabilizowanych stosunków
osadniczych. Po inwazji Hunów na Europę
(IV w.) rozpoczęła się wielka wędrówka
ludów, która przyniosła powstanie nowych wspólnot etnicznych. Ziemia chełmska, znajdująca się na mało czytelnym
pograniczu zachodniej i wschodniej Słowiańszczyzny, najczęściej wiązana jest
z Dulebami, Bużanami, Wołynianami i
Lędzianami. Pierwsi zamieszkiwali tereny po obu stronach Bugu, prawdopodobnie w pierwszych wiekach średniowiecza,
być może w czasach istnienia państwa
Awarów, tureckiego ludu przybyłego
z Azji w VI w., który nad środkowym Dunajem utworzył obszerne państwo, istniejące do końca VIII w. Mniej więcej w tym
samym czasie miejsce Dulebów zajęli Bużanie. Historykom nie udało się ustalić,
czy był to nowy lud, czy kolejna nazwa
Dulebów. Podobnie traktuje się Wołynian,
którzy mieli być kolejną nazwą Bużan lub
ich części, związanej z grodem Wołyń.
Dulebów-Bużan-Wołynian najczęściej
zalicza się do wschodnich Słowian. Wymieniani od IX w. Lędzianie uznawani są
za plemię zachodniosłowiańskie, zajmujące wschodnie rubieże ziem polskich.
Pierwotnymi siedzibami Lędzian miały
być tereny późniejszej ziemi sandomierskiej, jednak z czasem ich wpływy
rozszerzyły się do rzeki Bug (czyli część
terenów Bużan). W X w. coraz większe
zainteresowanie rejonem Bugu wykazywała Ruś Kijowska i państwo Polan.
Obiekt rywalizacji obu państw został
w źródłach ruskich określony mianem
Grodów Czerwieńskich. Nazwa powstała
w oparciu o słowa użyte przez ruskiego
kronikarza Nestora (w dziele „Powieść
minionych lat”). Przedstawiając rządy
Włodzimierza Wielkiego, kronikarz podaje, że w 981 r. książę kijowski „poszedł
ku Lachom i zajął grody ich, Przemyśl,
Czerwień i inne grody…”.
Rejon Chełma prawdopodobnie dzielił
losy państwa Lędzian i Grodów Czerwieńskich, chociaż gród chełmski nie został
wymieniony przez Nestora, co najczęściej
wyjaśnia się niewielką rolą tego ośrodka.
Może również sugerować, że ziemia
chełmska nie wchodziła w skład Grodów
Czerwieńskich. Mimo tych problemów,
większość historyków przypuszcza, że
ziemia chełmska wraz całym rejonem
nadbużańskim znalazła się w 981 r. pod
kontrolą Włodzimierza Wielkiego. Na
13
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
LĘDZIANIE - plemię zachodniosłowiańskie, wymieniane od IX w. Pochodzenie nazwy
najczęściej wiąże się z wyrazem „lenda” (lęda), oznaczającym pozbawione roślinności
miejsce równinne i leżące ugorem lub krajobraz powstały w wyniku prowadzenia gospodarki wypaleniskowej. Łączeni z rejonem ziemi sandomierskiej, z czasem opanowali tereny nadbużańskie, docierając nawet nad Dniestr. W różnych okresach pozostawali pod
zwierzchnictwem Wiślan, Państwa Wielkomorawskiego, Węgrów, Rusi Kijowskiej, aby
ostatecznie wejść w skład państwa Polan
krótki okres czasu Grody Czerwieńskie
odzyskał Bolesław Chrobry, po wyprawie
kijowskiej w 1018 r. Następnie w 1031 r.
syn Włodzimierza - Jarosław Mądry, przywrócił dawną granicę Rusi Kijowskiej. Dodatkowo w źródłach ruskich jest mowa
o przesiedleniach ludności z podbitych terenów. Od tego momentu ziemia chełmska pozostaje pod zwierzchnictwem rus-
kim do XIV w., chociaż władcy Polski podejmują próby odzyskania tego obszaru.
Wraz z podziałem Rusi Kijowskiej na
dzielnice, ziemia chełmska znalazła się w
składzie Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, rządzonego przez boczną linię
dynastii Rurykowiczów, której najsłynniejszym przedstawicielem był książę Daniel Romanowicz.
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Stolica księcia Daniela
Daniel Romanowicz urodził się w 1201
roku. Był synem księcia halicko-włodzimierskiego Romana Mścisławowicza. Po
śmierci ojca (w bitwie z oddziałami polskimi pod Zawichostem w 1205 r.) stał się
wraz z bratem zakładnikiem władców
Polski i Węgier, pragnących wykorzystać
potomków Romana do rozszerzenia
wpływów na ziemie ruskie. Zainteresowanie dzielnicą wykazywali również inni
przedstawiciele dynastii Rurykowiczów,
stąd pierwsze dekady XIII w. pełne były
konfliktów i ciągłych zmian władców, zarówno w Haliczu, jaki i we Włodzimierzu.
W 1219 r. Daniel pojął za żonę córkę księcia nowogrodzkiego Mścisława Udałego,
który od 1218 r. dzięki poparciu władców
Polski rządził w Haliczu. Pozwoliło mu to
na przejęcie władzy w księstwie halickim
po śmierci teścia w 1228 r. (na trwałe
nastąpiło to w 1242 r.). W przypadku
księstwa włodzimierskiego od 1214 r.
większość tej dzielnicy znajdowała się pod
kontrolą Daniela i Wasylka.
Następca Romana uczynił ze swego państwa istotny czynnik polityczny
w Europie Środkowo-Wschodniej, chociaż
przyszło działać w trudnych warunkach,
wynikających z agresji Mongołów na Ruś
(Daniel brał udział w 1223 r. w przegranej przez wojska ruskie bitwie pod Kałką). Lawirując między uległością i samodzielnością, Daniel nie tylko zdołał utrzymać się na tronie, ale również uczestniczył w walkach na terenie Polski, Czech,
Węgier i Austrii. W połowie XIII w. zwrócił
się w kierunku Rzymu i po przyjęciu katolicyzmu został koronowany przez legata
papieskiego Opizona na pierwszego króla
Rusi w 1253 r. w Drohiczynie nad Bugiem.
Bolesław Chrobry na medalu wydanym przez PTTK Chełm.
GRODY CZERWIEŃSKIE - obszar pograniczny między Polską i Rusią Kijowską o nieokreślonym do dzisiaj zasięgu. Czasami utożsamiany z Rusią Czerwoną (leżącą między Sanem i Dniestrem), jednak najczęściej wiązany z terenami między Wieprzem i Bugiem.
Według ustaleń historyków ziemia chełmska wchodziła w skład Grodów, jednak istnieją
również koncepcje odrzucające takie związki. Nazwa pochodzi od grodu Czerwień (obecnie Czermno nad Huczwą, na południe od Hrubieszowa). Przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej od X do XII w. Ostatecznie włączony w skład Rusi Halicko-Włodzimierskiej jako
ziemia czerwieńska.
Grodzisko na Górce Chełmskiej (KD)
14
15
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Po umocnieniu swojej władzy Daniel
Romanowicz postanowił przenieść stolicę
swego państwa na obszar nadbużański.
Początkowo na miejsce lokalizacji nowej
siedziby wybrał Ugrowsk (Uhrusk), jednak z czasem uznał, że o wiele korzystniejszym miejscem będzie Chełm. Stało
się to ok. 1237 r. i niestety tylko taka
przybliżona datacja jest możliwa, gdyż
informacje o tym wydarzeniu zapisane
w „Kronice Halicko-Wołyńskiej” (stanowiącej część tzw. Latopisu Hipackiego)
mają charakter retrospekcji i zostały
umieszczone przy roku 1257. Mimo tej
komplikacji, trzeba przyznać, że opis jest
jednak niezwykle barwny, gdyż kronikarz opowiada o polowaniu Daniela, podczas którego odkrył on „miejsce piękne
i zalesione, otoczone polem. I pytał tuziemców: jak nazywacie to miejsce? A oni
odpowiedzieli: Chełm jest jego imię. I polubił to miejsce i pomyślał: zbudujemy na
nim mały gródek i poświęcimy go Bogu
i św. Janowi Złotoustemu i postawimy cerkiew jego imienia”. Pomysł został zrealizowany z nawiązką i wkrótce w Chełmie
powstało potężne założenie obronne,
zdolne przetrzymać liczne najazdy mon-
golskie, w tym słynny najazd Batu-Chana
w 1241 r. Książę ufundował również liczne świątynie, z których szczególnie istotna była cerkiew Bogurodzicy. Niestety
w 1257 roku wszystko strawił przypadkowo zaprószony ogień, który według kronikarza był tak potężny, że łuna była widoczna na całej ziemi chełmskiej, a nawet
w odległym Lwowie. Odbudowany gród
utrzymał pozycję głównego ośrodka Rusi
Halickiej do śmierci Daniela Romanowicza w 1264 r. (który został pochowany
w cerkwi Bogurodzicy). Równocześnie
rozwijała się osada miejska, zalążek
przyszłego miasta. Skromne informacje
źródłowe w tym względzie uzupełniają
znaleziska archeologiczne. Według najczęściej przyjmowanych ustaleń główna
osada usytuowana była na zachód od
zamku, wzdłuż traktu wiodącego do Lublina. Świadczyć o tym mają pozostałości
umocnień oraz zabudowań mieszkalnogospodarczych, z czytelnymi śladami
warsztatów rzemieślniczych. Obok głównego podgrodzia wokół Chełma znajdowały się inne osady, skupiające ludność
pracującą na potrzeby księcia oraz osoby
z otoczenia władcy.
LATOPIS HIPACKI - staroruski zbiór rękopiśmienny z początku XV w., którego nazwę
utworzono od miejsca przechowywania (klasztor św. Hipacego w Kostromie). Składa się z
"Powieści minionych lat", klasycznego dzieła ruskiego dziejopisarstwa, przypisywanego
legendarnemu kronikarzowi Nestorowi i prezentującego wydarzenia z dziejów Rusi
Kijowskiej, „Latopisu Kijowskiego” (dotyczącego lat 1118-1198) i „Kroniki HalickoWołyńskiej”, obejmującej czasy od 1201 do 1292 r. i przedstawiającej dzieje Księstwa
Halicko-Włodzimierskiego. Dzieło zostało odkryte w XVIII w. przez rosyjskiego historyka
Mikołaja Karamzina i po raz pierwszy opublikowane w XIX w.
16
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Między Polską, Litwą i Węgrami
Po śmierci Daniela Romanowicza zakończył się okres względnej jedności
Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Władzę objęli synowie zmarłego monarchy:
Lew I, Roman, Mścisław i Szwarno, którzy
dokonali podziału państwa na dzielnice.
Ponadto żył jeszcze jego młodszy brat
Wasylko (zmarł w 1269 r.), który również
posiadał samodzielną dzielnicę ze stolicą
we Włodzimierzu, co jeszcze bardziej
pogłębiało podziały. W ich ramach doszło
do ukształtowania się nowej jednostki
politycznej określanej mianem Księstwa
Chełmsko-Bełskiego, która w pewnym
sensie przejęła rolę dawnej ziemi czerwieńskiej. Obok podziałów książę Daniel
pozostawił synom szereg problemów, wynikających z różnorodnej i aktywnej polityki zagranicznej. To między innymi dzięki niej jego syn Szwarno, który otrzymał
stołeczny Chełm, zaangażował się w walkę o tron Litwy (jako zięć księcia Mendoga został nawet w 1267 r. wielkim księciem litewskim). Po jego śmierci dwa lata
później, czołowe miejsce wśród Romanowiczów zajął Lew I, który skupił w swoim
ręku zachodnią część Rusi Halickiej. Główną jego siedzibą został Lwów. Jego następcą był Jerzy I (Lew I zmarł prawdopodobnie w 1300 r.), który m.in. wspierał
Władysława Łokietka w walce o władzę w
Polsce oraz na wzór swego dziada Daniela
związał się z papiestwem i przyjął tytuł
króla Rusi. Jerzy I zmarł w 1308 r. i podobnie jak Daniel został pochowany w
Chełmie. Władzę po nim objęli dwaj młodzi synowie: Andrzej I i Lew II. Niestety
narastająca opozycja bojarów oraz coraz
większe zainteresowanie księstwem ze
strony Węgier, Polski i Litwy sprawiały, że
sytuacja w państwie była mało stabilna
i 21 maja 1323 r. obaj bracia zostali zamordowani. W ten sposób wymarła męska linia Romanowiczów i rozpoczęły się
przetargi w sprawie dziedziczenia księstwa. Ostatecznie zwyciężyła kompromisowa koncepcja, osadzenia w księstwie piętnastoletniego Bolesława Trojdenowicza,
wywodzącego się z mazowieckich Piastów
(Bolesław był synem księżnej Marii, córki
Jerzego I). Młody władca zgodził się również na przyjęcie prawosławia (równocześnie przyjął imię Jerzy II). Niestety
ustalenia wkrótce legły w gruzach, głównie z powodu opozycji bojarów. Po siedemnastu latach rządów padł ofiarą kolejnego spisku i został otruty 7 kwietnia
1340 r. Jego dziedzicem na mocy układu
podpisanego dwa lata wcześniej w Wyszehradzie został król Polski Kazimierz
Wielki.
Kazimierz Wielki - medal ze zbiorów PTTK Chełm
17
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Mimo praw do przejęcia dziedzictwa
Romanowiczów, Kazimierz miał spore
problemy z realizacją takiego zamierzenia. Co prawda popierali go w tym względzie Węgrzy, jednak zupełnie inne plany
miała Litwa. W związku z tym w 1340 r.
rozpoczął się blisko półwieczny okres walki o Ruś Halicką, z udziałem Polski, Litwy
i Węgier. Bezpośrednio po śmierci Jerzego II z roszczeniami wobec Wołynia wystąpił syn Giedymina Lubart. Po opanowaniu Łucka i Włodzimierza zajął również
Księstwo Chełmsko-Bełskie. W imieniu Lubarta władzę w Chełmie objął jego bratanek Jerzy Narymuntowicz. Kazimierz
Wielki nie pogodził się ze stratą tego obszaru i w 1349 r. zorganizował wyprawę
na ziemię chełmską. Po krótkim oblężeniu gród i miasto zostały opanowane, jednak rok później Lubart ponownie odzyskał
utracone tereny. Ko-
lejna wyprawa miała miejsce w 1366 r.
W jej wyniku księstwo chełmsko-bełskie
stało się lennem Polski, chociaż władzę
w mieście zachował Jerzy Narymuntowicz. Po śmierci Kazimierza Wielkiego
kontrolę nad obszarem ponownie przejęła Litwa. W 1377 r. wyprawę zorganizował Ludwik, król Polski i Węgier. Według
relacji kronikarza Janka z Czarnkowa rycerstwo krakowsko-sandomierskie pod
wodzą starosty krakowskiego Sędziwoja
z Szubina przez osiem dni oblegało zamek chełmski. Władzę nad księstwem
przejęli w imieniu króla starostowie węgierscy. Po śmierci Ludwika Węgierskiego
w 1382 r. odzyskanie ziem ruskich było
jednym z głównych postulatów polskiej
szlachty. Ostatecznie dokonała tego
w 1387 r. królowa Jadwiga, w trakcie
swojej pierwszej wyprawy na
wschód po małżeństwie z
Władysławem Jagiełłą.
Królowa Jadwiga medal ze zbiorów PTTK Chełm
LUBART DYMITR - żyjący w latach ok.1300-1384 książę litewski, syn Giedymina i stryj
Władysława Jagiełły. Od 1335 r. książę łucki (na trwale od 1340 r.) oraz halicki (w latach
1340-49, 1350-66 i 1371-77). Do walki o tereny Księstwa Halicko-Włodzimierskiego
włączył się poprzez związki dynastyczne z Romanowiczami (za jego pierwszą żonę uznawano Buszę, córkę Lwa II, jednak obecnie kwestionuje się nawet istnienie księżniczki o takim imieniu). Od 1340 r. toczył boje z Polską m. in. o tereny ziemi chełmskiej. W swojej
stolicy Łucku wybudował potężny zamek oraz utworzył biskupstwo prawosławne.
18
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Pod rządami Jagiellonów
Wraz z włączeniem ziemi chełmskiej
do państwa Jagiellonów, nastąpiła stabilizacja sytuacji państwowej regionu, który
do trzeciego rozbioru był integralną częścią państwa polskiego. Region posiadał
również dosyć autonomiczną pozycję,
funkcjonując przez XV w. jako samodzielna ziemia. Ostatecznie została wprawdzie
włączona w skład województwa ruskiego
(ze stolicą we Lwowie), jednak z powodu
braku łączności terytorialnej z pozostałą
częścią województwa (oddzieloną ziemią
bełską), utrzymała samodzielność. W takim stanie ziemia chełmska dotrwała do
drugiego rozbioru (1793), kiedy jej uszczuplone po pierwszym rozbiorze terytorium otrzymało status województwa,
dziedziczącego tradycje włączonego do
monarchii austriackiej województwa ruskiego.
Trwały status administracyjny korespondował z kształtem terytorialnym,
który ostatecznie ukształtowany w XV w.,
utrzymał się w zasadzie do rozbiorów.
Obszar ziemi chełmskiej obejmował 180
mil kwadratowych, na którym w drugiej
połowie XVI w. istniało 20 miast i 401 wsi
z ok. 67 tysiącami mieszkańców. Obok terenów wchodzących w skład ziemi chełmskiej od czasów Daniela, w jej granicach
znalazły się obszary zabużańskie z Ratnem i Lubomlem. Samodzielność administracyjna ziemi chełmskiej pozwoliła na
powstanie samorządu szlacheckiego,
z sejmikiem ziemskim, który wybierał
swoich reprezentantów na Sejm Walny
i z czasem do Trybunału Koronnego. Powstała też rozbudowana hierarchia urzędów ziemskich z kasztelanem (zasiadającym w senacie) i podkomorzym na czele.
W czasach Władysława Jagiełły pojawił się
także reprezentant władzy królewskiej,
w postaci starosty.
Rangę Chełma podnosił również fakt
rezydowania w mieście dostojników kościelnych. Od czasów Daniela Romanowicza funkcjonowała diecezja prawosławna,
której prawa potwierdził przywilej Władysława Warneńczyka z 1444 r. W XIV w.
pojawiało się również łacińskie biskupstwo chełmskie, powołane z inicjatywy
Kazimierza Wielkiego. Niestety z racji zamętu w związku z przynależnością polityczną ziemi chełmskiej, biskup nie zdołał
objąć swoich obowiązków. Do realnej organizacji diecezji doprowadził Władysław
Jagiełło, który w 1417 r. uposażył biskupstwo. W 1490 r. jej siedziba (za zachowaniem nazwy) została przeniesiona do
Krasnegostawu.
JAN BISKUPIEC - (ok. 1377-1452) zwany również Janem z Opatowca, dominikanin
i doktor teologii. Od 1411 r. prowincjał zakonu, a także doradca i spowiednik Władysława
Jagiełły. W 1417 r. na prośbę króla objął diecezję chełmską, jako trzeci biskup nominowany na to stanowisko. Kierując do śmierci biskupstwem był głównym organizatorem diecezji i jej sieci parafialnej na jej terenie, która dzięki jego aktywności należała do najlepiej
funkcjonujących w Polsce. Z racji wykształcenia i pozycji, uznawany za jednego z najwybitniejszych ludzi piętnastowiecznej Polski.
19
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
Funkcjonując w państwie Jagiellonów,
ziemia chełmska uległa sporym przeobrażeniom wewnętrznym. Stabilizacja polityczna pozwoliła na rozwój osadnictwa.
Właścicielami ziemi, dzięki nadaniom
królewskim, były rody szlacheckie z centralnej Polski, ale nie brakowało również
bojarskich rodzin z Litwy i Rusi. W czasach
Władysława Jagiełły osady chełmskie
wkroczyły również w okres lokacyjny.
W 1392 r. Chełm otrzymał prawa miejskie. Dokument królewski mówił o przeniesieniu miasta z prawa polskiego i ruskiego i nadaniu prawa magdeburskiego,
co oznaczało powołanie władz miejskich
i zwolnienie mieszkańców od zależności
od urzędników ziemskich. Przywilej zezwalał również na swobodne prowadzenie
działalności gospodarczej oraz wyposażał
miasto w grunty o powierzchni 100 łanów
frankońskich. Decyzja Władysława Jagiełły o lokacji Chełma oraz przywileje
nadawane przez kolejnych władców,
stworzyły podstawy do rozwoju ekonomicznego miasta.
Istotną rolę wypełniał także zamek
chełmski, włączony w czasach Jagiello-
nów w system obronny państwa. Po lokacji uregulowano kształt Chełma, którego
centralnym miejscem był rynek z niewielkim ratuszem. Obok budowli z czasów
księcia Daniela, w związku z napływem
ludności polskiej i żydowskiej, pojawiły się
kościoły oraz synagoga. W XV w. liczba
mieszkańców oscylowała wokół 1000.
Niestety pod koniec XVI w. zmniejszyło się
znaczenie wojskowe Chełma. Wynikało to
z kształtu państwa po unii lubelskiej, która przesunęła na wschód granice Rzeczypospolitej. Spory wpływ na stan zamku
miał również potężny pożar w 1578 r.,
który doprowadził do znacznego zniszczenia zamku chełmskiego. Mury budowane z białego kamienia chełmskiego
otaczały w tym czasie również miasto.
W obrębie murów oraz na przedmieściach
istniało 265 domów.
Na przełomie XV i XVI w. wraz z procesem przekształcania państwa Jagiellonów
w szlachecką Rzeczypospolitą, ziemia
chełmska wkroczyła w nowy etap swoich
dziejów. Dzięki ciągle utrzymywanej samodzielności oraz dominacji średniej
szlachty, region stał się prawdziwą kuźnią
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
przywódców szlacheckich, wśród których
można odnaleźć takie postacie jak: Mikołaj Rej, Jan Zamoyski, Mikołaj Siennicki
i Paweł Orzechowski. Pozycji politycznej
szlachty chełmskiej towarzyszył ogólny
rozwój regionu. Chełmskie folwarki
uczestniczyły aktywnie w handlu płodami
rolnymi, a miasto było ważnym ośrod-
kiem handlu i rzemiosła. W 1564 r. Chełm
zamieszkiwało 1995 osób, w tym ponad
300 Żydów. W pierwszej połowie XVII w.
liczba mieszkańców zwiększyła się do
2600 osób. Wzrosła również ilość Żydów,
którzy stanowili prawie 30% ogólnej liczby mieszkańców (blisko tysiąc osób).
Czasy wojen i zaborów
Czasy względnej stabilizacji zakończyły się w XVII w. Liczne wojny oraz przemarsze obcych i polskich wojsk zahamowały dotychczasowy rozwój miasta.
W 1648 r. na ziemię chełmską dotarły oddziały kozackie pod wodzą Bohdana
Chmielnickiego, które spaliły miasto oraz
dokonały grabieży okolicznych wiosek.
Podobne zniszczenia zostały dokonane
przez oddziały rosyjskie (1655) i szwedzkie (1656). Oprócz wojen mieszkańców
ziemi chełmskiej dziesiątkowały epidemie i głód.
Zasadniczo zmienił się również kształt
miasta. Istniejący jeszcze w pierwszej połowie XVII w. zamek chełmski uległ całko-
witemu zniszczeniu i z powodu kosztów
zrezygnowano z jego odbudowy. Pozostały jedynie resztki umocnień w postaci
wież. Na potrzeby starosty chełmskiego
pod koniec XVII w. powstał drewniany pałac starościński. Odbudowano również
zniszczony w trakcie wojen ratusz chełmski i mury miejskie ( w tym czasie istniało
6 bram miejskich - Uściługska, Zamojska,
Lwowska, Krasnostawska, Lubelska,
Brzeska). Dominowały drewniane budynki, usytuowane głównie przy rynku
i wzdłuż murów miejskich. Ich ilość wyraźnie zmniejszyła się w wyniku zniszczeń
(1661 - 87, 1684 - 207). Zmniejszeniu
uległa również liczba ludności, która pod
Panorama Chełma z 1765 r. wg ryciny Teodora Rastawieckiego
20
21
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
koniec XVII w. składała się z 1700 osób. Pierwszy rozbiór Polski z 1772 r. zmiePod względem narodowościowym nadal nił granice ziemi chełmskiej, której połudw mieście dominowali Polacy i Rusini. Po niową część z Zamościem wcielono do
najeździe kozackim zmniejszyła się Austrii. Mimo dramatycznych wydarzeń
znacznie liczba ludności żydowskiej politycznych, w funkcjonowaniu miasta
(w trakcie walk zginęło 75% Żydów), któ- pod koniec XVIII w. zachodziły pozytywne
zmiany. Wprawdzie wymiana handlowa
rej ilość spadła do 240-270 osób.
Kolejny wiek również rozpoczął się od miała wymiar przede wszystkim lokalny,
zniszczeń. Chełm kilkakrotnie padł ofiarą jednak wyraźnie wzrastały obroty. Liczba
wojsk szwedzkich, rosyjskich i saskich, ludności nie uległa zmianie i wynosiła
które toczyły boje w ramach tzw. wojny w 1789 r. ok. 2400 osób. Nadal 30%
północnej. Stabilizacja nastąpiła dopiero mieszkańców miasta stanowili Żydzi. Zaw czasach Augusta III. Pozwoliło to na budowa, z wyjątkiem ratusza, kościołów
i szkół, nadal była
powstanie kilku
drewniana, co stanowych efektownowiło spory probnych budowli saklem przy często wyralnych. Rozkwitobuchających
pożawi budownictwa
rach. W 1791 r. zasakralnego niestekazano budowy
ty nie towarzyszyła
drewnianych dorozbudowa miasta.
mów na rynku oraz
Umocnienia miejwprowadzono oboskie nadal pozostawiązek posiadania
wały w marnym
sprzętu przeciwpostanie, a ilość doReplika
pieczęci
miasta
Chełma
z
1689r.
(
K.D)
żarowego.
mów kształtowała
się na poziomie siedemnastowiecznym Zbliżający się upadek Rzeczypospolitej
(260 domów w 1769 r.), chociaż powsta- ponownie przyniósł zniszczenia w mieście
wały już spore kamienice murowane. Po- W okresie wojny polsko-rosyjskiej w 1792
dobna była również liczba ludności (ok. roku działania wojenne dotarły w rejon
2400 pod koniec XVIII w.). Nieco więcej Bugu w lipcu tego roku. Pod Dubienką dodbałości wykazywano o ulice miejskie, szło do starcia wojsk polskich pod dozaopatrując niektóre w bruki. Nadal spo- wództwem Tadeusza Kościuszki z oddziary wpływ na sytuację miasta miały poża- łami rosyjskimi. Niestety wojna ostateczry. Pożoga, która miała miejsce w 1788 r. nie zakończyła się klęską. Do Chełma
przyniosła zniszczenie szeregu budowli wkroczyły oddziały rosyjskie, a miasto
publicznych, w tym ratusza miejskiego. musiało ponosić znaczne ciężary w związku z ich pobytem.
22
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
BITWA POD DUBIENKĄ - jedna z głównych bitew wojny polsko-rosyjskiej, toczonej
w obronie Konstytucji 3 Maja. Starcie miało miejsce 18 lipca 1792 r. na północ od nadbużańskiej miejscowości Dubienka. Przez kilka godzin dywizja pod dowództwem gen.
Tadeusza Kościuszki powstrzymywała 25-tysięczny korpus rosyjski gen. Michała Kachowskiego. Pod wieczór oddziały polskie musiały wycofać się, pozostawiając na polu walki
900 żołnierzy. Rosjanie stracili ponad 2 tysiące żołnierzy. Bitwę upamiętnia kopiec usypany w 1861 r. w miejscowości Uchańska (niszczony kilkakrotnie, został odrestaurowany
w latach sześćdziesiątych).
Po wybuchu powstania kościuszkowskiego w 1794 r. Chełm był ośrodkiem
koncentracji wojsk polskich. 6 kwietnia
1794 r. chełmska szlachta zgromadzona
na Górce Chełmskiej ogłosiła akces do
powstania, jako jeden z pierwszych regionów w kraju. Powołano również Komisję
Porządkową, która starała się wspierać
działania powstańcze. Na jej czele, z tytułem naczelnika ziemi chełmskiej, stanął
biskup unicki Porfiry Ważyński. Niestety
wkrótce na ziemię chełmską dotarły oddziały rosyjskie. 8 czerwca 1794 r. na
przedpolach Chełma doszło do zaciętej
bitwy (oddziałami polskimi dowodził gen.
Józef Zajączek). Rosjanie przełamali
ostatecznie polską obronę i wdarli się do
miasta, które zostało ograbione i splądrowane.
Lata zaborów
Po trzecim rozbiorze Polski Chełm
i ziemia chełmska zostały włączone
w skład tzw. Galicji Zachodniej, pozostającej do 1809 r. w składzie Austrii. Dotyczyło to terenów na zachód od Bugu, gdyż tereny zabużańskie zostały wcielone do
Rosji. Po czternastu latach, w wyniku zakończonej sukcesem operacji wojsk pod
dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego, rejon Chełma stał się częścią
Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona do Chełma wkroczyły oddziały
rosyjskie. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego ziemia chełmska znalazła się w Królestwie Polskim. Od tego momentu pozostawała w składzie Rosji do
1915 r. Lata zaborów przyniosły degra-
dację administracyjną Chełma. Ziemia
chełmska w czasach Księstwa Warszawskiego została związana z Lublinem. Decyzja okazała się trwała i Chełm od tego
momentu był siedzibą dystryktu i następnie okręgu w ramach departamentu,
a później województwa lubelskiego.
W 1816 r. zlikwidowano powiat chełmski
i Chełm stał się siedzibą okręgu w ramach
obwodu, a następnie powiatu krasnostawskiego. Dopiero po reformie administracyjnej w 1867 r. doszło do odrodzenia
powiatu chełmskiego. Kolejne poważne
zmiany administracyjne nastąpiły w 1912
roku, kiedy z inicjatywy władz rosyjskich
powołano gubernię chełmską, obejmującą wschodnie powiaty guberni lubelskiej
23
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
i siedleckiej, którą następnie wyłączono
z Królestwa Polskiego i wcielono bezpośrednio w skład Cesarstwa Rosyjskiego.
W czasach zaborów ziemia chełmska
była miejscem znaczącej działalności niepodległościowej. W okresie powstania listopadowego w mieście organizowano oddziały pomocnicze, które brały udział
w walkach na terenie województwa lubelskiego. Po upadku powstania w regionie
rozwijała się działalność konspiracyjna,
w której między innymi uczestniczyli
alumni seminarium unickiego. Powołali
oni w 1840 r. tajne sprzysiężenie pod nazwą „Fraternitas” (Braterstwo), zlikwidowane przez władze rosyjskie po kilku
miesiącach działania. Szczególny wymiar
na ziemi chełmskiej miało powstanie
styczniowe. Już przed wybuchem walk
powstały rozbudowane struktury konspiracyjne. W pierwszych dniach powstania
Chełm miał zostać opanowany przez powstańców, dowodzonych przez Kazimierza
Bogdanowicza. Niestety planu nie udało
się zrealizować. W kolejnych miesiącach
do Chełma kilkakrotnie wkraczali powstańcy, a w okolicy operowały liczne oddziały polskie, dowodzone między innymi
przez: Władysława Ruckiego, Karola Krysińskiego, Kajetana Cieszkowskiego-Ćwieka oraz Walerego Kozłowskiego.
Najsłynniejsze bitwy powstańcze w okolicach Chełma stoczono pod Depułtyczami
i Malinówką. Pod koniec XIX w. ziemia
chełmska stała się głośna w związku ze
sprawą unitów. Od pierwszych lat rządów
rosyjskich kościół greckokatolicki był
ograniczany w swoich prawach i poddawany rusyfikacji. Ostatecznie w 1875 r.
władze carskie dokonały kasaty unii
i uznały wszystkich unitów, mimo oporów,
za wyznawców prawosławia.
Miasto w ciągu XIX w. uległo poważnym przeobrażeniom. Bezpośrednio po
rozbiorach sytuacja gospodarcza wyraźnie uległa pogorszeniu. Dotyczyło to zarówno handlu, jak i rzemiosła. Następowały również stopniowe zmiany w kształcie miasta. W 1848 r. potężny pożar
zniszczył dwie trzecie miasta. Powstałe
w poprzednim wieku budowle sakralne
nadal należały do najważniejszych obiektów publicznych w mieście, a od połowy
XIX w. zaczęły powstawać świątynie prawosławne. Obok budowli sakralnych,
powstawały również świeckie budynki
publiczne. Ważnym impulsem w tym
względzie był fakt doprowadzenia do
miasta kolei w 1877 r., która połączyła
Chełm z Warszawą, Lublinem i Kowlem.
W zachodniej części miasta powstał kompleks koszarowy, w którym w początkach
XX w. stacjonowało prawie 5000 żołnierzy. Najbardziej daleko idące zmiany
w zakresie budowli publicznych miały
nastąpić po powołaniu guberni chełmskiej. Na potrzeby urzędników gubernialnych miała powstać nowa dzielnica,
usytuowana w północno-zachodniej części
miasta. Ostatecznie władze rosyjskie nie
zdołały zrealizować tej inwestycji przed
wybuchem I wojny światowej.
Czarna biżuteria noszona po upadku powstania styczniowego (GZ)
24
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
GUBERNIA CHEŁMSKA - jednostka administracyjna Cesarstwa Rosyjskiego, utworzona decyzją Dumy Państwowej w 1912 r. Obejmowała obszar rozciągający się od Podlasia
do Roztocza, odpowiadający kształtem wschodniej części dzisiejszego województwa lubelskiego. Na jej obszarze znalazły się między innymi: Biała Podlaska, Włodawa, Hrubieszów, Biłgoraj i Zamość. Główne działania organizacyjne prowadzono w 1913 r., kiedy
ustalono skład personalny nowych władz i rozpoczęto tworzenie instytucji gubernialnych.
Na stanowisko gubernatora chełmskiego został powołany były gubernator siedlecki
Aleksander Wołżyn, który przybył uroczyście do Chełma w dniu 14 IX 1913 r. Gubernia
uległa likwidacji po zajęciu Królestwa Polskiego przez państwa centralne.
W drugiej połowie XIX w. intensyfikacji
uległy również inwestycje budowlane
mieszkańców Chełma. W połowie stulecia
w mieście istniało zaledwie 300 domów,
z których większość była drewniana.
W 1887 r. ilość domów murowanych,
często kilkupiętrowych kamienic, zwiększyła się do 125, a ogólna liczba budynków w 1917 r. osiągnęła wielkość 937
obiektów. W początkach XIX w. ilość osób
zamieszkujących Chełm kształtowała się
na poziomie z poprzedniego stulecia
(1807 - 2156, 1827 - 2793). W okresie
powstania styczniowego liczba mieszkańców wynosiła 4034 osób. Zasadnicze
zmiany nastąpiły w ostatnich dekadach
wieku (1880 - 7287, 1890 - 11674, 1900
- 14252). Przez kolejne czternaście lat
ilość mieszkańców zwiększyła się prawie
dwukrotnie (1914-26380 osób), a Chełm
wysunął się na drugie miejsce w guberni
lubelskiej po Lublinie. Mieszkańcy miasta
stanowili wielobarwną mieszankę religijno-narodowościową. Najliczniejsza była
ludność żydowska, której ilość wahała się
od 35 do 75% ogólnej liczby mieszkańców
(od 1200 do 14000 ludzi). Na kolejnym
miejscu znalazła się ludność polska, zarówno katolicka, jak i unicka, gdyż taką
narodowość deklarowała większość gre-
kokatolików. Stanowili oni najczęściej od
30 do 50% mieszkańców. Do połowy XIX
wieku stosunkowo niewiele osób deklarowało wyznanie prawosławne. Po likwidacji unii oraz napływie urzędników i żołnierzy rosyjskich, liczba ta osiągnęła poziom
36,6% mieszkańców. Ludność podobnie
jak w XVIII w. trudniła się głównie rzemiosłem i handlem. Pod koniec XIX w.
wraz z rozwojem gospodarczym pojawiły
się pierwsze zakłady przemysłowe, głównie produkujące maszyny rolnicze. Podobnie zróżnicowany narodowościowo
był powiat. Według danych z 1913 r. najliczniejszą grupą stanowili Polacy, utożsamiani z katolikami, których ilość szacowano na 76057 osób, co dawało 37,8%.
Na drugim miejscu znajdowała się ludność
prawosławna (68408 osób - 34 %). Społeczność żydowska liczyła 25579 osób, co
dawało 12,7%. Znaczący był odsetek ludności ewangelickiej, co wynikało z napływu osadników niemieckich w 2 połowie
XIX w. Ich liczba dochodziła do 31241
osób, co dawało 15,5 %.
Okres rządów rosyjskich zakończył się
w 1915 r., drugim roku I wojny światowej,
kiedy w wyniku zwycięskiej ofensywy
państw centralnych, Królestwo Polskie
znalazło się pod okupacją niemiecko-aus25
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
triacką. Nowy okupant (w przypadku
Chełma byli to Austriacy) był nieco bardziej otwarty na oczekiwania polskiego
społeczeństwa. Zaczęły powstawać polskie szkoły i organizacje społeczne. Wykorzystując bardziej swobodne warunki
polityczne organizowano uroczystości patriotyczne. 3 maja 1918 r. olbrzymią manifestację zorganizowała działająca w
Chełmie Straż Kresowa, w celu wyrażenia
protestu wobec decyzji traktatu brzeskiego, który włączył ziemię chełmską do Ukrainy. Wkrótce też zakończył się okres
niewoli i okupacji. 2 listopada 1918 roku,
grupa działaczy z Polskiej Organizacji
Wojskowej i młodzież gimnazjalna pod
dowództwem rotmistrza Gustawa Orlicz-Dreszera, przejęła władzę w mieście
ul. Lubelska 1910 r. (GZ)
ul. Mickiewicza 1917 r.
ul. Lubelska 1917 r. (GZ)
ul. Lubelska 1930 r. Boże Ciało (ze zbiorów GZ)
26
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
W niepodległej Rzeczypospolitej
W okresie międzywojennym Chełm był
siedzibą powiatu należącego do województwa lubelskiego. Jako drugie pod
względem wielkości miasto regionu, liczące od 23 w 1921 r. do 35 tysięcy ludzi
w 1939 r., było ważnym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i oświatowym, kierowanym przez odrodzony
samorząd miejski. Zapleczem struktur
samorządowych było rozwinięte życie
polityczne. Do najważniejszych polskich
ugrupowań politycznych należała Polska
Partia Socjalistyczna, Polskie Stronnictwo
Ludowe „Wyzwolenie”, Klub Mieszczański oraz po 1926 r. miejscowe struktury
Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Działało również wiele żydowskich
partii politycznych oraz organizacje ukraińskie. Wszystkie partie uczestniczyły
w rywalizacji o wpływy w radzie miejskiej.
Skład narodowościowy miasta nadal
był różnorodny, chociaż zwiększyła się
ilość ludności polskiej. Według spisu
z 1921 roku stwierdzono 9492 katolików
(40,6 %). Do Żydów zaliczono 12064
osoby (52 %). W mieście przebywała również ludność prawosławna, reprezentowana przez Ukraińców (1369 osób
i 5,9 %). Taki stan uległ tylko niewielkim
przekształceniom w latach następnych.
W 1931 roku katolicy stanowili 45,5%
mieszkańców (13232 osoby), Żydzi
46,51 % (13537 osób), a Ukraińcy 6,07%
(1764 osoby). Notowano również niewielką liczbę ludności niemieckiej
(0,45%). Ten podział potwierdzają informacje o deklarowanym przez mieszkań-
ców Chełma języku ojczystym. Polski za
taki język uznały 15004 osoby (51,6%),
natomiast używany przez ludność żydowską jidysz wybrało 12506 osób (43,01%).
Pozostali mieszkańcy miasta deklarowali
język niemiecki (0,45%), ukraiński
(0,56%) oraz ruski (0,14%). Podstawą
utrzymania większości mieszkańców
Chełma był handel i rzemiosło, dotyczyło
to szczególnie ludności żydowskiej.
Nieco inaczej prezentował się powiat
chełmski, który w 1931 r. zamieszkiwało
162614 osób. Najliczniejsi byli Polacy
(54,5%), następnie Ukraińcy (23,1%),
Żydzi (14,1%) i Niemcy (6,3%). Największe skupiska ludności ukraińskiej znajdowały się w gminach Turka, Staw i Świerże,
a najliczniejsze skupiska Żydów zamieszkiwały gminy Rejowiec, Bukowa i Wojsławice. Osadnictwo niemieckie skupiało się
w gminach Cyców, Turka i Staw i było konsekwencją intensywnego osadnictwa
w 2 połowie XIX w.
Warunki życia mieszkańców Chełma
były dosyć skromne. Po zastoju i zniszczeniach w okresie wojny, w latach dwudziestych rozwijało się budownictwo (średnio
w roku oddawano do użytku ok. 30 domów), które jednak nie było w stanie zaspokoić rosnących potrzeb (w 1931 r. statystki wykazywały istnienie 6.191 mieszkań). Sporą szansą na zmianę sytuacji były plany budowy Nowego Miasta, z osiedlem kolejowym i gmachem dyrekcji PKP.
Znaczna część domów mogła już w tym
czasie korzystać z energii elektrycznej
(dzięki działalności prowadzonej przez
27
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
dzierżawców Elektrowni Miejskiej).
W 1936 r. rozpoczęto także budowę wodociągów miejskich oraz przygotowano
plany budowy sieci kanalizacyjnej.
Prężnie rozwijało się życie oświatowe,
społeczne i kulturalne. Sieć placówek oświatowych obejmowała siedem szkół
powszechnych oraz siedem szkół średnich, w tym dwa seminaria nauczycielskie
(męskie i żeńskie). W mieście funkcjonowało sporo organizacji oświatowych, charytatywnych, młodzieżowych i sportowych. Aktywnie w życiu miasta uczestniczyli żołnierze i oficerowie chełmskiego
garnizonu. W okresie międzywojennym
w Chełmie stacjonował 7 pułk piechoty Legionów oraz 2 pułk artylerii ciężkiej. Ponadto w mieście działało kilka bibliotek,
drukarni, księgarni oraz pism lokalnych,
wśród których wyróżniał się wydawany
przez dziesięć lat tygodnik „Zwierciadło”,
własność miejscowego drukarza i wydawcy Kazimierza Czernickiego, jednego
z najbardziej znanych i zasłużonych organizatorów prasy lokalnej w Chełmie. Do
najciekawszych pism należał również powołany do życia przez miejscowych nauczycieli miesięcznik literacki "Kamena".
Szczególnie aktywna była społeczność żydowska (Chełm stanowił drugie największe po Lublinie skupisko Żydów w województwie lubelskim). Obok znacznego
udziału w życiu gospodarczym, Żydzi
chełmscy posiadali liczne organizacje polityczne i społeczne.
KAMENA - miesięcznik literacki założony w 1933 r. z inicjatywy nauczycieli Seminarium
Nauczycielskiego Męskiego w Chełmie, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego (polonista)
i Zenona Waśniewskiego (nauczyciel rysunków). Twórcom pisma poprzez osobiste kontakty udało się zgromadzić szerokie grono współpracowników. Do najbardziej znanych
należeli: Józef Czechowicz, Czesław Miłosz, Julian Przyboś, Bruno Schulz, Julian Tuwim
i Juliusz Żuławski. W sumie na łamach pisma przewinęło się 137 autorów, głównie poetów
reprezentujących szeroko rozumianą awangardę. Do wybuchu II wojny światowej wydano
60 numerów. Po zakończeniu wojny pismo zostało wznowione i w różnorodnych formach
(głównie w Lublinie) egzystowało do 1993 r.
Okres okupacji hitlerowskiej
Po wybuchu II wojny światowej, Chełm
już 8 września 1939 r. stał się obiektem
nalotów lotnictwa niemieckiego. Miasto
stało się także jednym z głównych miejsc
odtwarzania polskich jednostek, głównie
z armii „Modlin” i „Prusy” (w ramach tzw.
Frontu Północnego). 25 września 1939 r.
do Chełma dotarły oddziały Armii Czerwonej, które kolejnego dnia po ciężkich
walkach zdołały opanować miasto. Po kil28
ku dniach w związku ze zmianą granic
niemieckiej i radzieckiej strefy wpływów,
Rosjanie opuścili miasto i ich miejsce zajęli
Niemcy. Dokładnie nastąpiło to 9 października 1939 r.
Okupanci utrzymali dotychczasowe
podziały administracyjne, przekształcając województwo lubelskie w dystrykt,
a w Chełmie pozostawiając władze powiatowe. W mieście utrzymano również częś-
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
ciowo polską administrację, która funkcjonowała pod
nadzorem władz niemieckich. Z czasem powstały także niemieckie struktury policyjne i wojskowe.
Poparciem Niemców cieszyli się Ukraińcy,
których znaczna ilość osiedliła się w Chełmie w pierwszych latach okupacji.
W 1940 r. przekazano społeczności ukraińskiej kościół Narodzenia NMP na Górce
Chełmskiej. Od początku okupacji Niemcy
rozpoczęli eksterminację mieszkańców
Chełma, przede wszystkim ludności żydowskiej. W grudniu 1939 r. Niemcy zorganizowali tzw. marsz śmierci w kierunku Hrubieszowa i Sokala, w trakcie
którego zginęło 300 osób. W październiku 1940 r. Niemcy przystąpili do tworzenia getta w rejonie ulic: Lwowska,
Pocztowa, Wojsławicka i Katowska. Obok
mieszkańców Chełma, umieszczono
w nim 2 tysiące Żydów słowackich. Ludność żydowską wykorzystywano również do przymusowej pracy w organizowanych w okolicach miasta obozach pracy. W 1942 i na początku
1943 r. większość chełmskich Żydów przetransportowano i zamordowano w obozie zagłady
w Sobiborze.
Sobibór. Pomnik na terenie byłego hitlerowskiego obozu zagłady
SOBIBÓR - miejscowość nad Bugiem przy nieistniejącej trasie kolejowej Chełm-Brześć Litewski. W latach 1942-43 funkcjonował tutaj niemiecki obóz zagłady, w którym w ramach
Akcji „Reinhardt” zamordowano 250 tysięcy Żydów (z Polski, Austrii, Belgii, Ukrainy, Rumunii, Węgier, Francji, ZSRR i Holandii) oraz ok. 1000 Polaków. 14 października 1943 r.
w Sobiborze wybuchło powstanie, w wyniku którego 300 więźniów zbiegło z obozu (ostatecznie uratowało się ok. 50 osób). Po tym wydarzeniu obóz został zlikwidowany. W 1965
roku w Sobiborze ufundowano pomnik oraz powstał kopiec z prochami pomordowanych,
a w 1993 r. zostało uruchomiono Muzeum Byłego Obozu Zagłady w Sobiborze, będące filią Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie.
29
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
W pierwszych miesiącach okupacji rozpoczęły się również prześladowania ludności polskiej, zarówno w ramach akcji
A-B, jak i w związku ze zwalczaniem
struktur konspiracyjnych. Aresztowanych
przetrzymywano w chełmskim więzieniu
oraz wysyłano do Lublina lub obozów
koncentracyjnych. Zbiorowych egzekucji
dokonywano w okolicznych lasach (Borek, Kumowa Dolina) lub przy cmentarzu
parafialnym na tzw. Targowicy. W sumie
w okresie okupacji w mieście miało miejsce 38 egzekucji, w których zginęły 754
osoby. W połowie 1941 r. na obrzeżach
Chełma powstał obóz jeniecki Stalag 319
(złożony z trzech części), jeden z największych obozów na ziemiach polskich,
w których do 1944 r. przebywali przede
wszystkim żołnierze rosyjscy, ale również
włoscy, francuscy i brytyjscy. Z powodu
trudnych warunków bytowych oraz planowej eksterminacji w obozie zginęło ok.
90 tysięcy jeńców.
Od początku okupacji rozpoczęło się
tworzenie struktur polskiej konspiracji.
Na przełomie listopada i grudnia 1939 r.
powstały pierwsze placówki Służby Zwycięstwu Polski, które stały się zalążkiem
Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej
obwodu chełmskiego. Z czasem powstał
Inspektorat Chełm AK, któremu podlegały także obwód krasnostawski i włodawski. W ramach AK scalono szereg
mniejszych i większych organizacji kon-
spiracyjnych, osiągając liczebność ok.
10 tysięcy ludzi. Najliczniejszą część AK
stanowili żołnierze Batalionów Chłopskich. Na terenie ziemi chełmskiej działały również struktury Narodowych Sił
Zbrojnych oraz podziemie komunistyczne. Polskie organizacje konspiracyjne
prowadziły działalność dywersyjną oraz
organizowały akcje odwetowe. Walką
bieżącą w ramach ZWZ-AK zajmowały się
miejscowe struktury Związku Odwetu
oraz od 1943 r. Kierownictwa Dywersji
(Kedywu). Do największej akcji zbrojnej
doszło 17 kwietnia 1944 r. w Wojsławicach, kiedy połączone oddziały AK, BCh,
AL i partyzantki radzieckiej stoczyły kilkugodzinną walkę z formacjami niemieckimi i ukraińskimi. Najszerzej zakrojone
działania miały jednak miejsce w ramach
planu „Burza”, kiedy miejscowe siły AK
przystąpiły do odtwarzania 7 pułku piechoty Legionów. Niestety wkroczenie oddziałów Armii Czerwonej uniemożliwiło
realizację tego zadania. Obok organizacji
wojskowych, działalność prowadziły konspiracyjne ugrupowania polityczne, harcerstwo oraz Tajna Organizacja Nauczycielska. Wydawano również szereg konspiracyjnych pism oraz prowadzono zorganizowaną pomoc dla jeńców wojennych. Wsparciem w tym względzie służyły
legalne struktury z Polskim Komitetem
Opiekuńczym oraz Polskim Czerwonym
Krzyżem na czele.
Sobibór. Kopiec-mauzoleum z prochami pomordowanych
30
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
W cieniu PKWN
W końcowym etapie wojny
na sytuację ziemi chełmskiej
istotny wpływ miały działania,
związane z budową podporządkowanej ZSRR władzy
komunistycznej w Polsce. Opierając się na działających w kraju członkach PPR, AL i Krajowej
Rady Narodowej, a także powstałym w ZSRR Związku Patriotów Polskich, Józef Stalin zadecydował o powołaniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Wszystkie najważniejsze decyzje zapadły w Moskwie, łącznie z ustaleniem nazwy, jak i programu nowego organu władzy, w postaci tzw. Manifestu
Lipcowego. W ZSRR ustalono również, że
za miejsce powołania PKWN uzna się pierwsze duże miasto zajęte przez Armię
Czerwoną po przekroczeniu Bugu. Przebieg walk na froncie zadecydował o tym,
że tym miejscem został Chełm, który podano jako miejsce powołania PKWN w komunikacie radiowym nadanym w Moskwie wieczorem 22 lipca 1944 r. W istocie miasto razem z Armią Czerwoną zajęły oddziały AK, przy pomocy
których zaczęły ujawniać
się struktury państwa
podziemnego, związane
z władzami polskimi
w Londynie. Członkowie
PKWN przybyli do Chełma
pod koniec lipca, po podpisaniu porozumień z ZSRR w sprawie relacji między tworzoną administracją i oddziałami armii radzieckiej oraz organami
bepieczeństwa. Po kilku dniach siedzibą
nowej władzy stał się Lublin. W międzyczasie rozbrojono oddziały AK oraz poddano represjom reprezentantów ujawnionych struktur niepodległego państwa polskiego. Mimo oczywistości tych faktów,
znanych nawet w wydawanych oficjalnie
publikacjach, propaganda w komunistycznej Polsce uczyniła z Chełma kolebkę
tzw. władzy ludowej. Integralnym elementem tej mistyfikacji były „fakty” na
temat Manifestu Lipcowego, który według
uproszczonej wersji wydarzeń miał powstać w Chełmie, chociaż w istocie został
zredagowany i wydrukowany po raz pierwszy w Moskwie. W latach 70-tych utworzono nawet Muzeum PKWN w celu propagowania zafałszowanej wersji
wydarzeń.
Po zakończeniu II wojny
światowej oraz powstaniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Chełm
funkcjonował jako siedziba
powiatu. W trudnych latach
powojennych następowała powolna
odbudowa miasta i regionu. W 1951 r.
miasto przekształcono w powiat miejski,
Powyżej medal wydany przez PTTK w Chełmie
31
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
chociaż porównywalną z okresem międzywojennym ilość mieszkańców Chełm
osiągnął dopiero w latach sześćdziesiątych (ponad 35 tysięcy ludzi). W wyniku
dramatycznych wydarzeń podczas wojny
(wymordowanie ludności żydowskiej)
oraz działań powojennych (przesiedlenia
ludności ukraińskiej), region stał się jednolity narodowościowo. W 1975 r. po
przeprowadzeniu reformy administracyjnej utworzono województwo chełmskie,
obejmujące obok dawnego powiatu
chełmskiego oraz część gmin powiatów:
krasnostawskiego, włodawskiego, hrubieszowskiego i parczewskiego. Nowa
jednostka administracyjna należała do
najmniejszych województw w Polsce i była
zamieszkała przez ok. 250 tysięcy ludzi,
głównie ludność wiejską. Status miast
obok Chełma posiadały jedynie: Krasnystaw, Włodawa i Rejowiec Fabryczny.
Wraz ze stopniowym wzrostem liczby
mieszkańców przekształceniom ulegało
miasto. Na obrzeżach Chełma powstawały zakłady przemysłowe (Kombinat Ce-
mentowy Chełm, Chełmskie Zakłady Obuwia) oraz nowe dzielnice mieszkalne. Na
potrzeby mieszkańców powstawały nowe
placówki oświatowe i kulturalne. Mimo,
że leżąca na wschodnich obrzeżach państwa ziemia chełmska należała do raczej
słabo rozwiniętych obszarów, w okresie
powojennym była widownią wielu ważnych wydarzeń. Bezpośrednio po zakończeniu wojny był to rejon bardzo aktywnego działania podziemia niepodległościowego, toczącego walkę z reżimem komunistycznym. Ostatnie oddziały i struktury zostały rozbite dopiero w latach pięćdziesiątych. W burzliwym roku 1980 r.
ziemia chełmska była miejscem organizacji pierwszych strajków robotniczych, które doprowadziły do powstania niezależnych struktur związkowych. Powołany
dzięki miejscowym działaczom Region
Chełmski NSZZ „Solidarność” aktywnie
uczestniczył w wydarzeniach z początku
lat osiemdziesiątych oraz w odbudowie
niepodległego państwa polskiego po
1989 r.
dzieje Chełma i ziemi chełmskiej
ul. Lubelska 1945r. Uroczystości pierwszomajowe (GZ)
CEMENTOWNIA „CHEŁM” - największy zakład przemysłowy miasta, którego budowę rozpoczęto w 1956 r. Do 1966 r. powstało 8 pieców zakładu „Chełm I” (produkujących
800 tys. ton cementu rocznie), a następnie w latach 1970-74 4 piece zakładu „Chełm II”
(o możliwościach produkcyjnych rzędu 1,2 mln ton). Zakłady funkcjonujące jako Kombinat cementowy Chełm (w skład wchodziła również Cementownia „Pokój” w Rejowcu Fabrycznym) w latach siedemdziesiątych dawały ok. 20% produkcji cementu w kraju. Od
1990 r. wraz z przekształceniami własnościowymi, w przedsiębiorstwie przeprowadzono
zasadniczą modernizację (budowa zakładu „Chełm III”), biorąc pod uwagę względy ekologiczne. Obecnie Cementownia „Chełm” S.A. należy do meksykańskiej Grupy Cemex.
ul. Lwowska 1947 r. (GZ)
32
33
współczesny Chełm
Współczesny
Chełm
Edukacja
Sport i rekreacja
Kultura
Dzisiejszy Chełm to nadal jedno z największych miast Lubelszczyzny, ważny
ośrodek usług i handlu oraz życia kulturalnego. W ramach kolejnej reformy administracyjnej w 1999 r. miasto ponownie
stało się siedzibą władz powiatowych
(grodzkich i ziemskich). W 1990 roku
w związku z reformą samorządową, nastąpiło odrodzenie pochodzących z wyboru
władz miejskich. Tworzone przez działaczy wywodzących się NSZZ „Solidarność”
i odbudowywanych demokratycznych organizacji politycznych, próbują rozwiązywać problemy miasta, wynikające z przemian ustrojowych i cywilizacyjnych. Wraz
z upadkiem dawnych zakładów przemysłowych (Chełm i region chełmski należy
do obszarów o znacznej stopie bezrobocia), znaczenia nabierają inne dziedziny
życia gospodarczego, takie jak handel,
usługi i turystyka. Spore znaczenie w tym
względzie ma bliskość granicy z Ukrainą.
Wschodni sąsiad nie tylko może być kontrahentem w zakresie wymiany towarów,
ale także partnerem w intensyfikacji ruchu turystycznego. Również walory ziemi
chełmskiej, z wyjątkowo cennym środo-
wiskiem przyrodniczym i dorobkiem kulturowym, mogą przyczyniać się do rozwoju tej dziedziny gospodarki. Mimo tych
przemian Chełm nadal jest znaczącym ośrodkiem przemysłu. Najważniejsze zakłady przemysłowe to: Cementownia
"Chełm" S.A, Spółdzielnia Mleczarska
"Biomlek”, "Ybbstaler Fruchtsaft Polska"
Sp. z o. o. i Zakłady Meblarskie "MEBLOTAP” S.A. Ostatnie lata przyniosły również
rozwój prasy lokalnej oraz pewną intensyfikację życia kulturalnego, animowanego przez szereg instytucji i przede
wszystkim stowarzyszeń. Ważnym elementem funkcjonowania dzisiejszego
Chełma jest współpraca z licznymi miastami partnerskimi. Od 1989 r. nawiązano
współpracę z Kowlem (Ukraina), Morlaix
(Francja), Uteną (Litwa), Knoxville (USA)
i Sindelfingen (Niemcy). Szczególny wymiar ma współpraca z władzami oddalonego o sto kilometrów od Chełma Kowla,
podjęta w 1996 r. W jej ramach podejmowane są działania gospodarcze oraz
współdziałanie w zakresie sportu i kultury.
Nowy Dworzec PKP
35
26
współczesny Chełm
współczesny Chełm
Edukacja
Sala komputerowa PWSZ
PWSZ - Instytut Nauk Humanistycznych
36
24
26
Szczególny wymiar ma dosyć znaczący
rozwój szkolnictwa wyższego. W ostatnich
latach Chełm stał się siedzibą licznych
szkół wyższych. Przodującą w tym względzie placówką jest Państwowa Wyższa
Szkoła Zawodowa, powołana do życia
w 2001 r. Powstałe na jej potrzeby obiekty, przyciągają studentów wielością proponowanych kierunków studiów (mechanika i budowa maszyn, budownictwo,
elektrotechnika, rolnictwo, matematyka,
filologie: polska, angielska, germańska,
słowiańska, historia, ekonomia) oraz nowoczesną bazą dydaktyczną. Obecnie
w murach uczelni kształci się ok. 2,5 tysiąca studentów, zarówno w systemie
stacjonarnym, jak i zaocznym. PWSZ
współpracuje z uczelniami lubelskimi
(Politechnika Lubelska, KUL, UMCS), rzeszowskimi (Uniwersytet Rzeszowski, Politechnika Rzeszowska) oraz amerykań-
skim uniwersytetem w Tennessee i Państwowym Uniwersytetem Wołyńskim
w Łucku. Prężną działalność sportową
prowadzi również Klub Uczelniany AZS
PWSZ Chełm, prowadzący między innymi
sekcje: tenisa stołowego, piłki siatkowej,
koszykówki, piłki ręcznej, lekkoatletyki
i piłki nożnej halowej.
Od wielu lat dużym zainteresowaniem
cieszy się Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych powstałe w 1991 roku,
kształcące przyszłych nauczycieli języka
angielskiego, niemieckiego i francuskiego. Absolwenci Kolegium otrzymują tytuł
licencjata uczelni patronackiej - Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ciekawą
ofertę proponują także inne chełmskie
uczelnie: Szkoła Wyższa im. B. Jańskiego
Wydział Zamiejscowy w Chełmie oraz
Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych i Komunikacji Społecznej.
PWSZ - Rektorat, Instytut Nauk Technicznych
25
37
współczesny Chełm
współczesny Chełm
Sport i rekreacja
Na terenie miasta działa kilkadziesiąt
stowarzyszeń kultury fizycznej. W systemie współzawodnictwa sportu młodzieżowego sklasyfikowanych jest 13 klubów
zrzeszających około 1200 młodych sportowców rywalizujących w 18 dyscyplinach
sportu. Młodzi chełmscy sportowcy odnoszą coraz większe sukcesy w zapasach
w stylu klasycznym i stylu wolnym kobiet,
biegach przełajowych i lekkoatletyce,
strzelectwie, pływaniu, tenisie stołowym
i ziemnym, judo kobiet i mężczyzn, taekwondo WTF, boksie oraz w grach zespołowych, takich jak siatkówka, koszykówka
czy piłka nożna. Miarą osiągnięć chełmskiego sportu są sukcesy zapaśników,
srebrny medal Andrzeja Głąba zdobyty
na Igrzyskach Olimpijskich w Seulu
w 1988 r., Mistrzostwo Świata Dariusza
Jabłońskiego w 2003 r., a także wiele innych tytułów z Mistrzostw Świata i Europy,
wywalczonych w różnych kategoriach
wiekowych przez zawodników i zawodniczki MKS CEMENT - GRYF.
Osiąganiu dobrych wyników w sporcie
kwalifikowanym i popularyzacji rekreacji
ruchowej, poza środkami finansowymi
i fachową kadrą szkoleniową, sprzyja coraz lepsza baza sportowa szeroko udostępniana miesz-
Kultura
Andrzej Głąb srebrny medalista z Seulu
kańcom Chełma, stowarzyszeniom kultury fizycznej, placówkom oświatowym i innym instytucjom z terenu miasta. Na uwagę zasługuje hala sportowa MOSiR - wielofunkcyjny obiekt z 1044 miejscami siedzącymi (w tym 128 dla osób niepełnosprawnych), w której można przeprowadzić zawody we wszystkich halowych
grach zespołowych i dyscyplinach indywidualnych, a także imprezy artystyczne.
Jest to jeden z najnowocześniejszych
obiektów w tej części Polski. Ponadto
miasto dysponuje Stadionem Miejskim
z 2500 miejscami siedzącymi oraz dwoma basenami krytymi w Zespole Szkół
Ogólnokształcących nr 8 i I Liceum Ogólnokształcącym.
Chełm to również ośrodek życia kulturalnego. Działalność w zakresie edukacji
kulturalnej i regionalnej oraz usług artystycznych pełni w mieście Chełmski Dom
Kultury, który dysponuje nowoczesnym i
dobrze wyposażonym obiektem do prowadzenia tego rodzaju działalności: salą
widowiskową na 504 miejsca siedzące
dostosowaną do korzystania przez osoby
niepełnosprawne, salami specjalistycznymi oraz nowoczesnymi pracowniami
komputerowymi i plastycznymi. Znaczący dorobek artystyczny posiada Formacja
Tańców Latynoamerykańskich TAKT
ZOMAR, aktualny Mistrz Polski, która
wielokrotnie reprezentowała kraj w konkursach rangi mistrzowskiej i międzynarodowej, zdobywając liczne tytuły.
W strukturach CHDK funkcjonuje także:
Dziecięca Formacja Tańców Latynoamerykańskich MAŁY TAKT - ZOMAR, Chór Ziemi
Chełmskiej "HEJNAŁ" im. Mieczysława
Niedźwieckiego, Teatr Małych Form "Proscenium" oraz Zespół Pieśni i Tańca Ziemi
Chełmskiej. W mieście aktywną działalność prowadzi również Chełmska Biblioteka Publiczna, Muzeum Chełmskie, Młodzieżowy Dom Kultury oraz Państwowa
Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Ignacego Jana Paderewskiego.
Formacja Tańców Latynoamerykańskich TAKT-ZOMAR
Miejska Hala Sportowa (RK)
25
38
39
24
26
slady
przeszłosci
Górka Chełmska - Zespół Katedralny
Zespół Popijarski - Kościół p.w. Rozesłania św. Apostołów
Kościół i klasztor Reformatów
W kręgu prawosławia
Żydowski Chełm
Zapomniany świat Unitów
Osiedle Dyrekcja
Podziemia kredowe
Muzeum Chełmskie
Miejsca Pamięci Narodowej
Górka Chełmska (RK)
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Górka Chełmska - zespół katedralny
Centralnym punktem dzisiejszego
Chełma jest malownicze wzniesienie,
określane mianem Górki Chełmskiej. Już
w czasach prehistorycznych wzgórze cieszyło się zainteresowaniem osadników,
o czym świadczą legendy sugerujące, że w
tym miejscu istniał pogański ośrodek religijny. W czasach kształtowania się pierwszych zwartych organizmów plemiennych, powstał pierwszy drewniano-ziemny gród, wiązany z Lędzianami. Taką hipotezę formułują badacze, opierając się
na fragmentarycznych badaniach archeologicznych. Pierwsze pewne informacje
o Górce Chełmskiej pochodzą z XIII w.,
kiedy tereny nadbużańskie znalazły się
pod władzą Daniela Romanowicza, którego również urzekło piękne wzgórze.
Z inicjatywy księcia powstał monumentalny zamek, awansowany z czasem na
główną siedzibą władcy. Przebudowywany w kolejnych wiekach obiekt funkcjono-
Bazylika p.w. Narodzenia NMP (PK)
25
42
wał również w czasach Jagiellonów. Wielokrotnie niszczony dotrwał do XVIII w.
i po rozbiórce stał się potężnym grodziskiem, określanym mianem WYSOKIEJ
GÓRKI (stanowiącej najwyższą część Górki Chełmskiej). Ciekawą pozostałością po
założeniu zamkowym jest studnia, znajdująca się nieopodal grodziska. Głęboki
na 45 m obiekt obecnie jest przykryty betonowym zabezpieczeniem. W XIX w. na
szczycie Wysokiej Górki wybudowano cerkiew p.w. świętych Cyryla i Metodego,
którą zburzono w okresie międzywojennym. Obecnie znajduje się tutaj niewielki
kopiec, zwieńczony drewnianym krzyżem.
W czasach księcia Daniela wzgórze stało się również ważnym miejscem kultu,
nie tylko z powodu powstania kilku
obiektów cerkiewnych (monumentalna
cerkiew św. Jana Złotoustego, cerkiew św.
św. Kosmy i Damiana oraz cerkwi Boguro-
Górka Chełmska z lotu ptaka (KD)
43
24
26
slady przeszłosci
dzicy, w której umieszczono
słynną ikonę Matki Boskiej), lecz również dzięki
sprowadzeniu do Chełma
prawosławnego władyka.
W kolejnych wiekach świątynia służyła również biskupom unickim,
co pozwoliło nadać wzgórzu kolejną nazwę - Górki Katedralnej. Nowa nazwa była
niezwykle trafna, szczególnie od XVIII w.,
kiedy miejsce dawnej trzynastowiecznej
świątyni, zajęła majestatyczna późnobarokowa katedra, obecnie BAZYLIKA
P.W. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII
PANNY. Budowlę zaprojektował włoski artysta Paweł Antoni Fontana nadworny architekt rodu Sanguszków. Fundatorem
świątyni był unicki biskup chełmski Filip
Wołodkowicz, a pracami budowlanymi
kierował Tomasz Rezler. W świątyni miała
miejsce koronacja cudownego obrazu
Matki Boskiej Chełmskiej w dniu 15
września 1765 r. Po likwidacji unii przez
władze carskie w 1875 r. kościół gruntownie przekształcono, nadając mu charakter bizantyjsko - ruski i zamieniając na
sobór prawosławny. W 1919 r. kościół
został przekazany katolikom i początko-
slady przeszłosci
wo opiekę nad nim sprawowali
jezuici.W 1931 r. erygowano
parafię Narodzenia NMP.
Mimo usunięcia wielu pierwotnych elementów, szczególnie
drewnianego wyposażenia autorstwa Michała Filewicza, świątynia stanowi
niezwykle cenny zabytek architektoniczny. Uwagę przyciągają również dwa obrazy Franciszka Smuglewicza („Ukrzyżowanie”, „Święty Onufry”) oraz późnobarokowe antepedium z blachy srebrnej,
przedstawiające hołd rycerstwa obrazowi
MB Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem. Rozwijający się od XVII w. kult obrazu MB Chełmskiej uczynił ze świątyni
ważne sanktuarium maryjne. W 1791 r.
obraz podziwiał Tadeusz Kościuszko, który złożył wizytę ówczesnemu biskupowi
chełmskiemu, Porfiremu Ważyńskiemu.
Niestety oryginał ikony, pochodzący
prawdopodobnie z Bizancjum, został wywieziony przez Rosjan w 1915 r. i obecnie
jest przechowywany w Muzeum Krajowym w Łucku na Ukrainie. Od okresu międzywojennego w Chełmie znajduje się jedynie replika obrazu
FRANCISZEK SMUGLEWICZ - żyjący w latach 1745-1807 wybitny malarz i rysownik
polski. Po studiach w Polsce i we Włoszech pracował w Warszawie i Wilnie, gdzie stworzył
Katedrę Rysunku i Malarstwa na Uniwersytecie Wileńskim. Tworzył obrazy o tematyce historycznej i religijnej. W 1790 rozpoczął cykl rysunków i litografii „Obrazy historii polskiej
w stu rycinach”, będący ilustracją do „Historii narodu polskiego” pióra Adama Naruszewicza. Namalował freski w pałacach w Dobrzycy, Śmiełowie i Lubostroniu, a także fresk w sali biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego
Bazylikę otacza ciąg budynków, wśród których zwraca uwagę barokowa BRAMA UŚCIŁUGSKA, najstarsza budowla miasta,
pochodzącą z ok. 1616 r. Brama
wkomponowana jest w ciąg budynków gospodarczych, powstałych w XVII-XVIII w. Wschodnia
część zabudowań mieści oddany
do użytku w 1997 r. Dom Pielgrzyma. Szczególnie malowniczy jest budynek południowy, otwarty od strony dziedzińca krużgankiem arkadowo-filarowym.
Od zachodu łączy się z nim PAŁAC BISKUPÓW UNICKICH, zbudowany w latach 1711-1730
z inicjatywy biskupa Józefa
Lewickiego. Budowla o cechach
Wnętrze Bazyliki (KD)
Srebrne antepedium w Bazylice p.w. Narodzenia NMP (GZ)
Powyżej moneta 2 złotowa z serii historyczne miasta w Polsce wydana przez NBP w 2006 r.
25
44
Brama Uściługska (KD)
45
24
26
slady przeszłosci
klasycystycznych została rozbudowana
w XIX w. i od południa graniczyła z ogrodem biskupim. Na północ od bazyliki usytuowany jest KLASZTOR BAZYLIANÓW,
wzniesiony w latach 1640-1649 z fundacji biskupa Metodiusza Terleckiego. Obok
znajduje się budynek CHEŁMSKIEGO PRAWOSŁAWNEGO BRACTWA BOGURODZICY,
organizacji powstałej pod koniec XIX w.
w celu wzmocnienia żywiołu prawosławnego na ziemi chełmskiej.
Budowla z bogatą dekoracją architektoniczną o cechach secesji powstała
w 1904 r. Obok siedziby
Bractwa usytuowana
jest wybudowana przed
1878 r. DZWONNICA.
slady przeszłosci
Obiekt powstał w ramach przekształceń
architektonicznych na Górce Chełmskiej
po likwidacji unii. Po przejęciu obiektu
przez katolików pojawiły się nawet plany
zburzenia dzwonnicy. Ostatecznie zdecydowano się na przebudowę i obecnie budowla stanowi integralną i niezwykle charakterystyczną część zespołu katedralnego. Mierząca ponad 40 m stanowi również wspaniały punkt widokowy, po przeprowadzonym w ostatnich latach remoncie, udostępniany obecnie turystom. Na
parterze budowli znajduje się Mauzoleum
Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego. Ponadto w dzwonnicy umieszczono trzy dzwony, noszące imiona: „Maria”,
„Stanisław” i „Julian”.
Dzwonnica na Górce Chełmskiej (RK)
25
46
BAZYLIANIE - nazwa szeregu zgromadzeń zakonnych powstałych wedle reguł świętego
Bazylego Wielkiego, rozwijających się wśród wyznawców prawosławia. Po unii brzeskiej
część zakonników uznała zwierzchnictwo papieża. Po reorganizacji zgromadzeń bazyliańskich na wschodnich terenach Rzeczypospolitej, zakon zajął istotne miejsce w Kościele
Greckokatolickim, prowadząc m. in. liczne szkoły. W zaborze rosyjskim zakon został zlikwidowany w ramach kasaty unii. Przetrwał jedynie w zaborze austriackim. Po II wojnie
światowej przetrwał jedynie klasztor bazyliański w Warszawie, który po upadku komunizmu rozwija działalność na Ukrainie i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Po prawej stronie placu przed świątynią znajduje się pomnik prymasa Stefana
Wyszyńskiego, odsłonięty w trakcie święta Narodzenia NMP 8 września 1997 r.
„Prymas Tysiąclecia” odwiedzał Chełm
trzykrotnie. 7 lipca 1946 r. jako biskup
lubelski dokonał ponownej koronacji obrazu MB Chełmskiej. Nieopodal, przy
bramie wyjazdowej, zachowała się również tzw. Organistówka, wzniesiona
w II połowie XVIII w. jako unicki szpital
dla ubogich. W północnej części Górki
Chełmskiej znajduje się jeszcze CMENMatka Boża Chełmska (rys. A. Bronicka)
TARZ PRAWOSŁAWNY, utworzony w dru- nież społeczność ukraińska w okresie
giej połowie XIX w. dla urzędników i inte- II wojny światowej. Znajduje się tutaj
ligencji rosyjskiej. Obiekt
m. in. nagrobek inż. Filipa Pilipczuka,
wykorzystywała rówpremiera Ukraińskiej Republiki
Ludowej.
Bazylika p.w. Narodzenia NMP (WL)
24
26
47
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Zespół Popijarski - kościół p.w. Rozesłania Świętych Apostołów
Głównym obiektem zespołu jest kościół
p.w. Rozesłania Świętych Apostołów, którego początki wiążą się powstaniem pierwszej parafii rzymskokatolickiej w Chełmie. Historycy czasami sytuują to wydarzenie w XIII w. Obiekt po powstaniu diecezji chełmskiej został przeznaczony na
świątynię katedralną (sugeruje się również powstanie nowego kościoła). Problemy z funkcjonowaniem biskupstwa na
przełomie XIV i XV w. sprawiły, że świątynia była w dosyć marnym stanie.
Sytuacja uległa zmianie w 1417 r.,
kiedy król Władysław Jagiełło odbudował lub wzniósł nowy kościół pw.
Najświętszej Marii Panny i Rozesłania Świętych Apostołów.
Kościół był równocześ-
Bazylika p.w. Narodzenia NMP (PK)
48
nie wotum za zwycięstwo pod Grunwaldem (bitwa miała miejsce w dzień Rozesłania Apostołów). Drewniany obiekt pełnił
funkcję katedry do 1490 r., do momentu
przeniesienia siedziby biskupów do Krasnegostawu. Od 1456 r. był również świątynią parafialną (rok 1417 r. uznaje się
również za moment formalnego utworzenia parafii, chociaż jej początki
często umieszcza się w XIII w.).
Świątynia dotrwała do
1578 r., kiedy potężny pożar miasta
strawił szereg
budowli, w tym
Kościół p.w. Rozesłania Św. Apostołów (RK)
49
24
26
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Wnętrze Kościoła p.w. Rozesłania Św. Apostołów (KD)
kościół parafialny. Kolejny obiekt powstał w 1585 r. Tym razem była to świątynia murowana. Fundatorem budowli był
ówczesny starosta chełmski Jan Łaszcz.
Utrzymany w renesansowym stylu obiekt
konsekrował w 1595 r. biskup chełmski
Stanisław Gomoliński. Powstała świątynia służyła chełmskiej parafii ponad 150
lat. Niestety wojny XVII w. doprowadziły
ją do ruiny. W 1753 r. zarządzający
chełmską parafią pijarzy (przybyli do
Chełma w 1667 r.) zadecydowali o rozbiórce kościoła i budowie nowej świątyni.
Prace przy budowie obiektu trwały
prawie dziesięć lat. Wśród fundatorów
znaleźli się: hetman polny koronny Wacław Rzewuski, podsędek chełmski Andrzej Wolski i jego żona Marianna z Radzimińskich Wolska, właściciele Uhra.
Wyposażenie ufundowali przedstawiciele
chełmskich rodów szlacheckich (m. in. Kuniccy, Komorowscy, Węgleńscy, Rulikowscy) oraz sufragan kijowski biskup Franciszek Olędzki. W pracach uczestniczyło
25
50
wielu wybitnych artystów. Projekt świątyni stworzył Paweł Antoni Fontana i chełmski kościół należy do jego najwybitniejszych dzieł, głównie z racji swobody, jaką
otrzymał przy tworzeniu projektu. Dotyczy to przede wszystkim ośmiobocznego
kształtu świątyni. Budową kierował Tomasz Rezler, wspierany przez Gotfryda
Szulca. W trwających kilkanaście lat pracach wykończeniowych uczestniczył Józef
Mayer, nadworny malarz króla Augusta III, autor wspaniałej polichromii, wykonanej ok. 1758 r. (artysta jest również
autorem malowideł ściennych w katedrze
lubelskiej oraz prawdopodobnie w kościele parafialnym NMP w Opolu Lubelskiem). Większość elementów drewnianych wystroju wykonał Michał Filewicz,
związany z tzw. lwowską szkołą rzeźby
barokowej. Rzeźbiarz pracował w Chełmie w latach 1774-1781 i wykonał m. in.
ambonę, chrzcielnicę oraz rzeźby przedstawiające Doktorów Kościoła (św. Grzegorz, św. Leon Wielki, św. Augustyn
i św. Ambroży).
Dokonał również
przebudowy ołtarza głównego. Do
wykonania obrazów zaangażowano Szymona Czechowicza, niezwykle
św. Augustyn
popularnego w XVIII w.
malarza, którego dzieła można spotkać
m. in. w Warszawie, Krakowie, Lublinie i
Wilnie. Obrazy dla kościoła w Chełmie
powstały pod koniec jego życia (zmarł
w 1775 r.) i przedstawiają m. in. św. Kajetana i św. Józefa Kalasantego.
Prace wykończeniowe trwały prawie
do końca XVIII w. i chociaż świątynię poświęcił już w 1763 r. proboszcz chełmski
ksiądz Michał Lenarski, to oficjalna konsekracja nastąpiła 28 października 1795
roku. Uroczystości prowadził sufragan lu-
belski biskup Jan Kanty Lenczowski. Od
tego momentu kościół stał się ozdobą
Chełma, chociaż nie ominęły go dramatyczne momenty, szczególnie w czasach
zaborów. Władze rosyjskie nosiły się nawet z zamiarem przejęcia świątyni i przebudowania jej na cerkiew. Upływ czasu
zmuszał również do licznych konserwacji.
Już w 2 połowie XIX w. przeprowadzono
pierwszą renowację malowideł naściennych. W ostatnich latach skupiono uwagę
na przepięknie złoconych elementach
drewnianych i przeprowadzono m. in.
konserwację rzeźb Michała Filewicza.
Ciekawe obiekty znajdują się w otoczeniu kościoła. Przed fasadą usytuowane są
dwie późnobarokowe figury na sześciobocznych słupach, przedstawiające Matkę
Boską Łaskawą i św. Józefa Kalasantego.
Ponadto na placu przy kościele ustawiony
jest krzyż przyniesiony przez żołnierzy
I AWP w lipcu 1944 r. oraz kamień pamiątkowy, poświęcony Mariannie Wolskiej, umieszczony w 1995 r.
WACŁAW RZEWUSKI - żyjący w latach
1709-1779 hetman polny i hetman wielki koronny, wojewoda i kasztelan krakowski. Właściciel szeregu dóbr w okolicach Chełma (Sielec, Rejowiec, Siedliszcze) oraz współfundator
kościoła Rozesłania Świętych Apostołów i kościoła reformatów w Chełmie. Jako jeden
z przywódców opozycji antyrosyjskiej w 1767
roku został porwany na rozkaz ambasadora
rosyjskiego Mikołaja Repnina i zesłany na
5 lat do Kaługi. Autor licznych utworów dramatycznych. W swojej rezydencji w Podhorcach urządził jedną z najświetniejszych scen
prywatnych w Europie.
Wielki Koronny Wacław Rzewuski (portret z XVIIIw.) KD
51
24
26
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Kościół p.w. Rozesłania św. Apostołów (WL)
Kolegium Pijarów
25
52
Drugim obiektem zespołu popijarskiego jest dawne KOLEGIUM PIJARÓW.
Zakonnicy pojawili się mieście w 1667 r. z
inicjatywy sufragana chełmskiego Mikołaja Świrskiego. Początkowo na ich potrzeby powstał drewniany budynek (w latach 1668-1672), usytuowany w pobliżu
kościoła parafialnego pw. Rozesłania
Świętych Apostołów, w którym w 1673 r.
rozpoczęło działalność kolegium. Zakonnicy objęli również opiekę nad kościołem
parafialnym. Od tego momentu każdy
kolejny rektor kolegium, miał równocześnie sprawować funkcję proboszcza
chełmskiej parafii. Na początku XVIII w.
pijarzy podjęli decyzję o budowie nowego
kolegium. Przed 1714 r. powstał budynek
murowany, przebudowany i powiększony
po 1720 r. przez architekta Dominika
Aleksandra Bellottiego. W pracach od
1726 r. uczestniczył również budowniczy
Jan Rosochalski. W ten sposób powstał
dwupiętrowy barokowy gmach, złożony
z trzech połączonych pod kątem prostym
skrzydeł. Po wybudowaniu nowego kościoła, południowe skrzydło zostało połączone ze świątynią. W tej części budynku
znajdował się również (zachowany do
dzisiaj) przejazd na dawne podwórze
gospodarcze.
Powstałe kolegium bardzo szybko stało się dosyć ważną placówką oświatową.
Już w 1687 r. do szkoły uczęszczało ok.
100 uczniów, najczęściej pochodzących
z miejscowych rodów szlacheckich. Program nauczania obejmował język łaciński,
retorykę, poetykę i religię. Przy szkole
funkcjonował teatr szkolny oraz dosyć zasobna biblioteka. Pijarzy sprowadzali
Wnętrze Kościoła p.w. Rozesłania św. Apostołów (WL)
książki nawet z Włoch, Niemiec i Francji.
Obok dzieł religijnych, księgozbiór składał się z pozycji filozoficznych, historycznych, prawniczych oraz literatury pięknej. W 1755 r. biblioteka liczyła 1497 tomów. W drugiej połowie XVIII w. kolegium
zostało włączone do systemu szkół nadzorowanych przez Komisję Edukacji Narodowej. Otrzymała status szkoły podwydziałowej (w 1781 r.), czyli niższej
szkoły średniej. Zgodnie z duchem czasu
zreformowano program nauczania,
wprowadzając między innymi języki nowożytne (niemiecki i francuski) oraz zajęcia z wychowania fizycznego. Wśród zakonników prowadzących kolegium wyróżniał się Samuel Chruścikowski (rektor
w latach 1771-1780), filozof i fizyk, autor pierwszego w języku polskim podręcznika z fizyki „Fizyka doświadczeniem
potwierdzona”. Pracą naukową zajmował
się również Arnulf Żeglicki, autor wydanego w 1754 r. dzieła „Inwentarz prawa
i konstytucji koronnych”.
25
53
slady przeszłosci
Drzwi frontowe w kościele p.w. Rozesłania Św. Apostołów
Kolegium
przetrwało do
końca Rzeczypospolitej.
Po włączeniu ziemi chełmskiej w skład
Austrii, szkoła została przekształcona
w sześcioletnie gimnazjum, w którym pobierało naukę ok. 70 uczniów. Funkcjonowała również w pierwszych latach panowania rosyjskiego. Ostatecznie w 1823 r.
władze carskie podjęły decyzję o likwida-
slady przeszłosci
cji szkoły. Pijarzy pozostali
w Chełmie i administrowali parafią do
1864 r., kiedy zostali usunięci z miasta za wspieranie
powstania styczniowego. Budynek dawnego kolegium
stał się własnością parafii,
jednak nadal był wykorzystywany na potrzeby oświatowe. W 1865 r. znalazło
w nim lokum Ruskie Grecko-Unickie Gimnazjum,
funkcjonujące od 1875 r.
jako Rosyjskie Gimnazjum
Klasyczne Męskie. W okresie międzywojennym budynek wykorzystywał
chełmski magistrat, policja, starostwo powiatowe
oraz Szkoła Powszechna nr 6
im. ks. Stanisława Konarskiego
(od 1922 r.). Po II wojnie światowej
w budynku funkcjonowała spółdzielnia
krawiecka, a w 1953 r. umieszczono
w nim ekspozycję archeologiczną muzeum chełmskiego. Z czasem większość
dawnego kolegium została przejęta na
potrzeby muzealne i taką funkcję pełni
dzisiaj.
PIJARZY - potoczna nazwa Zakonu Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół
Pobożnych (Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum),
ustanowionego przez papieża Grzegorza XV w 1621 r. Inicjatorem powołania zakonu był
św. Józef Kalasanty. Głównym zadaniem pijarów było prowadzenie działalności
oświatowej wśród dzieci i młodzieży, a także aktywność naukowa i wydawnicza. W 1642 r.
zakon został sprowadzony do Polski. Najbardziej znanym polskim pijarem był ksiądz
Stanisław Konarski, twórca Collegium Nobilium.
Kościół p.w. Rozesłania Św. Apostołów (GZ)
54
24
26
25
55
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Kościół i klasztor Reformatów
Początki kościoła sięgają 1732 r., kiedy cześnik żytomierski (z czasem cześnik
i podsędek chełmski) Andrzej Wolski rozpoczął starania o sprowadzenie Zakonu
Braci Mniejszych do Chełma, oferując na
ten cel 30 tysięcy złotych. Starania właściciela dóbr Uher, Depułtycze i Weremowice, oraz jego żony Marianny z Radzimińskich, zostały zwieńczone sukcesem pięć
lat później i po przeprowadzeniu procedury zatwierdzającej fundację (z udziałem m. in. biskupa chełmskiego i króla
Augusta III) reformaci rozpoczęli działalność w mieście. Na lokalizację obiektów
klasztornych wybrano tereny leżące poza
granicami ówczesnego miasta, na południowy zachód od kościoła
parafialnego.
Po przybyciu do Chełma zakonnicy natychmiast przystąpili do budo-wy kościoła
i klasztoru. W tym celu już w 1738 r. został podpisany kontrakt z architektem
Pawłem Antonim Fontaną, autorem projektów kościoła parafialnego oraz katedry chełmskiej. W odróżnieniu od wymienionych obiektów, pochodzący z Włoch
artysta osobiście uczestniczył przy wznoszeniu świątyni reformatów. Prace trwały
do 1750 r. Obok Andrzeja Wolskiego odpowiednie środki przeznaczył właściciel
Sielca Wacław Rzewuski, starosta chełmski i wojewoda podolski (z czasem hetman polny koronny, a pod koniec życia
hetman wielki koronny i kasztelan krakowski). Najwcześniej wybudowano prezbiterium z kryptą, gdzie w 1744 r. spoczął
główny fundator obiektu. Konsekracja kościoła miała miejsce
19 lipca 1750 r. i została dokonana przez
biskupa chełmskiego Jana Eustachego
Szembeka. Patronem świątyni został
imiennik fundatora, św. Andrzej Apostoł.
Kościół chełmskich reformatów jest budowlą jednonawową, z wydłużonym
prezbiterium, pierwotnie przedzielonym
w połowie ołtarzem głównym (za ołtarzem znajdował się chór zakonny). Do
świątyni przylegały bezpośrednio zabudowania klasztorne wzniesione wraz
z kościołem na planie czworoboku. Wyposażenie kościoła składało się z ołtarza
głównego i sześciu bocznych, wykonanych z pokostowanego drewna dębowego, bez zbędnych złoceń i ozdób. Całość
zespołu klasztornego wraz z rozciągającymi się w kierunku południowym
i zachodnim
ogrodami została otoczona murem,
ukończonym w 1755 r., przy którym powstały także kapliczki z Drogą Krzyżową.
Wykonano również skromną dwukondygnacyjną bramę wejściową. W 1856 r.
na placu przed wejściem do kościoła została usta-wiona na wysokiej kolumnie figura NP. Marii Immaculaty.
Reformaci, których liczba już w 1746 r.
osiągnęła wymaganą liczbę dwunastu zakonników, obok prowadzenia sporego
gospodarstwa, złożonego m. in. z kuźni,
młyna, browaru i oranżerii, prowadzili
przede wszystkim działalność misyjną
w Chełmie i okolicach. Po upadku Rzeczypospolitej angażowali się również w działalność niepodległościową. W połowie XIX
wieku kilku zakonników było pod nadzorem władz carskich. Ostatecznie
po powstaniu styczniowym,
za wspieranie powstańców,
Dawny Instytut Maryjski. Na dziedzińcu pomnik przyrody miłorząb dwuklapowy (KD)
56
24
26
25
57
slady przeszłosci
klasztor został zlikwidowany, ukazem cara Aleksandra II z 8 XI 1864 r. Trzy lata
później kolejnym ukazem zlikwidowano
kościół reformatów. Wyposażenie świątyni przeniesiono do kościołów w Chełmie,
Kumowie, Piaskach, Skierbieszowie i Sawinie, a obiekt został przebudowany na
slady przeszłosci
prawosławną cerkiew pw. św. Barbary.
W 1880 r. z krypty świątyni usunięto
trumnę z ciałem Wacława Rzewuskiego,
który spoczął w grobowcu rodzinnym
w Kumowie. Zabudowania klasztorne
zostały przejęte na potrzeby żeńskiej
szkoły gimnazjalnej
REFORMACI - odłam zakonu franciszkańskiego, założonego w 1209 r. przez św. Franciszka z Asyżu. Wkrótce po śmierci założyciela zakon podzielił się na: franciszkanów konwentualnych oraz na obserwantów (zwolenników rygorystycznej interpretacji reguły),
zwanych bernardynami, z których wyłonili się m. in. reformaci (1532) i kapucyni (1619).
Reformaci przybyli do Polski w 1622 r. Wszystkie odłamy połączyły się w 1897 r. w jeden
Zakon Braci Mniejszych (Ordo Fratrum Minorum). Obecnie w Polsce istnieje 5 prowincji zakonu. Klasztor chełmski należy do Prowincji Matki Bożej Anielskiej.
Po opuszczeniu Chełma przez administrację rosyjską w okresie I wojny światowej ( w 1915 r.) kościół pełnił przez pewien czas funkcję zboru ewangelickiego.
Po zakończeniu działań wojennych zdewastowany obiekt powrócił do roli świątyni katolickiej (rekoncyliacja miała miejsce w 1920 r.). Początkowo kościół wykorzystywało seminarium nauczycielskie,
funkcjonujące od 1918 r. w dawnych bu-
Klasztor Reformatów z Kościołem p.w. św. Andrzeja Apostoła
58
24
26
dynkach klasztornych, jednak w 1936 r.
do Chełma powrócili reformaci. Niestety
ich pobyt trwał jedynie trzy lata. Po wybuchu II wojny światowej zakonnicy zostali
aresztowani przez władze niemieckie.
W okresie okupacji świątynia ponownie
pełniła funkcję zboru ewangelickiego,
wykorzystywanego przez przebywających w mieście Niemców. W 1944 r. obiekt
powrócił w posiadanie reformatów.
Figura NMP Immaculaty. W tle kościół i klasztor Reformatów (RK)
Funkcjonując obecnie jako kościół filialny, świątynia w okresie powojennym
mocno wpisała się w codzienne życie
miasta. Była również poddawana licznym
zabiegom konserwatorskim, które miały
jej przywrócić dawny blask. W trakcie
prac miało miejsce kilka sensacyjnych odkryć. Za takie niewątpliwie można uznać
odsłonięcie, podczas prac konserwatorskich w 2005 r., przepięknych malowideł
na frontowej ścianie świątyni. Przykryte
zaprawą malowidła, pochodzące z okresu
powstania, przedstawiające św. Franciszka z Asyżu, św. Andrzeja Apostoła i św.
Antoniego Padewskiego, dzięki zabiegom
konserwatorskim ujrzały światło dzienne.
Równie skomplikowane były losy
klasztoru, który po usunięciu zakonników
został gruntownie przebudowany w latach 1865-1866 (dobudowano trzy piętrowe skrzydła), według projektu architekta gubernialnego Ludwika Szamoty.
Po realizacji inwestycji powołano Żeńską
Chełmską Szkołę Greckounicką, która po
kasacie unii w 1875 r. została przekształcona w placówkę dla dziewcząt prawo-
sławnych. W tym czasie szkoła otrzymała
również imię przyszłej cesarzowej Marii
Fiodorownej, żony Aleksandra III. Od tego momentu najczęściej określana była
mianem INSTYTUTU MARYJSKIEGO. Po
ewakuacji instytucji rosyjskich i wkroczeniu do miasta oddziałów austriackich, zabudowania szkolne zostały przejęte
przez władze okupacyjne, które zorganizowały w nich szpital wojskowy (dla żołnierzy czeskich). Pod koniec wojny, we
wrześniu 1918 r. umieszczono tutaj Męskie Królewsko-Polskie Seminarium Nauczycielskie, którego organizatorem był
znany później działacz ruchu ludowego i
wieloletni poseł Jan Dębski (po odzyskaniu niepodległości nazwę zmieniono na
Państwowe Seminarium Męskie). Po II
wojnie światowej na bazie kolejnych placówek kształcących nauczycieli (Liceum
Pedagogiczne, Studium Nauczycielskie)
powołano Zespół Szkół Zawodowych nr 4
im. Kazimierza Andrzeja Jaworskiego
oraz Szkołę Podstawową nr 10 im. ks.
Jerzego Popiełuszki.
25
59
slady przeszłosci
slady przeszłosci
W kręgu prawosławia
Wielowiekowe związki Chełma z prawosławiem sięgają czasów średniowiecza.
Według niepotwierdzonej historycznie
tradycji, pierwszą świątynię prawosławną
na Górce Chełmskiej, wzniósł książę kijowski Włodzimierz Wielki w 1001 r.
W kolejnych wiekach wyznawcy prawosławia byli dominującą grupą mieszkańców ziemi chełmskiej. W czasach księcia
Daniela Romanowicza w Chełmie powstało szereg świątyń, a miasto stało się siedzibą prawosławnego władyki. Po włączeniu ziemi chełmskiej do państwa polskiego, prawosławie pozostało wyznaniem znacznej części mieszkańców Chełma, a ich swobody gwarantowały przywileje królewskie. Zasadnicza zmiana nastąpiła po unii brzeskiej (1596), którą poparł chełmski biskup prawosławny Dymitr
Zbirujski i znaczna część wiernych. Rywalizacja obu obrządków podzieliła chełmską społeczność, jednak w XVIII i na początku XIX w. ilość wyznawców prawosławia wyraźnie spadła. Kolejna zasadnicza
Cerkiew pw. św. Jana Teologa (OB)
60
24
26
zmiana nastąpiła w okresie rozbiorów,
kiedy władze carskie dokonały kasaty
unii ( w 1875 r.) i uznały grekokatolików
za wyznawców prawosławia. Równocześnie dotychczasową prawosławną diecezję
warszawską przemianowano na chełmsko-warszawską, której sufraganem (rezydującym w Chełmie) został ostatni biskup unicki i likwidator unii Marceli Popiel.
W 1905 r. z diecezji warszawsko-chełmskiej wydzielono diecezję chełmsko-lubelską, którą objął biskup Eulogiusz, były
rektor seminarium prawosławnego
w Chełmie i inspirator powołania guberni
chełmskiej. Wraz ze wzrostem ilości ludności prawosławnej powstawały kolejne
świątynie. Na początku XX w. funkcjonowało ponad dziesięć cerkwi prawosławnych. Były to głównie świątynie związane
z rosyjskim garnizonem wojskowym.
W 1880 r. powstała cerkiew garnizonowa
pw. Św. Trójcy, wykorzystywana w okresie
międzywojennym jako magazyn wojskowy oraz kino „Strzelec”. W 1980 r. obiekt
Fragment Ikonostasu - “Carskie Wrota” (KD)
25
61
slady przeszłosci
został przekazany katolikom i obecnie
funkcjonuje tutaj kościół parafialny p.w.
św. Kazimierza. W świątyni znajdują się
kilka ciekawych tablic, poświęconych 10-leciu pontyfikatu Jana Pawła II, 70-leciu
odzyskania niepodległości oraz 200-lecia
Konstytucji 3 Maja. W latach 1901-1908
na terenie koszar powstał jeszcze potężny
slady przeszłosci
sobór garnizonowy p.w. Św. Aleksieja,
Piotra, Iona i Filipa (na rogu Lubelskiej
i Trubakowskiej), zburzony w okresie
międzywojennym. Tuż przed wybuchem
I wojny światowej przystąpiono do budowy potężnej cerkwi pw. NMP Włodzimierskiej (na rogu Obłońskiej, Mickiewicza i
Kolejowej). Nieukończoną budowle rozebrano w okresie międzywojennym. Po
opuszczeniu Chełma przez adminis-
Wnętrze cerkwi (KD)
Wnętrze cerkwi (KD)
62
24
26
trację rosyjską, większość ocalałych
obiektów została przejęta przez katolików. Taka sytuacja utrzymała się w kolejnych latach, z wyjątkiem II wojny światowej, kiedy ponownie część obiektów znalazła się we władaniu wyznawców prawosławia. Obecnie tradycje chełmskiego
prawosławia kultywuje CERKIEW PRAWOSŁAWNA POD WEZWANIEM ŚW. JANA
TEOLOGA, APOSTOŁA I EWANGELISTY.
Początki świątyni sięgają połowy XIX
wieku, kiedy podjęto decyzję o budowie
cerkwi prawosławnej, kierując się głównie
potrzebami czasowo przebywających
w mieście wojsk rosyjskich. 25 lipca 1845
roku powołano Komitet Budowy Cerkwi.
Kierownikiem budowy został Jan Lasota.
W rok później, dokładnie 9 czerwca 1846
roku uroczyście położono kamień węgielny. Do wykonania głównych prac zaangażowano mistrza murarskiego Wincentego
Łańcuckiego z Sieniawy, wybranego do
realizacji zadania poprzez licytację. Za
roboty ciesielskie i stolarskie odpowie25
63
slady przeszłosci
dzialny był Karol Kubik z Leżajska. Roboty blacharskie powierzono Herszkowi
Wajsblachowi i Herszkowi Blachmanowi
z Chełma. Wykonaniem ikonostasu zajmował się warszawski fabrykant Fryderyk Blickle, który zmarł w trakcie prac
w 1849 r. Ostatecznie zamówienie zrealizowała jego żona. Do wykonania obrazów i malowideł ściennych został zaangażowany znany malarz z Warszawy, Bonawentura Dąbrowski. Główną część inwestycji w zasadzie zakończono w 1849 r.,
jednak jeszcze w kolejnych latach trwały
prace wykończeniowe w świątyni oraz
w jej otoczeniu. Równocześnie powstała
kwadratowa dzwonnica oraz z czasem
(ok. 1868 r.) budynek parafialny po drugiej stronie ul. Brzeskiej (obecnie Sienkiewicza). Wybudowana świątynia została
konsekrowana 13 czerwca 1852 r. Po
krótkim okresie funkcjonowania jako
obiekt garnizonowy, w 1864 r. cerkiew
św. Jana Teologa została przekształcona
w świątynię parafialną. Po wkroczeniu
wojsk austriackich do Chełma i następnie
odzyskaniu niepodległości przez Polskę,
świątynia jako jedyna pozostała we wła-
slady przeszłosci
daniu chełmskiej społeczności prawosławnej. Społeczności, która została znacznie
przerzedzona w wyniku opuszczenia
miasta przez urzędników rosyjskich i carski garnizon wojskowy. W okresie międzywojennym wokół cerkwi ogniskowało
życie pozostałych w Chełmie wyznawców
prawosławia. W 1927 r. przeprowadzono
remont świątyni, a dziesięć lat później
przygotowano plan rozbudowy cerkwi
w kierunku wschodnim.
Cerkiew św. Jana Teologa do dzisiaj
pełni rolę centrum prawosławia na ziemi
chełmskiej. Obecnie ilość ludności prawosławnej szacuje się na ok. 100 rodzin. Po
II wojnie światowej przeprowadzono kolejne remonty obiektu (w 1949 i 1990 r.)
oraz renowację ikonostasu (w latach
1991-1993). Doceniając malowniczość
świątyni w 1999 r. władze miasta ufundowały iluminację cerkwi.
Żydowski Chełm
Pierwsze pewne dane o ludności żydowskiej w Chełmie pochodzą z późnego
średniowiecza, a dokładnie z roku 1442,
chociaż niektórzy badacze sugerują, że
Żydzi pojawili się już w wiekach wcześniejszych. Z całkowitą pewnością można
stwierdzić, że od XV w. w Chełmie funkcjonowała gmina żydowska, skupiająca
w 1550 r. 371 Żydów. W mieście w tym
czasie działało kilku wybitnych rabinów,
wśród których wyróżniał się Juda Aaron,
kolejno rabin Lublina, Chełma i Bełżca
oraz Szmul Elizer bar Juda i Elizer Perles.
GOLEM - w tradycji żydowskiej istota utworzona z gliny na kształt człowieka.
Za twórcę opowieści o Golemie uchodzi chełmski rabin z XVI w. Elijah Baal
Szem, Jednak najbardziej znana legenda mówi o stworzeniu Golema przez rabina Jehudę
Low ben Bezalela z Pragi, zwanego Marahalem. Aby obronić prześladowanych w tym czasie Żydów rabin ulepił z gliny wielką postać człowieka, którą następnie ożywił wypisując
na czole lub wkładając do ust pergamin ze słowem Emet (prawda). Wymazanie pierwszej
litery powodowało powstanie słowa met (śmierć), co odbierało życie istocie.
W XVII w. liczbę ludności żydowskiej
szacowano na 400 osób, co stanowiło
ok. 30% ogólnej liczby mieszkańców.
Zmieniły się jednak warunki życia, co było głównie wynikiem wojen toczonych
w tym czasie, które tragicznie odcisnęły
się na losach chełmskich Żydów. Oddziały
Cerkiew pw. św. Jana Teologa (RK)
64
24
26
Podobnie jak w innych miastach, ludność
żydowska zajmowała się głównie handlem i rzemiosłem. Umożliwiały to liczne
przywileje królewskie (Zygmunta Augusta z 1557 i 1565 r., Stefana Batorego
z 1585 r.), które obok zagwarantowania
swobody w prowadzeniu działalności gospodarczej, zezwalały na samodzielny samorząd oraz zwalniały od zależności od
sądów miejskich. Dzięki takim warunkom
Chełm stał się ważnym ośrodkiem żydowskiego życia religijnego i kulturalnego,
wymienianym obok Krakowa, Lwowa
i Poznania. W drugiej połowie
XVI w. na czele gminy
żydowskiej w Chełmie stanął
Ellijah ben Judah Aaron, znany
jako Elijah Baal Szem,
niezwykle popularny pisarz
żydowski, twórca opowieści
o Golemie.
kozackie Bohdana Chmielnickiego, podobnie jak w wielu innych miejscowościach na wschodzie Rzeczypospolitej, dokonały w listopadzie 1648 r. masakry
ludności żydowskiej w Chełmie. Po odbudowie miasta Żydzi nadal stanowili liczną
grupę mieszkańców miasta, a w związku
Zdjęcie powyżej Tora (KD)
25
65
slady przeszłosci
z ogólnym rozwojem Chełma ich ilość
wzrosła do liczby ok. 1500 osób. Na czele
gminy chełmskiej stali w tym czasie Meir
bar Beniamin Wolf, Cwi Hersz bar Zelig,
Saul Margulis oraz Icchak Halevi.
Pod koniec XIX w. w mieście zamieszkiwało prawie 7 tys. Żydów, co stanowiło
blisko 55% ogólnej liczby mieszkańców.
Obok wielu drobnych kramarzy i wyrobników pojawiło się kilku właścicieli
niewielkich zakładów przemysłowych.
W 1866 r. do takiej grupy zaliczani byli:
Kielman Fridman (właściciel wytwórni
oleju), Szloma Szrajer (garbarnia), Chil
Uhr (wyroby z mosiądzu) oraz Pinkwas
Lew (wyroby z mosiądzu). Do znaczących
przedsiębiorców należeli również Berek
Landau, Michel Erlich, Szmul Lorber,
Szmul Erlich oraz Moszko Rosen. W tym
czasie Chełm zaistniał również w dosyć
specyficznej roli w kulturze żydowskiej.
Stał się mianowicie miejscem akcji zabawnych opowieści i dowcipów o Żydach posługujących się zaskakującą i raczej absurdalną logiką, graniczącą z brakiem
zdrowego rozsądku. Twórcami takich
opowiadań byli m. in. tak znani Żydzi jak
Sholom Aleichem i Isaac Bashevis Singer.
Dawna Synagoga (PK)
66
24
26
slady przeszłosci
Najbardziej popularne wykorzystał również Horacy Safrin w swoich książkach
„Przy szabasowych świecach”. „Chełmskie opowieści” do dzisiaj wydawane są
na całym świecie, głównie w Izraelu i USA.
Najbardziej znanymi obecnie autorami
wykorzystującymi te motywy są: David
Adler i Steve Sanfield. W 1956 r. w Nowym Jorku miała miejsce premiera opery
komicznej pod tytułem „Chełm”, autorstwa Roberta Strassburg'a, która także
korzystała z chełmskiego folkloru.
W okresie międzywojennym ilość ludności żydowskiej kształtowała się na poziomie od 44 do 50% (12 713 osób
w 1921 i ok. 15 000 osób w 1939 r.).
Chełm stanowił drugie po Lublinie skupisko Żydów w województwie lubelskim. Nadal niezwykle istotną rolę zajmowali
chełmscy Żydzi w aktywności gospodarczej. Od czasów I wojny światowej w Chełmie działało wiele żydowskich organizacji
społecznych, w tym ok. 20 związków zawodowych. Znaczna część organizacji
miała charakter kulturalno-oświatowy
(Żydowski Klub Towarzyski, Żydowskie
Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe
„Tarbut”, Zrzeszenie Żydowskich Har-
cerzy im. Josefa Trumpeldorfa), sportowy
(Stowarzyszenie Sportowe „GwiazdaStern”, Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi”) oraz charytatywny (Towarzystwo Pomocy Biednym Żydom „Linas Hacedek”, Towarzystwo Ochrony
Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ”). Ciekawym zjawiskiem była wydawana w języku jidysz żydowska prasa, reprezentowana na przełomie lat 20-tych i 30-tych
przez trzy tygodniki. W okresie międzywojennym rozwijało się również prężnie
życie polityczne wśród chełmskich Żydów.
W mieście działała organizacja ortodoksów żydowskich (Agudas Isroel), różnorodne odłamy ruchu syjonistycznego oraz
dosyć silne ugrupowania socjalistyczne
(Żydowska Socjaldemokratyczna Partia
Robotnicza „Poale Syjon” (Robotnicy Syjonu), Ogólnopolski Żydowski Związek
Robotniczy „Bund”). Wśród działaczy ostatniej z wymienionych organizacji, której
struktury w Chełmie powstawały już
w 1904 r., szczególne miejsce zajmował
urodzony w Borowicy nad Wieprzem
Szmul Mordechaj Zygielbojm, który należał do najbardziej aktywnych działaczy
chełmskiego „Bundu” i z jej ramienia zasiadał krótko w Radzie Miejskiej Chełma
w 1919 r. (radni żydowscy złożyli mandaty na jednym z pierwszych posiedzeń).
Później działał w Warszawie i Łodzi. W okresie II wojny światowej zasiadał w Radzie
Narodowej, działającej w Londynie.
12 maja 1943 r. popełnił samobójstwo,
chcąc zaprotestować wobec obojętności
świata na zagładę Żydów. Historię chełmskich Żydów zakończyła II wojna światowa. Brutalna eksterminacja przez okupacyjne władze niemieckie doprowadziła do
prawie całkowitej zagłady ludności żydowskiej w Chełmie. Tylko niewielkiej
części chełmskich Żydów udało się przetrwać koszmar wojny. Większość ocalałych opuściła miasto i wyemigrowała do
USA, Kanady, Izraela, Brazylii i RPA.
IDA HAENDEL wybitna skrzypaczka, urodzona w rodzinie chełmskich Żydów w 1924 r. Laureatka I Międzynarodowego Konkursu
Skrzypcowego im.
Henryka Wieniawskiego w Warszawie
Ida Haendel (GH)
w 1935 r. Od 1937 r.
koncertowała na licznych scenach świata, współpracując z najsłynniejszymi orkiestrami
i dyrygentami. Autorka licznych nagrań płytowych. W 1982 r. otrzymała nagrodę za
mistrzowskie wykonanie koncertu Jeana Sibeliusa. Uhonorowana tytułem "Commander
of the British Empire" (1991) i "Honorary Doctorate of the Royal College" (2000). 20 maja
2006 r. w Chełmie odbył się koncert Idy Haendel, zorganizowany z inicjatywy Stowarzyszenia “Miasteczko”.
25
67
slady przeszłosci
Obecnie pozostały tylko nieliczne ślady
po chełmskich Żydach. Na rogu Krzywej
i Szkolnej do II wojny światowej istniała
główna synagoga chełmskiej społeczności
żydowskiej, powstała pod koniec XVI w.
na gruntach dawnego klasztoru dominikanów. Obiekt został zdewastowany,
a następnie zniszczony przez Niemców.
Zachował się jedynie żydowski dom nauki
i modlitwy, czyli tzw. SYNAGOGA MAŁA
(bet-hamidrasz) przy ul. Kopernika 8.
Obiekt powstał w latach 1912-1914 przy
ówczesnej ul. Wesołej. Budowla posiada
bogato zdobioną elewację z elementami
secesji. Po II wojnie światowej budynek
został wyremontowany w 1955 r. przez
Naczelną Organizację Techniczną. Obok
synagogi znajduje się dom rabina, wybudowany ok. 1914 r., wykorzystywany
obecnie jako budynek mieszkalny. Obecnie w obiekcie funkcjonuje restauracja.
Drugim obiektem jest CMENTARZ ŻYDOWSKI, usytuowany na rogu ul. Starościńskiej i ul. Kolejowej, którego historia
slady przeszłosci
sięga późnego średniowiecza. W okresie
II wojny światowej obiekt został zniszczony przez Niemców. Nagrobki wykorzystywano do budowy dróg. Obecnie cmentarz
obejmuje obszar ok. 2 ha i zachowało się
na nim 80 nagrobków (ostatni pochówek
miał miejsce w 1951 r.). W latach 1994-96 przeprowadzono częściową rekonstrukcję obiektu. Uczestniczyły w niej organizacje Żydów chełmskich z Izraela,
USA, Kanady i RPA. Cmentarz został ogrodzony (ogrodzenie sfinansowała Fundacja Nissenbaumów), a w centrum umieszczono symboliczny pomnik poświęcony
żydowskim mieszkańcom Chełma. Na obszarze cmentarza potomkowie chełmskich Żydów ufundowali również kilkadziesiąt symbolicznych nagrobków.
Obok synagogi i cmentarza po Żydach
chełmskich pozostały liczne kamienice,
powstające od drugiej połowy XIX w. Tego
rodzaju obiekty usytuowane są głównie
przy ul. Lubelskiej oraz ulicach starówki
chełmskiej.
Zapomniany świat Unitów
Unici byli związani z miastem, od momentu, kiedy prawosławny biskup chełmski Dymitr Zbirujski przystąpił wraz z całym duchowieństwem diecezji do unii
brzeskiej w 1596 r. Od tego momentu
Chełm stał się ważnym ośrodkiem nowego wyznania. W XVII w. na terenie diecezji
funkcjonowało ponad 400 parafii. Unicką
diecezją chełmską zarządzało kilku wybitnych biskupów, takich jak Metody Terlecki, Jakub Susza i Porfiry Ważyński.
Unici posiadali na terenie miasta szereg
obiektów, z których większość zgrupowana była na Górce Chełmskiej (katedra,
pałac biskupów unickich). W tym czasie
do Chełma przybyli również bazylianie,
zakonnicy związani z Kościołem Greckokatolickim. Na ich potrzeby powstał budynek klasztoru, usytuowany na Górce
Chełmskiej. Znalazło w nim lokum powstałe w 1639 r. Gimnazjum Bazyliańskie,
pierwsza szkoła średnia na terenie miasta. W 1759 r. szkoła została przekształco-
na w Diecezjalne Seminarium Duchowne.
Na potrzeby placówki powstał kompleks
budynków, usytuowany na zachodnim
zboczu Górki Chełmskiej. Przyszli duchowni nie ograniczali się jedynie do
spraw wiary. W 1840 r. w Seminarium wykryto tajną organizację pod nazwą „Braterstwo”. Jej członkowie utrzymywali
kontakty ze Stowarzyszeniem Ludu Polskiego, w ramach którego działał słynny
Karol Levittoux, jeden z bohaterów niepodległościowej konspiracji XIX wieku,
doprowadzony do samobójczej śmierci w
celi warszawskiej Cytadeli. W 1875 r. decyzją władz carskich unici zostali uznani
za wyznawców prawosławia, co rozpoczęło dramatyczny okres walki o zachowanie
odrębności wyznaniowej. Sprawą unitów
zajmowali się wybitni polscy pisarze, tacy
jak Maria Konopnicka (autorka poematu
„Unici”) i Władysław Reymont (autor cyklu reportaży „Z ziemi chełmskiej”).
UNIA BRZESKA - unia kościelna ogłoszona w 1596 na synodzie w Brześciu między Kościołem rzymskokatolickim, a częścią biskupów Kościoła prawosławnego Rzeczypospolitej.
Unici zachowali własną strukturę administracyjną oraz liturgię, kalendarz, język, jednocześnie zrywając łączność z pozostałymi Kościołami prawosławnymi. Kościół unicki rozwijał się do trzeciego rozbioru Polski. Na terenach zaboru rosyjskiego był stopniowo likwidowany. Jako ostatnia została zlikwidowana diecezja chełmska w 1875 r. Kościół unicki przetrwał w zaborze austriackim i obecnie jego tradycje kontynuuje Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka.
Cmentarz Żydowski (PK)
68
24
26
Obok zabudowań na Górce Chełmskiej,
obecnie najważniejszym śladem po unitach jest zespół dawnego UNICKIEGO SEMINARIUM DUCHOWNEGO. Większość
zabudowań seminarium powstała w XVIII
i XIX w. Budynki ustawione są w kształt
litery H. Największe skrzydło północne
posiada charakter późnoklasycystyczny.
Najciekawszym obiektem zespołu jest
CERKIEW P.W. ŚW. MIKOŁAJA, powstała
prawdopodobnie w latach 1720-1730
z fundacji unickiego biskupa chełmskiego
25
69
slady
przeszłosci
Osiedle
Dyrekcja
(KD)
Józefa Lewickiego, na miejscu dawnej
świątyni, wzmiankowanej w XV w. Budowlę wzniesiono w stylu barokowym na
planie kwadratu. Po likwidacji unii służyła
jako cerkiew prawosławna, a następnie
jako kaplica katolicka. Obecnie znajduje
się w niej Dział Sztuki Muzeum Chełm-
Cerkiew p.w. św. Mikołaja (WL)
70
24
26
slady przeszłosci
skiego. Budynki szkolne w okresie międzywojennym mieściły Państwowe Seminarium Nauczycielskie Żeńskie, kierowane przez dr Jadwigę Młodowską. Obecnie
funkcjonuje tutaj IV Liceum Ogólnokształcące.
Osiedle “Dyrekcja”
Początki chełmskiej dzielnicy określanej mianem „Dyrekcja”, sięgają okresu
międzywojennego, kiedy w związku
z planami przeniesienia siedziby Radomskiej Dyrekcji PKP, przystąpiono do budowy tzw. Nowego Miasta (taką nazwę
wprowadzono uchwałą Rady Miejskiej
30 lipca 1931 r.) z potężnym biurowcem
i osiedlem dla pracowników kolejowych.
Koncepcja tak znaczącej inwestycji pojawiła się w połowie lat dwudziestych. Do
rywalizacji przystąpił również Chełm.
Władze miejskie słusznie widziały w realizacji tego pomysłu szansę na ogólny rozwój miasta. Początkowo widoki na spełnienie tej nadziei były dosyć mgliste. Jednak po przewrocie majowym w sferach
rządowych znaleźli się ludzie skłonni do
poparcia takiego pomysłu. Sprawa przybrała realne kształty po wizycie w Chełmie (w 1927 r.) ministra komunikacji
Pawła Romockiego, reprezentującego
rząd pod przewodnictwem Józefa Piłsudskiego.
W kolejnym roku przystąpiono do pracy, przeznaczając na budowę Nowego
Miasta tereny, graniczącego z Chełmem
od wschodu, majątku rządowego Starostwo-Obłonie o powierzchni ok. 400 hektarów. Do przygotowania projektu (jeszcze przed podjęciem ostatecznych decyzji) zaangażowano Spółdzielnię Architektoniczną Pracowników Zakładu Architektury Polskiej w Warszawie, której przedstawiciele w latach 1926-1927 opracowali szczegółowy plan zabudowy i zagospodarowania dzielnicy. Głównymi autorami projektu byli inżynierowie - Adam
Kuncewicz i Adam Paprocki. Projekt został opublikowany w specjalistycznym czasopiśmie „Architektura i Budownictwo”
i zaprezentowany na licznych wystawach
w kraju (m. in. na wystawie organizowanej przez Związek Miast Polskich) oraz na
wystawie w Wiedniu (organizowanej z
okazji Międzynarodowego Kongresu Urbanistów). Całościowa koncepcja przewidywała tereny pod zabudowę zwartą
Osiedle Dyrekcja (KD)
25
71
slady przeszłosci
i luźną, regularny układ ulic oraz miejsca
na dzielnicę handlową i fabryczną, skwery, parki i obiekty rekreacyjne. Przewidywano, że po pełnym ukończeniu inwestycji, w dzielnicy zamieszka blisko 50 tysięcy
ludzi. W części dotyczącej osiedla kolejowego, które miało zajmować obszar
52 h, plan przewidywał wybudowanie
ponad 150 budynków mieszkalnych
(złożonych z blisko sześciuset mieszkań),
a także potężnego biurowca i licznych
budynków użyteczności publicznej. Wśród
budynków mieszkalnych, obok dwupiętrowych wielorodzinnych bloków,
znaczną część miały stanowić kilkurodzinne kamienice, przypominające stylizowane dworki. Zwracały również uwagę metraże lokali mieszkalnych. Przykładowo dwupokojowe mieszkanie z kuchnią, miało posiadać powierzchnię 70 m2.
Ciekawy był także kształt osiedla kolejowego, który przypominał skrzydło orła.
Centralną arterią osiedla miała być Aleja
slady przeszłosci
Marszałka Józefa Piłsudskiego, prowadząca od dworca kolejowego do gmachu
dyrekcji. Pozostałe ulice tworzyły dosyć
regularną sieć, usytuowaną pomiędzy
istniejącymi arteriami: Kolejową i Hrubieszowską. Obok osiedla kolejowego na
obszarze Nowego Miasta przewidywano
tereny pod zabudowę indywidualną (we
wschodniej i południowej części dzielnicy), którą określano mianem „kolonii
urzędniczej”. Inwestycje w tej części dzielnicy w znacznej części miały realizować
spółdzielnie, skupiające urzędników,
nauczycieli, żołnierzy i rzemieślników.
W 1928 r. powołano „Kierownictwo Budowy Gmachu Dyrekcji Kolejowej i Kolonii
Mieszkalnej w Chełmie”. Akt erekcyjny
gmachu złożono 22 października 1928 r.
Pierwszym naczelnikiem budowy został
inż. Zygmunt Mianowski, a prace budowlane zostały powierzone Firmie Budowlanej „Tor” z Warszawy. Niestety pod koniec
1928 r. w wyniku silnych mrozów znisz-
czeniu uległy fundamenty i mury części
budynków. W kolejnych latach kierownictwo budowy musiało zmienić głównego
wykonawcę. Firmę „Tor” zastąpiła firma
„Budex”, a nowym kierownikiem inwestycji został inż. Mikołaj Leszczyna-Głybowski. Narastający kryzys gospodarczy
uniemożliwił jednak kontynuowanie
prac. W 1933 roku inwestycję wstrzymano i osiedle kolejowe musiało poczekać na
lepsze czasy, wykorzystywane sporadycznie jako doskonały teren do ćwiczeń obrony przeciwlotniczej. Tylko część budynków zajęli pracownicy Wydziału Kontroli
Dochodów, przeniesionego z Bydgoszczy.
Do realizacji inwestycji przystąpiono
ponownie w 1938 r., w znacznej mierze
dzięki działalności Komitetu Obywatelskiego, powołanego przez Radę Miejską
23 października 1935 r. Dzięki uzyskaniu odpowiednich dotacji wykończono
znaczną część budynków, w tym również
gmach dyrekcji. Uporządkowano również
sieć ulic. Niestety wybuch II wojny światowej po raz kolejny przerwał prace. Po jej
zakończeniu, w nowych realiach politycznych, zrezygnowano z realizacji przedwojennych planów. Obszar dawnego Nowego Miasta nadal był wprawdzie rozbudowywany, jednak nowe budynki nie nawiązywały do pierwotnej koncepcji. Mimo
tylko częściowej realizacji planów, dzielnica nosząca (już oficjalnie) nazwę Dyrekcja, jest uznawana za jeden z najciekawszych pomysłów urbanistycznych okresu międzywojennego. Szczególną uwagę przyciąga monumentalny, pięciokondygnacyjny gmach, który projektował
inż. Henryk Gay. Biurowiec złożony z ponad 350 pomieszczeń, przeznaczony
pierwotnie był na biura Dyrekcji PKP.
W okresie wojny był wykorzystywany
przez władze niemieckie. Między innymi
przetrzymywano w nim przesiedleńców
z Wielkopolski, a następnie funkcjonowały biura Arbeitsamtu. W lipcu 1944 r.
gmach stał się na kilka dni siedzibą, powołanego w Moskwie, Polskiego Komitetu
Wyzwolenia Narodowego, wspieranego
przez ZSRR, pierwszego organu władzy
komunistycznej w Polsce. W związku
z tym wydarzeniem, biurowiec przez wiele powojennych lat, funkcjonował w języku oficjalnym jako „Gmach PKWN”. Równocześnie funkcjonały w nim liczne urzędy, w tym od 1975 r. władze wojewódzkie,
Oficerska Szkoła Artylerii i szkoła podstawowa. Obecnie gmach jest m.in. siedzibą
Starostwa Powiatowego oraz agend Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego.
“Gmach” (PK)
24
26
72
25
73
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Podziemia kredowe
Chełmskie Podziemia Kredowe należą
do najciekawszych obiektów na terenie
Chełma. Labirynt tajemniczych chodników został wykuty w pokładach kredy,
której złoża, dochodzące do 800 metrów,
zalegają obficie pod powierzchnią miasta.
Po II wojnie światowej w celu wykorzystania tego surowca powstał w Chełmie potężny Kombinat Cementowy. Wydobycie
kredy do celów gospodarczych miało
miejsce prawdopodobnie już w średniowieczu. Chełmianie czerpali znaczne zyski z tej działalności, wysyłając transporty
kredy nawet do Krakowa, na potrzeby
Akademii Krakowskiej. W XVII i XVIII w.,
kiedy działalność wydobywcza była najbardziej rozwinięta, prawie wszyscy właściciele domów w centrum miasta drążyli
korytarze ze swoich posesji. Powstały w
ten sposób nieregularne ciągi chodników
na czterech poziomach, liczące według
szacunków ok. 40 km. W niektórych miejscach w wyniku załamywania się sklepień
powstały obszerne sale, zwane obecnie
komorami.
Podziemia kredowe (RK)
24
26
74
Działalność wydobywczą przerwano
w XIX wieku,
kiedy wydrążone chodniki zagrażały
bezpieczeństwu domów w centrum miasta.
Po wielu latach zapomnienia, kiedy tajemnicze chodniki penetrowali jedynie poszukiwacze skarbów
i amatorzy mocnych wrażeń, postanowiono wykorzystać podziemia do celów turystycznych. Pierwsze próby miały miejsce w latach 30-tych XX w., kiedy spenetrowano część korytarzy w trakcie budowy wodociągów miejskich. Przygotowano
wtedy trzystumetrową oświetloną trasę,
obsługiwaną przez działaczy Federacji
Polskich Związków Obrońców Ojczyzny.
Niestety plany uczynienia z kredowych
korytarzy atrakcji turystycznej, mimo nawiązania kontaktów ze środowiskami
naukowymi i gorących dyskusji w Radzie
Miejskiej, nie zostały
zrealizowane, chociaż
Wejście do podziemi kredowych
75
25
slady przeszłosci
włodarze miasta zaplanowali nawet budowę atrakcyjnego pawilonu wejściowego
do podziemi (projekt wykonał architekt
miejski Włodzimierz Fąfrowicz). Po II wojnie światowej po raz kolejny zapomniane
podziemia, z czasem ponownie pojawiły
się na pierwszych stronach gazet. Wzmożony ruch drogowy przez centrum miasta
wywołał w latach sześćdziesiątych liczne
katastrofy budowlane, łącznie z zapadaniem się fragmentów ulic. Największa ka-
slady przeszłosci
tastrofa miała miejsce w 1965 r., kiedy
zapadł się fragment ulicy Lubelskiej. Na
zlecenie władz przeprowadzono dokładną inwentaryzację i zabezpieczenie chodników, między innymi dzięki pomocy Politechniki Krakowskiej. Po przystosowaniu wybranych fragmentów korytarzy do
potrzeb turystycznych, w 1972 r. podziemia udostępniono zwiedzającym
(w obecnym kształcie w 1985 r.)
KREDA - skała osadowa powstała na dnie mórz i oceanów zaliczana do wapieni. Jej podstawowym składnikiem jest węglan wapnia CaCO3. Powstała ze skorupek otwornic i pylistego kalcytu. Dodaje się ją do białych farb, proszków i past do zębów. Ma zastosowanie w
przemyśle ceramicznym, chemicznym, farmaceutycznym i kosmetycznym. Zmieszana z
gipsem służy do pisania na tablicy. Pewną jej odmianą jest kreda pisząca - biała, miękka,
mało spoista skała wapienna, której charakterystycznym składnikiem są bardzo drobne
kalcytowe elementy szkieletowe planktonicznych wiciowców roślinnych.
Trasa turystyczna położona jest na głębokości 13 metrów i posiada długość ok.
2 km. Powstała w wyniku połączenie
trzech kompleksów wyrobisk, zlokalizowanych pod rynkiem starego miasta
i okolicznymi uliczkami. Wejście do podziemi prowadzi przez niewielki pawilon,
znajdujący się na zboczu skarpy przy kościele Rozesłania Świętych Apostołów.
W trakcie zwiedzania krętych korytarzy,
w tym malowniczego „błędnika” pod
wschodnią częścią rynku, można zapoznać się z różnorodnymi ekspozycjami:
archeologicznymi, geologicznymi i histo-
rycznymi. Na trasie wędrówki, trwającej
ok. 50 minut, można zwiedzić również
cztery komory (Bielucha - legendarnego
ducha władającego podziemiami, Księcia Daniela, Odkrywców - noszącą imię
chełmskiego regionalisty Kazimierza
Janczykowskiego oraz Przewodnicką) a
także szyb studni staromiejskiej. Podziemia posiadają wyjątkowy klimat. Wynika
to nie tylko z kształtu obiektu (kredowe
podziemia są unikatem na skalę europejską), ale także z utrzymującej się bez
względu na porę roku stałej temperatury
(+9°C).
Podziemia kredowe (ChPK)
Opiekun kredowych korytarzy, Duch Bieluch (KD)
76
24
26
Podziemia kredowe (RK)
25
77
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Muzeum chełmskie
Początki chełmskiego muzealnictwa
najczęściej wiąże się z Muzeum Ziemi
Chełmskiej, powstałym w 1919 r. przy
Gimnazjum Państwowym im. Stefana
Czarnieckiego z inicjatywy dyrektora tej
placówki Wiktora Ambroziewicza. Podstawą zbiorów powołanej za zgodą władz
państwowych instytucji były ocalałe eksponaty funkcjonującego od 1879 r. rosyjskiego Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego, instytucji powołanej w celach
św. Piotr ikona z cerkwi w Chutczu(GZ)
78
24
26
propagowania odwiecznych związków
Chełma z Rusią i prawosławiem. Formalnie muzeum podlegało Prawosławnemu
Bractwu Bogurodzicy, kierowanemu
przez znanego z antypolskiej postawy
biskupa Eulogiusza. Po wybuchu I wojny
światowej i ewakuacji rosyjskich instytucji, muzeum uległo likwidacji, a większość
eksponatów wywieziono w głąb Rosji.
Działającym w okresie międzywojennym
Muzeum Ziemi Chełmskiej opiekowali się
Matka Boża “Wielka Panagia” z cerkwi w Busównie (GZ)
głównie nauczyciele. Szczególne zasługi
w porządkowaniu i gromadzeniu zbiorów
obok Wiktora Ambroziewicza wnieśli:
Jadwiga Graff-Chrząszczęwska, Jadwiga
Jędrzejewska-Sowińska, Kazimierz Janczykowski i Marian Jumborski. Dzięki ich
zaangażowaniu zgromadzono bogate
zbiory eksponatów archeologicznych, historycznych, etnograficznych, i przyrodniczych. Najcenniejszym zabytkiem był
grób neolityczny, odkryty w 1934 r. w Poniatówce, miejscowości w okolicach Wojsławic. Niestety większość zbiorów została
Chrystus Pantokrator z cerkwi w Busównie (GZ)
rozgrabiona lub zniszczona w okresie II
wojny światowej. Po zakończeniu działań
wojennych przystąpiono do odbudowy
muzeum, które początkowo funkcjonowało w ramach dawnych struktur organizacyjnych. W 1949 r. placówka została
upaństwowiona. Organizatorem i kustoszem nowego muzeum został Kazimierz
Janczykowski. Początkowo obiekt funkcjonował jako oddział Muzeum Okręgowego w Lublinie, jednak po utworzeniu
województwa chełmskiego, został sa-
św. Paweł ikona z cerkwi w Chutczu(GZ)
25
79
slady przeszłosci
modzielnym Muzeum Okręgowym.
Obecną nazwę wprowadzono po reformie administracyjnej w 1999 r.
Obok przekształceń instytucjonalnych, chełmskie muzeum w okresie powojennym gromadziło coraz bardziej
liczne zbiory. Na potrzeby magazynowania i eksponowania nowych nabytków
placówce przekazano kilka budynków na
terenie miasta. Obecnie muzeum posiada
ponad 220 tysięcy eksponatów i funkcjonuje w ramach następujących działów:
Dział Archeologii, Etnografii i Edukacji
mieści się od 1999 r. w budynku dawnej
drukarni "Zwierciadło" przy ul. Lubelskiej
56 a. W latach 1979-1984 w obiekcie
funkcjonowało Muzeum PKWN. Eksponaty archeologiczne pochodzą z badań prowadzonych przez pracowników działu
i obejmują liczne zabytki od epoki kamienia do czasów średniowiecza z terenu
Chełma i okolic. Dział Etnografii gromadzi
materiały etnograficzne z okolic Chełma
oraz przygotowuje liczne wystawy czasowe.
slady przeszłosci
Dział Historii i Przyrody mieści się w kamienicy przy ul. Lubelskiej 57, użytkowanej przez Muzeum od 1985 r. Zbiory historyczne obejmują dokumenty z XVI - XIX
wieku, fotografie, ogłoszenia z XX wieku,
pamiątki po Wiktorze Ambroziewiczu,
militaria oraz eksponaty numizmatyczne.
Ekspozycją stałą jest wystawa: "Dzieje
Chełma i regionu 1392 - 1944". Zbiory
Działu Przyrody obejmują kolekcję geologiczną i mineralogiczną, okazy fauny
i flory z regionu lubelskiego, prezentowane m. in. w ramach stałej ekspozycji:
"Osobliwości przyrodnicze Lubelszczyzny".
Dział Sztuki i „Galeria 72” mieści się
w dwóch obiektach. Pierwszy zlokalizowany jest w cerkwi św. Mikołaja przy
ul. Świętego Mikołaja 4, przejętej przez
Muzeum w 1980 r. Zbiory obejmują sztukę sakralną rzymskokatolicką i greckokatolicką, w tym ikony i rzeźby z XVIII
i XIX w., malarstwo i grafikę polską z XIX
wieku i I połowy XX w. oraz rzemiosło artystyczne i meble z XVIII i XIX w. Ponadto
sala muzealna wykorzystywana jest do
organizacji koncertów kameralnych
i wystaw czasowych. Drugi obiekt znajduje się w dawnym Kolegium Pijarskim przy
ul. Lubelskiej 55, wykorzystywanym
przez Muzeum od 1953 r. Zgromadzono
tutaj bogate zbiory sztuki współczesnej
polskiej i obcej, powstałe w wyniku działalności powstałej w 1972 r. "Galerii 72".
Zbiory liczą blisko 1600 eksponatów
i obejmują: malarstwo, grafikę, rysunek
i formy przestrzenne, operujące w ramach dwóch obszarów problemowych:
abstrakcji geometrycznej i metafory. Zebrane w Chełmie dzieła należą do najbogatszych i najbardziej reprezentatywnych
dla nurtu konstruktywistycznego w sztuce. Chełmska kolekcja składa się z prac
ponad 140 artystów polskich i blisko
100 zagranicznych. Ekspozycją stałą jest
"Polska sztuka współczesna".
Polska Sztuka Współczesna (GZ)
80
24
26
25
81
slady przeszłosci
slady przeszłosci
Miejsca pamięci narodowej
Dramatyczne losy Chełma i ziemi
chełmskiej pozostawiły na terenie miasta
szereg śladów związanych z walką społeczeństwa polskiego o niepodległość oraz
męczeństwem Polaków i przedstawicieli
innych narodów w okresie I i II wojny
światowej. Jednym z najstarszych obiektów jest Pomnik Poległych za Ojczyznę,
znajdujący się na Placu Łuczkowskiego.
Ufundowany został w 1930 r. i po zniszczeniu odbudowany w latach 80-tych.
Znajdujące się na nim nazwiska chełmskich ochotników, poległych w wojnie polsko-bolszewickiej, zostały ponownie
umieszczone po kolejnej renowacji
w 2002 r. Z odzyskaniem niepodległości
przez Polskę związana jest także tablica
umieszczona na gmachu Kolegium Pijarów, poświęcona gen. Gustawowi Orlicz- Dreszerowi, który kierował rozbrajaniem garnizonu austriackiego 2 listopada
1918 r. (odsłonięta w 1937 r. i pierwotnie
umieszczona na ścianie Magistratu).
W 1996 r. postument z tablicą pamiątkową i medalionem portretowym generała
odsłonięto przy budynku II Liceum Ogólnokształcącego przy ul. Szpitalnej. Równocześnie szkoła otrzymała imię gen.
Gustawa Orlicz-Dreszera.
GUSTAW ORLICZ-DRESZER - urodzony w 1889 r. w Jadowie w powiecie wołomińskim
działacz niepodległościowy (członek organizacji ZET) i generał. Oficer I Brygady Legionów. 2 listopada 1918 r. wraz z działaczami Polskiej Organizacji Wojskowej przeprowadził
rozbrojenie garnizonu austriackiego w Chełmie. Organizator I Pułku Szwoleżerów. Bliski
współpracownik Józefa Piłsudskiego w okresie przewrotu majowego. Prezes Zarządu
Głównego Ligi Morskiej i Kolonialnej. Zginął w katastrofie lotniczej w 1936 r. Patron II Liceum Ogólnokształcącego w Chełmie.
Kolejne miejsca pamięci narodowej
można odnaleźć na cmentarzu parafialnym. W dziewiętnastowiecznej kaplicy
Bielskich powstało Mauzoleum bojowników o niepodległość Polski w latach 1939-44. Obok znajduje się mogiła powstańców 1863 r., kryjąca prawdopodobnie prochy
poległych w bitwie stoczonej 5 VIII
1863 r. pod Depułtyczami. W centralnej
części cmentarza
82
24
26
znajduje się duża kwatera polskich żołnierzy poległych w latach 1919-20.
Wśród nagrobków z okresu II wojny światowej uwagę zwraca mogiła por. Zbigniewa Adama Twardego pseudonim "Trzask",
cichociemnego i dowódcy batalionu
27 Wołyńskiej Dywizji AK. Pamięci tej formacji AK poświęcony jest również pomnik, odsłonięty w 50-tą rocznicę Akcji „Burza” na terenie Parku Miejskiego przy
ul. Lubelskiej. Obok 27 Dywizji AK, pomnik poświęcony jest żołnierzom Inspektoratu Chełm Armii Krajowej.
Na terenie Chełma i w
bezpośrednim sąsiedztwie miasta znajduje się
kilka cmentarzy wojskowych. Najstarszy usytuowany jest przy ul. I Pułku
Szwoleżerów, na północnym stoku Górki Chełmskiej. Obok mogił z I wojny światowej oraz polskich żołnierzy z 1939 r.,
znajdują się na nim groby żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w 1944 r. w czasie zdobywania Chełma. Drugi cmentarz
wojenny znajduje się przy granicach
miasta w miejscowości Strupin Duży.
W oddzielnych kwaterach usytuowano tutaj mogiły żołnierzy austriackich, rosyjskich i niemieckich z I wojny światowej
oraz żołnierzy polskich z okresu
międzywojennego i II wojny światowej. Do 2000 r. znajdowały się tutaj
również groby żołnierzy niemieckich z ostatniej wojny, które zostały ekshumowane i przeniesione na
cmentarz wojenny pod Puławami.
Z okresu II wojny światowej
pochodzą cmentarze jeńców
wojennych, zmarłych i zamordowanych w chełmskim obozie
Stalag 319. Pierwszy tego
rodzaju obiekt znajduje się przy
ul. Okszowskiej, w miejscu usytuowania Stalagu 319 A. Spo-
Cmentarz parafialny przy ul. Lwowskiej
Grób symboliczny żołnierzy Armii Krajowej (MN)
czywają tutaj prochy żołnierzy armii
alianckich, a także partyzantów polskich.
Na środku cmentarza stoi kamienny
pomnik, do którego prowadzi obsadzona
krzewami alejka. Całość ogrodzona jest
murkiem z żelazną furtą i obsadzona
drzewami. Pomnik ustawiony w 1962 r.
wykonano z masywnych kamiennych bloków i umieszczono granitową tablicę z inskrypcją. Drugi cmentarz
znajduje się przy ul. Wojsławickiej
na skraju lasu Borek i kryje prochy jeńców Stalagu 319 B. W latach 60-tych cmentarz otoczono
murem, a w 1985 r. powstał monumentalny pomnik. W 1988 r.
została umieszczona tablica
poświęcona zamordowanym
w obozie żołnierzom włoskim.
Z dramatycznymi wydarzeniami II wojny światowej
związane są również miejsca
masowych egzekucji. Jednym
z nich jest tzw. Targowica
Pomnik Niepodległości (MN)
25
83
slady przeszłosci
położona przy murze cmentarza parafialnego przy ul. Armii Krajowej. W trakcie dwóch egzekucji w 1944 r. rozstrzelano tutaj ok. 40 osób związanych z polskim podziemiem. Kolejne miejsce egzekucji znajdowało się w lesie Borek, gdzie
mordowano więźniów z chełmskiego więzienia, jeńców (m. in. ok. 2 tysięcy żołnierzy włoskich) oraz Żydów. W 1943 r. w lesie zainstalowano prowizoryczne krematorium do palenia zwłok. W 1984 r. na
miejscu straceń w Borku odsłonięto pomnik poświęcony ofiarom. Miejscem podobnych wydarzeń była również Kumowa Dolina, las leżący na zachód od Cheł-
slady przeszłosci
ma, nieopodal drogi do Rejowca. Od 1940
roku Niemcy rozstrzeliwali tutaj więźniów
i jeńców, m. in. w ramach Akcji A-B.
W 1963 r. został odsłonięty pomnik z nazwiskami ofiar. Na terenie szpitala chełmskiego przy ul. Szpitalnej znajduje się Mogiła Pacjentów Szpitala Psychiatrycznego,
zamordowanych 12 stycznia 1940 r.
przez oddział SS. Po rozstrzelaniu ponad
400 pacjentów, Chełm funkcjonował jeszcze w ramach operacji T 4 (kryptonim akcji likwidacji chorych psychicznie na terenie Rzeszy) jako fikcyjne miejsce śmierci
pacjentów pochodzenia żydowskiego
z obszaru Niemiec i Austrii.
Zbiorowa mogiła powstańców styczniowych na cmentarzu parafialnym przy ul. Lwowskiej
84
24
26
Nagrobek K. Lechnickiej na cmentarzu parafialnym przy ul. Lwowskiej (MN)
25
85
spacer ulicami Chełma
spacer ulicami Chełma
Rynek Starego Miasta
Centralnym miejscem
starego miasta jest dawny
rynek, noszący od okresu
międzywojennego imię
znanego chełmskiego
społecznika dr Edwarda
Łuczkowskiego (w okresie
powojennym funkcjonował przez pewien czas jako Plac Konstytucji). Plac posiada kształt
wydłużonego, nieregularnego prostokąta
i prawdopodobnie powstał w wyniku rozszerzenia dawnego traktu handlowego,
wiodącego przez miasto. Wynika to z faktu, że Chełm lokowano wiele lat po powstaniu osady miejskiej i obszar rynku nie
został w regularny sposób wytyczony.
Przeprowadzona w ostatnich latach renowacja placu, pozwoliła na odsłonięcie pozostałości dawnego Ratusza chełmskiego.
Obiekt powstał prawdopodobnie w XV w.,
jednak w źródłach historycznych jest wymieniany od 1619 r. Dwupiętrowa budowla z wyniosłą wieżą (zaopatrzona w zegar) była wykorzystywana przez władze
miejskie oraz dzierżawiona przez chełmskich kupców, którzy
Rynek Starego Miasta z pocz. XXw.
prowadzili w niej sklepy. Ponadto w budynku znajdowało się archiwum miejskie,
areszt, a w XIX w. odwach. Ratusz był
kilkakrotnie niszczony przez pożary
(również w trakcie wojen). Ostatecznie po
kolejnym zniszczeniu w 1848 r. władze
miasta zrezygnowały z odbudowy. Jego
miejsce w czasach powstania styczniowego zajął kompleks sklepików żydowskich
(stopniowo rozbudowywany), zwany potocznie „Okrąglakiem”, który istniał do II
wojny światowej. Obecnie dokonano rekonstrukcji fundamentów ratusza i rozważane są plany odbudowy obiektu. Renowacja placu pozwoliła także na odsłonięcie pozostałości kamienicy starosty
Antoniego Leopolda Węgleńskiego z końca XVIII w. Na jej fundamentach umieszczono obecnie drewniane
Starówka nocą (MN)
ławeczki. W ramach przebudowy placu
dokonano również rekonstrukcji studni
staromiejskiej, której szyb odkryto
w trakcie przebijania korytarzy łączących
chełmskie podziemia. Obiekt funkcjonował prawdopodobnie od średniowiecza
i został zlikwidowany pod koniec XVIII w.
Zrekonstruowana obecnie obudowa studni, została wykonana według projektu
Zbigniewa Bednarczyka.
Ciekawe obiekty znajdują się również
w zachodniej części placu, gdzie obok
Pomnika Poległych, zachował się pochodzący z początków XX w. drewniany kiosk
z gazetami, niegdyś własność żydowskiego kupca Majera Dobkowskiego. Nieopodal (pod numerem 5) znajduje się kamienica z początków XX w., mieszcząca w okresie międzywojennym kino „Wersal”.
Piętrowy budynek był własnością
dr Edwarda Łuczkowskiego, który m. in.
był inicjatorem powołania w 1910 r.
Chełmskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Informuje
o tym umieszczona na elewacji kamienicy
tablica, ufundowana z okazji 75-lecia ruchu krajoznawczego na ziemi chełmskiej.
Całość dawnego rynku otoczona jest
malowniczymi kamieniczkami, szczególnie w części południowej (ciąg jednopiętrowych budynków - Lubelska 37-53,
powstawał w wyniku drobnych i większych inwestycji, od XVII do XX w.). Od
północy z placem łączą się cztery ulice
(Kopernika, Jatkowa, Rybna i Szkolna),
przy których również można odnaleźć stare zabudowania.
Rynek (PK)
26
24
88
89
25
spacer ulicami Chełma
spacer ulicami Chełma
Ulica Lubelska
Główną arterią miasta jest ulica Lubelska (przebiegająca przez Plac Edwarda
Łuczkowskiego). Wśród znajdujących się
przy ulicy kamienic, kilka należy do
szczególnie ciekawych. Przy ul. Lubelskiej
3 znajduje się budynek dawnego Konsystorza Prawosławnego z końca XIX w., wykorzystywany obecnie przez Państwową
Szkołę Muzyczną im. Ignacego Jana Paderewskiego. Obok schodów prowadzących na Górkę Chełmską, przy Lubelskiej 4 znajdował się powstały pod koniec
XIX w. budynek Resursy Obywatelskiej,
wykorzystywany w okresie międzywojennym przez Polski Klub Społeczny (organizujący życie kulturalne w mieście). Po II
wojnie światowej w budynku funkcjonował Powiatowy Dom Kultury, a obecnie po
powstaniu nowego obiektu, w tym miejscu działa przedszkole. Poniżej znajduje
się odrestaurowana kamienica Lewinsztajnów (Lubelskiej 8), powstała w 1893
roku według projektu architekta powiatowego Andrzeja Sokołowa. W okresie mię-
Rynek (WL)
26
24
90
dzywojennym miał w niej siedzibę popularny żydowski Klub Szachowy. W budynku przy Lubelskiej 10, powstałym w 2 połowie XIX w., od 1899 r. funkcjonowała
drukarnia i skład materiałów piśmiennych Majera Josefa Bronfelda, w której
między innymi wydawano w latach 1933-1939 słynny w całym kraju miesięcznik
literacki „Kamena”, założony przez
chełmskich nauczycieli, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego i Zenona Waśniewskiego. Inna ciekawa kamienica znajduje
się po drugiej stronie ulicy, przy Lubelskiej 27. Budynek stanowił własność żydowskiej rodziny Kupferów i powstał w
1890 r. według projektu Juliana Cieszkowskiego. Początkowo mieścił jeden
z pierwszych hoteli w Chełmie, a w okresie
międzywojennym szereg sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Miały tutaj siedzibę liczne żydowskie organizacje polityczne, między innymi Żydowska Socjalno-Demokratyczna Partia Robotnicza
Poale Syjon (Robotnicy Syjonu). W piwni-
ul. Lubelska
25
91
spacer ulicami Chełma
cach kamienicy znajduje się jedno z wejść
do chełmskich podziemi, wykorzystywane obecnie przez restaurację „Gęsia Szyja”. Z innych obiektów przy ul. Lubelskiej
warto wymienić budynek przy Lubelskiej 30, powstały w 1910 r., prawdopodobnie według projektu M. Adlera z oficyną dobudowaną w latach 30-tych. W okresie międzywojennym znajdował się tutaj popularny hotel „Wiktoria” Berka Lewinsztajna. Przy Lubelskiej 34 w powstałej ok. połowy XIX w. kamienicy znajdowała się jedna z najbardziej znanych aptek chełmskich, początkowo własność Feliksa Filipowicza, a następnie znanego
społecznika Józefa Papużyńskiego.
W 1901 r. w budynku miał nocować ukrywający się przed policją carską Józef Piłsudski. Szczególnie malownicza jest kamienica przy Lubelskiej 42, powstała na
przełomie XIX i XX w., w której mieścił się
w okresie międzywojennym Hotel „Centralny”, własność Kiwy Wajnryba.
Na rogu Lubelskiej i Podwalnej (Lubelska 57) znajduje się ciąg kamieniczek
z połowy XIX w., reprezentujących typowy klasycyzm mieszczański, w których
znajduje się obecnie część ekspozycji Muzeum Chełmskiego. W tym rejonie kończyły się niegdyś mury miejskie. W trakcie wymiany nawierzchni ulicy archeolodzy odkryli pozostałości Bramy Lubelskiej, jednej z bram dawnego Chełma.
Szczególnie ciekawą eklektyczną elewację posiada, odnowiona ostatnio, kamienica przy ul. Lubelskiej 59, powstała pod
koniec XIX w. według projektu A. Sokołowa. W podobnym stanie jest obiekt
z przełomu XIX i XX w. pod numerem - Lubelska 75. W okresie międzywojennym
mieściło się tutaj biuro Elektrowni Miejskiej. W dolnej części ulicy (Lubelska 70)
znajduje się kamienica znanych przemysłowców Ledermanów, powstała na przełomie XIX i XX wieku według projektu Andrzeja Sokołowa. W okresie międzywojennym mieściła szereg sklepów i instytucji (m. in. Żydowską Bibliotekę im.
Icchaka Lejbusza Pereca). Przy przejeździe kolejowym znajduje się potężny budynek młyna parowego Grzegorza Michalenki (Lubelska 105), powstały pod
koniec XIX w.
spacer ulicami Chełma
łożone przy ul. Strażackiej, mieszczące
obecnie kino „Zorza”, zostało zaplanowane na Teatr Miejski. Trudności z wykończeniem obiektu, zmusiły Radę Miejską
do przekazania go w ręce prywatne w formie dzierżawy, stąd od 1929 r. funkcjonowało w skrzydle kino, w różnych okresach
noszące nazwy: „Wersal”, „Ton” i „Tęcza”. Taką rolę ta część obiektu pełni do
dzisiaj. Obecnie funkcjonuje tutaj kino
„Zorza”. W części narożnej budynku
działa również Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej. Cała budowla została
zaprojektowana w stylu neorenesansowym, częściowo zatartym w wyniku licznych remontów, szczególnie w części
mieszczącej kino. O pierwotnym kształcie
świadczą attyki, wieńczące do dzisiaj
główną cześć budynku.
Magistrat
Jednym z ciekawszych budynków powstałych w okresie międzywojennym jest
obiekt usytuowany przy ul. Lubelskiej 63,
zwany popularnie Magistratem. Powstał
w latach 1926-1927 z inicjatywy chełmskich władz samorządowych, głównie
z przeznaczeniem na siedzibę urzędów
magistrackich i rady miejskiej. Według
planów miał być również domem docho26
24
92
dowym (część pomieszczeń miały zająć
sklepy) i stanowił w okresie międzywojennym jedyną tego rodzaju inwestycją na obszarze województwa lubelskiego. Budowla składa się z dwóch skrzydeł,
połączonych w kształt litery L. Część usytuowana przy ul. Lubelskiej do dzisiaj pełni rolę siedziby władz miasta i została rozbudowana w latach 70-tych. Skrzydło po-
Magistrat
93
25
spacer ulicami Chełma
Wokół Starego Miasta
Wiele ciekawych budynków znajduje
się przy ulicach otaczających stare miasto.
Niektóre z nich (Pocztowa, Reformacka,
Podwalna, Gdańska, Młodowskiej) wyznaczają zasięg dawnych murów miejskich. Wśród kamienic powstałych na
przełomie XIX i XX w. wyróżnia się walorami zabytkowymi budowla znajdująca
się przy ul. Pocztowej 50, zwana od nazwiska właścicieli Pałacem Kretzschmarów.
Budowa obiektu przebiegała w dwóch fazach. W latach 80-tych XIX w. inż. Wilhelm Kretzschmar, właściciel fabryki maszyn rolniczych, zlecił budowę parterowej
willi na swoje potrzeby. W 1906 r. fabryka
wraz z kamienicą została sprzedana
Franciszkowi Gassnerowi. Nowy właściciel
gruntownie przebudował obiekt, dodając
piętro i wieżyczkę. Budowli nadano również jednolity stylistycznie kształt i uzupełniono o bogaty wystrój w charakterystycznym dla początków XX w. stylu secesyjno-eklektycznym. Po II wojnie światowej pałac został
przejęty
przez władze miejskie, które po kilku remontach (najbardziej gruntowny miał
miejsce w latach 90-tych) przeznaczyły
budynek na Urząd Stanu Cywilnego.
W ramach rozbudowy szkolnictwa rosyjskiego pod koniec XIX w. pojawiła się
Techniczna Szkoła Kolejowa. Placówka,
będąca pierwszą szkołą zawodową na terenie miasta, powstała w 1878 r. w Lublinie. Po jedenastu latach została przeniesiona do Chełma i na jej potrzeby powstał
potężny gmach, którego budowę ukończono w 1895 r. Budynek był dosyć nowoczesny i obok rozbudowanych warsztatów
szkolnych posiadał oświetlenie elektryczne, jako jeden z pierwszych obiektów
w mieście. Po powstaniu guberni chełmskiej w budynku umieszczono kasę gubernialną, a w okresie I wojny światowej
polską Szkołę Filologiczną. W okresie
międzywojennym w budynku funkcjonowała Państwowa Szkoła Rzemieślnicza
oraz Gimnazjum Mechaniczne.
spacer ulicami Chełma
Po II wojnie światowej na bazie tej ostatniej placówki powstał Zespół Szkół Mechanicznych im. Ewarysta Stobnickiego
(wieloletni dyrektor szkoły). Od 2001 r.
w budynku znalazła również siedzibę
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa,
która obecnie jest głównym dysponentem
gmachu (mieści się tutaj rektorat uczelni
oraz wydziały: nauk technicznych i matematyki i informatyki).
Przy ul. Reformackiej uwagę zwraca
kamienica pod nr 6 z początku XX w., zaprojektowana przez Stanisława Diehla,
której elewację skomponowano według
zasad eklektyzmu. Tuż przed wybuchem
I wojny światowej przeniesiono do niej
Chełmską Szkołę Kolejową. Ciekawa jest
również pochodząca z końca XIX w. kamienica pod nr 7, mieszcząca obecnie popularną pizzerię „Kozak”. Na rogu Reformackiej i Ogrodowej (nr 23 a) znajduje
się kamienica żydowskiej rodziny Pomeranców z początków XX w. Nieopodal
(pod nr 27) usytuowany jest budynek, w
którym po II wojnie światowej funkcjono-
wał Urząd Bezpieczeństwa.
Równie ciekawe kamienice znajdują się
przy innych ulicach starówki chełmskiej.
Na ul. Kopernika warto zwrócić uwagę na
dom pod nr 6, pochodzący z połowy XIX w.
oraz pod nr 14 z końca XIX w. W dolnej
części ulicy (dawna Gęsia) pod nr 41 jeszcze do niedawna znajdował się budynek
łaźni żydowskiej z ok. 1900 r. Dziewiętnastowieczne kamienice znajdują się również przy ul. Narutowicza (14 i 16),
ul. Pijarskiej (3, 5, 14) oraz ul. Mickiewicza (17). Przy ostatniej z wymienionych ulic zwraca również uwagę budynek
pod nr 14, który powstał w 1928 r. z przeznaczeniem na Kinoteatr „Corso”.
W 1947 r. został zakupiony przez parafię
polskokatolicką i obecnie pełni funkcję
świątyni pw. MB Zwycięskiej. Warto również zwrócić uwagę na zabudowania wytwórni wód gazowanych Braci Rozen
(Mickiewicza 7 a). Przy ul. Sienkiewicza
pod nr 8 znajduje się kamienica, w której
urodził się Michał Hruszewski, znany ukraiński historyk i działacz polityczny.
MICHAŁ HRUSZEWSKI - urodzony w 1866 r. w Chełmie ukraiński historyk i polityk.
Absolwent Uniwersytetu Kijowskiego. Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki
oraz Ukraińskiej Partii Narodowo-Demokratycznej. Prezydent Ukraińskiej Republiki
Ludowej, proklamowanej w 1918 r. Autor monumentalnego, 10-tomowego dzieła
„Historia Ukrainy-Rusi”, a także „Historii literatury ukraińskiej” i „Zarysu historii narodu
ukraińskiego”. Od 1924 r. pracował w Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie. Aresztowany
przez władze komunistyczne, zmarł w 1934 r.
ul. Lubelska
Pałac Kreztzschmarów WL
26
24
94
95
25
spacer ulicami Chełma
spacer ulicami Chełma
W tym samym czasie powstał także kompleks zabudowań Seminarium Prawosławnego, użytkowane obecnie przez I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Czarnieckiego. Olbrzymi obiekt powstał
w 1890 r. na planie litery E. Wśród
pomieszczeń szkolnych znajdowały się
kaplice: p.w. Św. Leontiusza, (z zachowaną do dzisiaj kopułą) i p.w. Św. Teodozjusza. Kolejną placówką oświatową było Rosyjskie Seminarium Nauczycielskie na
potrzeby którego powstał obiekt przy dzisiejszym Placu Tadeusza Kościuszki 3 (od
okresu międzywojennego wykorzystywane przez instytucje sądowe, obecnie sie-
Ulica Lwowska
dziba Sądu Rejonowego). Wzniesiony
w 2 połowie XIX w. budynek jest jednopiętrowy i zbudowany na planie litery C.
Seminarium wykorzystywało również zabudowania przy ul. Lwowskiej.
Przy ulicy I Pułku Szwoleżerów znajduje się trzykondygnacyjny gmach Szkoły
Dziesięciolecia Niepodległości, wzniesiony w latach 1928-34. Na fasadzie budynku znajduje się m. in. tablica upamiętniająca obchody 960-lecia Chełma w 1961 r.
Na pobliskim skwerze znajduje się Pomnik Tadeusza Kościuszki, odsłonięty
w 1982 r.
Dawna Chełmska Szkoła Techniczna obecnie Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa
99
26
24
96
Szczególnym miejscem na terenie
Chełma jest ulica Lwowska. Od wielu lat
kojarzona z targowiskiem (przeniesionym w ten rejon miasta w 1888 r.) i licznymi sklepikami, do dzisiaj zachowała
charakter wybitnie handlowy. Taki stan
był konsekwencją przemian z przełomu
XIX i XX w., kiedy ulica funkcjonowała
pod nazwą Pokrowska. Głównym obiektem zabytkowym przy Lwowskiej jest
Cmentarz parafialny, erygowany na zlecenie władz austriackich 31 sierpnia 1802
roku na gruntach szpitala unickiego. Początkowo cmentarz obejmował przestrzeń, której centralnym punktem była
istniejąca do dzisiaj klasycystyczna kaplica Bielskich, powstała zresztą na początku XIX w. jako jeden z pierwszych obiektów cmentarnych. Fundatorem kaplicy
był właściciel majątku Uher Ignacy Bielski. Pierwotnie cmentarz podzielny był na
część katolicką i unicką. Po likwidacji Kościoła Greckokatolickiego, miejsce unitów
zajęli prawosławni. Poszerzono również
cmentarz w kierunku południowym.
Witraże z kaplicy Zajdlerów na cmentarzu parafialnym
przy ul. Lwowskiej
Kaplica Zajdlerów na cmenatrzu parafialnym
przy ul. Lwowskiej (WL)
Głównym obiektem nowej części cmentarza jest neogotycka kaplica Zajdlerów,
pochodzącej z 1908 r., której fundatorem
był znany chełmski notariusz Władysław
Zajdler. Obok dwóch kaplic na cmentarzu
parafialnym znajduje się szereg cennych
nagrobków, z których najstarsze pochodzą z pierwszej połowy XIX w. Kryją prochy właścicieli ziemskich z okolic Chełma,
księży, przemysłowców, wojskowych oraz
miejscowej inteligencji. Szczególnie cenne
zostały poddane w ostatnich latach konserwacji z inicjatywy Towarzystwa Opieki
nad Zabytkami, które corocznie organizuje kwesty na ten cel. Jeden z najstarszych zachowanych nagrobków pochodzi
z 1832 r. i kryje prochy Sebastiana Czaplica. Inne XIX-wieczne pomniki należą do:
płk. Tadeusza Zawistowskiego (1855),
prałata Antoniego Hryniewieckiego
(1855) i Karoliny z Zawadzkich Lechnickiej (1880).
Wśród ciekawych budynków przy Lwowskiej, obok kamienic z końca XIX w. (nr
3 i 6), warto wymienić modernistyczny
97
25
spacer ulicami Chełma
spacer ulicami Chełma
dom Krystiana Dratta, właściciela powstałej w 1894 r. fabryki maszyn rolniczych
i odlewni żeliwa (również usytuowanej
przy Lwowskiej). Budynek powstał ok.
1914 r. i obecnie mieści zakład znanego
chełmskiego fotografika Ryszarda Karczmarskiego. Przy Lwowskiej 21 znajdują
się zabudowania Rosyjskiego Seminarium Nauczycielskiego z końca XIX w.,
które z czasem przejęło Chrześcijańskie
Towarzystwo Dobroczynności. Ta zasłużona instytucja, kierowana przez wiele lat
Ulica Kolejowa
ul. Lwowska Deptak (PK)
26
24
98
przez ks. Wacława Adamskiego, prowadziła w okresie międzywojennym ochronkę dla opuszczonych dzieci. Po II wojnie
światowej w budynkach funkcjonowało
m. in. Pogotowie Opiekuńcze i Wojewódzki Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli. Na
początku XX w. powstały także zabudowania fabryki maszyn rolniczych Stanisława Boguszewskiego i Hersza Blumenfeld (obecnie Zakład Doskonalenia Zawodowego, Lwowska 37)) i Rzeźni Miejskiej
(Lwowska 105).
Początki ulicy związane są z powstaniem linii kolejowej Warszawa - Lublin - Kowel. Trasa funkcjonująca jako Nadwiślańska Droga Żelazna powstała
w 1877 r. Na jej potrzeby powstały zabudowania kolejowe, które umieszczono
poza granicami ówczesnego miasta
(w kierunku północno-wschodnim). Równocześnie powstała szosa łącząca dworzec z miastem, która w miarę rozwoju
Chełma przekształciła się w ulicę Kolejową. Początkowo pasażerowie korzystali
z drewnianego dworca (powstałego w latach 1876-77), jednak w miarę rozbudowy chełmskiego węzła kolejowego
(w 1886 miasto otrzymało połączenie
z Brześciem Litewskim, istniały również
plany utworzenia połączenia z Zamościem) powstała potężna budowla murowana (z wieżą zegarową). Obiekt powstał
tuż przed wybuchem I wojny światowej
(w 1913 r.) i dotrwał do kolejnej wojny.
Został zniszczony przez oddziały niemieckie w 1944 r. Jego miejsce zajął po II wojnie światowej skromny pawilon, przebudowany w ostatnich latach na nowoczesny
i funkcjonalny obiekt (prace ukończono
w 2001 r.)
W pierwszych latach XX w. zabudowie
uległa również ulica Kolejowa. W 1910 r.
powstała Chełmska Rektyfikacja i Fabryka Wódek, własność żydowskiego przedsiębiorcy Adolfa Daumana. Początkowo
firma specjalizowała się w rektyfikacji
spirytusu, jednak z czasem zakład przekształcił się w sporą przemysłową gorzelnię, która w 1914 r. wyprodukowała 3 miliony litrów różnych gatunków wódek
oraz 5 milionów litrów 100-procentowego
spirytusu. Po I wojnie światowej dzienna
produkcja wynosiła od 30 do 40 tysięcy
butelek, a w 1924 r. przystąpiono również do produkcji win i miodu pitnego.
Produkcja fabryki Adolfa Daumana była
dosyć różnorodna. Będąc jedną z trzech
gorzelni przemysłowych Lubelszczyzny
dostarczała kilka gatunków wódek,
wśród których do najbardziej popularnych należały: „Chełmianka”, „Pomarańczówka”, „Wiśniówka” oraz „Angielska
Gorzka”. Najbardziej znane było wino
„Węgierskie Deserowe” o smaku rodzyn-
Dworzec kolejowy pocz. XX w. (arch. ChOIT)
99
25
spacer ulicami Chełma
kowym oraz produkowana z jabłek „Reneta”. W 1925 r. jury Międzynarodowej
Wystawy Przemysłowej w Brukseli przyznało „Chełmskiej Rektyfikacji” złoty medal. Podobny sukces produkty fabryki
Daumana osiągnęły w 1928 r. na Wystawie Ruchomej Przemysłu Krajowego
w Poznaniu. Po zakończeniu wojny
przedsiębiorstwo zostało upaństwowione
i na jego bazie w 1957 r. powołano Chełmską Wytwórnię Win, a następnie w 1964 r.
Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego „Chełm”. Obecnie zakład funkcjonuje
jako Ybbstaler Fruchtsaft Polska.
W okresie międzywojennym ulica Kolejowa przekształciła się w swoiste centrum przemysłowo-handlowe miasta.
Funkcjonowała tutaj Elektrownia Miejska,
tartak, dwa młyny, Oddział Związku Spółdzielni Spożywców RP „Społem”, fabryka
kamieni młyńskich oraz Państwowy Monopol Spirytusowy (zabudowania w 1934
roku przeznaczono na potrzeby więzienia). Do dzisiaj zachowało się także sporo
murowanych i drewnianych budynków
z pierwszej połowy XX w. (nr 2, 9, 17, 19,
29, 42).
Ulica Hrubieszowska
Ruch budowlany z końca XIX w. zaznaczył się również we wschodniej części
miasta. W rejonie ul. Hrubieszowskiej
(obecnie nr 102) tuż przy podmiejskim
lesie Borek powstał kolejny kompleks zabudowań wojskowych, w tym przypadku
związany z rosyjskim szpitalem garnizonowym. Prace nad obiektem rozpoczęto
w 1892 r. na terenie o powierzchni
3000 m2. Szpital miał być przeznaczony
na 250 osób. Ostatecznie powstało 5 pawilonów szpitalnych, kantyna oraz kilka
budynków mieszkalnych i gospodarczych. Szpital posiadał własną sieć wodociągową, toteż wśród zachowanych budowli uwagę zwraca malownicza wieża
ciśnień, stanowiąca również ciekawy
punkt widokowy. Władze rosyjskie wybudowały tak-że kaplicę prawosławną, która obecnie po przebudowie pełni rolę kościoła parafialnego p.w. Miłosierdzia Bożego. Po odzyskaniu niepodległości
26
24
100
obiekt został przejęty przez Wojsko Polskie i przekształcony w I Okręgowy Szpital Wojskowy (głów-ny szpital Okręgu Lubelskiego). Po II wojnie światowej funkcjonowała w budynkach Wojskowa
Składnica Sanitarna, a obecnie obiektem
zarządza Centrum Us-ługowo-Handlowe
„Exbud-Wschód” S.A. W jednym z budynków funkcjonuje Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych i Komunikacji
Społecznej.
W tym samym czasie przy Hrubieszowskiej 54 powstały zabudowania Szpitala
Miejskiego Św. Mikołaja, najstarszej tego
rodzaju placówki w Chełmie. Formalnie
szpital został utworzony u schyłku XIX
wieku, jednak jego podstawę stanowił
funkcjonujący od końca średniowiecza
przytułek dla starców i kalek, prowadzony przez dominikanów. Przy przytułku
funkcjonował niewielki kościółek p.w. św.
Ducha. Obiekt usytuowany był poza mu-
spacer ulicami Chełma
rami ówczesnego Chełma, w rejonie
Przedmieścia Lubelskiego (obecnie róg
Lubelskiej i Mickiewicza). W XVI w. placówkę przekształcono w swoistą fundację,
zarządzaną przez parafię rzymskokatolicką i pozostającą pod opieką władz miejskich. Rozbudowywany przytułek dotrwał
do czasów zaborów. Po upadku powstania
styczniowego stopniowo rodziła się koncepcja likwidacji szpitala w dotychczasowym miejscu, które rzeczywiście było dosyć atrakcyjne z punktu widzenia władz
rosyjskich i planów rozbudowy miasta. Za
fundusze uzyskane ze sprzedaży szpitalnych gruntów, zakupiono od rodziny Skibińskich odpowiednie tereny przy ulicy
Hrubieszowskiej, leżące na obrzeżach
ówczesnego miasta. Początkowo ograniczono się do wybudowania baraku dla
ofiar epidemii cholery, która dotarła
w 1892 r. do Chełma. Aktu otwarcia nowej
placówki dokonano 15 XII 1893 roku
(patron formalnie pojawił się w 1904 r.).
Środki na inwestycje zgromadzono dzięki
ofiarności okolicznego ziemiaństwa
i mieszkańców Chełma. Datki przekazali
między innymi właściciele Rejowca, Wojsławic, Horodyszcza, Świerż, Serebryszcza i Husynnego. Powołana instytucja była niewielka i w ograniczony sposób zaspakajała potrzeby miasta. Obok czterech budynków murowanych, powstałych
w 1896 r. i na początku XX w., zabudowania szpitalne składały się z kilku budynków drewnianych, stróżówki i murowanego ogrodzenia. Po wybuchu I wojny światowej obiekt został zajęty przez władze
wojskowe. Po odzyskaniu niepodległości
placówkę przejęły władze miejskie i pla-
cówka rozpoczęła działanie jako Szpital
Miejski Św. Mikołaja. Niestety borykający
się z problemami finansowymi samorząd
chełmski nie był w stanie utrzymać instytucji. W 1923 r. powołano Powiatowy
Związek Samorządowy do utrzymania
szpitala i rola władz miejskich została ograniczona do przekazywania odpowiedniej subwencji. Mimo planów nie udało się
również rozbudować placówki. W 1937 r.
szpital mógł przyjąć zaledwie 84 pacjentów. Po II wojnie światowej obiekt został
przekształcony w szpital gruźliczy, a po
likwidacji placówki tereny poszpitalne
trafiły w ręce prywatne (obecnie na miejscu szpitala funkcjonuje Hotel
„Duet”).
Ponadto przy ulicy
Hrubieszowskie
j znajduje się
spora liczba
budynków z
końca XIX i pierwszej połowy
XX w. (nr 2, 7,
12, 14, 20, 33,
39). Uwagę zwracają także
zabudowania istniejącego
od 1912 r. młyna parowego Lembergierów (nr
37), wykorzystywane po
II wojnie światowej przez
Spółdzielnię Pracy Przemysłu Spożywczego „Wyzwolenie”, a obecnie przebudowywane na centrum rozrywkowe.
101
spacer ulicami Chełma
Kompleks koszarowy i dzielnica Gubernialna
Przez większość okresu zaborów
w Chełmie tylko okresowo przebywały
oddziały wojskowe (najczęściej w okresie
powstania styczniowego). Żołnierze rosyjscy kwaterowali w domach prywatnych
i wykorzystywali kilka budynków na tzw.
Wygonie Miejskim (m. in. drewniany maneż do ujeżdżania koni). Pod koniec XIX
w. władze rosyjskie postanowiły umieścić
Kościół św. Kazimierza
102
26
24
w Chełmie stały garnizon wojskowy. Zasadniczy wpływ na taką decyzję miało
doprowadzenie do miasta linii kolejowej
w 1877 r., która była jedną z sześciu magistrali kolejowych, łączących centrum
Rosji z zachodnimi rubieżami cesarstwa.
Spore znaczenie miało również powstanie
(10 lat później) połączenia kolejowego
z twierdzą brzeską. Już dwa lata później
w Chełmie otrzymały stałą dyslokację
dwa pułki piechoty 65 Moskiewski Pułk
spacer ulicami Chełma
Piechoty oraz 66 Butyrski
Pułk Piechoty. Z czasem
do miasta trafiło również
do-wództwo 17 Dywizji
Pie-choty. Na potrzeby tak
znacznych sił wojskowych,
na zachód od centrum,
wzdłuż traktu lubelskiego,
powstały liczne zabudowania koszarowe (obecnie
ulica stanowi część Lubelskiej, w tym czasie funkcjonowała pod nazwą
Moskiewskiej, a bezpoś-rednio po I
wojnie świato-wej jako ulica Pilichonki).
Ostatecznie garnizon rosyjski osiągnął
wielkość blisko pięciu tysięcy żołnierzy, co
stanowiło jedną czwartą mieszkańców
ówczesnego Chełma. Obok budynków koszarowych powstały dwie cerkwie garnizonowe, szpital wojskowy (przy Hrubieszowskiej) oraz liczne zabudowania gospodarcze. Pobyt żołnierzy rosyjskich
w Chełmie wiązał się z licznymi uroczystościami. Między innymi w czerwcu 1900
roku z okazji 200-lecia powstania 65 Pułku Moskiewskiego i 25-lecia kasaty unii
brzeskiej, do miasta przybył car Mikołaj II. Podczas I wojny światowej obiekty
koszarowe wykorzystywały oddziały austriackie, a w okresie międzywojennym
Wojsko Polskie. W Chełmie stacjonował
m. in. 7 pułk piechoty Legionów i 2 pułk
artylerii ciężkiej. Po II wojnie światowej
zabudowania wykorzystywał 7 Oddział
Wojsk Ochrony Pogranicza, a obecnie
Nadbużański Oddział Straży Granicznej.
Na północ od zabudowań garnizonu
chełmskiego i ul. Lubelskiej rozciągał się
Tablica pamiątkowa na ZSM
tzw. Wygon Miejski, od średniowiecza
przeznaczony na pastwiska. Po podjęciu
decyzji o powołaniu guberni chełmskiej,
właśnie ten rejon wybrano na lokalizację
reprezentacyjnej dzielnicy gubernialnej.
Po załatwieniu odpowiednich formalności, związanych z przekazaniem terenów
przez miasto, przystąpiono do rozplanowania nowej dzielnicy. Zachowane materiały archiwalne pozwalają na ustalenie
jej kształtu. Główną arterią komunikacyjną miała być dzisiejsza ulica Szpitalna,
która miała powstać na bazie drogi gruntowej, prowadzącej do cegielni Horodyszcze. W miejscu, gdzie obecnie znajduje się
nowy pawilon szpitala, zaprojektowano
rozległy plac, w którego centrum miał
zostać wzniesiony sobór prawosławny.
Wokół placu rozmieszczono budynki publiczne, po stronie wschodniej Sąd Okręgowy, Sąd Pokoju, Izbę Skarbową, Gimnazjum Żeńskie, Oddział Włościańskiego
Banku Ziemskiego, Urząd Akcyzowy oraz
czteroletnią szkołą miejską, a od strony
zachodniej Urząd Gubernialny oraz
Kantor Pocztowo-Telegraficzny. Od strony
103
25
spacer ulicami Chełma
północnej przewidziano tylko jeden budynek, ale szczególny. Tutaj miał znajdować
się pałac gubernatora, najbardziej
reprezentacyjny obiekt dzielnicy, który
miał być otoczony dosyć obszernym parkiem. Do realizacji zamierzenia przystąpiono w 1914 r. Ostatecznie szybki wybuch I wojny światowej uniemożliwił dokończenie rozpoczętych prac. Jedynie kilka budynków (pałac gubernatora i urząd
gubernialny) doprowadzono do stanu surowego. W przypadku innych obiektów
powstały zaledwie fundamenty. W okresie międzywojennym część nieukończonych budynków rozebrano, wykorzystując surowiec między innymi do budowy
Pałac Gubernatora
26
24
104
magistratu. Władze miejskie próbowały
nawet uzyskać zgodę od PKP na ułożenie
kolejki wąskotorowej do transportu gruzu. Pod koniec lat dwudziestych dwa w
najlepszym stanie gmachy, po odpowiedniej przebudowie, postanowiono przeznaczyć na Wojewódzki Szpital Psychiatryczny. Na początku II wojny światowej
władze niemieckie zlikwidowały szpital, a
wszystkich pacjentów i personel rozstrzelano. Po II wojnie światowej budynek
urzędu gubernialnego przejął szpital
chełmski, a w pałacu gubernatora znalazł
lokum funkcjonujący do dzisiaj Zespół
Szkół Medycznych.
spacer ulicami Chełma
Bieławin
Kolejny niezwykle ciekawy obiekt
znajduje się w północnej części Chełma,
na terenie dawnej osady podmiejskiej
Bieławin. Nieopodal przepływającej tutaj
Uherki bieleją pozostałości wieży z przełomu XIII i XIV w. Według ustaleń archeologów tradycja osadnicza w tym miejscu
sięga czasów rzymskich. Pierwotnie na
tym terenie znajdowała się wczesnośredniowieczna osada Zasłupie. Niektórzy
historycy przypuszczają, że osada była
zalążkowym miastem, które zostało
opuszczone po podniesieniu poziomu
Uherki. W następnych wiekach funkcjonowała w tym miejscu rozległa osada,
której centralnym punktem była wieża
obronna, którą prawdopodobnie ufundował wnuk księcia Daniela - Jerzy I. Obiekt
powstał na planie kwadratu o wymiarach
12,40 na 11,80 m i posiadał wysokość
21 m (składał się prawdopodobnie z pięciu kondygnacji). Zbudowany był z kamieni wapiennych o nieregularnych
kształtach. Grubość ścian dochodziła do
1,60 m. Wszystkie ściany wieży zaopatrzone były w trzy okna różnej wielkości,
ozdobione białym kamieniem wapiennym i zielonym glakonitytem. Obiekt
miał pięć lub cztery kondygnacje z drewnianymi podestami, drzwi od strony zachodniej oraz prawdopodobnie dach namiotowy pokryty gontem. Powierzchnia
użytkowa obiektu jest szacowana na
78,20 m2. Najniższa kondygnacja (bez
okien) pełniła rolę kuchni lub spiżarni
(zaopatrzona była również w niewielką
piwnicę). Dwie kolejne pełniły rolę mieszkalną. Najbardziej reprezentacyjna była
kondygnacja czwarta, zaopatrzona
w zewnętrzną drewnianą galeryjkę (hurdycję), bogato rzeźbione okna oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe. Najwyższa
kondygnacja mogła służyć celom wojskowym (głównie obserwacyjnym). Komunikacja między kondygnacjami odbywała
się przy pomocy zewnętrznych schodów
(drewnianych) lub drabin. Wieża stanowiła samodzielny punkt obronny (archeolodzy nie odkryli śladów wałów otaczających obiekt), jednak w czasach pokoju
z pewnością otoczona była licznymi zabudowaniami gospodarczymi. Malownicze
ruiny wieży trwały przez kolejne wieki
(do II wojny światowej dotrwała północna
ściana obiektu), wzbudzając zainteresowanie krajoznawców i turystów. Niestety,
1 kwietnia 1944 r. żołnierze niemieccy
wysadzili budowlę. Zdewastowany obiekt
został częściowo zrekonstruowany w latach dziewięćdziesiątych. Obecnie zachowane pozostałości wieży sięgają nieco
powyżej partii fundamentowych (do
2,70 m).
Wieża Bieławin
105
25
Znakowane
szlaki
turystyczne
Miejskie ścieżki spacerowe
Trasa rowerowa “Uroki Sobowickie”
Szlaki terenowe piesze
Ścieżki przyrodnicze
znakowane szlaki turystyczne
znakowane szlaki turystyczne
Miejskie ścieżki spacerowe
I Ajlant gruczołowaty - obwód 205 cm i wysokość ok. 15 m, rzut korony 12 m - utwo-
Ścieżka spacerowa Szlakiem chełmskich zabytków architektury
ok. 2 km - oznaczona kolorem czerwonym
Trasa obejmuje 11 najcenniejszych obiektów zabytkowych miasta:
Przebieg
Przebieg:
I Magistrat - Lubelska 63, siedziba władz miasta i Chełmskiego Ośrodka Informacji
Turystycznej
I Klasztor Reformatów i Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła - ul. Reformacka 13
I Chełmskie Podziemia Kredowe - Zabytkowa Kopalnia Kredy - ul. Lubelska 55a
I Kościół parafialny pw. Rozesłania Świętych Apostołów i dawne Kolegium Pijarów - ul. Lubelska 55
I Rynek staromiejski, dawny Ratusz - plac dr Edwarda Łuczkowskiego
I Synagoga - ul. Kopernika 8
I Cerkiew prawosławna pw. św. Jana Teologa - ul. Kopernika
I Seminarium Duchowne oraz Cerkiew p.w. św. Mikołaja - ul. św. Mikołaja 4
I Pałac Kretzschmarów - ul. Pocztowa 50
I Chełmska Szkoła Techniczna - budynek Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej - ul. Pocztowa 54
I Dawny Zespół Katedralny i Klasztor Bazylianów - Bazylika pw. Narodzenia
Najświętszej Marii Panny wraz z przyległymi budynkami - ul. Lubelska 2 (na
szczycie "Górki Chełmskiej") .
I Jesion wyniosły - obwód 290 cm, utworzony w 1992 r. ( obok wejścia do dawnej cer-
rzony w 1987 r. (plac dr Edwarda Łuczkowskiego obok pomnika Niepodległości).
Ścieżka spacerowa Szlakiem
chełmskich pomników przyrody
ok. 6 km - oznaczona kolorem
zielonym.
Na odcinku zaledwie sześciu kilometrów spotkamy aż
13 pomników przyrody, w tym pojedyncze drzewa lub
ich grupy oraz wzgórze widokowe a także 1 rezerwat
przyrody „Wolwinów”.
Przebieg:
I Wiąz szypułkowy - obwód 311 cm, wysokość 25 m, rzut korony 22 m - utworzony w 1987 r. (w pobliżu drewnianego budynku przy ulicy Lubelskiej 137).
I Wiąz szypułkowy - obwód 312 cm - utworzony w 1992 r. (pomiędzy budynkami
135a i 135 b a jezdnią przy ulicy Lubelskiej).
I Miłorząb dwuklapowy - obwód 325 cm i wysokość 15 m, rzut korony ok. 18 m
utworzony w 1978 r. ( na dziedzińcu dawnego Instytutu Maryjskiego obecnie
Pałac Gubernatora
wspólne podwórze kilku szkół, ul. Reformacka 13).
108
26
24
kwi unickiej p.w. św. Mikołaja, obecnie Dział Sztuki Muzeum Chełmskiego).
I Jesion wyniosły - obwód 235 cm, wysokość 18 m, rzut korony ok. 23 m - utworzony
w 1978 r. ( park na Górze Katedralnej tuż przy ścieżce prowadzącej na "Wysoką
Górkę").
I "Wysoka Górka" - Wzgórze Widokowe „Grodzisko” powierzchnia 1,46 ha - utworzony w 1982 r.
I Iglicznia trójcieniowa - obwód 150 cm, wysokość 16 m, rzut korony 12 m, - utworzony w 1992 r. (ul. Ks. Skorupki, - CUH Exbud - Wschód S.A).
I Jesion wyniosły - obwód 303 cm, wysokość 24 m, rzut korony 19m utworzony
w 1992 r. (ul. Hrubieszowska za bramą główną Centrum Handlowo - Usługowego
Exbud- Wschód S.A , idąc w kierunku lasu Borek).
I 3 modrzewie europejskie - obwody 245, 245, 250 cm, wysokości ok. 30, ok. 35 , ok.
30 m, rzut koron 10, 18, 15 m - utworzone w 1985 r. (Las Borek, ścieżka przed parkingiem, po lewej stronie drogi za szlabanem ograniczającym wjazd do lasu).
I 3 modrzewie europejskie - obwody 270, 265, 285 cm, wysokość ok. 30, 28, 32 m,
rzut koron 18, 20, 20m - utworzone w 1986 r. (Las Borek, ścieżka przed parkingiem po lewej stronie drogi, około 100 m w kierunku północnym).
I Modrzew europejski - obwód 295 cm, wysokość ok. 28 m, rzut korony 18 m.
I Płat roślinności kserotermicznej „Borek” o pow.
10 arów - utworzony 1992 r.
I Rezerwat przyrody "Wolwinów" (stepowy
o powierzchni 1,12 ha, utworzony
w 1972 r.), las Borek, przy
drodze prowadzącej
w kierunku Hrubieszowa.
Miejskieścieżki- Aljant gruczołowaty - pomnik przyrody pl. Łuczkowskiego (KD)
109
25
znakowane szlaki turystyczne
Trasa rowerowa "Uroki Sobowickie"
długość 18 km - oznaczona kolorem czerwonym
Przebieg: Las Borek Nadleśnictwo Chełm - Rezerwat przyrody Wolwinów, Pokrówka Żółtańce - rezerwat przyrody "Torfowisko Sobowice" - Rudka - Zawadówka - Chełm.
Trasa rozpoczyna się w lesie Borek na wysokości siedziby Nadleśnictwa Chełm, po
przeciwnej stronie ul. Hrubieszowskiej, gdzie udajemy się ścieżką tuż przy skraju lasu, na południe. Wjeżdżając do lasu mijamy rezerwat przyrody "Wolwinów" i po około
700 m wyjeżdżamy z lasu i skręcamy w prawo w polną utwardzoną drogę (rędziny)
biegnącą wzdłuż ściany lasu. Na tym odcinku trasy możemy zaobserwować mozaikę
pól uprawnych i pastwisk poprzecinanych niewielkimi kępami zadrzewień śródpolnych i muraw kserotermicznych, oraz po prawej stronie pomnik przyrody "Borek". Po
około 2,3 km skręcamy w prawo i dalej przez około 1,5 km jedziemy drogą wzdłuż
skraju lasu dojeżdżając do skrzyżowania obok cmentarza, na którym skręcamy ostro
w lewo w drogę asfaltową. (Przed cmentarzem, na skraju lasu, rozpoczyna się" ścieżka zdrowia"). Kierując się na południe, po około 0,5 km dojeżdżamy do skrzyżowa-
znakowane szlaki turystyczne
nia, na którym skręcamy w prawo i jedziemy ulicą Bazylany, po około 0,75 km odbijamy z drogi asfaltowej w lewo na drogę prowadzącą przez osiedle domków jednorodzinnych. Drogą tą docieramy do ulicy Lwowskiej (droga Chełm - Siennica Różana),
gdzie skręcamy w lewo. Należy zachować szczególną ostrożność przy wjeżdżaniu na
drogę z pierwszeństwem przejazdu. Po przejechaniu około 0,25 km, za Urzędem
Gminy Chełm , skręcamy w prawo. Jadąc drogą asfaltową przejeżdżamy przez most
na Uherce i po około 0,75 km dojeżdżamy do skrzyżowania, na którym skręcamy
w lewo. Dalej jedziemy prosto przez Żółtańce. Przejeżdżając przez wieś mijamy po lewej stronie zbiornik wodny "Żółtańce". W tym miejscu istnieje możliwość dojechania
przez groblę do strzeżonego kąpieliska lub skorzystania z wydzielonego łowiska.
Dalej trasa prowadzi przez wieś w kierunku zachodnim, a następnie (przez około
2,5 km) drogą polną (rędziny), z której rozciąga się widok na rezerwat przyrody "Torfowisko Sobowice". Droga ta wyprowadzi nas do skraju miejscowości Marysin, na którym skręcamy w prawo w utwardzoną drogę polną. Od Marysina do Chełma trasa pokrywa się ze szlakiem pieszym czerwonym. Pokonujemy około 1,5 km drogą, która
prowadzi przez rezerwat "Torfowisko Sobowice" do miejscowości Rudka, którą przejeżdżamy drogą piaszczystą utwardzoną. Przejeżdżamy przez przejazd kolejowy,
zmienia się nawierzchnia drogi z piaszczystej na "żużlówkę", którą dojeżdżamy do
miejscowości Zawadówka. Stąd nawierzchnią asfaltową zmierzamy do Chełma ulicą
Trubakowską a do centrum skręcamy w prawo w ulicę Lubelską.
Trasa opracowana przez
Lokalną Akcję na Rzecz Ochrony Środowiska
Ziemi Chełmskiej
Pełnik Europejski w rezerwacie Wolwinów (OB)
110
26
24
Konie przy Zajeździe Trzy Dęby (RK)
111
25
znakowane szlaki turystyczne
znakowane szlaki turystyczne
Znakowane piesze szlaki turystyczne PTTK
przebiegające przez Chełm
Chełm Podziemia - Dorohusk
szlak oznaczony kolorem niebieskim - długość 52,3 km
CHEŁM Podziemia Kredowe ( 0,0 km), Stańków (5,9 km), rez. Bagno Serebryskie
(10,9 km), Gotówka Niemiecka (12,1 km), Brzeźno (21,4 km), Pławanice (30,2 km),
rez. Roskosz ( 32,2 km), Stefanów (34,5 km), Puszki (36,6 km), Michałówka (42,2
km), Ostrów ( 42,9 km), Turka (46,9 km), DOROHUSK PKP (52,3 km).
Lublin Majdanek -Trawniki - Chełm
szlak oznaczony kolorem czerwonym - długość 89,9 km
Poleski Park Narodowy
LUBLIN - Majdanek Muzeum (0,0 km), Abramowice Prywatne (3,2 km), Kalinówka
(6,0 km), Kazimierzówka (7,8 km), Bystrzejowice A (15,5 km), Bystrzejowice B
(20,4 km), Kawęczyn (20,9 km), Kębłów (24,9 km), Piaski (28,6 km), Brzeziczki
(31,2 km), Brzezice (34,0 km), Siedliszczki (35,4 km),Biskupice (38,9 km), Trawniki
PKP (43,8 km).
Trawniki PKP (0,0 km), Ewopole (47,7 km), Kanie (54,0 km), Krasne (60,9 km),
Pawłów (63,9 km), kol. Marysin (78,2 km), CHEŁM PKP (89,9 km).
Czapla Siwa (KD)
Urszulin - Wojsławice
szlak oznaczony kolorem zielonym - długość 101,3 km
URSZULIN PKS (0,0 km), Zabrodzie (3,1 km), Bieleckie (3,7 km), Borysik (5,9 km )
Świerszczów (8,6 km), Kopina (12,1 km), Cyców (15,8 km), kol. Biesiadka ( 19,2
km), Buza (27,8 km), Olchowiec (32,2 km), Pniówno (39,0 km), Krobonosz (42,0
km), Parypse (49,3 km), Chełm Podziemia Kredowe (57,7 km), Pokrówka (61,7
km), Weremowice (64,5 km),
Uher (65,1 km), Depułtycze
(69,5 km), Kasiłan PGR (75,0
km),Sielec POM (78,3 km),
Kumów Plebański (80,8 km),
Alojzów (89,3 km), WOJSŁAWICE PKS (101,3 km).
Poleski Park Narodowy
112
26
24
Poleski Park Narodowy
113
25
znakowane szlaki turystyczne
Storczyk szerokolistny - bagno serebryskie (OB)
znakowane szlaki turystyczne
Ścieżki przyrodnicze w pobliżu Chełma
Ścieżka przyrodnicza w rezerwacie torfowiskowym "Bagno Serebryskie”
długość ok. 3 km
Początek ścieżki znajduje się w północno - zachodniej części rezerwatu w miejscowości
Nowiny (obok Domu Pomocy Społecznej). Prowadzi ona do wieży obserwacyjnej
a dalej poprzez łąki ku południowej granicy rezerwatu. W kilku miejscach znajdują się
oznaczone wapiennymi głazami przystanki, z których można obserwować charakterystyczne dla torfowisk gatunki i zespoły roślin oraz ptaki. Na początku i na końcu
ścieżki umieszczono tablice informacyjne o przyrodzie oraz formach ochrony rezerwatu.
Ścieżka przyrodnicza "Stańków”
długość ok. 6 km
Ścieżka zlokalizowana jest na terenie gminy Chełm w południowo-wschodniej części
Chełmskiego Parku Krajobrazowego. Przygotowana jest także krótsza wersja ścieżki
o długości około 2 km Ścieżka umożliwia poznanie ekosystemów: wodnego i leśnego
oraz zasad prowadzenia gospodarki leśnej. Trasa ścieżki zaczyna się przy zbiorniku
Stańków, biegnie obok zabytkowych leśniczówek i chałup oraz dawnej wyłuszczarni
nasion poprzez lasy Nadleśnictwa Chełm do miejscowości Nowiny. Tutaj zaczyna się
kolejna ścieżka przyrodnicza "Bagno Serebryskie".
Dziewanna fioletowa - bagno serebryskie(OB)
Goryczka wąskolistna (OB)
114
26
24
Pałka szerokolistna (OB)
Obuwik (OB)
115
25
znakowane szlaki turystyczne
Wiosenny las w ok. Sawina (OB)
znakowane szlaki turystyczne
Ścieżka przyrodnicza "Bachus”
długość 4,5 km
Ścieżka zlokalizowana jest na terenie gminy Sawin w północno - zachodniej części
Chełmskiego Parku Krajobrazowego. Jej trasa prowadzi przez Lasy Nadleśnictwa
Chełm. Umożliwia poznanie różnorodnych siedlisk leśnych z interesującą florą i fauną. Na szczególną uwagę zasługuje starodrzew sosnowo - dębowy pochodzenia naturalnego objęty ochroną rezerwatową oraz rzadkie formy krasu kredy piszącej - werteby krasowe. Początek ścieżki znajduje się w odległości około 3 km na północny
zachód od centrum Sawina przy drodze asfaltowej prowadzącej w kierunku miejscowości Chutcze. Ścieżka rozpoczyna się przy niewielkim leśnym miejscu postoju.
Rezerwat Bachus (KD)
Kłoć wiechowata na torfowiskach węglanowych (OB)
Ścieżka przyrodniczo - historyczna "Bolko" w Hniszowie
Początek ścieżki znajduje się ok. 500 m. od drogi Dorohusk - Włodawa, na północno zachodnim krańcu wsi. Ścieżka biegnie dalej przez Park podworski w Hniszowie
z bogatym i starym drzewostanem ( iglicznia trójcierniowa, jesion wyniosły, brzoza
brodawkowata, dęby). Ścieżka kończy się przy dębie szypułkowym "Bolko" - najpotężniejszym dębie na Lubelszczyźnie. Liczy sobie ok. 400 lat, ma 874 cm obwodu pnia
i 28 m wysokości
Świerże (OB)
116
26
24
117
25
trasy
turystyczne
w okolicach
Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
Okolice Chełma należą do obszarów o wyjątkowych walorach krajoznawczych. Dotyczy to szczególnie
środowiska przyrodniczego, objętego od pierwszej połowy lat osiemdziesiątych kompleksowym systemem ochrony (na obszarze istniejącego w tym czasie województwa
chełmskiego). W jego ramach istniały cztery parki krajobrazowe (Poleski, Sobiborski, Chełmski i Strzelecki)
oraz cztery obszary chronionego
krajobrazu (Poleski, Chełmski, Grabowiecko - Strzelecki, Pawłowski).
W 1990 r. utworzono Poleski Park
Narodowy (98% powierzchni na obszarze byłego województwa chełmskiego, obecnie pogranicze powiatu
chełmskiego, łęczyńskiego, parczewskiego i włodawskiego), który
stał się najważniejszym obiektem
przyrodniczym w okolicach Chełma.
W 1995 r. powołano również kolejny
park krajobrazowy (skierbieszowski) w południowej części regionu.
Ekologiczny system obszarów chronionych uzupełniają również liczne
rezerwaty, pomniki przyrody i użytki ekologiczne.
Równie ciekawy jest zestaw
obiektów zabytkowych. Znaczna ich
część znajduje się na terenie miejscowości posiadających w przeszłości
prawa miejskie (Dorohusk, Dubienkę, Pawłów, Rejowiec, Sawin, Sied-
Wieża w Stołpiu (KD)
120
26
24
liszcze, Świerże, Wojsławice). Szereg obiektów
związanych jest z licznymi rodami
szlacheckimi i magnackimi, które pozostawiły
po sobie pałace, dwory i malownicze parki.
W dziejach ziemi chełmskiej pojawiają się
przedstawiciele m. in.: Suchodolskich, Czyżowskich, Daniłowiczów, Czarnieckich, Kunickich,
Potockich, Poletyłów, Rejów, Rzewuskich,
Węgleńskich, Tarnowskich, Łubieńskich, Ossolińskich, Zamoyskich, Rulikowskich. Liczną
grupę zabytków stanowią grodziska (Kanie,
Busieniec, Horodysko, Siedliszcze, Czułczyce,
Sajczyce, Busówno i Wojsławice) oraz kopce
i kurhany (Barbarówka, Busieniec, Czułczyce,
Depułtycze, Józefin, Koczów, Plisków, Pobołowice, Rejowiec Fabryczny, Srebrzyszcze, Stańków, Zawadówka). Ziemia chełmska to także
piękne świątynie z różnych epok i różnych
wyznań, urokliwe cmentarze i kapliczki, oraz
liczne zabudowania gospodarcze.
W celu poznania walorów ziemi chełmskiej,
proponujemy pięć tras turystycznych, obejmujących wybrane obiekty przyrodnicze i zabytkowe regionu. Wszystkie trasy rozpoczynają
się i kończą w Chełmie oraz mogą być wykorzystane w kilkudniowych wędrówkach pieszych lub wycieczkach autokarowych.
Garki z Pawłowa (KD)
121
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
TRASA PIERWSZA
Żulin - dawna drewniana cerkiew, obecnie kościół pw. Królowej Korony Polskiej
z 1900-06 r.; pozostałości zespołu dworsko-parkowego z początków XX w.
Bzite - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.; murowana kapliczka
z początków XX w.
Depułtycze - drewniany kościół pw. Wszystkich Świętych, dawna cerkiew unicka
z XVIII w.; park podworski z XIX w.; pomnik poświęcony powstańcom poległym 5 sierpnia 1863 r. w bitwie pod Depułtyczami.
Uher - pozostałości założenia dworsko-parkowego z XVIII w.; dawny młyn z XIX w.
przebudowany na budynek mieszkalny; kapliczka murowana z przełomu XVIII
i XIX w.
Rezerwat przyrody „TORFOWISKO SOBOWICE” - utworzony w 2004 r. na powierzchni
95 ha w celu ochrony torfowiska z rzadkimi gatunkami roślin.
Kumowa Dolina - podmiejski kompleks leśny u podnóża Pagóra Janowskiego; malownicza panorama Chełma; pomnik z 1963 r. usytuowany w miejscu przeprowadzania
egzekucji mieszkańców Chełma w okresie okupacji hitlerowskiej.
Janów - dziewiętnastowieczna kolonia niemiecka; świątynia ewangelicka z początków XX w. - obecnie szkoła; cmentarz ewangelicki z 2 poł. XIX w.
Podgórze - dawniej Spas, kościół pw. Chrystusa Pana Zbawiciela z XVII w. z prezbiterium z przełomu XIII i XIV w.; cmentarz prawosławny z XVIII w.
Stołpie - murowana wieża z XII w. o wysokości 20 m, pozostałość założenia obronno-kultowego o tajemniczym pochodzeniu i funkcji.
Nowosiółki Kolonia - murowany zajazd z XIX w.
Krzywowola - pozostałości zespołu dworskiego z XIX w.
Pawłów - dawne miasto - własność łacińskich biskupów chełmskich; neogotycki kościół
p.w. Św. Jana Chrzciciela z 1909-12 r.; izba tradycji garncarstwa i bednarstwa; kapliczka z XIX w; cmentarz rzymskokatolicki z XIX w.
Krasne - zespół pałacowo-parkowy z XIX w.
Kanie - późnoklasycystyczny dwór z 1848 r. rodu Woronieckich w otoczeniu rozległego założenia parkowego; drewniany kościół pw. Św. Piotra i Pawła z okresu międzywojennego; grodzisko wczesnośredniowieczne „Szwedzkie Okopy”.
Rejowiec Fabryczny - miasto utworzone w 1962 r. w związku z powstaniem olbrzymiego kombinatu cementowego; zespół dworsko-parkowy z końca XIX w.; park „Dębinka” z licznym starodrzewem; kurhan „Szwedzka Mogiła”.
Rejowiec Osada - dawne miasto lokowane przez Mikołaja Reja; pałac Woronieckich z
1848 r. w otoczeniu rozległego parku; neogotycki kościół pw. św. Jozafata z 1906-07
roku; cerkiew unicka pw. św. Michała Archanioła z końca XVIII w.
Krynica - kaplica grobowa z XVII w. na szczycie Góry Ariańskiej 286 m n.p.m., wzniesienie zostało uznane w 1983 r. za pomnik przyrody.
Krupe - ruiny renesansowego zamku Pawła Orzechowskiego z końca XVI w.; murowany dwór Rejów z XVIII w.; kościół pw. MB Częstochowskiej z 1900 r., dawna cerkiew
prawosławna.
Krasnystaw - dwudziestotysięczne miasto u ujścia Żółkiewki do Wieprza, lokowane
w 1394 r. jako Szczekarzew; zespół pojezuicki z kościołem pw. św. Franciszka Ksawerego z 1695-1717 r., kolegium i pałacem biskupów chełmskich z XVIII w.; przebudowany na szkołę, kościół i klasztor augustianów z XV w.; nowy kościół i klasztor augustianów z XIX w.; dom sejmikowy z kresu międzywojennego.
Łopiennik - neogotycki kościół pw. św. Bartłomieja z 1909-13 r.; kopiec z XIX w.
usypany na pamiątkę budowy drogi Lublin-Zamość.
Borowica - klasycystyczny, modrzewiowy kościół pw. Przemieniania Pańskiego
z 1797-99 r.
122
26
24
TRASA DRUGA
Wierzchowiny - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.; neogotyckie zabudowania gorzelni z początków XX w.; pomnik poświęcony ukraińskim mieszkańcom
miejscowości, zamordowanym w 1945 r.
Żdżanne - murowany kościół p.w. św. Michała Archanioła z początków XIX w.; pozostałości zespołu pałacowo-parkowego z przełomu XIX i XX w.; neogotycka kaplica
cmentarna Smorczewskich z końca XIX w.
Zagroda - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.; ruiny zajazdu z XVIII w.)
Siennica Różana - murowany kościół p.w. Najświętszej Marii Panny z XIX w.; zespół
dworsko-parkowy z przełomu XVIII i XIX w.; murowana kaplica cmentarna z XIX w.;
zajazd z XIX w.
Surhów - zespół pałacowo-parkowy Cieszkowskich z XIX w. z klasycystycznym pałacem, ozdobionym malowidłami Mikołaja Montiego; murowany kościół p.w. Nawiedzenia Matki Boskiej i św. Łukasza Ewangelisty z pierwszej połowy XIX w.; kapliczka
z XIX w.
Kraśniczyn - murowany kościół p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła, dawna cerkiew unicka z XIX w., karczma z XIX w.
Bończa - kościół pw. św. Stanisława Biskupa z XVI w., pierwotnie zbór kalwiński ufundowany przez Mikołaja Sienickiego; dzwonnica brama z XIX w.; murowana cerkiew
prawosławna z XIX w.; zespół dworsko-parkowy z XIX w. administracyjnie Wólka
Kraśniczyńska.
Rezerwat przyrody „GŁĘBOKA DOLINA” - utworzony w 1996 r. na powierzchni 289 ha
na obszarze Działów Grabowieckich, chroniący unikalne rozcięcia erozyjne w postaci
dolin i wąwozów, pokrytych lasami z dużym udziałem buku.
Wojsławice - dawne miasto lokowane w XV w.; kościół pw. św. Michała Archanioła
z przełomu XVI i XVII w.; cerkiew unicka z XVIII w.; synagoga z końca XIX w.; pięć mu123
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
rowanych kapliczek przydrożnych z XVIII w.; pozostałości zespołu pałacowo-parkowego z końca XVIII w.; grodzisko „Zamczysko”; cmentarz rzymskokatolicki, prawosławny i polskokatolicki z przełomu XVIII i XIX w.; cmentarz żydowski z XIX w.
Uchanie dawne miasto lokowane w XV w.; renesansowy kościół pw. Wniebowzięcia
NMP z przełomu XVI i XVII w.; pozostałości zamku z XV w.
Turowiec - murowany kościół pw. św. Barbary, dawna cerkiew unicka z XIX w.
Kumów - klasycystyczny zespół kościoła pw. Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii
z pierwszej połowy XIX w. z dzwonnicą i kostnicą; kaplica cmentarna Rzewuskich
z XIX w.; pozostałości założenia dworsko-parkowego dawnej rezydencji biskupów
chełmskich; w budynku szkoły funkcjonuje Ośrodek Dokumentacji Życia, Kultury
i Twórczości na Wsi Leśniowskiej, gromadzący interesujące zbiory etnograficzne.
Sielec - zespół dworsko-parkowy Rzewuskich z pozostałościami renesansowego
zamku z XVI w. dworem z XIX w.; drewniana kapliczka św. Anny z XIX w.
Dębina - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z końca XIX w. z aleją kasztanowcową o długości 400 m)
Działy Grabowieckie
124
26
24
Synagoga w Wojsławicach (KD)
125
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
TRASA TRZECIA
Kamień - murowany kościół pw. św. Michała Archanioła z XIX w., pierwotnie zbór
ewangelicki; cmentarz rzymskokatolicki z początków XX w. i ewangelicki z końca
XIX w.
Pobołowice - przebudowany młyn drewniany z 1921 r.
Klesztów - murowany kościół p.w. Wniebowzięcia NMP z XVIII w., dawniej cerkiew
unicka, otoczona zespołem budynków brama-dzwonnica, przytułek, dom diaka, plebania.
Żmudź - drewniany kościół p.w. Podwyższenia Pańskiego z XVIII w., dawniej cerkiew
unicka; pozostałości zespołu dworskiego z XIX w.; gorzelnia z XIX w.; cmentarz rzymskokatolicki z XIX w.
Rezerwat przyrody „ŻMUDŹ” - utworzony w 1980 r. na powierzchni 5,81 ha w celu
ochrony unikalnych form erozyjnych i rzadkiej roślinności.
Wólka Leszczańska - murowany zajazd z końca XVIII w.; pozostałości zespołu dworskiego z XIX w.
Białopole - pozostałości zespołu dworskiego z XIX w. z kaplicą Kicińskich; cmentarz
z I wojny światowej.
Buśno - murowany kościół pw. Wniebowzięcia NMP z końca XVIII w., dawniej cerkiew
unicka; cmentarze: unicki, prawosławny i rzymskokatolicki, z połowy XIX w.
Kurmanów - dawna cerkiew unicka z końca XVIII w., przebudowana na potrzeby
szkoły)
Maziarnia Strzelecka - zespół pałacowo-parkowy Zamoyskich z początków XX w.
Rezerwat przyrody „LISKI” - utworzony w 1978 r. na powierzchni 93 ha w celu ochrony cennych fragmentów lasu dębowo-sosnowego.
Skryhiczyn - pozostałości założenia dworsko-parkowego z XIX w.; kapliczka z początków XX w.
Rezerwat przyrody „SIEDLISZCZE” - utworzony
w 1975 r. na powierzchni 15 ha w celu ochrony stanowisk lęgowych orlika krzykliwego.
Starosiele - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.
Dubienka - dawne miasto lokowane w XVI w.; murowany kościół p.w. św. Trójcy
z XIX w.; cerkiew prawosławna z końca XIX w.; cmentarz żydowski; cmentarz rzymskokatolicki z XIX w.
Uchańka - kopiec Kościuszki usypany w 1861 r., upamiętniający bitwę pod Dubienką
z 1792 r., zrekonstruowany w XX w.
Husynne - pozostałości
zespołu dworsko-parkowego z XIX w. z pomnikowymi
drzewami; kaplica cmentarna z XIX w.; zbiornik retencyjny „Husynne” o powierzchni 112 ha, uznany
w 1992 r. za użytek ekologiczny.
Husynne - wiosna nad Bugiem (OB)
Turka - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w. z pomnikowa aleją lipową
o długości 150 m; cmentarz z I wojny światowej; Izba Tradycji Regionalnej z ekspozycją etnograficzną.
Dorohusk - dawne miasto lokowane w XVIII w.; zespól pałacowo-parkowy Suchodolskich z XVIII w.; neogotycki kościół p.w. NMP i św. Jana Nepomucena z 1905-09 r.;
cmentarz rzymskokatolicki z 2 połowy XIX w.
Pławanice - klasycystyczny kościół pw. św. Jana Ewangelisty z XIX w., pierwotnie
użytkowana jako cerkiew unicka.
Orlik krzykliwy
Barokowy Pałac Suchodolskich w Dorohusku (KD)
126
26
24
127
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
TRASA CZWARTA
Srebrzyszcze - zespół pałacowo-parkowy z XVIII w. z barokowym pałacem Łopuskich,
zaprojektowanym prawdopodobnie przez Pawła Fontanę; cmentarz prawosławny
z XIX w.
Brzeźno - cmentarz prawosławny z XIX w.; Ośrodek Muzealno-Dydaktyczny Zespołu
Parków Krajobrazowych Polesia w Chełmie; w okolicy trzy rezerwaty chroniące
chełmskie torfowiska węglanowe „Brzeźno” (1973 - 165 ha), „Roskosz” (1990 - 472 ha) i „Bagno Serebryskie” (192 - 376 ha); izba tradycji „U Cioci Mazurkowej”
z ekspozycją etnograficzną.
Zamieście - zespół dworsko-parkowy z końca XIX w.
Świerże - dawne miasto lokowane w XV w.; pozostałości zespołu pałacowo-parkowego
z XIX w.; neogotycki kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła z 1905-07 r.; cmentarz
prawosławny z XIX w. z pomnikiem św. Rocha; pozostałości cmentarza żydowskiego;
cmentarz rzymskokatolicki z XIX w.
Hniszów - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.; na terenie parku największy dąb szypułkowy Lubelszczyzny „Bolko” o obwodzie 896 cm i wysokości 30 m.
Uhrusk - miejscowość wymieniana w XIII w. jako jeden z głównych grodów ziemi
chełmskiej; murowany kościół pw. św. Jana Chrzciciela z XVII w.; cerkiew prawosławna
z XIX w.; zespół dworsko-parkowy z XIX w.; kapliczka drewniana z XIX w.; cmentarz
rzymskokatolicki z XIX w.
Rezerwat przyrody „MAŁOZIEMCE” - utworzony w 1988 r. na powierzchni 38 ha w celu ochrony kolonii lęgowej czapli siwej.
Rezerwat przyrody „TRZY JEZIORA” - utworzony w 1996 r. na powierzchni 749 ha
w celu ochrony cennych fragmentów lasów z licznymi torfowiskami i dwoma śródleśnymi jeziorami „Płotycze” i „Brudno”.
Hniszów - Bolko (OB)
128
26
24
Żółw błotny w rezerwacie Żółwiowe Błota (RK)
129
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
Rezerwat przyrody „BRUDZIENIEC” - utworzony w 1973 r. na powierzchni 36 ha
w celu ochrony śródleśnego jeziora „Brudzieniec” i otaczającego go zbiorowiska olsowego.
Zbereże - kapliczka i tablica pamiątkowa poświęcona pamięci żołnierzom Oddziału
WiN "Żelaznego" i "Jastrzębia".
Sobibór - zespół folwarczno-parkowy z murowanym dworem z przełomu XIX i XX w.;
w pobliżu stacji kolejowej (5 km od miejscowości) znajduje się teren hitlerowskiego
obozu zagłady, w którym w latach 1942-43 zginęło ok. 250 tysięcy Żydów z Polski,
ZSRR, Niemiec i Holandii; obóz zlikwidowano po udanym powstaniu więźniów 14 października 1943 r.
Rezerwat przyrody „ŻÓŁWIOWE BŁOTA” - rezerwat utworzony w 1988 r. na powierzchni 737 ha w celu ochrony najliczniejszej w kraju populacji żółwia błotnego.
Rezerwat przyrody „MAGAZYN” - rezerwat utworzony w 1996 r. na powierzchni
51 ha w celu ochrony rozległego bagna z unikatową roślinnością i rzadką fauną.
Rezerwat przyrody „JEZIORO ORCHOWE” - rezerwat powołany w 1996 r. na powierzchni 58 ha w celu ochrony śródleśnego jeziora, otoczonego torfowiskami.
Orchówek - zespół klasztorny augustianów z XVIII w. z kościołem według projektu
Pawła Fontany, obecnie pw. św. Jana Jałmużnika.
Włodawa - piętnastotysięczne miasto u ujścia Włodawki do Bugu, lokowane w 1534 r.
przez księcia Andrzeja Sanguszkę; zespół klasztorny paulinów z XVIII w. z kościołem
p.w. św. Ludwika, projektowanym przez Pawła Fontanę; barokowa synagoga
z XVIII w. w otoczeniu budowli z XIX w., obecnie Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego; murowana cerkiew prawosławna z XIX w.; zespół kramów żydowskich
z XVIII w. tzw. „Czworobok”.
Hańsk - kościół pw. św. Rajmunda z końca XIX w., dawna cerkiew prawosławna; pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.
Sawin - dawne miasto lokowane przez biskupów chełmskich pod koniec XV w.; murowany kościół pw. Przemieniania Pańskiego z XVIII w., otoczony osiemnastowiecznymi
budowlami - brama-dzwonnica, szpital; przebudowany budynek szkolny z XIX w.;
neogotycka kapliczka z 1905 r.; pozostałości cmentarza żydowskiego; pomniki
poświęcone powstańcom styczniowym, I Korpusowi Pancernemu i Armii Krajowej;
cmentarz rzymskokatolicki z XIX w.; niewielki skansen „Świat Staroci Józefa”.
Czułczyce - drewniany kościół pw. Wszystkich Świętych z XVIII w., obecnie świątynia
filialna; murowany kościół pw. św. Rocha, dawniej cerkiew prawosławna z 1905 r.; pozostałości założenia dworsko-parkowego z XIX w.; średniowieczne grodzisko „Zamczysko”; cmentarz rzymskokatolicki z XVIII w.; cmentarz z I wojny światowej.
Aleja w parku w Świerżach (B)
130
26
24
Były hitelrowski obóz zagady w Sobiborze (RK)
131
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
trasy turystyczne w okolicach Chełma
TRASA PIĄTA
Dziewicza Góra - wzgórze widokowe w miejscowości Horodyszcze (220 m), uznane za
pomnik przyrody.
Staw - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w. z aleją grabową; szkoła
z okresu międzywojennego.
Rezerwat przyrody „STAWSKA GÓRA” - utworzony w 1956 r. na powierzchni 4 ha
w celu ochrony rzadkiej roślinności m. in. dziewięćsił popłocholistny.
Chylin - zespół pałacowo-parkowy z początków XX w. z murowanym pałacem
z 1904 r.
Busówno - grodzisko wczesnośredniowieczne.
Olchowiec - drewniany kościół pw. św. Małgorzaty z XVIII w.; pozostałości założenia
dworsko-parkowego; cmentarz prawosławny z XIX w. i rzymskokatolicki z początków
XX w.
Święcica - pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.
Bezek - murowana kaplica pw. św. Anny z XIX w., dawniej cerkiew unicka; pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XIX w.
Mogilnica - zespół dworsko-parkowy z XIX w. z secesyjnym dworem.
Siedliszcze - dawne miasto lokowane w XVIII w. przez Wojciecha Węgleńskiego; zespół
dworsko-parkowy z XVIII w. z drewnianym dworem; kościół pw. MB Częstochowskiej
z 1904 r., powstały z przebudowanej cerkwi prawosławnej; szpital z okresu międzywojennego; grodzisko średniowieczne „Zamczysko”; pomnik poświęcony powstańcom styczniowym; cmentarz rzymskokatolicki z początków XX w.; pozostałości cmentarza żydowskiego z XIX w.
Wola Korybutowa - drewniany kościół pw. Najświętszego Serca Jezusa z 1937-38 r.;
ewangelicki dom modlitwy z ok. 1900 r.; w pobliskiej Wólce Bieleckiej od 2004 r.
funkcjonuje Ośrodek Archeologiczny „Choina-Horodyszcze” z rekonstrukcją
średniowiecznego grodu.
Kulik - zespół dworsko-parkowy Załuskich z końca XIX w.
Cyców - zespół cerkwi unickiej pw. św. Michała Archanioła z XIX w., użytkowany przez
parafię katolicką do 1996 r.; zbór ewangelicki z XIX w. na terenie dawnego zespołu
dworskiego; pomnik poświęcony żołnierzom 7 Pułku Ułanów Lubelskich, uczestniczących w bitwie pod Cycowem (16 sierpnia 1920 r.) w okresie wojny polsko-bolszewickiej; cmentarz z okresu I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej.
Rezerwat przyrody „ŚWIERSZCZÓW” - utworzony w 1959 r. na powierzchni 40 ha
w celu ochrony zarastającego jeziora „Świerszczów” i otaczających go torfowisk.
Świerszczów - drewniany kościół p.w. św. Bazylego Wielkiego z końca XVIII w.,
dawniej cerkiew unicka, otoczona cmentarzem; pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XVIII w.
Aleja w parku w Świerżach (B)
132
26
24
133
25
trasy turystyczne w okolicach Chełma
Urszulin - siedziba Dyrekcji Poleskiego Parku Narodowego, powołanego w 1990 r. na
powierzchni 4813 ha, rozszerzonej w 1994 r. do 9582 ha; obiekt powstał w celu ochrony unikalnych terenów wodno-torfowiskowych, z cenna roślinnością i bogatym
światem zwierząt; poznanie walorów parku umożliwiają ścieżki dydaktyczne - „Dąb
Dominik”, „Jezioro Długie', „Spławy” i „Perehod”.
Załucze Stare - Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny Poleskiego Parku Narodowego.
Sosnowica - dawne miasto lokowane w XVIII w. z inicjatywy rodu Sosnowskich; murowany kościół p.w. św. Trójcy z przełomu XVIII i XIX w.; pozostałości zespołu pałacowo-parkowego z XVIII w. z barokowa oficyną; cerkiew prawosławna z końca XIX w.
Pieszowola - pozostałości założenia dworsko-parkowego, powstałego w XVIII w.
Stary Brus - kościół pw. MB Częstochowskiej z początków XIX w., pierwotnie cerkiew
unicka; dzwonnica na planie trójkąta z XIX w.; pozostałości zespołu dworsko-parkowego z XVIII w.
Kołacze - od maja 2006 r. w miejscowości funkcjonuje Regionalna Karczma Poleska,
z restauracją serwująca regionalne potrawy oraz miniskansenem z ekspozycją autentycznych narzędzi i sprzętów gospodarstwa domowego.
Wytyczno - drewniany kościół p.w. św. Andrzeja Boboli z 1947 r.
Łowiszów - cmentarz i pomnik żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza, poległych
w bitwie pod Wytycznem, stoczonej z Armią Czerwoną w 1939 r.
Rosiczka (TCh)
134
26
24
trasy turystyczne w okolicach Chełma
Muzeum PPN w Załuczu Starym (RK)
Wereszczyn - drewniany kościół pw. św. Stanisława Biskupa z XVIII w.; neogotycka
kaplica Rulikowskich z XIX w. na cmentarzu przykościelnym.
Kompleks „BAGNO BUBNÓW” - enklawa PPN, utworzona w 1991 r. jako rezerwat
o powierzchni 1448 ha, w celu ochrony największego torfowiska węglanowego na
Lubelszczyźnie, w 1994 r. włączona w skład parku.
Rezerwat przyrody „SERNIAWY” - utworzony w 1965 r. na powierzchni 38 ha w celu
ochrony fragmentów łęgu olszowo-jesionowego i grądu niskiego z rzadka roślinnością (m. in. bluszcz pospolity) i licznym ptactwem.
Rezerwat przyrody „BACHUS” - rezerwat utworzony w 1958 r. na powierzchni 83 ha
w celu ochrony wielogatunkowego lasu liściastego z dębem bezszypułkowym z licznymi bezodpływowymi lejkami krasowymi; na skraju rezerwatu znajduje się głaz narzutowy „Kamień Powstańców” (łączony z bitwą pod pobliską Malinówką w 1863 r.),
uznany w 1961 r. za pomnik przyrody.
Poleski Park Narodowy (RK)
135
25
informacje praktyczne
informacje
praktyczne
Noclegi
Restauracje, Kawiarnie
Bary Pizzerie, Puby
Banki Pamiątki
Transport Taxi
Wypożyczalnia samochodów
Pomoc drogowa Parkingi
Stacje paliw Auto-Gaz
Biura podróży
Pływalnie Obiekty sportowe
Ośrodki jeździeckie
Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej (RK, MN)
136
26
24
informacje praktyczne
informacje praktyczne
Noclegi
I
Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej
ul. Lubelska 63
tel. 0 82 565 36 67
tel./fax 0 82 565 41 85
www.itchelm.pl
e-mail: [email protected]
W Centrum
Hotel "KAMENA"
ul. Armii Krajowej 50
tel. 0 82 565 64 01 do 03,
fax 0 82 565 64 00
www.hotelkamena.pl
email: [email protected]
ilość miejsc - 110
Chełmskie Podziemia Kredowe "Labirynt”
Schronisko Młodzieżowe PTSM
ul. Czarnieckiego 8
ul. Lubelska 55a
tel. 0 82 565 25 30
e-mail: [email protected],
www.zabytkowakopalnia.cob.pl.
Dom Pielgrzyma
ul. Lubelska 2
tel. 0 82 564 00 22
Całoroczne.
Czynne od godz. 17,00
ilość miejsc - 49
tel. 0 82 565 36 56
ilość miejsc - 54
I Trasa turystyczna chełmskich podziemi kredowych udostępniona jest do
I
I
I
I
zwiedzania codziennie przez cały rok poza: Świętami Wielkanocnymi i Bożego Narodzenia oraz 1 stycznia i 1 listopada.
Turyści indywidualni mogą zwiedzać podziemia w stałych godzinach wejść
1100, 1300, 1600 (w lipcu i sierpniu dodatkowe wejścia).
Grupy / 20-35 osób / obowiązuje wcześniejsza rezerwacja.
Zwiedzanie podziemi kredowych odbywa się wyłącznie z przewodnikiem
(w cenę biletu wliczona jest usługa przewodnicka).
Bilety ulgowe przysługują dzieciom i młodzieży uczącej się od 6 roku życia
do 26 lat oraz polskim emerytom i rencistom, posiadaczom karty
EURO<26. Wstęp bezpłatny przysługuje dzieciom do lat 6, pilotom oraz
opiekunom zorganizowanych grup.
Muzeum Chełmskie
ul. Lubelska 55
tel. 0 82 565 26 93, fax 0 82 564 05 70
http://www.chelm.pl/muzeum.htm
[email protected]
Stare Miasto (WL)
138
25
139
26
24
informacje praktyczne
informacje praktyczne
Restauracje, kawiarnie
Hotel Duet
ul. Hrubieszowska 54
"LOTOS”
"TRATTORIA CORLEONE”
Poza Centrum
tel./fax 0 82 565 50 50
www.hotelduet.com.pl
e-mail: [email protected]
ilość miejsc - 32
ul. Reformacka 35,
ul. J.Piłsudskiego 14,
www.corleone.chelm.pl
tel. 0 82 563 29 20
"POD PARAGRAFEM”
tel. 0 82 564 81 60
ul. Gdańska 13,
"GĘSIA SZYJA”
tel. 0 82 564 06 10
ul. Lubelska 27
Pokoje gościnne MOSiR
ul. I Pułku Szwoleżerów 15a
tel. 0 82 563 02 86,
fax 0 82 563 00 03
ilość miejsc - 42
Usługi hotelarskie "MARIA"
ul. Przemysłowa 26
tel. 0 82 563 23 49
ilość miejsc - 55
Pokoje gościnne MOSiR "Kumowa Dolina"
ul. Podgórze 47
tel. 0 82 563 34 08
fax 0 82 563 00 03
ilość miejsc - 30
Zajazd "TRZY DĘBY"
Janów 217, 22-151 Staw
tel. 0 82 563 33 44
fax 0 82 562 50 81
www.trzydeby.pl
e-mail: [email protected]
ilość miejsc - 70
ul. Kopernika 8,
"RELAX”
tel. 0 82 565 64 64
ul. 11 Listopada 2,
"LWOWSKA”
tel. 0 82 563 03 95,
Centrum Usług Hotelowych "RELAX”
ul. 11 Listopada 2
tel. 0 82 563 03 95
fax 0 82 563 07 02
www.portland.chelm.pl
e-mail : [email protected]
ilość miejsc - 63
"McKENZEE”
tel. 0 82 565 23 21
ul. Lwowska 17,
fax 0 82 563 07 02
tel. 0 82 564 29 29
"KAMENA" (w Hotelu)
"SOPRANO”
ul. Armii Krajowej 50,
tel. 0 82 565 68 00,
ul. Lubelska 8,
0 82 565 64 01 wew. 620
tel. 0 82 565 08 60,
"BISTRO”
"TRZY DĘBY" (w Zajeździe)
Janów 217, 22-151 Staw
ul. Wojsławicka 4/7,
tel. 0 82 563 33 44
tel. 0 82 565 51 51
“ZAJAZD USTROŃ”
"COSMOS”
Rudka 17,
ul. Wojsławicka 2,
tel. 0 82 562 02 28,
tel. 0 82 563 37 92
0 502 662 12
/przy trasie Chełm - Rejowiec - Zamość/
Bary
"STAROMIEJSKI" ul. Lubelska 68, tel. 0 82 565 43 40
Pizzerie, puby
Zajazd “Trzy Dęby” (RK)
140
25
"KOZAK"
"FRANCESCA"
"VERONA"
"MISS Pizza"
"MiŚ"
STRZECHA "U WOJCIECHA"
ul. Reformacka 7, tel. 0 82 565 55 65
ul. Reformacka 20, tel. 0 82 564 94 90,
ul. Kopernika 2, tel. 0 82 565 26 65
ul. Lwowska 11c, tel. 0 82 562 01 24,
ul. I Armii Wojska Polskiego 20, tel. 0 82 562 80 80
ul. Armii Krajowej 18, tel. 0 82 564 00 33
141
26
24
informacje praktyczne
informacje praktyczne
Banki
PEKAO S.A.
Pomoc drogowa
Bank Ochrony Środowiska
ul. Kopernika 20,
ul. Lubelska 8,
tel. 0 82 562 10 30
tel. 0 82 565 64 42
PKO BP S.A.
Bank Przemysłowo-Handlowy S.A.
ul. Gen. Orlicz Dreszera 3,
Pl. Łuczkowskiego 15,
tel. 0 82 562 66 00
tel. 0 82 565 02 31
Bank Gospodarki Żywnościowej S.A.
Gettin Bank
ul. Połaniecka 19
ul. Lwowska 10
tel. 0 82 562 89 40
tel. 0 82 565 88 79
Kredyt Bank S.A.
Bank Spółdzielczy
ul. I Armii Wojska Polskiego 16,
ul. I Pułku Szwoleżerów 9
tel. 0 82 564 41 10
tel. 0 82 565 58 64
Bank Zachodni WBK S.A.
Dominet Bank
ul. Lubelska 73,
ul. Ks. Jerzego Popiełuszki 3
tel. 0 82 564 90 50
tel. 0 82 564 79 81
Krzysztof Adamczyk ul. Lwowska 67,
tel. 0 82 9637, 0 82 565 82 95, kom. 0 602 660 525 Holowanie Assistance
Car-services Zbigniew Szafrański ul. Wolności 19/61,
tel. 0 82 563 83 13, kom. 0 602 111 731
Parkingi (wybrane)
ul. Armii Krajowej /obok parku miejskiego, naprzeciw hotelu “Kamena”/
ul. Armii Krajowej /obok Ronda Jana Pawła II/
ul. Armii Krajowej /skrzyżowanie z ul. Popiełuszki/
ul. Puławskiego
Parkingi strzeżone
ul. Wieniawskiego 1, tel. 0 82 562 00 69
ul. Armii Krajowej 1, tel. 0 82 564 02 88
ul. Wojsławicka 4, tel. 0 82 563 99 75
Pamiątki
Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej
ul. Lubelska 63, tel. 0 82 565 36 67, 0 82 565 41 85
Galeria Kuferek, ul. Szkolna 5a
Transport
Informacja PKS Chełm - ul. Lwowska 20, tel. 0 82 564 28 04, www.pks-chelm.pl
Informacja PKS Lublin - 0 300 300 128
Informacja PKP Chełm - ul. Kolejowa 89, tel. 0 82 94 36, www.pkp.pl
Stacje paliw
PKN ORLEN
PKN ORLEN
PKN ORLEN
LOTOS
LOTOS
ELMAT
EKO NAFT
BP
Taxi
Radio Taxi MPT tel. 0 82 919
Fino Taxi - tel. 0 82 96 22, infolinia 0 800 222 222,
Saxo - Portland tel. 0 82 96 23, 0 82 96 66, infolinia 0 800 400 400
Wypożyczalnia samochodów
ul. Matejki 3, tel. 082 563 85 17, 0 603 741 574
/FIATY MULTIPLA, FIAT SIENA, DEAWOO MATIZ/
142
25
ul. Podgórze, tel. 0 82 563 34 79
ul. Armii Krajowej 5, tel. 082 564 25 33
ul. Hutnicza 30, tel. 0 82 564 32 60
Aleja Przyjaźni 5, tel. 0 82 564 78 55
ul. Przemysłowa 28, tel. 0 82 563 25 46
ul. Włodawska 5, tel. 0 82 563 31 51
ul. Towarowa 3, tel. 0 82 565 24 84
ul.Kolejowa 38, tel./fax 0 82 564 80 10
Auto Gaz
PKN ORLEN
LOTOS
LOTOS
ELMAT
EKO NAFT
BP
ul. Armii Krajowej 5, tel. 082 564 25 33
Aleja Przyjaźni 5, tel. 0 82 564 78 55
ul. Przemysłowa 28, tel. 0 82 563 25 46
ul. Włodawska 5, tel. 0 82 563 31 51
ul. Towarowa 3, tel. 0 82 565 24 84
ul.Kolejowa 38, tel./fax 0 82 564 80 10
143
26
24
informacje praktyczne
Biura podróży
“ATENA”
“COMFORT TRAVEL”
“KRYSTYNA”
“LIDER-TOUR”
“TUR TRAVEL”
ul. Lubelska 47, tel. 0 82 564 85 50,
e-mail: [email protected] www.atena-travel.pl
ul. Lwowska 23, tel. 0 82 563 93 53,
e-mail: [email protected]
ul. Lwowska 13, tel. 0 82 565 46 37,
e-mail: [email protected], www.krystyna.info
ul. Lubelska 51a, tel./fax 0 82 565 44 66,
e-mail: [email protected]
ul. Lubelska 34, tel. 0 82 565 42 07,
tel./fax 0 82 565 59 27,
e-mail: [email protected]
Pływalnie
Pływalnia kryta całoroczna przy I LO ul. Czarnieckiego 8,
tel. 0 82 565 38 84 /prosić pływalnię/
Pływalnia kryta całoroczna przy ZSO nr 8 ul. Połaniecka 10,
tel. 0 82 563 73 11 /prosić pływalnię/
Basen otwarty Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji ul. Przemysłowa 18,
tel. 082 563 21 81 (przed sezonem), tel. 0 82 563 00 03
Obiekty sportowe
Hala sportowa MOSiR
MOSiR, ul Graniczna 2a, tel. 0 82 560 47 30, 0 82 563 00 03
Stadion Miejski i korty tenisowe
tenisowe, ul. I Pułku Szwoleżerów 15a, tel. 0 82 563 02 87
Ośrodki jeździeckie
“Mustang” ul. Wygon 9,
Stajnia “Mustang”,
tel. 0 602 158 958
Wiatrakiem” Natalin, 22-113 Kamień,
Ośrodek Rekreacyjno-Sportowy “Pod Wiatrakiem”,
tel. 0 82 567 15 63
Stajnia “Tesa” 22-113 Kamień 119b,
tel. 0 82 567 14 43, 0 603 874 757, e-mail: [email protected]
144
25

Podobne dokumenty

OBLICZA WSPÓŁCZESNEJ KULTURY CHEŁMA

OBLICZA WSPÓŁCZESNEJ KULTURY CHEŁMA Ambroziewicza, Chełmskiego Domu Kultury oraz Urzędu Miasta Chełm, przy wsparciu finansowym z budżetu miasta. Kongres odbywał się pod patronatem Agaty Fisz – Prezydent Miasta Chełm. Wydarzenie tej r...

Bardziej szczegółowo