pobierz - Nestor

Komentarze

Transkrypt

pobierz - Nestor
NE S T O R
Czasopismo Artystyczne
3(17) 2011
Rok V
www.nestor-krasnystaw.pl
ISSN 1898-1801
fot. Monika i Rafał Haładyjowie
Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie
- kwatery powstańców warszawskich. Na płycie
symbolicznego grobu żołnierzy Batalionu „Gustaw”
odnajdujemy nazwisko Barbary Wajszczuk. Na innym zbiorowym grobowcu żołnierzy VII Zgrupowania AK „Ruczaj” widnieje nazwisko Antoniego Wajszczuka, odznaczonego pośmiertnie Warszawskim
Krzyżem Powstańczym. Kim byli ci młodzi ludzie
i dlaczego ich wspominamy wyjaśni nam artykuł
zamieszczony na najbliższych stronach.
Amatorskie zdjęcia wykonali Monika i Rafał Haładyjowie z Warszawy, a rodem z Krasnegostawu
i Siennicy Nadolnej.
Spis treści
Słowo redaktora ............................................................2
Andrzej David Misiura
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze ....................3
Zbigniew Atras
Oni są cały czas ze mną ..............................................11
Teresa Borkowska-Wójtowicz
Krasnostawskie wątki w biografii Franciszka
Przysiężniaka (1909-1975) ps. „Ojciec Jan” ................13
Artur Borzęcki
Poezja - Jerzy Bolesław Sprawka .........................................15
Filozof z Jarów Tarnogórskich .....................................16
Zbigniew Cimek we współpracy z Elżbietą Kmieć
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918 ........19
Ryszard Maleszyk
Z historii Borowa .........................................................24
Joanna Antoniak
Krótka historia Żółkiewki .............................................28
Bohdan Kiełbasa
Sonety - Stanisław Bojarczuk ...............................................31
Spis treści
Poezja - Danuta Agnieszka Kurczewicz ................................83
Poezja - Katarzyna Czubała .................................................84
Poezja - Małgorzata Łobejko .................................................84
Poezja - Teresa Pyc ..............................................................85
Poezja - Anna Nazar .............................................................86
Poezja - Maria Tokarz ............................................................88
Poezja - Dariusz Sułkowski ...................................................89
Poezja - Waldemar Taurogiński .............................................90
Mietek gromi szatany ..................................................91
Arkadiusz Sann
Jak Kościura Krzyżaków pod Grunwaldem pokonał ...91
Arkadiusz Sann
Odlot żurawi zwiastunem zimy ....................................94
Lucjan Cimek
Chłopiec z Ukrainy ......................................................95
Lidia Kosk
Dziadek .......................................................................98
Saturnin Naliwajko
Anegdoty krasnostawskie ...........................................99
Leszek Janeczek
Historia parafii rzymskokatolickiej w Łopienniku .........32
Ciepłe wiersze ...........................................................100
Perła architektury neogotyckiej w powiecie
krasnostawskim - Część II ...........................................34
Wspólnie smakujemy ................................................101
Krótki rys historii zakonu i 470-letni okres istnienia
klasztoru Augustianów w Krasnymstawie ....................40
Marta Barbara Zorska
Jerzy Weremko
Jerzy Weremko
Zbigniew Atras
Poezja - Mariusz Kargul ........................................................48
Jan Henryk Cichosz
Andrzej David Misiura
Z Wojtkiem z Persji do Szkocji ..................................101
Afera słoikowa i znikający denat, czyli przepis
na postmodernistyczny kryminał retro .......................103
Magdalena Górecka
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
Diecezja chełmska - Część IV .....................................49
Matka Boska Krasnostawska ....................................104
Krajobraz z Nepomucenem - Część I ..........................58
Historia rysunkiem i „dymkiem” pisana ......................105
Siłaczka .......................................................................61
Utopence ...................................................................107
Kazimierz Stołecki
Agnieszka Szykuła-Żygawska
Irena Iwańczyk
Jan Henryk Cichosz
Poezja - Stanisław Ostapowicz ...........................................104
Artur Borzęcki
Zbigniew Masternak
Szanowna Redakcjo! ...................................................63
Ten chłopiec na ramionach to jestem JA!
czyli niezwykła historia zwykłej fotografii .....................64
Nagroda Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej
za rok 2010 dla MDKF „Iluzjon” .................................108
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
- o teatrze jednego aktora Reginy Możdżeńskiej ........68
Zbigniew Masternak
Poezja - Cassian Maria Spiridon .........................................104
Henryk Sieńko
Zbigniew Waldemar Okoń
„Lubelska 36” ...............................................................74
Robert Gałan
Poezja - Iwona Chudoba .......................................................78
Poezja - Robert Dariusz Gałan ..............................................79
Poezja - Halina Graboś .........................................................80
Poezja - Mateusz Grzeszczuk ...............................................81
Poezja - Stanisław Koszewski ...............................................82
NR 3(17) 2011 NESTOR Czasopismo Artystyczne
Wydawca:
Oficyna Wydawnicza „ELIPSA”
ul. Piłsudskiego 2, 22-300 Krasnystaw, tel. (82) 576 60 09,
Konfederacja NESTOR,
www.nestor-krasnystaw.pl, e-mail: [email protected]
Montaż elektroniczny:
Paweł Piłat
Druk:
Wydawnictwo „ROMAR”, ul. Poniatowskiego 20, 22-300 Krasnystaw
Nakład sponsorowany przez:
Starostwo Powiatowe w Krasnymstawie
Urząd Gminy Gorzków
Ewa Magdziarz
„12. LAF minęła” ........................................................110
Z podróży do raju .......................................................114
Krzysztof Kulig
Poeta skazany ...........................................................118
Henryk Radej
Psychologia brutalizmu we współczesnym teatrze ...120
Katarzyna Bielska
Dwa bratanki .............................................................122
Henryk Radej
Redagują:
Andrzej David Misiura (redaktor naczelny)
Tadeusz Andrzej Kiciński (z-ca redaktora naczelnego)
Wiesław Krajewski (sekretarz redakcji)
Paweł Piłat (skład i łamanie)
Stale współpracują:
Zbigniew Atras (Krasnystaw)
Artur Borzęcki (Krasnystaw)
Leszek Janeczek (Krasnystaw)
Mariusz Kargul (Krasnystaw)
Henryk Radej (Chełm)
Kazimierz Stołecki (Puławy)
Elżbieta Szadura-Urbańska (Warszawa)
Agnieszka Szykuła-Żygawska (Zamość)
Redakcja nie zwraca materiałów niewykorzystanych.
Zastrzega sobie prawo wprowadzania zmian i skrótów.
Dziękujemy Autorom, którzy zrezygnowali z honorariów
za swoje publikacje w niniejszym wydaniu.
Wstęp
Słowo redaktora
Zapewne niektórzy zastanawiali się na ile
zmieniłaby się sytuacja społeczno-polityczna Polski i jej sąsiadów w Europie, a nawet Azji, gdyby
ruch Solidarności poniósł klęskę. Czy po latach
upolitycznione media postawiłyby pod publicznym
pręgierzem inicjatorów tego zrywu, z zarzutem, że
setki obywateli na darmo straciło życie, a reszta
wraz z rodzinami narażona została na prześladowania? Czy taki stan porównywany byłby z losami
powstania warszawskiego? Czy znów pojawiłyby
się antynarodowe głosy mataczące, że ten wyzwoleńczy ruch nie miał sensu, tak jak inne polskie
powstania?
1 sierpnia minęła 67 rocznica powstania
warszawskiego, które było najpiękniejszym patriotycznym aktem złożonym ojczyźnie, nie tylko
przez ludność stolicy, ale i tysiące ochotników
z całego kraju. My możemy być dumni, ponieważ
wśród sierpniowych bohaterów znaleźli się również krasnostawianie. Największą ofiarę poniosło
rodzeństwo Wajszczuków i to o nich w niniejszym
wydaniu chcemy przypomnieć. Dziwiąc się jednocześnie, że do tej pory żadna harcerska drużyna
nie przyjęła ich imienia, a zajęci wyborami, rozliczaniem majątków, szkalowaniem i politycznymi
gierkami zapomnieliśmy o ludziach, którzy przecież nie dla własnej korzyści wyszli na barykady.
Czyżby zostali inaczej wychowani? A może nasi
Czytelnicy będą mieli pomysł, w jaki sposób na
trwałe uczcić ich poświęcenie? Wewnątrz publikujemy listę powstańców warszawskich związanych
z Krasnymstawem. Jeżeli ktokolwiek zna inne nazwiska lub posiada jakiekolwiek informacje na interesujący nas temat - prosimy o kontakt.
Redakcja dziękuje za historyczne i moralne
wsparcie dawnym mieszkańcom Krasnegostawu
m.in. lekarzowi stomatologii Teresie BorkowskiejWójtowicz (Warszawa), poetce Bronisławie Fastowiec (Kamień), mecenasowi Zygmuntowi Kossowskiemu (Chełm). Ostatnio wiernie sekundują nam,
utrzymując kontakt rodacy z zagranicy: Marta
Wstęp
i Krzysztof Szuranowie (Rzym), Barbara i Wojtek Miężałowie (Chicago), Leonard Górski (Nowy
Jork) i Andrzej Kamiński (Hamburg), których także
serdecznie pozdrawiamy, a wraz z nimi - pozostałych Czytelników Nestora rozrzuconych po całym
świecie.
Pozostając w temacie zagranicznych
kontaktów, zapowiadamy publikacje literatury
rumuńskiej na łamach najbliższych numerów.
Przygotowywał je będzie specjalnie dla Nestora dramatopisarz i tłumacz profesor Alexandr G.
Şerban. Pierwszym autorem prezentującym swoje
wiersze jest Cassian Maria Spiridon.
Od dawna, za sprawą Agnieszki SzykułyŻygawskiej otrzymujemy gratisowy egzemplarz
Zamojskiego Kwartalnika Kulturalnego, który istnieje dzięki hojności Zamojskiego Domu Kultury.
Dociera do nas także, co prawda publikowany
z coraz mniejszą częstotliwością, ale zawsze
świetny dwumiesięcznik Lublin. Kultura i Społeczeństwo, który - podobnie jak Nestor - na każde
wydanie zmuszony jest szukać sponsorów. Redaktor naczelny Zbigniew W. Fronczek, prezes Stowarzyszenia Pisarzy Polskich w Lublinie, przy każdej
korespondencji trzyma za nas kciuki. Odwzajemniamy się, dobrze wiedząc ile pracy i pieniędzy
kosztuje przygotowanie numeru takiego pisma.
A jest coraz trudniej...
Problemów naszych, wydaje się, nie zmienia też arcypochlebna wypowiedź sekretarza redakcji lubelskiego Akcentu i wiceprezesa Związku
Literatów Polskich Waldemara Michalskiego, który
publicznie oznajmił, że Nestor jest najlepszą kulturalną wizytówką Krasnegostawu.
Szanowni Czytelnicy, ciągle czekamy na
kolejne historie opisujące dzieje Waszych rodzin,
które koniecznie powinny przetrwać w pamięci.
Zapraszamy też do przedstawiania sylwetek rodaków i opowiadania o tym, co robią w szerokim
świecie. Nie zapominajcie też o zdjęciach! Chcemy wiedzieć jak krasnostawianie wykorzystują
swój potencjał poza rodzinnymi stronami, jak sobie radzą. Sprawdźmy, czy tak naprawdę nic się
obok nas nie dzieje i niczego nie można zrobić?
Od najbliższego numeru zobowiązujemy się publikować w odcinkach ten rodzimy leksykon.
Andrzej D. Misiura
Historia
Zbigniew Atras
Podarowali ojczyźnie to, co
najcenniejsze - o powstańcach
warszawskich z krasnostawskimi metrykami
Jak co roku, 1 sierpnia obchodziliśmy
rocznicę wybuchu powstania warszawskiego zbrojnego wystąpienia przeciwko niemieckiemu
okupantowi. Powstanie zorganizowała Armia Krajowa kierowana przez najwyższe struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Jego strategicznym celem nie było pokonanie wojsk niemieckich
i wyzwolenie kraju, bo to było nierealne. Chodziło
o ratowanie powojennej suwerenności, przedwojennego kształtu granic wschodnich oraz odtworzenie legalnych i w pełni demokratycznych władz
państwowych w wyzwolonej własnymi siłami
stolicy. Wydawało się, że w obliczu prowadzonej
z wielkim rozmachem ofensywy Armii Czerwonej, powstanie będzie trwało najwyżej kilka dni,
zwłaszcza, że do jego wybuchu nawoływało także radio moskiewskie w audycjach nadawanych
w dniach 29 i 30 lipca 1944 roku. Niestety, 5 i 6
sierpnia, czyli już po rozpoczęciu walk, sytuacja
zmieniła się diametralnie. Wówczas to na polecenie Józefa Stalina oddziały radzieckie wstrzymały
atak na miasto i pozostały na wyczekujących pozycjach za Wisłą. W wyniku tej politycznej decyzji, walki powstańcze trwały przez 64 dni, aż do
3 października. Na ich przebieg decydujący wpływ
miał zwłaszcza wydany w dniu wybuchu powstania
rozkaz Heinricha Himmlera o postępowaniu wojsk
niemieckich wobec powstańców i ludności cywilnej
Warszawy. Nakazywał on kategorycznie zabijanie
powstańców, także tych wziętych do niewoli, oraz
cywilów, w tym kobiety i dzieci. Całe miasto miało
być zburzone i zrównane z ziemią. Efektem podjętych działań była masowa eksterminacja ludności
i zniszczenie Warszawy.
W powstaniu warszawskim walczyło 47,5
tysiąca żołnierzy powstania przeciwko 27 tysiącom żołnierzy doborowych oddziałów niemieckich.
W wyniku walk i eksterminacji ludności, straty po
stronie polskiej były ogromne i wynosiły 10 tysięcy zabitych powstańców, 120-150 tysięcy zabitych
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
cywilów, 5 tysięcy rannych, 7 tysięcy zaginionych,
ponad 17 tysięcy wziętych do niewoli i 2 718 poległych i zaginionych żołnierzy I Armii Wojska
Polskiego. Po stronie niemieckiej zginęło od 2 do
10 tysięcy żołnierzy, 10 tysięcy zostało rannych,
6 tysięcy zaginionych i 2 tysiące wziętych do niewoli. Powstańcy zniszczyli około 300 niemieckich
czołgów i dział pancernych. Oceny powstania są
różne. Mają swoich zwolenników, jak i zagorzałych
przeciwników, ale każdy musi przyznać, że była to
największa bitwa żołnierza polskiego w całej II wojnie światowej. Każda rocznica wybuchu powstania
warszawskiego obchodzona jest bardzo uroczyście w Warszawie, ale także w innych miastach
Polski. Dlatego często nurtowało mnie pytanie, czy
Krasnystaw też powinien jakoś bardziej starannie
i dumnie obchodzić tę rocznicę? Czy nasze miasto
ma jakiś wkład w powstańczy wysiłek i czy jego
mieszkańcy walczyli i przelali krew na barykadach
Warszawy? Jeżeli tak, to rocznicowe wywieszanie flag państwowych na budynkach użyteczności
publicznej to trochę za mało. Sprawdźmy więc jak
było naprawdę.
13 sierpnia 1944 roku. Od prawie dwóch tygodni krwawiła Warszawa, ale ten niedzielny dzień
zapowiadał się spokojnie. Jeszcze tylko z samego
rana, to jest około godziny ósmej, od strony placu
Zamkowego dała się słyszeć intensywna, ale krótkotrwała kanonada z broni maszynowej. Później
walki całkowicie ustały. Nie zanosiło się raczej na
podjęcie przez Niemców jakichkolwiek działań zaczepnych, choć niektórzy twierdzili, że coś dziwnego czuło się w powietrzu. Większość powstańczych
oddziałów odpoczywała, wycofawszy się na drugą
linię. Na stanowiskach bojowych pozostawały tylko dyżurne jednostki. Mogło się wydawać, że na
ulicach oddalonych nieco od linii ognia i osłoniętych przed wzrokiem niemieckich snajperów toczyło się normalne życie. Każdy, kto mógł wychodził
z ukrycia i korzystał z promieni słońca, których
tego dnia nie przesłaniały dymy pożarów, ani też
dokuczające codziennie kłęby kurzu, wzbijające
się w powietrze z walących się z hukiem ścian starych kamienic warszawskich, padających od pocisków niemieckiej artylerii. Co kilkanaście metrów
zbierały się grupy warszawiaków. Jedni wypytywali
o swoich bliskich, inni dyskutowali o aktualnej sytuacji, szansach i porażkach. Jakaś kobieta z pła-
Historia
czem poszukiwała zaginionej córki, a mężczyzna
w kraciastej marynarce wypatrywał klienta, który
zechciałby kupić prawie nową, skórzaną kurtkę
niemieckiego lotnika. Można powiedzieć - prawie
normalne życie miasta. Powstańcy przeglądali
i czyścili broń, łatali podarte mundury, wymieniali
się informacjami, zdobytym doświadczeniem, lub
prowadzili po prostu normalne, luźne rozmowy.
Inni korzystali z ciszy i spokoju, a ułożywszy się
w miarę wygodnie, odpoczywali lub oddawali się
leniwej drzemce. Ktoś opowiadał głośno o wczorajszych walkach, podkreślając zwłaszcza własną rolę oraz zasługi swojego oddziału i wodząc
oczyma po zebranym tłumie, szukał świadków gotowych potwierdzić wypowiadane przez nich słowa i wykazaną odwagę. Jeszcze inni wspominali
przyjaciół i tych, którzy nie tak dawno stali obok
w jednym szeregu, ale nie było im dane doczekać
dnia dzisiejszego. Przy ścianie jednej z kamienic
na rogu ulic Kilińskiego i Podwale odpoczywały dwie młode, osiemnastoletnie, ciemnowłose
dziewczyny, które jak magnes przyciągały spojrzenia powstańców. Były to sanitariuszki z batalionu
„Gustaw” Zgrupowania „Róg”, Janina Przemieniecka ps. „Jasia” i Barbara Wajszczuk ps. „Basia”.
Obie należały do 29. „Tatrzańskiej” Warszawskiej
Żeńskiej Drużyny Harcerskiej „Błękitnej”, a obecnie do kompanii „Harcerskiej” wchodzącej w skład
wymienionego batalionu. Teraz odpoczywały wraz
z całą kompanią, po ciężkich walkach w jakich
uczestniczyły przez dwanaście powstańczych dni
na ulicach: Ogrodowej, Senatorskiej, Lesznie,
Podwale i barykadach Starego Miasta.
Zajrzyjmy do metryki jednej z dziewcząt.
Barbara Wajszczuk, urodzona w Krasnymstawie
w 1926 roku, córka Edmunda i Marii z Bieguńskich.
Jej ojciec był lekarzem
Szpitala
Powiatowego
w Krasnymstawie. W Warszawie przebywała od
Basia
półtora roku, a wcześniejszy okres dzieciństwa i dorastania podzieliła między Żółkiewkę i Krasnystaw. Z naszego
miasta wyjechała wraz matką i dwoma braćmi
Antonim i Wojciechem w 1942 roku. Powodem
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
Najbliższa rodzina
wyjazdu było narastające niebezpieczeństwo,
jakie zaczęło im grozić od chwili zajęcia przez
Niemców części ich krasnostawskiego mieszkania znajdującego się przy rynku i ulokowania
w salonie oficera gestapo. Podejrzewał on Antka
o działalność konspiracyjną i groził wywiezieniem
na roboty do Niemiec. Tak naprawdę to nawet się
nie mylił, bo już wtedy Antoś chodził na kurs podchorążówki i często wracał do domu już po godzinie
policyjnej. Dlatego musieli uciekać. W Warszawie
zamieszkali u brata matki - Tadeusza Bieguńskiego i tu zastało ich powstanie. Razem z braćmi już
Antoni
Wojciech
wtedy należeli do konspiracyjnych struktur podziemia, dlatego nie wrócili do Krasnegostawu, ale
pomimo młodego wieku, odważnie podjęli wyzwanie i stanęli do walki o honor i ojczyznę. Będąc już
w Warszawie, Basia często wspominała swoje siel-
Historia
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
skie i anielskie dzieciństwo spędzone w Żółkiewce
i Krasnymstawie, oraz kochanego ojca, który zmarł
nagle, prawdopodobnie na zawał serca w swoim
prywatnym gabinecie 25 VIII 1943 roku, a który,
niczym przysłowiowy doktor Judym, od 1924 roku
organizował i rozwijał żółkiewską służbę zdrowia,
sprawując funkcję ordynatora oddziału zakaźne-
Szpital w Żółkiewce i personel
go - filii Szpitala Powiatowego w Krasnymstawie.
Prowadził także praktykę prywatną i był ogólnie
znany z fachowości, bezinteresowności i oddania
chorym. Pamięta z jakim szacunkiem miejscowi
mówili o jej ojcu, który w ich pamięci wpisał się złotymi zgłoskami. W 1936 roku razem z matką i braćmi przenieśli się do Krasnegostawu, gdzie Basia
i Wojtek zaczęli uczęszczać do Szkoły Powszechnej im. Adama Mickiewicza (dzisiejsza „jedynka”).
W szkolnej drużynie im. Emilii Plater zaczęła się jej
przygoda z harcerstwem, która później doprowadziła ich na barykady walczącej Warszawy. Późną jesienią 1939 roku wznowiono zajęcia szkolne.
Basia zaczęła uczęszczać do siódmej klasy, lecz
ze względu na to, że dzieci w wieku 14 lat podlegały wywózce na roboty do Niemiec, ich klasę
szybko zamknięto. Mieszkając w Krasnymstawie,
bardzo tęsknili za ojcem i często go odwiedzali
w Żółkiewce, gdzie dalej pracował i mieszkał
w ich małym, drewnianym domu, który wspominają tak miło. Niestety, w wielkim pożarze, jaki miał
miejsce 21 maja 1938 roku spaliła się większość
zabudowy Żółkiewki i ich kochany domek, razem
ze wszystkim, co mieli. Wówczas ojciec przeniósł
się także do Krasnegostawu, obejmując stanowisko lekarza powiatowego i już do śmierci pracował
jako ordynator w krasnostawskim szpitalu. A teraz
ona, Basia, idąc za jego przykładem, niesie pomoc
rannym powstańcom Warszawy i wie, że ojciec
patrzy na nią i jest z niej bardzo dumny. Tego jest
pewna. I choć to niebezpieczne, teraz już nie może
inaczej. Najchętniej wzięłaby jeszcze stena i z bronią w ręku walczyła ze znienawidzonym wrogiem,
by pomścić śmierć ukochanego brata. Kilka dni
temu otrzymała tę tragiczną informację, dostarczoną przez listonosza Harcerskiej Poczty Polowej.
Antoni zginął już w pierwszych dniach powstania
(1 lub 3 sierpnia). Razem z wieloma żołnierzami
Zgrupowania „Ruczaj”, do którego należał, zdobyli i bronili skutecznie budynku Departamentu Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych
przy ulicy Marszałkowskiej. Niemcy ponosili
duże straty i nie mogąc odbić gmachu, podpalili go miotaczami. Wszyscy obrońcy zginęli
w ogniu. Basia nie mogła się z tym pogodzić. Była
z Antka taka dumna. Poszedł w ślady ojca i studiował medycynę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Zawsze był dla niej przykładem i najlepszym
kumplem. Teraz już go nie ma, tak jak nie ma
i ojca.
Szpital w Krasnymstawie
Pogrążyła się w zadumie, z której wyrwał
ją nagle głośny ryk silnika i zgrzyt czołgowych
gąsienic ślizgających się po bruku ulicy. Zerwała się na równe nogi, myśląc w pierwszej chwili,
Historia
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
że to niemiecki atak. Jednak nikt nie uciekał ani
nie strzelał, a odgłosy ludzkie dochodzące z głębi
ulicy wyrażały raczej radość. Basia usłyszała wyraźnie wykrzykiwane słowa - czołg zdobyty, hurra,
chłopcy zdobyli niemiecki czołg! Razem z sanitariuszką „Jasią” wyszły zaciekawione bliżej środka
ulicy. Coś mniejszego od czołgu, być może jakiś
inny jego rodzaj zbliżało się od ulicy Podwale. Na
jego pancerzu siedziała młoda dziewczyna. Czołg
zatrzymał się na chwilę i wtedy obstąpił go rosnący z każdą chwilą tłum ciekawskich. Każdy chciał
zobaczyć na własne oczy i dotknąć taką zdobycz.
Ludzie przekrzykiwali się nawzajem, relacjonując
całe zdarzenie. Okazało się, że niemieckie czołgi Panzer zaatakowały rano jedną z barykad przy
placu Zamkowym. Jednak zostały odparte ogniem
i obrzucone butelkami z benzyną. Zdobyty czołg
stanął w płomieniach, a jego kierowca ratował się
ucieczką. Pozostałe niemieckie maszyny wycofały
Pozostałości czolgu
się pod wpływem powstańczego ostrzału. Wówczas chłopcy z barykady wyskoczyli i piaskiem
ugasili ogień. Mieli zostawić czołg na miejscu
i dopiero pod osłoną nocy przeprowadzić zdobycz
za barykadę. Ale nie wytrzymali. Teraz jadą honorową rundę od placu Zamkowego, by pokazać
wszystkim taką zdobycz. Tłum ciekawskich coraz
bardziej gęstniał. Czołg powoli i z trudem posuwał
się naprzód. Dochodziła godzina osiemnasta, gdy
maszyna dojeżdżała do zbiegu ulic Kilińskiego
i Podwale. Tu pokonała niewielką barykadę i wówczas z pancerza czołgu zsunęła się umieszczona
tam metalowa skrzynka, spadając na ziemię. Basia
zrobiła krok do przodu i wsparła się na ramionach
koleżanki, by lepiej widzieć całe zdarzenie. I wtedy
stało się coś dziwnego. Podmuch powietrza odrzu-
cił ją z wielką siłą ku zabudowaniom i powalił na
ziemię. Nastąpiła ciemność. Nie słyszała już nic.
Tępy ból przeszywał całe ciało. Czuła swąd spalonej skóry. Powoli zaczynała widzieć, lecz obraz
stawał się czerwony od krwi zalewającej jej oczy.
Z trudem wstała i prawie po omacku zaczęła iść
w kierunku bramy najbliższej kamienicy. Starała się
odszukać wzrokiem „Jasię”, ale nadaremno. Narastający ból uniemożliwił dalsze kroki. Świat zawirował i pociemniał. Upadła, straciwszy przytomność.
Nastała długa, niczym niezmącona, wszechwładna cisza i nieskazitelny spokój. Czas chyba stanął
lub przestał jej dotyczyć, a wszystkie prawa fizyki
też już nie obowiązywały. Coś jakby całkowity niebyt, ale obejmujący wyłącznie jej cielesność. Bo
przecież umysł nadal pracował, a ona myślała lub
może raczej myślała, że myśli. Nagle czas chyba
ruszył ponownie. W czymś, czego nie można było
nazwać ciemnością, z wolna zaczął pojawiać się
jakiś biały punkt rozszerzający się z każdą kolejną chwilą i przechodzący w niezbyt intensywną
jasność, w której pojawiały się bliżej nieokreślone i coraz bardziej widoczne cienie. Tak, wyraźnie rozpoznawała ten obraz. Widziała go często
i od dawna, odkąd tylko sięga pamięcią. Ich dom
w Żółkiewce i ojciec biorący w rękę swoją małą,
podręczną walizeczkę lekarską i wychodzący
w środku nocy lub o świcie z nieznanymi ludźmi,
wzywającymi go do chorego. Widząc, że się obudziła i nie śpi, podchodził do niej przed wyjściem
z domu i całował w policzek. Kochany tata. Antek,
który w ich warszawskim mieszkaniu pochyla się
nad nią i cierpliwie ćwiczy podstawowe zasady
udzielania pierwszej pomocy, rozszerzając jej medyczną wiedzę zdobytą w domu i na konspiracyjnym kursie sanitariuszek. A ten trzeci to kto? Basia
wyostrza wzrok. Ach to przecież Wojtek, który jak
zwykle w biegu łapie ze stołu kanapki i pędzi gdzieś
z kolegami z podwórza. Nigdy nie ma czasu, więc
tylko się uśmiechnął i pomachał ręką. Słyszy kościelny dzwonek. To brat ojca, stryj Karol będący
księdzem, przyszedł do niej z Komunią Świętą.
Ciało Chrystusa. Amen. Ktoś ją chyba woła. Tak,
to głos matki, który słyszy coraz wyraźniej - Basia,
wracaj, córeczko! - tylko dlaczego matka płacze?
Powoli otworzyła oczy. Od kilku dni leżała nieprzytomna w powstańczym szpitalu przy ulicy Kilińskiego 1/3, dokąd trafiła z ciężkimi ranami doznanymi
Historia
w wyniku wybuchu czołgu-pułapki. Obok leżała
jej koleżanka, sanitariuszka „Jasia” - też ciężko
ranna. Lecząc swe obrażenia, w kolejnych dniach
pobytu w szpitalu dowiadywała się coraz więcej
szczegółów o tym tragicznym zdarzeniu. Okazało
się, że to nie był czołg, ale stawiacz min przeznaczony do niszczenia barykad. Uzbrojony w skrzyniowe ładunki wybuchowe o wielkiej sile rażenia,
eksplodował w tłumie wiwatujących powstańców
i cywili. Zginęło ponad trzysta osób, w tym duża
liczba powstańców z kompanii „Harcerska”, którzy
stacjonowali wówczas nieopodal miejsca zdarzenia. Eksplozja była tak wielka, że szczątki zabitych
znajdowano na dachach pobliskich kamienic. Dokładnej liczby ofiar tego potwornego wybuchu nie
poznamy już nigdy. Po niektórych nie pozostał nawet najmniejszy ślad. Tych, co przeżyli uważano
za szczęściarzy. I Basia za taką szczęściarę też
się uważała. Wychowana w rodzinie lekarskiej,
z pełną świadomością podchodziła do doznanych
urazów i swojego stanu zdrowia, ale widziała szansę wyzdrowienia. Najgorsze było to, że doznane
oparzenia tak bardzo bolały, bardziej od głębokich
ran po odłamkach, no i tak powoli się goją. Szkoda, bo nie zdąży już walczyć. Przecież powstanie
nie potrwa długo. Sowieci są na Pradze, a żołnierze polscy dokonują stałych desantów przez Wisłę
i wspomagają naszych chłopców. Ciekawe gdzie
teraz walczy Wojtek i jak ten dumny, najmłodszy
powstaniec w rodzinie sobie radzi - uśmiechnęła
się na myśl o bracie, bo przecież nie wiedziała, że
on zginął już drugiego dnia powstania, tak jak nie
wiedziała o stryju Karolu zamordowanym w obozie
w Dachau. I tylko ten czas w szpitalu, tak bardzo
się wlecze. Wydaje się, że leży tutaj już tak długo,
a to raptem tylko trzynaście dni, bo przecież dziś
jest 26 sierpnia. Zza okna dobiegały nieustające
odgłosy walki i warkot niemieckich samolotów.
A może to Sowieci ruszyli? - pomyślała. Wtem ziemia się zatrzęsła i duszący pył wypełnił całe pomieszczenie. Nie zdążyła nawet krzyknąć. Poczuła tylko ten okropny ból i ciemność…
Barbara Wajszczuk ps. „Basia” zginęła 26
VIII 1944 roku w wyniku nalotu niemieckiego lotnictwa, w podziemiach zbombardowanego szpitala powstańczego batalionu „Gustaw”. Jedna
z bomb trafiła w budynek i od razu zawaliła kilka
pięter. Sanitariuszki zdążyły wynieść do schronu
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
Zbombardowany szpital
pewną grupę lżej rannych. Ze znajdującymi się na
I piętrze ciężko rannymi, pozostała dobrowolnie
16-letnia sanitariuszka Halina Maria Soroczyńska
ps. „Sroczka”. Walące się w następnych minutach
mury budynku zasypały ją i wszystkich rannych.
Pod gruzami zginęła też sanitariuszka „Jasia”. Basia została pochowana na Cmentarzu Wojskowym
na Powązkach w kwaterze powstańczej A-25. Jej
nazwisko upamiętniono też na płycie symbolicznego grobu batalionu „Gustaw” znajdującego się na
tym samym cmentarzu w kwaterze B-24. Razem
z braćmi oddała swoje młode życie Bogu i Ojczyźnie.
Napis na murze zniszczonego szpitala
Pisząc to krótkie wspomnienie o „Basi”
i jej braciach - powstańcach warszawskich, oraz
wspominając rodzinę Wajszczuków mieszkających w Krasnymstawie, nie mogę pominąć pewnego współczesnego już faktu. Otóż ojciec Basi,
Edmund Wajszczuk, jak już wspomniałem, był
przysłowiowym doktorem Judymem na terenie
naszego powiatu, a dokładnie - w Żółkiewce,
a i w Krasnymstawie. Razem z miejscowym społecznym działaczem Stanisławem Wroną był
Historia
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
współtwórcą inicjatywy i organizatorem budowy
nowego szpitala w Żółkiewce. Była to kontynuacja tradycji szpitalnych sięgających jeszcze 1776
roku, kiedy to Jan i Barbara z Żółkiewskich Kitniowscy ufundowali w Żółkiewce drewniany budynek
z przeznaczeniem na szpital-przytułek mogący pomieścić 10 osób. Młodszy brat Edmunda, Lucjusz
Wajszczuk zamieszkały w Siedlcach, też był lekarzem, a jego córka Anna, która zgodnie z rodzinną
tradycją również studiowała medycynę, wyszła za
mąż za lekarza Zbigniewa Religę, twórcę nowoczesnej polskiej kardiochirurgii. 15 sierpnia 1985
roku przeprowadził on pierwszą operację serca,
a 5 listopada tego samego roku, kierując zespołem lekarzy, przeprowadził w Wojewódzkim Ośrodku Kardiologii w Zabrzu pierwszy w Polsce udany
zabieg przeszczepienia serca. Operacja ta była
kamieniem milowym w rozwoju polskiej transplantologii, a profesor Religa był sam w sobie szkołą
dla ponad połowy polskich kardiochirurgów. Takim
to sposobem rodzina Wajszczuków spięła niczym
klamrą historię polskiej medycyny, od czasów judymowskich po odzyskaniu niepodległości, aż do
pionierskich osiągnięć medycyny w latach współczesnych. I pomyśleć, że gdzieś w tym wszystkim
jakąś rolę odegrał Krasnystaw.
Zbigniew Atras
Edmund
Wajszczuk
(31.10.1889 - 25.08.1943) pochodził z Siedlec, był jednym
z sześciorga dzieci Piotra
i Marii z Maciejewskich, jako
pierwszy w rodzinie wybrał
zawód lekarza, studiował na
Uniwersytecie Jagiellońskim,
pracę
lekarza
rozpoczął
w Wyrozębach, w 1924
roku razem z rodziną przeniósł się do Żółkiewki,
od 1938 lekarz powiatowy i ordynator w szpitalu
w Krasnymstawie, działacz podziemia, prawdziwy Judym krasnostawskiej medycyny, żona Maria
z Bieguńskich, dzieci Danuta, Antoni, Barbara,
Wojciech.
Karol Wajszczuk (1887-28.05.1942) starszy brat Edmunda, w wieku 6 lat ciężko zachorował, a miejscowi lekarze byli bezradni. Matka,
modląc się o zdrowie syna, poświęciła go na służbę Bogu. Karol cudem ozdrowiał, a w 1904 roku
rozpoczął studia w seminarium duchownym w Lublinie. W 1909 roku został wikariuszem w Radzyniu
Podlaskim, a od 1919 roku organizował parafię
w Drelowie. W maju 1940 roku, za prowadzoną
działalność konspiracyjną został aresztowany
przez gestapo i osadzony początkowo na Zamku
w Lublinie. Od czerwca 1940 roku przebywał
w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen,
a od grudnia - w obozie w Dachau, gdzie 28 maja
1942 roku zginął śmiercią męczeńską w komorze
gazowej.
Lista powstańców warszawskich urodzonych
w Krasnymstawie i w powiecie krasnostawskim
1.
2.
3.
4.
Stanisław Anusiewicz (4.08.1923-11.09.1994)
ps. „Ower”, urodzony w Krasnymstawie, syn
Antoniego i Władysławy, kapral podchorąży,
przydział: VII Obwód „Obroża” (powiat warszawski) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej - 5. Rejon „Gątyń” (Piaseczno) - pluton
1707.
Anna Berdecka (26.06.1923- ) ps. „Teresa”,
urodzona w Krasnymstawie, córka Piotra i Ludwiki, sierżant, przydział: Komenda Główna
Armii Krajowej - V Oddział (łączności) - batalion radiotelegraficzny „Iskry” - kompania „Orbis” - grupa „Kampinos”.
Franciszek Bereza (6.08.1905-31.05.1976)
ps. „Fran”, urodzony w Krasnymstawie, porucznik, przydział: II Obwód „Żywiciel” (Żoliborz) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej
- zgrupowanie „Żaglowiec” - pluton 204.
Tadeusz Czerniewski (16.11.1904- 3.08.1966)
ps. „Karpowicz”, urodzony w Krasnymstawie,
syn Józefa i Józefy, podporucznik, przydział:
Warszawski Okręg Armii Krajowej - I Obwód
Historia
5.
6.
7.
8.
9.
„Radwan” (Śródmieście) - 4. Rejon - kompania 41. Wojskowej Służby Ochrony Powstania - batalion „Kiliński” - pluton 411, dowódca
drużyny do spraw odbioru zrzutów, walczył
w rejonie Śródmieście-Północ, uczestnik walk
toczonych w rejonie placu Grzybowskiego,
południowego odcinka ul. Królewskiej do ul.
Marszałkowskiej, uczestnik szturmu na gmach
PAST-y przy ul. Zielnej 39, po kapitulacji - jeniec Oflagu VII-A Murnau.
Stefan Dąbrowski (6.07.1920- ) ps. „Bohdan”,
urodzony Stary Dwór - Krasnystaw, syn Antoniego i Janiny z domu Pączkowskiej, plutonowy podchorąży, nr leg. AK 120.124, przydział:
Komenda Główna Armii Krajowej - Oddział VI
BIP (Biuro Informacji i Propagandy) - oddział
osłony WZW (Wojskowych Zakładów Wydawniczych), walczył w rejonie Śródmieście-Północ, po 20.09.1944 - 28. Dywizja Piechoty
Armii Krajowej im. Stefana Okrzei - 36. Pułk
Piechoty „Legii Akademickiej”, trafił do niewoli
niemieckiej, nr jeniecki 222946.
Lucjan Drygiel (14.12.1912- ) ps. „Powolny”,
urodzony w Izbicy, powiat krasnostawski, syn
Michała i Marii z domu Kowalskiej, sierżant,
przydział: III Obwód „Waligóra” (Wola) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej - 2. Rejon
(Koło-cmentarze) - zgrupowanie kpt. „Hala”
- poczet dowódcy, walczył w rejonie WolaŚródmieście, wyszedł z Warszawy z ludnością cywilną.
Antoni Dziedzic (7.06.1909-2.01.1988) ps.
„Kalina”, urodzony w Krasnymstawie, plutonowy, przydział: VI Obwód (Praga) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej - 2. Rejon
- zgrupowanie 564, walczył na Pradze.
Irena Ekstein (17.09.1922-12.11.1981) ps.
„Dorota”, urodzona w Krasnymstawie, kapral,
przydział: Armia Krajowa - Grupa „Północ” odcinek „Kuba”-„Sosna” - batalion „Chrobry I”,
walczyła: Wola-Stare Miasto-kanały-Śródmieście, trafiła do niewoli niemieckiej, nr jeniecki
106506.
Sabina Eksztajn (27.10.1920- ) ps. „Agnieszka”, urodzona w Krasnymstawie, strzelec,
przydział: Armia Krajowa - Grupa „Północ”
- zgrupowanie „Róg” - batalion NOW/AK „Gustaw”, walczyła: Wola-Stare Miasto-kanały-
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
Śródmieście, trafiła do niewoli niemieckiej,
jeniec Stalagu IVB Zeithain.
Stanisław Galle (20.01.1923-3.10.1988)
ps. „Blondyn”, urodzony w Krasnymstawie,
syn Władysława i Stanisławy z domu Sabacińskiej, kapral, przydział: Armia Krajowa I Obwód „Radwan” (Śródmieście) - 1. Rejon
- 3. Zgrupowanie „Konrad” - 3. kompania - pluton 1140, AK - Zgrupowanie „Kryska” - 3. kompania por. „Igora”, walczył na Górnym Czerniakowie, dwukrotnie ranny, przed zajęciem
dzielnicy przez oddziały niemieckie przepłynął
Wisłę.
Witold Giełżyński (9.06.1886-31.12.1966)
ps. „Żarski”, urodzony w Krasnymstawie,
uczestnik powstania, brak informacji na temat
przydziału.
Tadeusz Jańczak (10.08.1919- ) ps. „Polonia”,
urodzony w Krasnymstawie, strzelec, przydział: Warszawski Okręg Armii Krajowej V Obwód (Mokotów) - kompania wartownicza, trafił
do niewoli niemieckiej, nr jeniecki 221112.
Wiktor Jeżo (17.10.1927- ) urodzony w Krasnymstawie, starszy strzelec, uczestnik powstania, brak danych o przydziale, trafił do
niewoli niemieckiej, nr jeniecki 222339.
Stanisław
Leśniewski
(10.07.192531.08.1944) ps. „Gryf”, urodzony w Krasnymstawie, syn Józefa i Marii Petroneli z domu
Lissowskiej, strzelec, przydział: Armia Krajowa Grupa „Północ” - odcinek „Kuba”-„Sosna”
- batalion „Chrobry I” - grupa specjalna por.
„Lisa”, walczył na Starym Mieście, poległ
w czasie bombardowania kwater batalionu
w Pasażu Simonsa przy ul. Nalewki 2a.
Jan Kulczycki (25.05.1922-3.11.1985) ps.
„Sas”, urodzony w Krasnymstawie, kapral
podchorąży, oddział „Baszta”, kompania B-3.
Romuald Kupiec (28.03.1909- ) ps. „Rom”,
urodzony w Żółkiewce, powiat krasnostawski,
syn Piotra i Marii, strzelec, przydział: „Ruczaj”
- 3. kompania „Elektrownia” - pluton 3.
Wacław Około Kułak (6.06.1922- ) ps.
„Woka”, urodzony w Krasnymstawie, syn
Piotra i Anastazji z domu Pieczoro, kanonier,
przydział: ochotnik - NSZ - brygada zmotoryzowana - dywizja artylerii „Młot”, walczył: Stare Miasto-Śródmieście, szpital.
Historia
18. Janusz Radomyski (24.02.1922-15.04.2001)
ps. „Cichy”, urodzony w Krasnymstawie, plutonowy podchorąży, przydział: „Obroża” - 5.
Rejon - pluton 1713 - Oddział „Mokotów” kompania „Krawiec”.
19. Mieczysław Stelmach (31.03.1921- ) ps.
„Górny”, urodzony w Zagrodzie, powiat krasnostawski, syn Filipa i Anastazji z domu Żołnacz, strzelec, przydział: „Kiliński” - 4. kompania - pluton 171 - oddział „Kiliński”, walczył:
Wola-Stare Miasto.
20. Sławomir Maciej Szymański (1.08.1920- )
ps. „Maciek”, urodzony w Krasnymstawie, syn
Bronisława i Wincentyny z domu Jankowskiej,
podporucznik, przydział: Okręg - szef. sap.
21. Henryk Świątkowski (4.01.1913- ) ps. „Białobrzeski”, „Wojciech”, urodzony w Tarnogórze,
powiat krasnostawski, przydział: Obwód Rawa
Mazowiecka - oddział „Żywiciel”- „Żyrafa” - dowódca plutonu.
22. Julita Teresa Turek (17.02.1929-2.02.1995)
ps. „Jaskółka”, urodzona w Bartoszowie,
gmina Izbica, powiat krasnostawski, córka
Romualda i Jadwigi z domu Wojewódzkiej,
sanitariuszka, przydział: ochotniczka - „Bakcyl” - szpitale na ul. Hożej 8, ul. Piusa 24 i ul.
Śniadeckich 17.
23. Barbara Wajszczuk (1926-26.08.1944) ps.
„Basia”, „Baśka”, urodzona w Krasnymstawie,
córka Edmunda i Marii z domu Bieguńskiej,
uczennica Szkoły Powszechnej im. Adama
Mickiewicza w Krasnymstawie i harcerka
szkolnej drużyny im. Emilii Plater, sanitariuszka, przydział: Armia Krajowa Grupa „Północ”
- batalion „Gustaw” - kompania „Harcerska”,
walczyła na Starym Mieście, ranna w wybuchu czołgu-pułapki, zginęła pod gruzami
zbombardowanego przez Niemców szpitala
powstańczego na ul. Kilińskiego, pochowana na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach
w kwaterze A-25
24. Wojciech Wajszczuk (1929-2.08.1944) ps.
„Wojtek”, urodzony w Krasnymstawie, syn
Edmunda i Marii z domu Bieguńskiej, harcerz,
członek Bojowej Szkoły Szarych Szeregów,
przydział IV Obwód Armii Krajowej „Ochota”
Okręg Warszawa - pluton piechoty BS, w trakcie przebijania się oddziałów Ochoty do lasów
10
Podarowali ojczyźnie to, co najcenniejsze
sękocińskich trafił do niewoli, rozstrzelany
przez Niemców pod Pęcicami i tam pochowany we wspólnej mogile w miejscowym parku.
25. Witold Wdowicki (21.08.1926- ) ps. „Rom II”,
urodzony w Krasnymstawie, starszy strzelec,
przydział: oddział „Wigry”.
26. Antoni Wajszczuk (24.06.1924-3.08.1944)
ps. „Toni”, urodzony w Sokołowie Podlaskim,
zamieszkały przed wyjazdem do Warszawy
w Żółkiewce i w Krasnymstawie, syn Edmunda
i Marii z domu Bieguńskiej, strzelec, przydział:
Armia Krajowa - VII zgrupowanie „Ruczaj” - 3.
kompania - pluton 135, walczył w Śródmieściu-Południe, zginął w płomieniach, broniąc
budynku Departamentu Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych przy ul. Marszałkowskiej 24/26, pochowany we wspólnej mogile Cmentarza Wojskowego na Powązkach
w Warszawie w kwaterze A-27. Odznaczony
Warszawskim Krzyżem Powstańczym.
27. Ryszard Liskowacki (12.07.1932-16.12.2006)
urodzony w Warszawie, syn Romana i Stanisławy z domu Borowej. Początkowo zamieszkały przy ul. Marii Kazimiery w Warszawie,
a po wojnie przy ul. Buczka (obecnie Czystej) w Krasnymstawie. W roku 1954 na stałe
osiadł w Szczecinie. W powstaniu warszawskim jako harcerz Szarych Szeregów pełnił
rolę łącznika w rejonie Marymontu. Znany
jako autor powieści m.in. dla młodzieży, których akcja rozgrywa się w Krasnymstawie.
W Szczecinie m.in. redaktor naczelny lokalnego ośrodka TVP, miesięcznika „Spojrzenia”
i tygodnika „Morze i Ziemia”. Dwukrotny prezes Szczecińskiego Oddziału Związku Literatów Polskich.
Lista powstała w oparciu o informacje
przedstawione przez Muzeum Powstania Warszawskiego i zawiera dane osób walczących
w powstaniu i urodzonych w Krasnymstawie lub
w powiecie krasnostawskim. Nie jest to lista osób
zamieszkałych w naszym mieście, a urodzonych
w innych miejscowościach (wyjątek - Antoni Wajszczuk oraz Ryszard Liskowacki) i biorących udział
w powstaniu.
Zbigniew Atras
Wspomnienia
Teresa Borkowska-Wójtowicz
Oni są cały czas ze mną
Moje wspomnienia o pewnej bohaterskiej
zaprzyjaźnionej rodzinie sięgają 1936 roku, kiedy to do Szkoły Podstawowej im. A. Mickiewicza
w Krasnymstawie przyszła nowa koleżanka Basia
Wajszczuk. Miała jeszcze dwóch braci. Szybko
zaprzyjaźniliśmy się z całą trójką, tym bardziej, że
nasze mieszkania dzieliła wąska uliczka i wystarczyło tylko stanąć w oknach, aby można było swobodnie rozmawiać.
System wychowawczy w obydwu domach
był jednakowy. Szkoła, lekcje, a po nich czas
wolny. Musieliśmy się podporządkować zwyczajom rodziców, a więc można się było bawić ze
wszystkimi dziećmi, nawet żydowskimi, natomiast
do domu wolno nam było zapraszać tylko dzieci
z domów zaprzyjaźnionych. Nasi rodzice Borkowcy i Wajszczukowie bliżej poznali się w Klubie Inteligencji, w którym spotykali się wieczorami. Świat
tej grupy stanowili ludzie z wyższym wykształceniem i ziemianie z okolicznych dworów. W klubie
panowie dyskutowali najczęściej na tematy polityczne, grali w brydża, pokera, panie - w remika
i makao. Tańczono, plotkowano i flirtowano. Wiele
osób zajmowało się pracą charytatywną w PCK,
Rok 1937, zbiórka pieniędzy na PCK, w tle restauracja Ratajskiego w Krasnymstawie (obecnie na
placu 3 Maja). Od lewej - doktorowa Wajszczukowa
(w kapeluszu), stoją: Danuta Wajszczukówna
z moim bratem Kaziem Borkowskim (zm. w 1942
r.) i dr Wajszczuk. Pośrodku siedzi adwokat Paweł
Wisz (rozstrzelany przez Niemców w Kumowej Dolinie), po prawej stronie moja matka Zofia Borkowska, a obok niej mój drugi brat Józef Borkowski
Oni są cały czas ze mną
Akcji Katolickiej, a także bezinteresowną opieką
nad przedszkolem na jego częściowe utrzymanie.
Na te cele urządzano zbiórki pieniędzy, bale, loterie. Wyłącznie męskimi stowarzyszeniami były
Liga Morska i Kolonialna, Sokół, Strzelec. Dzięki
współpracy tych organizacji została wybudowana
nad Wieprzem przystań kajakowa. My, dzieci, często zbierałyśmy opakowania po czekoladzie i cukierkach, tzw. „sreberka”, z których robiło się kule.
Oddawaliśmy je do księdza prefekta Stanisława
Ciołka z przeznaczeniem dla Murzynków. Akcją
tą byłyśmy bardzo przejęte, wierząc, że taka kula
sreberek może ocalić tamte dzieci przed głodem
lub ciężką pracą.
Przyjaźnie dorosłych były różnej zażyłości.
Nikt jednak nigdy nie pozwolił sobie na zbytnią
poufałość, tykanie, mówienie sobie po imieniu, nawet po wielu latach znajomości. Zawsze panował
racjonalny dystans. Szanowano się. Imieniny obchodzono w dużej grupie przyjaciół i znajomych.
Nie wolno było przynosić w prezencie alkoholu to obrażało gospodarza. Podarunkami zazwyczaj
były książki, dla pań - kwiaty i inne drobiazgi, ale
nie przynoszono ich osobiście. Rano, w dniu uroczystości prezent z wizytówką zanosiła służąca lub
Piotruś gazeciarz. Po przyjęciu, dyskretnie zostawiano pieniądze dla służącej.
Święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy
obchodzono w gronie rodziny. Drugi dzień świąt
należał już do wizyt przyjaciół. Muszę dodać ciekawostkę z dawnych czasów, której i ja się podporządkowałam. Lekarz, czy stomatolog osiedlający
się w nowym miejscu zamieszkania, zapraszał
wszystkich pracujących już tam lekarzy i stomatologów na przyjęcie. Ponadto my w Krasnymstawie
w drugi dzień świąt obchodziliśmy lekarzy z życzeniami, rozpoczynając wizyty od najstarszych. Była
wśród nich dr Irena Czarnecka i dr Ignacy Abramczewski. Okazywaliśmy im w ten sposób szacunek. Z czasem zwyczaj ten zaniknął, a szczególnie
gdy powiększyło się grono młodych „mądrali”.
Powracając do wspomnień o rodzinie Wajszczuków, warto podkreślić, że należała ona do
polskiej elity. Wśród ich rodzinnego grona dominowali lekarze i księża. Dr. Wajszczukowie byli ludźmi szlachetnymi, mądrymi, inteligentnymi. Dom ich
emanował miłością, ciepłem i radością. Byli patriotami i w takim duchu wychowywali swoje dzieci.
11
Wspomnienia
Krasnystaw 11 listopada 1938 roku. Drużynowa Teresa
Borkowska prowadzi drużynę im. Emilii Plater ze Szkoły
Podstawowej im. Adama Mickiewicza. Barbara Wajszczukówna w drugim rzędzie w płaszczu z futrzanym
kołnierzem. Defiladę odbiera starosta krasnostawski
Olejniczakowski, który zginął w 1939 r. Trybuna znajduje
się obok Domu Nauczyciela przy dzisiejszej ul. dr. Jana
Matysiaka
Gdy w sierpniu 1939 roku, jako drużynowa dostałam zadanie zastąpienia przez harcerki urzędników starostwa ewakuowanych przez Niemców na
Wschód, moją zastępczynią została Basia Wajszczukówna. Pracowałyśmy w kancelarii starosty
Olejniczakowskiego, pełniąc dziesięciogodzinne
dyżury. Praca nasza polegała na zapisywaniu
petentów na wizytę u starosty. Starosta wydawał
wówczas talony na benzynę, a ta decydowała często o życiu ludzi. Rynek pełen był aut porzuconych
właśnie z braku paliwa.
Oni są cały czas ze mną
W ciągu dwóch godzin moja rodzina została (mało powiedziane eksmitowana) - po prostu
wyrzucona ze swojego mieszkania przez Niemców. Zamieszkałam u dr. Wajszczuków. Doktor
rano szedł do pracy w szpitalu, wracał na obiad,
po którym przyjmował chorych w swoim gabinecie.
Był cenionym lekarzem. Poczekalnia zawsze była
pełna pacjentów.
W czasie okupacji życie w naszych domach przebiegało jednakowo. Starania o jedzenie
i rodzinę, lęk przed aresztowaniem. Bieda. Handel
wymienny ze wsią. My uczyliśmy się w prywatnych
mieszkaniach, mieliśmy swoje „kółka”. Gdy Niemcy
rozpoczęli aresztowania w Krasnymstawie, a nam
zmniejszono naszą „powierzchnię życiową”, zabierając pokój dla rodziny z poznańskiego, ojciec mój,
który był adwokatem w Turobinie (jako były sędzia
krasnostawski przez cztery lata nie mógł mieć
kancelarii w miejscu poprzedniej pracy) zabrał nas
do Turobina. Tam, w 1943 roku dowiedziałam się
o śmierci dr. Wajszczuka. Przyjechałam do Krasnegostawu już po pogrzebie, aby po raz ostatni
spotkać swoich przyjaciół. Pani Wajszczukowa,
Danusia i Basia, miały żałobne ubrania, którymi byłam bardzo zaskoczona. Ich czarne suknie sięgały
ziemi, a twarze przesłonięte były takiegoż samego
koloru woalkami. Basia wyjaśniła, że ten strój to
tradycja rodzinna i nosi się go czterdzieści dni.
Minęło wiele lat. Nie jeżdżę do nich na
cmentarz. Nie szukam ich tam. Oni są cały czas
ze mną.
Teresa Borkowska-Wójtowicz
Warszawa-Włodawa 24 VII 2011
Krasnystaw 4 maja 1940 roku. Skwerek (rynek).
Od lewej - Teresa Borkowska (ur. 30.05.1927) i Barbara
Wajszczukówna (w ciemnym płaszczu)
12
Kurak
rys. Benek Homziuk
Historia
Artur Borzęcki
Krasnostawskie wątki
w biografii Franciszka
Przysiężniaka (1909-1975)
ps. „Ojciec Jan”
W powojenną historię Polski wpisanych jest
szereg życiorysów „żołnierzy wyklętych”. Do najbardziej znanych partyzantów z okresu tzw. drugiej
konspiracji bez wątpienia należy Franciszek Przysiężniak ps. „Ojciec Jan”. Postać ta szczególnie
jest znana i pamiętana na terenach swej działalności, m.in. na północnej Rzeszowszczyźnie czy
w Janowie Lubelskim (jest tam ulica Ojca Jana).
Znacznie mniejszą wiedzą o nim dysponują mieszkańcy ziemi krasnostawskiej, a przecież stąd pochodził oraz uczestniczył w konspiracji podczas
okupacji niemieckiej.
Franciszek Przysiężniak ps. „Jan”, „Ojciec
Jan”, „Marek”, porucznik Wojska Polskiego, żołnierz
podziemia niepodległościowego, oficer Narodowej
Organizacji Wojskowej i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego urodził się 22 listopada 1909 r.
w Krupem, w domu Antoniego i Antoniny z d. Kleszowskiej. Szkołę powszechną
ukończył w Krupem, a następnie rozpoczął naukę
w gimnazjum w Krasnymstawie. Maturę uzyskał
w Brodnicy na Pomorzu,
gdyż w te okolice (wieś Sumówko) przenieśli się jego
rodzice, kupując niewielkie
gospodarstwo rolne. Praktykę wojskową rozpoczął
służbą w 16. Pułku Artylerii Lekkiej w Grudziądzu.
W latach 1931/1932 ukończył kurs VI w Szkole
Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu
Wołyńskim, otrzymując stopień podchorążego.
Poza Przysiężniakiem (16. PAL) absolwentami z 7.
Baterii kursu byli też, m.in.: Paweł Sadlak, Jan Młynarczyk - obaj z Krasnegostawu, Jan Stefańczyk
z Niemienic czy Wacław Berus z Żółkiewki - wszyscy wcześniej służący w 3. PAL. Po służbie pracował w Gdyni, działał też w Związku Oficerów Rezerwy. W kwietniu 1939 r. wrócił do Grudziądza na
Krasnostawskie wątki w biografii F. Przysiężniaka
służbę, gdzie zastał go wybuch II wojny światowej.
Wziął udział w kampanii wrześniowej, w dniu 28
września 1939 r. dostał się do niewoli niemieckiej
pod Tomaszowem Lubelskim. W Ostrowcu Świętokrzyskim, przy pomocy mieszkańców miasta udało
mu się zbiec z konwoju do Niemiec. W mieście tym
przez pewien czas ukrywał się pod nazwiskiem
Jan Chmielewski, nawiązał też kontakt z organizacją podziemną, najprawdopodobniej Korpusem
Obrońców Polski, gdzie też został zaprzysiężony.
W KOP był od końca 1939 do 1940 r., następnie
- zagrożony aresztowaniem - powrócił w rodzinne
strony.
W czerwcu 1940 r. przybył do wsi Topola
w gminie Izbica do wuja Pawła Kleszowskiego. Na
przełomie czerwca i lipca spotkał w Krasnymstawie nauczycielkę Matyldę Stadnik z Krupego, która skontaktowała go z Eugeniuszem Zarębińskim.
Zarębiński, przedwojenny kapral WP i instruktor
szkoły łączności w Krasnymstawie, wyjawił Przysiężniakowi, że należy do organizacji wojskowej
związanej ze Stronnictwem Narodowym. Według kwestionariusza osobowego sporządzonego
przez bezpiekę, na członków organizacji Stronnictwo Narodowe opisanej w tzw. Charakterystyce
nr 151, Przysiężniak w listopadzie 1940 r. wstąpił
w Krasnymstawie do SN. W literaturze z okresu
PRL Przysiężniaka wymienia się jako endeka
z przekonania i aktywnego działacza SN, choć jak
pisze np. Stanisław Puchalski, on sam zaprzeczał
jakoby kiedykolwiek był narodowcem lub chociażby udzielał się politycznie. Pamiętać również trzeba, że SN w powiecie krasnostawskim, słabe organizacyjnie przed wojną, w omawianym okresie było
dodatkowo w fazie rozbicia, a prezes powiatowych
struktur, adwokat Paweł Wisz zginął rozstrzelany
przez Niemców 3 lipca 1940 r. w Kumowej Dolinie
w ramach Akcji AB. Tak więc Przysiężniak wstąpił
w szeregi, ale raczej zbrojnego NOW, a nie politycznego SN i dostał polecenie organizacji trójki na
terenie Topoli. W pierwszej połowie 1941 r. sformował trójkę w składzie: Józef Hartanowicz i dwaj
NN. Po zorganizowaniu tej komórki został mianowany przez Komendę Powiatową na stanowisko
Komendanta Rejonu Izbica. Funkcję tę sprawował
ok. rok, po czym został przydzielony do pomocy
organizacyjnej powiatu krasnostawskiego. W literaturze przedmiotu Przysiężniak bywa także okre-
13
Historia
ślany komendantem Komendy Powiatowej NOW
w Krasnymstawie, a także dowódcą oddziału dywersyjnego NOW. Działalność Przysiężniaka na
terenie gminy Izbica, a konkretnie w okolicach
Orłowa i rzeki Wolicy, potwierdził w zeznaniach
ówczesny komendant NOW w Krasnymstawie Tadeusz Zieliński „Wujek”, „Dyzma”.
Z końcem lata 1942 r. Przysiężniak został
zatrzymany przez Niemców w Wysokiem. Po tygodniowej odsiadce w areszcie, zbiegł przy pomocy kolegów z organizacji, ale w tej sytuacji na
terenie powiatu krasnostawskiego pozostać nie
mógł. Na początku listopada 1942 r., za pośrednictwem łącznika, dzierżawcy fabryki wody sodowej
w Krasnymstawie, otrzymał rozkaz od Komendanta Okręgu Lubelskiego NOW Adama Mireckiego
„Adaś”, by udać się do lasów w okolicach Biłgoraja
i tam stworzyć oddział leśny NOW. Wkrótce jego
scalony już oddział NOW-AK operujący w Lasach
Janowskich był jedną z najlepiej wyposażonych
jednostek tego typu w całym polskim podziemiu.
Przysiężniak działał bardzo aktywnie, wziął udział
w największej bitwie partyzanckiej z Niemcami
na ziemiach polskich na Porytowym Wzgórzu. Po
wkroczeniu Armii Czerwonej, zmuszony był ukrywać się. W dniu 6 maja 1945 r. osobiście dowodził zgrupowaniem Narodowego Zjednoczenia
Wojskowego w walce z NKWD pod Kuryłówką,
jedną z największych bitew polskiego podziemia
antykomunistycznego. Powszechnie uważa się,
że „Ojciec Jan” działał w strukturach NOW-AK
oraz NZW, pojawiają się również tezy, o czym pisał ostatnio Mieczysław Samborski, o organizacyjnej przynależności Przysiężniaka do NSZ, wykluczające tym samym jego udział w scalonym AK.
Celem niniejszego tekstu nie jest rozstrzyganie
takich kwestii, ale takim „śladem eneszetowskim”
może być np. fakt, iż na początku kwietnia 1945 r.
Tadeusz Dubaj „Sęk” (nawiasem mówiąc również
pochodzący z ziemi krasnostawskiej, a konkretnie
z Piask Szlacheckich), łącznik Okręgu Lubelskiego
NSZ wyjechał z Lublina z rozkazami do powiatu
Biłgoraj z zadaniem dostarczenia zarządzeń „Ojcu
Janowi”. Kurier nie dotarł do celu, ponieważ 11
kwietnia został aresztowany, a w kierownicy roweru, którym jechał, UB znalazło 2 zarządzenia
organizacyjne. Również we wspomnianej Charakterystyce nr 151 czytamy, że od wyzwolenia do
14
Krasnostawskie wątki w biografii F. Przysiężniaka
czerwca 1945 r. Przysiężniak dowodził oddziałem
podporządkowanym Okręgowi Rzeszowskiemu
NSZ. Tak czy inaczej, jako wróg władzy ludowej,
wciąż zagrożony aresztowaniem przeniósł się na
północ kraju. Mianowany został komendantem
okręgu XIII Pomorze NZW, obejmującym województwo bydgoskie. W okresie sierpień-grudzień
1945 r. 40-osobowy oddział „Ojca Jana” działał
w pow. Brodnica i Wąbrzeźno. W dniu 15 maja
1946 r. został aresztowany i skazany na 4 lata więzienia. Wyszedł po amnestii w 1947 r., a 3 września 1948 r. został ponownie aresztowany i skazany
oraz osadzony w więzieniu we Wronkach. Zwolniony został 24 grudnia 1954 r., zamieszkał wraz
z rodziną w Jarosławiu przy ul. Marchlewskiego.
Pracował w Powszechnej Spółdzielni Spożywców
„Społem” oraz w Przedsiębiorstwie Budownictwa
Rolniczego w Szewsku. Zmarł 30 września 1975 r.
w Jarosławiu i pochowany został na tamtejszym
Cmentarzu Starym przy alei głównej w kw. nr 13.
Był dwukrotnie żonaty, z Janiną Oleszkiewicz (zabita w 1945 r. przez UB) i Eugenią Trojniak.
Jako major AK, został pośmiertnie awansowany w 1989 r. do stopnia pułkownika Polskich Sił
Zbrojnych. Za męstwo na polu walki odznaczono
go Orderem Virtuti Militari V klasy i Krzyżem Armii
Krajowej. W 1992 roku, na wniosek żony Eugenii,
wydany na niego w 1949 r. wyrok sądowy został
unieważniony.
Artur Borzęcki
Źródła i literatura w wyborze:
1. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział
w Lublinie: sygn. 08/262 t. 2; sygn. 06/355; sygn.
0136/246.
2. Puchalski S., Partyzanci „Ojca Jana”, Stalowa Wola
1996.
3. Samborski M., Działalność Narodowej Organizacji
Wojskowej oraz Oddziału „Ojca Jana” w strukturach
Narodowych Sił Zbrojnych na terenie ziemi leżajskiej,
„Rocznik Przemyski” 2010, z. 4, s. 129-164.
4. Trzeci Rocznik Pamiątkowy Szóstego Kursu Szkoły
Podchorążych Rezerwy Artylerji we Włodzimierzu
1931/32, Włodzimierz [Wołyński] 1931-1932.
Poezja - Jerzy Bolesław Sprawka
Jerzy Bolesław Sprawka
Niepokoje
W setną rocznicę urodzin Józefa Czechowicza
ciekawski kogut
z Trynitarskiej wieży
zapachem akacji pijany
zagląda w okna
dusznych sypialni nowożeńców
Poezja - Jerzy Bolesław Sprawka
gdy przebrzmiał ostatni gong
wirują donośne echa
wyrzucanych w ekstazie słów
zachwytów wulgarnych
i przekleństw
ty przecież każdy schodek
we mnie
i ciemne korytarze mózgu znasz
więc czemu milczysz
gdzie twego milczenia kres
odpędza skrzydłem
spadające na rzęsy zmęczenie
i grzebie w lepkich
młodzieńczych snach
popatrz
w buzi Ani niedźwiadek zasypia
w tobie szczygieł zaczyna się tłuc
we mnie się budzą złotodziobe kosy
łypie
chodź
bez żalu
zakopiemy ten nóż
a wiersze nieskończone
w niedopałkach
od Podwala
na zielono dymią
pełzną w gęstwinie dzikiego bzu
nadsłuchują
jak noc stęka na czworakach
i rozpina gwiezdne guziczki
letniej sukienki
nad Lublinem
Próba rozejmu
oddzielmy wreszcie
od mięsa ten nóż
co we mnie
i w ciebie po rękojeść wrósł
bezradna nasza miłość
tuła się teraz
po łąkach wrzosowiskach
hotelowych pokojach
parkowych alejach
miedzach pośród zbóż
w poszukiwaniu łanów
maków czerwonych jak pierwsza krew
niewiarygodna cisza i smutek
w kielichu dzwonu
z wyrwanym sercem
Jerzy Bolesław Sprawka,
Z kwarantanny (wiersze),
Polihymnia, Lublin 2010,
ss. 93.
Jerzy Bolesław Sprawka urodził
się 31 października 1941 roku
w Lublinie. Jako poeta, swój debiut prasowy miał w 1960 roku.
Bardziej znany jako prozaik
i eseista, autor tryptyku powieściowego, monografii poświęconej żołnierzowi Armii Krajowej i kilku antologii poetyckich,
m.in. „Jak ojczyźnie służyć”. Poetycki debiut
książkowy, z którego pochodzą prezentowane
wiersze, miał miejsce dopiero w pięćdziesiątą
rocznicę twórczości autora. Jerzy B. Sprawka jest laureatem Nagrody im. W. Hulewicza
(2004), Nagrody Kulturalnej Województwa Lubelskiego (2005). Odznaczony Medalem Prezydenta Miasta Lublina (2007), Złotym Krzyżem
Zasługi oraz Srebrnym Wawrzynem Literackim.
Jest także aktywnym członkiem wielu stowarzyszeń kulturalnych.
15
Historia
Zbigniew Cimek
we współpracy z
Elżbietą Kmieć
Filozof z Jarów Tarnogórskich
Jest cechą charakterystyczną dla życia naszego,
że celowo i świadomie poświęca ono rzeczywistość mirażom...
Czesław Konczewski
Kilka kilometrów na południowy wschód od
Izbicy, nad malowniczym wąwozem w głębi lasu,
odnaleźć można kilka cementowych schodków
- ostatni ślad po stojącym tu przed laty dworku.
Kilkanaście lat temu, w czasie spacerów z żoną
po okolicy, zawędrowaliśmy w to tajemnicze i niezwykłe miejsce. Kiedy wyszliśmy z gęstego lasu,
zobaczyliśmy walące się ściany z trudem podtrzymujące przeciekający dach. Pomimo uczucia
chłodu i wilgoci zmieszanych z zapachem wapna
odpadającego ze ścian, ostrożnie weszliśmy do
środka, uważając na odpadające fragmenty walącego się dachu. Na podłodze były porozrzucane
kartki, pożółkłe gazety i kilka poplamionych dokumentów. Gabi wygrzebała z gruzu starą butelkę.
Podniosłem z podłogi brudną kopertę zaadresowaną: Pan Inż. Czesław Konczewski Jary 38b Izbica n/Wieprzem. Tak dowiedzieliśmy się, w czyim
domu złożyliśmy „wizytę”. Przeglądnęliśmy porzucone rękopisy. Większość to były teksty w języku
francuskim, które na wiele lat wzbudziły w nas ciekawość i dały początek poszukiwaniom. Kim był
mieszkający w głębi lasu autor, o czym pisał i czy
kiedykolwiek opublikował swoje dzieła?
Lasy łączące Izbicę ze Stryjowem pierwotnie należały do dóbr hrabiego Feliksa Smorczewskiego, zamieszkującego okazały pałac w Stryjowie. Sprzedał on część nieużytków przybyłej w te
strony rodzinie Konczewskich. Żeby zmienić las
w ziemię uprawną, nowi właściciele wynajmowali
pracujących w pocie czoła okolicznych chłopów
do karczowania i wycinki drzew. Na wzniesieniu
z widokiem na głęboki jar zbudowano dworek, ciekawie komponujący się z krajobrazem. Mówiono,
16
Filozof z Jarów Tarnogórskich
że Smorczewski, widząc efekty tej ciężkiej pracy,
żałował później odsprzedanej ziemi.
Czesław Konczewski urodził się w 1895
roku, jako najmłodsze dziecko Marii z domu Bogatko i Józefa Konczewskigo, którzy oprócz syna
mieli pięć córek. Po zakończeniu nauki i uzyskaniu
tytułu inżyniera, wyjechał wraz z trzema siostrami
z położonego w miejscowości Ostrówki na Wołyniu
majątku rodziców i osiedlił się w Izbicy (do końca lat 60. ubiegłego wieku miejsce zamieszkania
rodzeństwa Konczewskich podawane jest jako
Jary Tarnogórskie lub Kolonia Jary). W 1939 roku
również ich matka opuściła swój rodzinny majątek.
Decyzje o migracji na zachód podyktowane były
ówczesną sytuacją polityczną. Na Wołyniu, w samych Ostrówkach w 1943 roku UPA zamordowała
co najmniej 469 Polaków. Obecnie jest to terytorium Ukrainy, a wieś Ostrówki, po straszliwej rzezi
przestała istnieć.
Fragment księgi kosztów majątku Konczewskiego
w Izbicy z roku 1928
Rozwój 25-hektarowego majątku w Izbicy Konczewski finansował kredytem, zaciągając
pożyczki w banku i u Żydów, wystawiając weksle
jako zabezpieczenie. Osobiście prowadził swoje
księgi, skrupulatnie wpisując do nich wszystkie
wydatki, również na cele osobiste. Dla przykładu
koszt miesięczny utrzymania gospodarstwa w październiku 1928 roku wyniósł go 10 763 zł (według
obecnej siły nabywczej złotego byłoby to ponad 30
tys. złotych), z czego niemal 90 % stanowiła spłata
hipoteki i weksli. Koszt utrzymania domu i drobnych wydatków wynosił jedynie 450 zł (obecnie ok. 1 400 zł). Pokazuje to, że gospodarstwo było
Historia
prowadzone bardzo oszczędnie. Osobne kolumny
wydatków zajmowały koszty podróży, adwokata
i podatki. Oprócz majątku w gminie Izbica, posiadał
też dobra w Jaszczowie. Zachowało się urzędowe
wezwanie z 1932 roku, skierowane do Czesława
Konczewskiego z majątku Jaszczów, upraszające
o wpłacenie do kasy gminnej zaległej składki ogniowej w kwocie 458,36 zł.
Konczewski na dużej części zakupionej
ziemi założył sady, jednak nie rolnictwo było jego
największą pasją. W zaciszu spokojnej okolicy powstawały pisane piórem, a później przepisywane
na maszynie kolejne rozdziały psychologicznych
esejów. W jego podaniu do Dyrektora Funduszu
Kultury i Sztuki przy Prezydium Rady Ministrów
w Warszawie, czytamy: Niniejszym proszę Fundusz Kultury o udzielenie mi uzupełniającego sybsydyum na wyjazd do Paryża w celu wykończenia
i opublikowania mych prac z psychologii. Koszty
wyjazdu i dwumiesięcznego pobytu mam zasadniczo zamiar pokryć z własnych funduszów, ze
względu jednak na ich szczupłość, dodatkowe stypendyum, choćby w kwocie 500 zł pozwoliłoby mi
przedłużyć pobyt we Francyi. Pracę moją, napisaną po francusku mam obecnie prawie wykończoną
i chciałbym bardzo przedłożyć ją paru profesorom
w Paryżu...
Przez kilka lat bezskutecznie szukałem śladu publikacji Konczewskiego. Pomógł mi szybki
rozwój Internetu i coraz większy dostęp do elektronicznych katalogów, głównie bibliotek i księgarni zagranicznych. W jednym z nich natknąłem się
na tytuł La Sympathie comme fonction de progrès
et de connaissance, książkę wydaną w Paryżu
w 1951 roku autorstwa enigmatycznego C. Konczewskiego. Ponieważ nazwisko i pierwsza litera
imienia pokrywały się z nazwiskiem interesującej
nas postaci, wysłałem listy do wydawcy we Francji
i do księgarni w Holandii, która posiadała tę książkę. W odpowiedzi od holenderskiego księgarza
otrzymałem lakoniczne stwierdzenie, że w tekście
nie ma informacji biograficznych o autorze. Dalsze
poszukiwania skończyły się jedynie znalezieniem
wzmianki o artykule Konczewskiego pt. Geneza
i istota bajki, wydrukowanym w polskim kwartalniku Marchołt w 1938 roku. W końcu jednak szczęście zaczęło się do mnie uśmiechać. Pewnej nocy,
w jednej z internetowych księgarni, trafiłem na
Filozof z Jarów Tarnogórskich
„Myślenie przedświadome” Czesława Konczewskiego,
książka wydana w Paryżu w 1939 roku
książkę C. Konczewskiego pt. La Pensée préconsciente z dedykacją autora dla Alberta Burloud’a,
psychologa z uniwersytetu w Rennes. Podekscytowany tym odkryciem, cicho, żeby nie hałasować
późną nocą, wygrzebałem z szafy papiery zachowane z dworku w Jarach Tarnogórskich i zacząłem porównywać charakter pisma. Konczewski
pisał charakterystyczne „c” przypominające nieco
„e”. Tak! Zgadza się! Dedykację i „moje” rękopisy
pisała ta sama osoba! Księgarnia zamieściła też
fotografię jednej ze stron w środku książki, odnośnik na dole strony wydał mi się znajomy, zajrzałem w papiery. Jest! Odnośnik się zgadza, razem
z fragmentem tekstu z książki! Oto mam przed
sobą mały fragment rękopisu, wydanej w Paryżu w
1939 roku, książki Konczewskiego z Izbicy! Od ręki
kupiłem ten egzemplarz o ciekawym tytule: Myślenie przedświadome. Książka posiada przedmowę
francuskiego profesora Pierra Janeta, uznanego
w świecie nauki neurologa i psychologa, pioniera
w dziedzinie badania pamięci pourazowej i prekursora freudowskiej psychoanalizy. W swojej przedmowie, zamiast psychologiem, określa on Konczewskiego mianem młodego polskiego filozofa.
Przedświadomość, podobnie jak podświadomość,
to terminy wprowadzone przez Freuda. W swojej
pracy o przedświadomości, Konczewski na 273
stronach analizuje w jaki sposób ludzkie myślenie
i postępowanie zdeterminowane są przez dwie
grupy współistniejących ze sobą czynników - otoczenia i naszego wnętrza.
17
Historia
Filozof z Jarów Tarnogórskich
że najwięcej było 17-latków, a większość chłopców
wybrała studia politechniczne, matematyczne lub
agronomiczne; wielu za granicą. Bardzo prawdopodobne, że był jednym z nich.
*
Fragmenty rękopisu książki La Pensée préconsciente
Kolejne jego publikacje to intrygujący esej
o ludzkiej kreatywności pt. Les conditions de
la créativité des peoples (1967), wydrukowany
w Revue de Métaphysique et de Morale oraz
opublikowany w tym samym czasopiśmie esej pt.
La pensée inverbale (1969), czyli Myślenie niewerbalne. Moim zdaniem, zagadnienie, jakie poruszył,
to jeden z ciekawszych współcześnie tematów.
Jeśli myślenie werbalne porównamy do myślenia
słowem, to niewerbalne odpowiadałoby myśleniu
obrazami. Czterdzieści lat temu takie teorie budziły żywe polemiki wśród psychologów. W 1970
roku Konczewski wydaje swoją trzecią, liczącą 347
stron książkę pt. La psychologie dynamique et la
pensée vécue. Jest to książka omawiająca wiele
mechanizmów działających w człowieku, takich
jak np. projekcja, zapominanie, czy siły twórcze,
z punktu widzenia psychologii dynamicznej (zakładającej iż popędy są głównymi czynnikami sprawczymi w naszym życiu).
Wrażenie robi niezwykła biegłość, z jaką
Konczewski posługiwał się językiem francuskim,
w którym napisał praktycznie wszystkie swoje dzieła. Na kopercie przysłanej z Lwowskiego Przeglądu Ogrodniczego widnieje adresat: Inż. Czesław
Konczewski, co sugeruje iż mógł posiadać ścisłe
wykształcenie. W numerze 20. „Przeglądu Technicznego” z 15 maja 1913 roku, udostępnionym
w Internecie, w artykule dotyczącym Szkoły Realnej im. Staszica w Warszawie, można przeczytać
na liście dwudziestu uczniów kończących szkołę
w roku 1912 nazwisko Czesława Konczewskiego.
„Nasz” Konczewski miał wtedy 17 lat. Z podanej
w artykule informacji o wieku absolwentów wynika,
18
Postać Konczewskiego to obraz człowieka,
który imponuje pracowitością i który dzięki determinacji, w końcu osiąga ambitny cel, jakim jest
przedstawienie światu owoców swoich filozoficznych przemyśleń. Z drugiej strony jest to los człowieka zmuszonego rozstać się z rodziną, porzucić
piękną okolicę i zdobyty wielkim wysiłkiem majątek, by opuszczając na zawsze swoją ojczyznę
uchronić się przed nadciągającą ze Wschodu komunistyczną władzą. Zmarł na emigracji, dożywając podobno ponad 100 lat. Analizując, jak środowisko zewnętrzne wpływa na ludzkie zachowanie
i podejmowane decyzje, w pewnym sensie osobiście doświadczył uczuć i stanów, o których pisał
w swoich esejach.
Dedykacja Czesława Konczewskiego
dla Alberta Burlouda z wyrazami szacunku
i z podziękowaniem za twórcze inspiracje
Jego trzy niezamężne siostry, o których postaramy się napisać więcej, pozostały do śmierci
w dworku. Borykając się z trudami utrzymania gospodarstwa, zmuszone były wyprzedawać resztki
podupadającego z biegiem lat majątku.
Nad malowniczym jarem zniknął już z krajobrazu stryjowskich lasów przedwojenny dworek.
I choć tak niewiele udało się z niego ocalić, to
najważniejsze, że możemy teraz na nowo odkryć
i ocalić od zapomnienia tę ciekawą postać ogarniętego wielką pasją myśliciela, który przecież
Historia
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918
w naszych stronach mieszkał i tu tworzył swoje
filozoficzne dzieła. Intryguje ocena jego wkładu
w rozwój wiedzy o motywach ludzkiego postępowania i rządzących nami mechanizmach psychologicznych. Być może nasza publikacja zachęci
innych do dalszych badań, opinii i wniosków.
Zakończmy refleksją Konczewskiego, odzwierciedlającą to, co w nas wszystkich pozostaje
cennego, pomimo tęsknoty za tym, co już utracone: ...wydaje się, jakby atmosfera tego miejsca,
atmosfera dawnego życia, czy też jej odblask,
wypełniały nas na nowo. Wydaje się jakby utracone bezpowrotnie wierzenia i nadzieje, odżywały
w nas, jakby dawno zagasłe uczucia i wzruszenia
na nowo wywoływały bicie serca, jakby minione
zainteresowania, skłonności wracały z powrotem,
choć wcale o nich nie myśleliśmy, a zagubione
przekonania, dyrektywy postępowania i idee odnajdowały się same, choć nie szukaliśmy ich zupełnie. Jeszcze chwila i jesteśmy nawróceni do
starych ideałów, wrażliwi na bodźce przeszłości
- miniona egzystencja sama zawładnęła nami
i płynie wskrzeszona przez tylko co obcą jej chwilę
obecną.
Zbigniew Cimek
we współpracy z Elżbietą Kmieć
Pieczęć
rys. Benek Homziuk
Ryszard Maleszyk
Austriacy w Krasnymstawie
w latach 1915-1918
Po opuszczeniu latem 1915 r. terenów Królestwa Polskiego przez wojska rosyjskie, doszło do
uzgodnień pomiędzy dowództwami armii państw
centralnych, co do podziału stref okupacyjnych
na zdobytych terenach. Ostatecznie, 4 września
1915 roku przesądzono, że środkowa i południowa
część Lubelszczyzny wejdzie w skład utworzonego rozporządzeniem Naczelnego Wodza c.k. Armii
Austro-Węgier z 25 sierpnia 1915 r. - Generalnego
Gubernatorstwa Wojskowego w Polsce (Militär General Gouvernement in Polen). Z dniem 1 września 1915 r. wyznaczono na jego siedzibę Kielce,
ostatecznie jednak, z dniem 1 października 1915 r.
siedzibą Generalnego Gubernatorstwa został Lublin. Równolegle z utworzeniem centralnych struktur okupacyjnych, władze austriackie ustanowiły
w części Lubelszczyzny władze terenowe, powołując kolejne komendy powiatowe w: Lublinie,
Lubartowie, Nowej Aleksandrii (Puławy), Krasnymstawie i w Zamościu. Funkcjonującą od 11
września 1915 r. krasnostawską c.k. komendę
powiatową ulokowano w budynku starostwa, na
rogu dawnej ul. Powiatowej i Zamojskiej. Kompletowanie głównego trzonu obsady personalnej
komendy trwało do końca września tego roku.
11 września 1915 r. stanowisko komendanta objął
51-letni austriacki oficer ppłk Johann Schuberth.
Jego zastępca, major Aleksander Ritter von Jasiński stawił się w komendzie dwa dni wcześniej.
W rejonie miasta Krasnegostawu nie
było szczególnie ważnych obiektów militarnych,
a ochronie podlegały tylko nieliczne, mające zna. Komendy powiatowe w Biłgoraju i Janowie Lubelskim utworzono 28 czerwca 1915 r., a komendy
w Chełmie, Hrubieszowie (zwanym początkowo
Grubieszów) i Tomaszowie Lubelskim - dopiero 14
czerwca 1916 r.
. Miał znacznie bliżej, gdyż rozkazem Naczelnej Komendy Etapów został służbowo przeniesiony do
Krasnegostawu z Kielc, natomiast Schuberth na
miejsce nowego przydziału służbowego, podróżował
z miejscowości Fürnitz obok Villach w Austrii.
19
Historia
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918
czenie dla funkcjonowania administracji wojskowej pasowego Batalionu Landszturmu (Landsturmi wojsk okupacyjnych. Z tego też względu Austria- Etappenbataillon № 212). Trzecia kompania tegoż
cy do końca okupacji nigdy nie utrzymywali w gra- batalionu stacjonowała w Zamościu. Latem 1916
nicach miasta silnego garnizonu. Wojsko strzegło roku batalion wraz ze sztabem liczył 364 żołnierzy,
budynku komendy powiatowej i usytuowanego z czego 231 osób to Polacy, także narodowości
w jej pobliżu drewnianego mostu na rzece Wieprz, żydowskiej, pochodzący głównie z terenów Galicji.
następnie ochraniało siedzibę wydziału sztabowe- Wojskowe władze austriackie zgadzały się także
go komendy powiatowej ulokowaną w zabudowa- na dobrowolne wstąpienie do wojsk zapasowych
niach przy obecnej ul. Kościuszki oraz sąsiadujące obywateli polskich z terenów okupowanych. Na
obok budynki koszar wojskowych (zwane „koza- początku okupacji austriacki batalion, jeszcze
ckimi koszarami”), w których kwaterowano część w niepełnym składzie (274 żołnierzy) zajmował się
żołnierzy batalionu etapowego. Tuż obok koszar głównie eskortowaniem jeńców rosyjskich, których
(w kompleksie zajmowanym obecnie przez zespół liczbę władze krasnostawskiej komendy szacowaszkół zawodowych), mieściły się stajnie dla około ły na aż około 1 600 tylko w rejonie Krasnegosta30 koni będących w dyspozycji dowództwa batalionu i oficerów komendy.
Pozostała część batalionu zajmowała kwatery
w zabudowaniach klasztoru pojezuickiego mieszczących się obok kościoła pw. św. Franciszka
Ksawerego. Dziedziniec
przez kościołem, który
od owych czasów w swoim kształcie nie zmienił
się po dzień dzisiejszy,
służył jako plac apelowy do przeprowadzania musztry. Posterunki
wartownicze wystawiaJeńcy austriaccy w asyście rosyjskiej eskorty na placu
obok kościoła pw. św. Franciszka, jesień 1914 r.
ne były także na składzie paliw przy ul. Cesarskiej. Stały, około 30-osobowy pododdział wu i na jego przedmieściach. Kwaterowano ich
pełnił służbę w areszcie polowym, który utwo- w prowizorycznych pomieszczeniach, w fatalnych
rzono w obiektach carskiego więzienia przy ul. warunkach sanitarnych grożących wybuchem choPoniatowskiego. Wojskowi byli też przydzielani rób zakaźnych. Część żołnierzy rosyjskich skierodo pracy w stacji hodowli koni mieszczącej się wano do budowy kolei szerokotorowej biegnącej
w majątku „Starostwo” położonym przy obecnej
. W armii austriackiej w czasie wojny występowały trzy
ul. Sikorskiego, a należącym do wpływowej krasrodzaje wojsk: I - wojska liniowe, czyli oddziały stwonostawskiej rodziny Radomyskich.
rzone na bazie stacjonarnych i rezerwowych korpuPoczątkowo krasnostawski garnizon wojsów, II - Obrona Kraju (Landschutz) nieustępująca
skowy tworzyły dwie kompanie i sztab 212. Zageneralnie w wyszkoleniu i uzbrojeniu wojskom linio. Było to w rejonie obecnej siedziby Krasnostawskiego Domu Kultury. Później ul. Cesarska nosiła nazwę
Lubelska.
20
wym oraz wojska III rzutu Landszturm, czyli pospolite ruszenie złożone ze zmobilizowanych rezerwistów
do 60 roku życia. Landszturm posługiwał się starymi
karabinami lub też zdobycznymi rosyjskimi i nie posiadał na wyposażeniu broni maszynowej.
Historia
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918
z Rejowca do Bełżca, lokując ich w roboczych ruchomych grupach pracy, będących do dyspozycji
kompanii budowy kolei - Eisenbahnkompagne № 10.
Oprócz służby wartowniczej, żołnierze garnizonu krasnostawskiego wspierali żandarmerię
w przeprowadzaniu rekwizycji oraz uczestniczyli
w rewizjach i początkowo także poszukiwaniu porzuconego sprzętu wojennego, amunicji i materiałów wybuchowych. Odrębnym zadaniem realizowanym przez wojsko była lokalizacja i prowadzenie
ewidencji grobów wojennych oraz nadzorowanie
ekshumacji ciał przy przenoszeniu ich na tworzone
licznie w powiecie cmentarze wojenne. Po utworzeniu na Lubelszczyźnie trzech nowych komend
powiatowych (w Chełmie, Hrubieszowie i Toma-
ków, 4 Polaków, Słowaka, Węgra i aż 611 Czechów.
Ci ostatni najbardziej narzekali nie na uciążliwość
służby, lecz na zbyt skromne przydziały wina lub
piwa. Okresowo, w drugiej połowie 1918 r. w Krasnymstawie stacjonowała także 1. Kompania 507.
Zapasowego Batalionu Landszturmu oraz jedna
z kompanii 26. Pułku Piechoty.
Mieliśmy także okazję od lutego do pierwszych dni czerwca 1917 r. gościć w rejonie Krasnegostawu pododdział polskich legionistów liczący 25-28 żołnierzy. W związku z rosnącym
kryzysem legionowym, Legiony Polskie zaczęto
wycofywać latem 1915 r. z frontu. Krasnostawscy
legioniści odmaszerowali najpierw do obozu legionowego w Kozienicach, a stamtąd, po odmowie przysięgi - za druty
obozów w Beniaminowie
i Szczypiornie.
Pod koniec okupacji, krasnostawski garnizon liczył zaledwie 147
żołnierzy
landszturmu,
ponieważ w mieście pozostawiono tylko 1. kompanię 508. batalionu, zaś 2.
i 3. kompanię przesunięto
wczesną wiosną 1918 r.
do Janowa Lubelskiego,
a 4. - do Zaklikowa. Natomiast na terenie powiatu
stacjonował pododdział
ochrony kolei dowodzony
przez por. Franza Medunę (Landsturm Eisenbahn
Odprawa kadry krasnostawskiej komendy powiatowej
Sieher Abteilung № 16),
szowie), latem 1916 r. 212. batalion został prze- który od początku 1916 do połowy 1918 r. ochraniał
niesiony z Krasnegostawu do Tomaszowa Lubel- 65-kilometrowy odcinek kolei od Rejowca po Zaskiego, a w jego miejsce skoszarowano tu sztab mość. Licząca 2 oficerów i 161 żołnierzy, wzmocoraz 1. i 2. kompanię 508. Zapasowego Batalionu niona kompania początkowo skoszarowana była
Landszturmu, po czym wiosną 1917 r. dołączono
. Archiwum Główne Akt Dawnych MGGL, Nachweis
jeszcze 3. kompanię, a 4. kompanię rozlokowades Verpflegsstande nach Religionen und Sprachen
no w rejonie Janowa Lubelskiego. Wówczas stan
K. k. Landsturm Etappenbataillen № 508 für I Qartal
etatowy batalionu oddanego pod dowództwo ppłk.
1917.
Viktora Perżiny, sięgnął aż 700 żołnierzy, których
. Za pełny tydzień służby otrzymywali ekwiwalent
w postaci 1 litra wina lub 2 litrów piwa oraz, dla paląw znacznej mierze przydzielono do służby na tecych, po 10 papierosów dziennie.
renie powiatu przy nadzorze kompanii jenieckich
. Obecnie już w granicach administracyjnych Kalisza,
i oddziałów roboczych. Batalion liczył 84 Austriaw miejscu obozu stoją budynki Centralnego Ośrodka
Szkolenia Służby Więziennej.
21
Historia
w majątku ziemskim w Orłowie, a następnie, od
wiosny 1917 r. - w Tarnogórze, gdzie w sąsiadującej
z nią Izbicy zbiegała się linia kolejki wąskotorowej
z szerokotorową. Jesienią 1918 r. oddziały ochrony kolei wartę pełniły w stałych posterunkach kolejowych, głównie na mostach i wiaduktach. Posterunki ochrony mostów utrzymywano do ostatnich
dni okupacji. Nie jest wykluczone, że wzmocnienie
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918
położonej naprzeciwko składu paliw. Na obszarze podległym krasnostawskiej komendzie żandarmerii wyznaczono dwa rejony - Krasnystaw
i Żółkiewka. Do rejonu Krasnegostawu należały posterunki w następujących miejscowościach:
Chełmiec, Krupe, Łopiennik i Żdżanne, a do Żółkiewki - posterunek miejscowy oraz posterunki
w miejscowościach: Rybczewice, Turobin i Zakrzew.
Na początku 1916 r.
zwiększono liczbę posterunków żandarmerii o Gorzków, Izbicę,
Rudnik oraz Wysokie.
W połowie 1917 r. na
terenie powiatu krasnostawskiego w żandarmerii służyło 139
funkcjonariuszy.
Ze
względu
na zakres obowiązków, służba w żandarmerii nie miała
żadnego autorytetu
wśród ludności miejscowej. Nieliczni Polacy, którzy służyli
w tej formacji, nie
mieli łatwego życia
w kontaktach z miejAutobus na trasie Lublin-Krasnystaw-Zamość przejeżdża przez most
scową
ludnością,
na rzece Wieprz w Krasnymstawie
która obsypywała ich
ochrony kolei było działaniem zabezpieczającym mocny mi epitetami. Na negatywny obraz żanna wypadek przerzucenia sprawnych bojowo od- darmów miał też wpływ sposób zachowania się
działów celem opanowania sytuacji w rejonach w trakcie służby oraz fakt, że to ze strony żandarmewzrostu niezadowolenia ludności miejscowej, rii dochodziło do największych nadużyć i brutalności
a także coraz bardziej realnych buntów i dezercji w rekwizycjach, rewizjach i aresztowaniach. Żanw wojsku.
darmi, sprawując nadzór nad aresztami gminnymi,
W zakresie ochrony wewnętrznej, zada- posuwali się do bicia aresztowanych w celu wymunia policji państwowej pełniła żandarmeria polo- szenia nie tylko zeznań, ale także informacji o działalwa podporządkowana komendantowi powiatu, ności politycznej w powiecie. W służbie ponosili oni
a w dalszej kolejności - Rejonowej Komen- jednak wysokie ryzyko, gdyż to na nich spoczywał
dzie Żandarmerii w Lublinie, na czele której stał obowiązek walki ze zbrojnymi bandami rabunkowymjr Ferdinand Peinlich von Immenburg. Zgodnie mi, a tych z każdym miesiącem przybywało, także
z wytycznymi, początkowo komenda krasno- z udziałem zbiegłych jeńców rosyjskich.
stawskiej żandarmerii mieściła się w budynku
komendy powiatowej, lecz rozrost zadań tej ostat. Archiwum Główne Akt Dawnych MGGL, sygn. 2008.
niej, spowodował przeniesienie siedziby żanSytuationsplan der Stadt Krasnostaw am 1 Septemdarmerii na ówczesną ul. Cesarską do posesji
ber 1918.
22
Historia
Austriacy w Krasnymstawie w latach 1915-1918
Podsumowanie
Wojskowi skierowani do służby w komendzie i batalionie, z tytułu szarży i stanowiska mieli
zagwarantowane do stopnia chorążego (Fähnrich)
pomoc socjalną w postaci kwatery. Ponieważ zakwaterowanie w siermiężnych warunkach krasnostawskich koszar nie odpowiadało przyzwoitym
standardom austriackiego dżentelmena, praktycznie wszyscy wynajmowali kwatery, głównie na terenie miasta i na jego przedmieściach u osób dość
dobrze sytuowanych. Z przywileju tego korzystali
także sędziowie oraz wysocy rangą pracownicy
cywilni. Obiady spożywano w kasynie oficerskim,
które zapewne mieściło się w centrum miasta, ale
jego lokalizacja nie jest znana. W komendzie, jak
i w batalionach zapasowych rotacja, zwłaszcza
wśród kadry niższych oficerów, chorążych i podoficerów, była bardzo duża. Być może po części była
ona inspirowana przez samych wojskowych. Dla
typowych oficerów sztabowych, pobyt w zniszczonym i nie mającym praktycznie żadnych atrakcji
mieście, jakim był Krasnystaw, wiał nudą podobną
do tej spotykanej już w prowincjonalnych garnizonach małych miasteczek Galicji. Natomiast dla
oficerów, którzy mieli za sobą przeszłość frontową,
a zwłaszcza zimę w Karpatach, była to swoista
oaza spokoju, w której przynajmniej do wczesnej wiosny 1918 r. nie było większych problemów
z ludnością miejscową.
Mieszkańcy Krasnegostawu początkowo
darzyli sympatią Austriaków, którzy zdziwieni byli
brakiem w mieście latryn, łaźni i miejsc na bankiety. Może z wyjątkiem leciwych i wąsatych landszturmistów, duża część kadry oficerskiej legitymowała się bardzo wysokim wykształceniem. Cała
niemalże wojskowa kadra sędziowska i wojskowi
inżynierowie legitymowali się posiadaniem stopnia
doktora. Również maniery, przede wszystkim kadry oficerskiej, były bardzo przyzwoite, czego na
przykład nie mogli powiedzieć mieszkańcy Hrubieszowa o krewkich Madziarach, których jedyny na
Lubelszczyźnie konny oddział stacjonował w mieście nad Huczwą. Także w Krasnymstawie wiosną
. Między innymi u adwokata Piechowicza, v-ce starosty Chomczyńskiego czy też u Wiktora Hendygierego, który był dyrektorem banku w Krasnymstawie.
1918 r., po krwawych wydarzeniach w Żabnie oraz
licznych rekwizycjach bardzo już zubożałej wsi,
austriaccy wojskowi utracili cały dotychczasowy
szacunek. Nikt ich nie żałował, ani za nimi tęsknił, gdy odchodzili w pierwszych dniach listopada
1918 r. z Krasnegostawu, ciągnąc na wózkach,
rowerach lub samochodach swój dobytek zgromadzony na ludzkiej ciężkiej pracy i zwykłej biedzie.
Z wyjątkiem kolei, nie pozostawili po sobie nic, co
usłużyłoby miastu, o którego odbudowę ze zniszczeń absolutnie nie dbali. A jednak gorycz faktów
pokazujących jak Austriacy realizowali swoje cele
okupacyjne, nie przesłania nam, Polakom, nadal
wielkiego sentymentu do czasów Franciszka Józefa, które bezpowrotnie odeszły do historii, tak
jak wielkość monarchii naddunajskiej, w której
wspomniany cesarz, zawsze zostanie najbardziej
jaskrawym symbolem.
dr Ryszard Maleszyk
Fotografie ze zbiorów Muzeum Regionalnego
w Krasnymstawie.
Bibliografia (ważniejsze pozycje):
1. Statsarchivum und Kriegsarchivum Wien. Kriegsfallen gegen Russland 1882-1915.
2. Akta Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego
w Lublinie (Militär General Gouvernement in Lublin)
- w skrócie MGGL - znajdujące się w zasobach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.
3. Akta c.k. Komendy Powiatowej w Krasnymstawie
oraz c.k. Komendy Powiatowej w Lublinie, przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie.
4. A. Hausner, Die Polenpolitik der Mittelmächte und die
österreichisch-ungarische Militärverwaltung in Polen
während des Weltkrieges, Wien 1935.
5. J. Lewandowski, Królestwo Polskie pod okupacją austriacką 1914-1918, Warszawa 1980.
6. Österreich-Ungarns letzter Krieg 1914-1918 , T. I-II,
Wien 1931-1932.
7. F. Żurek, Powiat krasnostawski w walce o wolność,
Warszawa 1937, Lublin 2009.
Ryszard Maleszyk - doktor nauk humanistycznych
Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie,
autor ponad 30 publikacji naukowych z zakresu historii wojskowości I wojny światowej, historii ziemi
krasnostawskiej, historii więziennictwa oraz specyfiki pracy penitencjarnej w polskim i zagranicznych
systemach karnych.
23
Historia
Joanna Antoniak
Z historii Borowa
Kluczową wartością jest odczuwanie nie
tylko własnej tożsamości narodowej, ale i umiejętność odnalezienia się we własnym środowisku jako aktywny element. Miejsce zamieszkania
jest nie tylko azylem bezpieczeństwa, ale wiąże
się także z kształtowaniem własnej osobowości
i tożsamości. Dzięki kontaktom ze swoim środowiskiem, możemy rozwijać się, a przede wszystkim
wzbogacać wewnętrznie. Miejsce, gdzie dorastamy, nabywamy wiedzę, umiejętności, czy doświadczenia, powinno być w nas tak ukorzenione, aby
mogło przenosić na nas swoje wartości. Człowiek
zaś powinien odczuwać potrzebę wnikania we
własne otoczenie, poszukiwania, bądź pogłębiania
wiedzy na temat swojej małej ojczyzny.
Borów to wieś położona na południowozachodnim skraju gminy Gorzków, nad rzeką
Żółkiewką, na terenie Wyniosłości Giełczewskiej.
Jest jedną z najstarszych miejscowości tej gminy.
Pierwsze wiadomości na temat Borowa pochodzą
z 1465 r. Sto lat później (1558 r.) odnotowano,
że część wsi odziedziczył Stanisław Jaślikowski.
W 1564 r. właścicielami ziemskimi w Borowie, byli:
Benedykt Piasecki, który miał 1 łan użytków i 1
zagrodnik bez ziemi, Blasjus Mulicz - 1 i ½ łana
użytków, Mikołaj i Jakub Borowscy - 1 łan użytków
i 1 zagrodnik bez ziemi, Anna Mulicz wraz z córką, podobnie jak Joanna Mulicz, posiadały 1 i ½
łana użytków. Stanisław Żid miał 1 łan, zaś Piotr,
Aleksy i Jerzy oraz Krzysztof Borowscy posiadali
po ½ łana użytków. Natomiast Kiljan Borowski - 1
łan użytków, Zygmunt Mroczek - 1 łan i 1 zagrodnik
z ziemią, Stanisław Borowiec - 2 i ¾ łana użytków,
zaś Mikołaj Bródka był właścicielem ¼ łana użytków i 1 zagrodnika bez ziemi. Stanisław Jaślikowski posiadał wtedy ½ łana użytków.
. W. Czarnecki, Sieć osadnicza ziemi chełmskiej w latach 1451-1510, „Rocznik Chełmski”, t. V, s. 9-60.
. A. Boniecki, A. Makomascy, Herbarz polski, T. VIII,
Warszawa 1889-1916, s. 338.
. A. Jabłonowski, Polska XVI w. Źródła dziejowe,
T. XVIII: Ziemie ruskie, Warszawa 1902, s. 194.
24
Z historii Borowa
W 1668 r. wieś Borów należała do Agnieszki Mroczkowskiej-Borowskiej i Jakuba Mroczka
Borowskiego. W XVII w. Marcin Stanisław Kurdwanowski herbu Półkozic, w imieniu swoich
braci sprzedał część Borowa Torczyńskiemu. Po
III rozbiorze Polski, Borów dostał się do zaboru
austriackiego, zaś w 1809 r. należał do Księstwa
Warszawskiego. W dokumencie wydanym w 1852
roku, dotyczącym okręgu krasnostawskiego, możemy odnaleźć takie nazwiska właścicieli ziemskich
w Borowie, jak: Krzyżanowscy, Jabłońscy, Kucharscy oraz Łąccy. Ostatnim właścicielem ziemskim
Borowa był Kazimierz Tabiszewski, który zmarł 3
lipca 1893 r. Po jego śmierci żona rozparcelowała
majątek i w ten sposób powstała Kolonia Borów.
Grunty pochodzące z tego majątku zakupili: Rudnicki, Kozodój, Piasecki, Siwiński, Lewandowski,
Sobieszczański oraz Krzyżanowski i Jarocki.
W 1827 r. Borów liczył 40 domów oraz 331
mieszkańców.10 Dziedzicem części ziem w Borowie w 1838 r. został Józef Krzyżanowski.11 W 1845
roku w Borowie istniała karczma, która uzyskała
pozwolenie na dalsze prowadzenie sprzedaży
napojów alkoholowych. Jej właścicielem był Józef Sałata. Prawdopodobnie była położona tuż za
wsią. We wsi natomiast znajdował się sklep, w którym kupowano artykuły pierwszej potrzeby, takie
jak sól, naftę itp. Jego prowadzeniem zajmował się
Żyd Icek.12
W 1921 r. właścicielem 964 morgów 133
prętów ziemi (1 mórg - 5599 m2) na terenie Borowa był Tomasz Watson. Swój folwark nabył wraz
z żoną Władysławą Julią z Pomianowskich od
księcia Eugeniusza Lubomirskiego na mocy po. Archiwum Państwowe w Lublinie, Księgi grodzkie
krasnostawskie, nr 5, s. 962-963.
. Borów, [w:] J. Niedźwiedź, Leksykon historyczny
miejscowości dawnego województwa zamojskiego,
Zamość 2003, s. 53.
. Z relacji Longiny Mrozek.
. Dokument w posiadaniu Elżbiety Flor.
. Z relacji Longiny Mrozek.
. Tamże.
10. Borów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, red. F. Sulimierski (i in.), T. I, Warszawa 1880,
s. 318.
11. Na podstawie zbiorów rodzinnych Elżbiety Flor.
12. Kronika Szkoły Podstawowej w Borowie, Archiwum
Państwowe w Zamościu, mps. w posiadaniu autorki,
s. 56.
Historia
rozumienia z dnia 16 lutego 1909 r.13 Watson był
porucznikiem rezerwy III Pułku Artylerii Lekkiej Legionów.14 Pochodził z Borunia (gm. Rudka, pow.
krasnostawski), gdzie był właścicielem majątku
ziemskiego.15 Dnia 8 stycznia 1921 r. Tomasz
Watson zwrócił się z prośbą do Komisji Ziemskiej
Okręgowej w Lublinie w sprawie parcelacji majątku Borów, prosząc o zezwolenie na sprzedaż tej
ziemi 21 nabywcom z Borunia. Parcelacji miało
podlegać 309 morgów i 100 prętów ziemi.16 Nabywcami zostali: Julia Kuderska (38 morgów),
Zofia Gałczyńska, Jan Krzywicki (37 morgów),
Andrzej Dudziński (25 morgów), Piotr Kutaga (19
morgów), Jan Maleńdowski (18 morgów), Józef
Nowak (14 morgów), Stanisław Matuszewski (11
morgów), Franciszek Mochniej, Ambroży Łukowski, Józef Ścibor, Maria Łuczkiewicz, Franciszek
i Zofia Kowalowie, Jan Stronczyński, Marcin Lubaś,
Stanisław Śliwiński-Dąbrowski, Wincenty Kargul (9
morgów), Antoni Szornak, Stanisław Malendowski,
Stanisław Chmielowski oraz Marcin Kusik (5 morgów).17 W 1923 r. na terenie Borowa, syn Stanisława Janisławskiego zbudował młyn napędzany
siłą wiatru.18
Miejscowa ludność była ściśle zaangażowana w walkę o odzyskanie przez Polskę niepodległości, o czym świadczą fakty pomocy powstańcom, jak również wstępowanie w ich szeregi.
W 1863 r. wielu mieszkańców Borowa, z narażeniem życia współdziałało z powstańcami, bądź ich
ukrywało. Przykładem może być zaangażowanie
wyrobnika Karola Adamskiego, który ukrył Polaka
w dużym piecu w sieni, jakim się posługiwano wtedy do ogrzewania mieszkań i u jego wejścia rozpalił ogień. Moskale z całą drobiazgowością przeszukali mieszkanie, lecz zbiega nie znaleźli.19 Do
szeregów powstańczych dołączyli m.in. Seweryn
13. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie - nr
akt 1944/ nr sprawy Z.5/21.
14. R. Łoś, Artyleria polska 1914-1939, Warszawa 1991,
s. 87.
15. Miejsce z opowieścią. Boruń, L. Jurkiewicz, „Nestor”.
Czasopismo Artystyczne, 2(12) 2010, s. 54.
16. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie - nr
akt 1944/ nr sprawy Z.5/21
17. Tamże.
18. B. Kiełbasa, Dzieje Żółkiewki i okolic, Lublin-Żółkiewka 2005, cz. I, s. 11.
19. F. Żurek, Powiat krasnostawski w walce o wolność,
Lublin 2009, s. 33.
Z historii Borowa
Nowacki, Józef Kaśmiowski, Erazm Lipiński, Jan
i Józef Janiccy, a także Bolesta i Szypulscy (szlachta zaściankowa). Pod Borowem zostały stoczone
dwie bitwy powstańców z Moskalami. Dowódcą
powstańców był pułkownik Marcin Borelowski,
pseudonim Lelewel.20
Pierwsza wojna światowa odcisnęła swoje
piętno również w Borowie. Przykładem ofiarności
dla Ojczyzny jest postać Pawła Chariasza, który
brał udział w walkach Legionów Piłsudskiego. Za
poświęcenie i patriotyzm otrzymał od władz majątek ziemski (22 ha) w Byteniu (woj. nowogródzkie,
obecnie Białoruś). Podczas II wojny światowej był
prześladowany, dlatego też ukrywał się w rodzinnych stronach (Kolonia Borów). W akcie zemsty
za walkę na froncie, jego żonę wraz z czwórką
dzieci zesłano na Sybir, skąd wszyscy szczęśliwie
powrócili.21
Według spisu z 1921 r. Borów liczył już 81
domów i 571 mieszkańców, w tym 4 Ukraińców
i 10 Żydów, natomiast Kolonia Borów miała mniej
mieszkańców (liczyła 45 domów i 266 mieszkańców, w tym 1 Ukrainiec).22
Rok 1927 przyniósł zmiany, bowiem wieś
Borów administracyjnie przyłączono do gminy
Gorzków, gdyż wcześniej była w obrębie gminy
Rudnik.23 W 1929 r. Tomasz Watson jako właściciel folwarku, posiadał w Borowie 367 ha ziemi.24
W tym też roku wybudowano drogę litą ze środków
urzędu gminy w Gorzkowie, zaś trzy lata później
oddano do użytku budynek szkoły podstawowej.
W 1938 r. na terenie wsi Borów istniało Koło
Związku Młodzieży Wiejskiej, które za główny cel
obrało sobie pracę kulturalno-oświatową, a przede
wszystkim rozwój młodzieży i dorosłych w dziedzinie kultury. Koło ZMW posiadało dość duży dorobek moralny, jak również materialny. Dzięki temu
Związkowi w młodzieży kształtowano świadomą
i aktywną postawę obywatelską.25
20. Tamże, s. 23-33.
21. Z relacji Marii Kurek.
22. Borów, w: J. Niedźwiedź, Leksykon historyczny…,
s. 54.
23. Kronika szkoły w Czystej Dębinie, Archiwum Państwowe w Zamościu, mps. w posiadaniu autorki, s. 6.
24. Borów, w: J. Niedźwiedź, Leksykon historyczny…,
s. 54.
25. P. Czuba, J. Wojtal, Walczyli na ziemi krasnostawskiej 1939-1949, Warszawa 1979, s. 19-23.
25
Historia
Z historii Borowa
W czasie II wojny światowej Borów ucierpiał, podobnie jak wiele innych wsi Zamojszczyzny. 17 września 1939 r. wieś Borów i okolice zajęły wojska niemieckie. W czasie okupacji w Borowie
prężnie działała Armia Krajowa, zaś w pobliskiej
Kolonii Borów - Bataliony Chłopskie.26 Przez cały
okres okupacji, zwłaszcza na przełomie lat 194142 trwała podziemna walka z okupantem. Władze
niemieckie stosowały represje względem ludności,
w postaci łapanek, aresztowań, bądź wywożenia
na roboty do Niemiec, jak w przypadku Czesława Stępnia czy Czesławy Antończak. Ta ostatnia
została wywieziona na
teren Niemiec i przetrzymywana w obozie pracy,
gdzie wykonywano na niej
pseudoeksperymenty. 27
Natomiast Czesław Stępień został wywieziony do
Frankfurtu nad Menem,
mając zaledwie 16 lat,
gdzie przebywał w obozie
Czesław Stępień
pracy.28 Część mieszkańców Borowa została przez Niemców zatrzymana
i przetrzymywana zarówno w Rotundzie Zamojskiej, jak i na Zamku Lubelskim (m.in. Roman
Jarocki, Zygmunt Śmieciuszewski oraz Ludwik
Kamieniecki). W kilku przypadkach dokonano rozstrzeliwań (m.in. Eugeniusza Buczkowskiego).
W środku Roman Jarocki
26. Z relacji ks. Jana St. Gontarza.
27. Z relacji Leona Syposza.
28. Z relacji Barbary K. Stępień.
26
Przykładem ofiarności i odwagi wykazał się
Franciszek Teodor Jarocki (ps. „Jadźwing”, „Witeź”
vel Franciszek Strzelecki), który działał w konspiracji Związku Walki
Zbrojnej i Armii Krajowej. Był kapitanem AK
obwodu Krasnystaw, oficerem piechoty Wojska
Polskiego, a od 1945 r.
został awansowany na
stopień majora.29 Drugą, równie wielką postacią był Władysław Franciszek Teodor Jarocki
Syposz (ps. „Szum”), który po maturze wstąpił
do wojska. Działał w Narodowych Siłach Zbrojnych oraz w AK. Od 1944 r. rozpoczął współpracę
z Batalionami Chłopskimi. W latach 1941-42
był oficerem łączności
w obwodzie Krasnystaw.
Został
awansowany
na stopień kapitana.30
W
obronie polskości
wielkie zasługi mieli także Zygmunt oraz Mieczysław Kotowie. Byli
Władysław Syposz
żołnierzami w II Korpusie
Polski i wraz z gen. Władysławem Andersem walczyli pod Monte Cassino. Zygmunt Kot był żołnierzem pułku piechoty, zaś jego brat Mieczysław był
żołnierzem 13. Kompanii Saperów. Zygmunt Kot
poległ pod Monte Cassino 17 maja 1944 r. Pośmiertnie nadano mu Krzyż Walecznych i Pamiątkowy Krzyż Monte Cassino.31
29. I. Caban, Z. Mańkowski, ZWZ w Okręgu Lublin 19391944, Lublin 1971, t. 1, s. 54-315.
30. Z relacji Leona Syposza.
31. Z relacji Zygmunta Nizińskiego.
Historia
W środku Mieczysław Kot, z prawej Zygmunt Kot
Za walkę z okupantem miejscowa ludność
ponosiła liczne konsekwencje. Zygmunt Śmieciuszewski oraz Edward Jawor za walkę w szeregach
Armii Krajowej, zostali zesłani na Sybir do zespołu
obozów Borowicze. Edward Jawor przebywał rok
w miejscowości Jegolsk, gdzie zmarł 5 maja 1945 r.32
Jesienią 1940 r. rozpoczęto szkolenia wojskowe żołnierzy Batalionów Chłopskich. Obok
kursów podoficerskich na terenie obwodu krasnostawskiego, przeprowadzane były konspiracyjne
kursy samochodowe. Pierwszy taki kurs kierowców samochodowych rozpoczął się w Borowie,
w domu Jana Ćwirty.33
Latem 1942 r. i wiosną 1943 r. oddział z Borowa zorganizował akcję na zajęty przez Niemców
dwór w Wólce koło Żółkiewki, gdzie rozbrojono
Niemców, zabrano część ich dobytku dla stacjonującej w lesie jednostki partyzanckiej. W marcu
1944 r. mieszkańcy Borowa przeżyli pierwszą pacyfikację, a kolejną - 9 czerwca tego roku. Niemcy
przekształcili wtedy szkołę w więzienie dla aresztowanych podczas nocnej pacyfikacji. 29 marca
1944 r. wojsko niemieckie zorganizowało akcję
aresztowań mieszkańców miejscowości Chorupnik i Borów. Jedną z ofiar był 22-letni Eugeniusz
32. Z relacji Jerzego Jawora
33. P. Czuba, J. Wojtal, Walczyli na ziemi krasnostawskiej 1939-1949, s. 83, 95-96.
Z historii Borowa
Buczkowski, który został zastrzelony podczas
ucieczki.34
Represje dotknęły ludność borowską także 4 czerwca 1944 r., kiedy to Ukraińska Dywizja Pancerna dokonała grabieży. Wojsko zebrało
mężczyzn i chłopców na plac szkolny, gdzie byli
przesłuchiwani. Na oczach wszystkich dokonano rozstrzeliwań. Młodzież podzielono na pięcioosobowe grupy i zabrano na czołgi. Ruszono do
lasu, tworząc tyralierę z czołgów, aby tak walczyć
z partyzantami. Młodzież po pewnym czasie została wysadzona z pojazdów i musiała iść przed
czołgami jako żywe tarcze. Z Borowa, poprzez
las, dotarli do Rudnika, skąd udali się do Krasnegostawu. Tam młodzież została zwolniona i mogła
powrócić do domów.35 W lipcu 1944 r. wojska okupanta opuściły Borów, zaś 26 lipca wkroczyły na
teren wsi wojska radzieckie. W czasie wojny życie
straciło wiele osób, często były to niewinne ofiary. Byli to m.in.: Wacław Leszczyński (który został
wywieziony na roboty do Niemiec), Michał Kuczer
(został zabity we własnym domu), Jan Starościak,
Katarzyna Jopa oraz Seweryn Starościc, Śmieciuszewski i Janicki. Po wyzwoleniu, w różnych okolicznościach zostały zabite: Eugenia Leszczyńska
oraz Sabina Stadnicka.36
Po II wojnie światowej mieszkańcy przystąpili do odbudowy swoich gospodarstw. We wrześniu 1948 r. Borów został podłączony do istniejącej już w gminie sieci elektrycznej, co nadało wsi
charakter rozwojowy. W marcu 1954 r. powstała
Spółdzielnia Produkcyjna „Dobrobyt”. Jej założycielami byli Wiktoria i Czesław Krzysztofiakowie
oraz Feliks Grzybowski. W 1957 r. funkcjonowała tu szkoła podstawowa, Szkoła Przysposobienia Rolniczego oraz Uniwersytet Powszechny.37
Natomiast po przełomie 1989 r. podobnie jak
w większości miejscowości Lubelszczyzny, maleje
przyrost naturalny. Wieś zaczyna wymierać. Dziś
liczba mieszkańców wynosi 221 osób38, a Borów
ma charakter typowo rolniczy.
Joanna Antoniak
34. Tamże, s. 196-197.
35. Z relacji Eugeniusza Kuczera.
36. Tamże.
37. Kronika Szkoły Podstawowej w Borowie, s. 52.
38. Na podstawie informacji z Działu Ewidencji Ludności
Gminy Gorzków.
27
Historia
Bohdan Kiełbasa
Krótka historia Żółkiewki
Dawna Żółkiew koło Krasnegostawu,
a obecna Żółkiewka, będąca stolicą gminy o tej samej nazwie, należącej do województwa lubelskiego, leży w północno-zachodniej części Roztocza
i środkowo-północnej części Wyniosłości Giełczewskiej, w bardzo pięknym, lekko pofałdowanym terenie. Dawniej okolice te były pokryte olbrzymimi lasami, które karczowano dla powiększania powierzchni
pól uprawnych. Z dawnych borów pozostały niewielkie lasy porastające łagodne zbocza wzniesień, dodające uroków tej okolicy.
Na podstawie bogatych znalezisk archeologicznych przedmiotów użytkowych, można twierdzić,
że życie osadnicze ludności na tym terenie toczy
się od V w. p.n.e. Natomiast wieś Żółkiew, w ziemi
chełmskiej, której nazwa pochodzi od zjawisk przyrodniczych, leżąca w pasie pogranicza zwanego Rusią Czerwoną powstała na przełomie XII i XIII wieku.
Po raz pierwszy, w dotychczas spotkanych
źródłowych dokumentach pisanych, Żółkiew, jako
wioska przygraniczna należąca do ziemi chełmskiej, wzmiankowana jest 11 listopada 1359 roku
w dokumencie ustanawiającym granicę między
ziemią chełmską i lubelską. Nieznani są jej właściciele. Nie wiadomo też czy była w tym czasie zamieszkała, gdyż nie ma żadnych innych źródeł. Jej
wcześniejsza historia jest pogrążona w mrokach.
Od niepamiętnych czasów, jak to było praktykowane powszechnie w średniowieczu, właściciele
Żółkwi nie używali nazwiska. Dopiero w 1417 roku
wymieniany jest jako jej właściciel Jakub z Żółkwi,
a następnie Jan i Mikołaj, oni też nie używali nazwiska. Dopiero w 1515 roku, dziadek późniejszego
hetmana - Stanisława - Mikołaj i jego brat Stanisław,
w ziemskich dokumentach własnościowych po raz
pierwszy użyli nazwiska rodowego „Żółkiewscy”.
W krótkim czasie Mikołaj Żółkiewski nabył
wioskę Turynkę, położoną niedaleko Lwowa i tam
. Stanisław Kuraś, Zbiór Dokumentów Małopolskich,
cz. IV, Wrocław 1969, s. 113.
. Żólkiewscy w ziemi chełmskiej, praca zbiorowa,
dr Włodzimierz Czarnecki, Żółkiewka 2011, s. 29.
28
Krótka historia Żółkiewki
zaczął rozwijać, umacniać i szybko powiększać
swoją posiadłość. Kontynuację powiększania majątku koło Lwowa przejął jego syn Stanisław, ojciec
hetmana. Po jego śmierci, syn - również Stanisław,
późniejszy hetman, wraz z dzielną i gospodarną
małżonką Reginą, pobudowali koło Winnik, piękne,
warowne i nowoczesne miasto, które przez sentyment do nazwy „gniazda rodowego” nazwali Żółkwią.
W naszej Żółkwi, w ziemi chełmskiej, na
posiadanych od niepamiętnych czasów dobrach
kilku wsi, pozostał brat dziadka hetmana Mikołaja
Żółkiewskiego - Stanisław Żółkiewski. Tym sposobem rozdzieliły się dwie gałęzie rodu Żółkiewskich.
Potomkowie Mikołaja: Stanisław, jego syn, również
Stanisław - późniejszy hetman - i jego syn Jan doprowadzili do utworzenia magnackiej posiadłości
i powstania pięknego miasta Żółkiew koło Lwowa.
W 1620 roku, w wieku 73 lat bohaterską śmiercią ginie pod Cecorą hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski. W trzy lata po jego śmierci,
z doznanych ran pod Cecorą, umiera jego syn Jan,
doprowadzając do wygaśnięcia męskiej linii rodu.
Prawnukiem hetmana po kądzieli jest Jan Sobieski, późniejszy król Polski, którego dziadek Marek
i ojciec króla Jakub Sobieski gospodarzyli w Pilaszkowicach, odległych od Żółkiewki około 10 kilometrów, pełniąc w tym czasie bardzo ważne urzędy
w Krasnymstawie.
Po wyjeździe Mikołaja Żółkiewskiego do Turynki, w naszej Żółkwi pozostał jego brat Stanisław
oraz jego potomkowie. Wspomniany wcześniej
Jakub z Żółkwi pobudował u nas lub przekształcił
z cerkwi, pierwszy drewniany kościół i doprowadził
do utworzenia w 1417 roku parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem św. Wawrzyńca.
W czasie reformacji, w drugiej połowie XVI
wieku, Paweł Żółkiewski przeszedł na kalwinizm
i doprowadził do zamiany kościoła na zbór. Jednak pod koniec życia nawrócił się i wraz z synami
w 1609 roku ufundowali, jako „votum błagalne za
grzech innowierstwa” nową, drewnianą świątynię
i obdarowali parafię w Żółkwi dwoma łanami pola,
dotychczas nazywanego „księżyzną”.
. Tamże, dr Paweł Jusiak, s. 89-122.
. Tamże, dr Wiesław Bondyra, s. 65-68.
Historia
Po nadaniu Żółkwi koło Lwowa w 1603 roku
„prawa magdeburskiego”, rody Żółkiewskich, a następnie ich spadkobiercy byli właścicielami dwóch
posiadłości o tej samej nazwie. Żółkiew koło Krasnegostawu, jako gniazdo rodowe, i szybko rozwijające się, nowoczesne i duże miasto Żółkiew koło
Lwowa. Po pewnym czasie, dla odróżnienia, naszą
Żółkiew nazywano jako starą (antiqua), a Żółkiew
koło Lwowa - nową. Pod koniec XVII w. naszą Żółkiew, jako mniejszą, zaczęto nazywać zdrobniale
„Żółkiewka”. W 1702 roku ostatni męski przedstawiciel rodu naszej gałęzi - Aleksander Żółkiewski,
podejmując próbę utworzenia miasta na części
gruntów wsi Żółkiew, po raz pierwszy użył nazwy
zdrobniałej „Żółkiewka”, w krótkim czasie nazwa ta
przyjęła się i stała się nazwą urzędową stosowaną
do czasów współczesnych. Wspomniany Aleksander Żółkiewski w 1714 pobudował w Żółkiewce
trzeci z kolei drewniany kościół, który przetrwał do
1770 roku. Jego miejsce upamiętniała drewniana
figura, a po jej zniszczeniu przez „potęgę czasu”,
odnowiony w 2004 roku, przez Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki i parafian, krzyż z tablicą granitową.
Krótka historia Żółkiewki
ziemski chełmski Tomasz Stamirowski, późniejszy
starosta krasnostawski. Portrety jego i jego żony
znajdują się w Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie. Miał on dobre stosunki z ostatnim królem
Polski - Stanisławem Augustem Poniatowskim,
który w 1787 roku gościł w Żółkiewce.
Pamiątkowy wpis potwierdzający pobyt króla w Żółkiewce. znajduje się w zakrystii kościoła rzymskokatolickiego, fundowanego przez T. Stamirowskiego w 1770 r.
Stary i nowy krzyż upamiętniający miejsce drewnianego
kościoła z 1714 r.
Po śmierci Aleksandra Żółkiewskiego
w 1732 roku, Żółkiewkę dziedziczy jego córka
Zofia, żona Samuela Głogowskiego. Od rodziny
Głogowskich w 1738 roku Żółkiewkę z okolicznymi wsiami odkupuje Antoni Gruszecki, a od niego
w 1755 roku dobra żółkiewskie kupuje sędzia
. Tamże s. 85.
. K. Boniecki, Opis historyczny diecezji lubelskiej,
rękopis w Archiwum Archidiecezjalnym w Lublinie
s. 603-608.
Stamirowski, na wydzielonych przez Aleksandra Żółkiewskiego ze wsi Żółkiew gruntach,
doprowadza w 1769 roku do utworzenia na prawie magdeburskim miasta Żółkiewki. Powołuje samorząd miejski, powierzając mu szerokie
uprawnienia kompetencyjne. Wokół rynku miejskiego buduje dwadzieścia drewnianych domów
z przeznaczeniem na wynajmowanie czynszowe
oraz sprzedaż ich na korzystnych warunkach dla
rzemieślników, nadając jednocześnie kształt rynkowi i centralnej części miasta. Większość tych
domów w późniejszym czasie została wykupiona
przez Żydów i tym sposobem zasiedlili oni centrum miasta. Zabudowa ta przetrwała do wielkiego
pożaru 21 maja 1938 roku. Tomasz Stamirowski
pobudował w latach 1769-70 istniejący obecnie
. Adam Naruszewicz, Dyaryusz podróży Stanisława
Augusta Króla na Ukrainę w roku 1787, Warszawa
1805, s. 591-596.
29
Historia
kościół dla wyznawców rzymskokatolickich, zachowując patrona św. Wawrzyńca, oraz drewnianą bożnicę dla Żydów. Po jego śmierci w
1796 roku, jego syn
Antoni
Stamirowski
sprzedaje Żółkiewkę
w 1800 roku bogatemu
kupcowi pochodzenia
niemieckiego Janowi
Weberowi. W 1813 r.
Żółkiewkę, jako wiano
ślubne, otrzymuje jego
trzynastoletnia córka
Ludwika wychodząca
za mąż za również
Portret Ludwika Preszla
bogatego fabrykanta
spod Lwowa Ludwika Preszla.
Czasy zaborów nie sprzyjały rozwojowi
miasta. Znikomy rozwój infrastruktury miejskiej
oraz represje zaborcy po klęsce powstania styczniowego doprowadziły ukazem cara Aleksandra
II, z 1 czerwca 1869 roku, do utraty przez Żółkiewkę prawa miejskiego i zaszeregowania jej
do grupy tzw. osad. Od tego czasu, mimo różnych wahań losowych, Żółkiewka nie wróciła do
dawnej świetności, zachowując miano ośrodka
ponadgminnego. Mimo obalenia caratu i rozpadu
Rosji, wspomniany ukaz carski nie został dotychczas uchylony i nałożone nim represje w stosunku
do ponad trzystu miast w Polsce nadal obowiązują. Wprawdzie w czasie okupacji niemieckiej,
w Żółkiewce Niemcy utrzymywali urząd burmistrza,
a nie wójta jak w gminach wiejskich, to jednak po
wojnie wprowadzono ponownie urząd wójta.
Pod koniec XIX wieku uruchomiono w Żółkiewce pocztę obsługującą do 1926 roku gminy:
Turobin, Wysokie, Zakrzew i Rudnik. Z Piask do
Żółkiewki prowadził gruntowy trakt pocztowy, na
którym regularnie kursowały dyliżanse-pocztyliony.
Od 1876 roku, jako jeden z czterech w powiecie
krasnostawskim, funkcjonował tu sąd gminny obsługujący sąsiednie gminy. W 1906 roku utworzono Towarzystwo Kredytowe dla gmin Rybczewice,
Rudnik i Żółkiewka, które w 1912 roku pobudowało
istniejący do dziś budynek banku spółdzielczego.
. Wojciech Doliński, Przekażmy przeszłość dla przyszłości, Anglia 1982.
. APL, Księgi grodzkie krasnostawskie.
30
Krótka historia Żółkiewki
Po odzyskaniu niepodległości, z inicjatywy
miejscowego posła na sejm Stanisława WronyMerskiego utworzono w Żółkiewce Oddział Zakaźny Szpitala Powiatowego w Krasnymstawie
i rozpoczęto rozbudowę jego zaplecza. W latach
1921-26 zbudowano drogę o twardej nawierzchni
z Krasnegostawu do Żółkiewki, zmieniając jednak
jej trasę, pozostawiając dawny szlak królewski
biegnący przez Krakowskie Przedmieście na uboczu. W 1931 roku przedłużono szosę z Żółkiewki
do Turobina. Utworzono i systematycznie rozbudowywano spółdzielnię mleczarską, utworzono
i umacniano ekonomicznie „Syndykat”. W 1935
roku rozpoczęto budowę nowoczesnego budynku szkolnego, którą zakończono dopiero w 1958
Fragment palącej się Żółkiewki
Pogorzelisko centrum Żółkiewki
Zdjęcia pożaru i po pożarze Żółkiewki wykonał
Żyd Bebel
roku.
Wielką tragedią dla Żółkiewki był groźny
pożar 21 maja 1938 roku, który prawie całkowicie
zniszczył drewnianą zabudowę w centrum osady.
Historia
Stanisław Bojarczuk - Sonety
Stanisław Bojarczuk
Do polanki
Polanka, zachwyt leśnych zarośli, ustroni.
W jesiennym słońcu drgania erotyczne mżą się.
Zapóźnionych nieśmiały brzęk pszczółek na wrzosie,
nim tę późną kwieć wczesny przymrozek uszroni.
Tak wyglądała główna ulica Żółkiewki do 1975 r.
Tu, na miejscu prymitywnych budek, stoją teraz bloki
spółdzielni mieszkaniowej
Wybuch wojny i okupacja niemiecka nie
pozwoliły na odbudowę. Dlatego też prymitywne budki i lepianki przetrwały do połowy lat siedemdziesiątych, a w całej osadzie panował „głód
Leszczyna żółciusieńkie orzechy z się roni.
Krówki pasą się wolne od much, już nie gżą się.
Tu skromniutką przylaszczkę, uwielbiałem Zosię,
z unimbieniem warkoczy płowych u jej skroni.
Byłże to jakiś urok, zaklęcie, czy czary?
Sam na sam pędząc chwile z tak miłą osóbką,
sam na sam młodziusieńkich kmiecych dzieci pary.
Erosem był syn chłopki, Psyche - córą chłopską.
Ona z koszykiem rydzów, on z orzechów krobką
czerwono-żółciusieńkich jak złote talary.
II
Promień słońca uśpiwszy dzieciństwo świtania,
szedł budzić po zaroślach jesienne rozkosze.
„Czyjaś, czyjaś?” - kwoktają kuropatw kokosze.
U mrowisk ciche szpasich flecików świstania.
Główna ulica Żółkiewki dziś
mieszkaniowy”.
Dopiero utworzenie pod koniec lat siedemdziesiątych spółdzielni mieszkaniowej oraz
inwestycje z tego okresu zmieniły warunki życia
mieszkańców, poprawiły ich obsługę oraz wygląd
estetyczny osady.
Stworzyły znacznie korzystniejsze szanse
rozwojowe, które jednak w okresie transformacji
gospodarczej zostały zaprzepaszczone i wiele
działających jednostek gospodarczych uległo likwidacji, powodując znaczny wzrost bezrobocia.
Teraz dopiero uaktywnia się działalność zakładów
prywatnych oraz powstają nowe.
W tym salonie zachęty, flory okwitania,
gdzie w woni najczyściejszej nawet myśli zdrowsze,
o przylaszczkę osnute, marzenia najdroższe
szły pastusie sielanki, żałośne rozstania.
Zawdzięczać to przyrody pięknu i jej ciału
czyniącemu z swych piersi dla moich oparcie,
żem zachował gorliwą cześć dla Ideału.
Czyje to dały moce, anielskie, czy czarcie?
Trudno może dziś dociec, tych uniesień szału...
Jeszcze trudniej wyrazić je w sonetów karcie.
Rońsko, X 1869 – 1934
31
Historia
Jerzy Weremko
Historia parafii
rzymskokatolickiej w Łopienniku
Parafia rzymskokatolicka powstała po roku
1426 i jej lokalizacja przypada na teren Łopiennika Lackiego. Udokumentowana wzmianka pojawia
się w 1455 roku. Pierwotnie należała ona do diecezji chełmskiej. Kiedy w wieku XVII powstał
dekanat krasnostawski, przez cały czas
wchodziła w jego skład. W czasie buntów
kozackich w XVII wieku zaginęły wszystkie
dokumenty, na podstawie których można by
określić datę erekcji parafii. Zachował się
przekaz, że w 1565 roku w Łopienniku istniał
drewniany kościół parafialny.
Następna świątynia, także drewniana,
pochodzi z roku 1635 i została ufundowana
przez Jana Mikołaja Daniłowicza, podskarbiego wielkiego koronnego. Według wizytacji
biskupa chełmskiego Sasima, w roku 1635
istnieje kościół, ale nie jest jeszcze konsekrowany.
Paweł Piasecki, biskup chełmski, 25
lutego 1643 roku określa granicę parafii Łopiennik i zatwierdza posiadłości tego beneficjum z powodu braku dawnych przywilejów w
Kumowie. Akt erekcyjny parafii został wznowiony na skutek zabiegów plebana łopiennickiego,
księdza Baltazara Golańskiego. W akcie erekcyjnym zostało zaznaczone, że do parafii Łopiennik
należy kaplica we wsi Dobryniów, a dziesięcinę ze
wszystkich wiosek, nie wyłączając Dobryniowa,
oraz wszelkie inne świadczenia od najdawniejszych czasów należą wyłącznie do rządcy kościoła
macierzystego.
W akcie konsekracji, zanotowanym
w księdze aktów urodzeń, na pierwszej stronie,
pod datą 1684 znajduje się wzmianka dokonana
przez biskupa Święcickiego, że nowa świątynia
została wzniesiona na miejscu starej, od dawna
zniszczonej. Wybudował ją ks. Maciej Graniewski,
oprócz tego podane są inne informacje dotyczące wystroju kościoła. Roku Pańskiego 1684 - tego
Łopiennickiego Matheusza Graniewskiego kano-
32
Historia parafii rzymskokatolickiej w Łopienniku
nika Chełmskiego Dziekana Opatowskiego u tego
zbudowany, a przez jaśnie wielmożnego Stanisława Święcickiego Biskupa Chełmskiego, w tymże
roku kiedy Biskupem y Rezydentem w Irybunsk,
został konsekrowany. Patronem tego kościoła jest
św. Bartłomiej, na święto jego. W pierwszą zaś
niedzielę po tym święcie Dedicatio tego kościoła
ma się prawować. Relikwie zaś świętych we Rocondious wszystkich ołtarzach trzech te są re-condo, N: Maun, Leonis, et Donote. Ołtarz Wielki in
Honorem S. Bertholomerus. Ołtarz Mały a latere -
Kościół św. Bartłomieja w Łopienniku
z lewej strony przy (Zakrystii) w centralnym miejscu
(Najświętszej Marii Panny bez grzechu poczętej).
Ołtarz Mały z prawej strony od drzwi (il. honore)
S: Antoni Padewski.
Podczas wizytacji biskupa w roku 1714,
w jednej z notatek określono parafię jako niezbyt
zamożną i w niewielkim stopniu opisano sprzęty
będące na wyposażeniu kościoła, zapewne z roku
1684. Skarbnica była niezbyt obfita, posiadała
monstrancję, kielich z osobną paterą, dwie korony
srebrne, dekorujące obraz Matki Boskiej, kilka ornatów. Parafia wyposażona była w dwa łany pola
na Łopienniku oraz dwa łany łąki na Dobryniowie,
ogród, sad i dom. W Ziemianach dwa łany uprawiane były przez 5 poddanych, pracujących przez
dwa dni tygodniowo. Parafia posiadała także prawo
do wolnego wyrębu w lasach i wolnych połowów
Historia
w sadzawce. Dzięsięciny z Łopiennika Lackiego,
Ruskiego i Dobryniowa.
Kościół z 1684 przetrwał aż do początku
XIX wieku, gdzie w latach 1827-32 został zastąpiony przez murowany z białego kamienia. Kościół
ten został zbudowany przez ks. Dzięcielskiego
i 12 lipca 1832 roku konsekrowany przez biskupa
lubelskiego. Kościół posiadał małą wieżyczkę i był
pokryty gontem. Posiadał on także oddzielną murowaną dzwonnicę. Przestrzeń wewnętrzna kościoła
składała się z jednej nawy i prezbiterium. Ołtarz
główny umieszczony był w prezbiterium i posiadał
obraz św. Bartłomieja Apostoła, oraz na zasuwie
umieszczony był obraz Przemienienia Pańskiego.
W nawie umieszczone były dwa ołtarze, które posiadały następujące obrazy: Najświętszej Maryi
Panny, św. Walentego, św. Mikołaja, św. Izydora
patrona rolników. Obok głównego ołtarza umieszczone były obrazy Najświętszej Maryi Panny i Serca Jezusa. Oprócz tego ołtarz główny wyposażony
był w krucyfiks z fabryki Frażet, 10 lichtarzy cynowych. Informacje te pochodzą z roku 1888 i zostały
spisane przez ks. Jakuba Szaniawskiego.
Na skutek ograniczenia swobód Kościoła
rzymskokatolickiego, pod koniec wieku XIX kościół był już w bardzo złym stanie. Parafianie, wraz
z księdzem Szeleźniakiem wystąpili z prośbą do
władz gubernialnych o rozbudowę tego kościoła.
W 1906 roku plany rozbudowy zostały zmienione na budowę nowego i o wiele większego kościoła. Prace budowlane rozpoczęto 15 maja 1909
roku. W roku 1912 nowy kościół został ukończony
i przeniesiono do niego odprawianie nabożeństw.
W starym zaś, do roku 1922 odbywały się niektóre
uroczystości religijne. Funkcjonował nawet teatrzyk parafialny. W 1922 roku stary kościół został
rozebrany. Nie przedstawiał on większych wartości historycznych i ze względu na swoje położenie (zbyt blisko nowego kościoła) przeszkadzał
w oparkanieniu nowej świątyni.
Z chwilą wprowadzenia tolerancji religijnej
w 1905 roku, w parafii zaczęły powstawać liczne
organizacje kościelne. Jako pierwsza powstała 23
lutego 1908 roku Amatorska Kościelna Orkiestra
Parafii Łopiennik Lacki. Patronowali jej: ks. Feliks
Szeleźniak, Jan Stroynowski - dzierżawca majątku Łopiennik Ruski, Jan Siemiątkowski - właściciel
majątku Olszanka i Krzywe oraz z chłopów - Hen-
Historia parafii rzymskokatolickiej w Łopienniku
ryk Paraziński z Dobryniowa. Jeszcze w okresie
zaborów, w 1912 roku powstało Kółko Łopiennickie - organizacja kościelna o profilu rolniczym.
Wybuch I wojny światowej na kilka lat wyhamował rozwijającą się samorządność parafian.
Powstanie państwa polskiego na nowo wyzwoliło
falę aktywności. 25 września 1922 roku została założona Kongregacja Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Była to organizacja zrzeszająca ludność
świecką. Przed tym zakonem istniała już podobna
organizacja, w czasie rządów rosyjskich, była ona
nielegalna i działała potajemnie, nie mając kanonicznej instytucji. Kongregacja Tercjarzy istniała
przez 20 lat.
W latach trzydziestych powstały dwie organizacje, pierwszą założono 19 sierpnia 1934 roku
pod nazwą Akcja Katolicka. Organizacja ta miała
na celu pomagać księdzu w walce z niekatolickimi
ugrupowaniami. Drugą organizacją było Bractwo
Różańca Świętego. Kanonicza erekcja Bractwa
odbyła się 25 lutego 1934 roku, dokonał jej ksiądz
Edward Niećko. Rektorem Bractwa został ks. Jan
Kasior. Ołtarz główny został powierzony Bractwu
w opiekę. Ostatnio w parafii rozwija się kult obrazu
Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.
Od momentu swojego powstania parafia
była dobrze uposażona. Zmiana nastąpiła dopiero w II połowie XIX wieku. Rząd carski pozostawił
przy parafii 6 mórg ziemi. Po I wojnie światowej
parafia otrzymała z Państwowego Funduszu Ziemi 8 ha gruntów. Przez cały okres istnienia parafii,
jej granice nie uległy większym zmianom. Powiększyła się ona jedynie po I wojnie światowej, w momencie kiedy przestała istnieć cerkiew prawosławna (wcześniej - kościół unicki). Następna zmiana
nastąpiła w roku 1982, kiedy zaczęto tworzyć
w sąsiednim Orchowcu ośrodek duszpasterski.
Obecnie, w skład parafii wchodzą następujące miejscowości: Dobryniów wieś i Kol., Krzywe
wieś i Kol., Łopiennik Dolny wieś i kol., Łopiennik
Górny, Łopiennik Nadrzeczny, Łopiennik Podleśny
wieś i Kol., Majdan Krzywski, Nowa Wieś, Olszanka wieś i Kol. oraz Ziemiany. Wszystkie kościoły
łacińskie, wraz z istniejącym, miały za swojego patrona św. Bartłomieja.
Jerzy Weremko
33
Architektura
Perła architektury neogotyckiej
Jerzy Weremko
Perła architektury
neogotyckiej w powiecie
krasnostawskim. Część II
Cztery lata budowy kościoła św. Bartłomieja
w Łopienniku
Wiosną 1909 roku, po uzyskaniu pozwolenia i zgromadzeniu odpowiedniej ilości materiałów
budowlanych oraz ostatecznym ustaleniu miejsca,
na którym miał stanąć kościół, na początku maja,
przystąpiono do wykopu fundamentów. Prace
przy zalewaniu fundamentów ustalono na 15 maja
i w tym dniu je rozpoczęto. Postępowały one zgodnie z harmonogramem, pomimo ciągłych deszczy padających w maju i czerwcu tego roku. Już
w przeciągu półtora miesiąca, dzięki wielkiej ofiarności i zaangażowaniu wszystkich parafian, budowa fundamentów została zakończona. Poświęcenie ich i położenie kamienia węgielnego odbyło się
1 lipca 1909 roku, podczas wizytacji kanonicznej
biskupa lubelskiego Feliksa Jaczewskiego. Na
uroczystość tę przybył z Warszawy architekt Józef
Pius Dziekoński. Był także obecny majster murarski Stanisław Pronaszko. Po zakończonych uroczystościach kościelnych, odbyło się symboliczne
wydarzenie, które polegało na włączeniu wszystkich obecnych do budowy świątyni. Wydarzenie to
wspomina jedna z jego uczestniczek: Byliśmy jeszcze dziećmi, kiedy to razem z bratem wzięliśmy
udział w poświęceniu fundamentów. Wzniesiono
wówczas prowizoryczny ołtarz i ksiądz biskup odprawił mszę świętą. Po zakończeniu uroczystości,
każdy z uczestników - starcy, dorośli i dzieci brali do ręki cegłę i kładli na fundamencie, tak więc
pierwsza warstwa cegieł położona jest przez pokolenie ludzi budujących kościół.
W pierwszym roku budowy, pomimo niesprzyjającej aury, oprócz ukończenia fundamentów, rozpoczęto wznoszeni murów, które doprowadzono do wysokości gzymsu. Łączna suma,
jaką zapłacono za wszystkie roboty wykonane
w pierwszym roku wynosiła 6 325 rubli, i tak za
fundamenty zapłacono 1 100 rubli, za wykonanie
muru do wysokości parapetu okien 1 800 rubli
34
Fasada kościoła św. Bartlomieja w Łopienniku
fot. J. Weremko
i do gzymsu głównego 3 425. Na tym prace zakończono w okresie jesiennym. Przez okres zimy
ściany budowli były narażone na działanie opadów
śniegu i bardzo niskią temperaturę. Ujemny wpływ
na ogólną kondycję wzniesionych murów miało
także nierówne osiadanie poszczególnych części
budowli. Te wszystkie czynniki w konsekwencji doprowadziły do powstania pęknięć widocznych na
murze. O tych wydarzeniach został powiadomiony
naczelnik powiatu, który 20 lutego 1910 r. wysłał
na miejsce budowy architekta powiatowego w celu
dokonania dokładnej oceny zniszczeń. Wysłany
architekt potwierdził istnienie szczelin w ścianach,
które jego zdaniem powstały na skutek osiadania
i dużej warstwy śniegu dookoła kościoła. W swoim
raporcie podkreśla on dużą szkodliwość powstania szczelin dla budowli. Przez cały okres przerwy
w prowadzeniu prac budowlanych, ksiądz i komitet budowy, pozostawali w listownym kontakcie
z Dziekońskim i majstrem murarskim Stanisławem
Pronaszką, informując ich na bieżąco o stanie budowli.
Na wiosnę 1910 roku zaplanowano kontynuację dalszych prac. W jednym ze swoich listów
ksiądz Szeleźniak zapytuje majstra murarskiego,
o ilość potrzebnej cegły na ukończenie całej budowy. W odpowiedzi Stanisław Pronaszko w piś-
Architektura
Perła architektury neogotyckiej
mie z dnia 10 marca 1910 r. informuje komitet
budowy, że na ukończenie prac budowlanych potrzeba ogółem 672 000 szt. cegieł, a mianowicie:
(…) na mury do gzymsu głównego - sztuk 135 250
na filary środkowe
„
33 000
na mury wież
„
272 700
na szczyty
„
90 700
na sklepienie
„
102 350
na żebra
„
38 000.
Roboty murarskie Pronaszko proponuje
rozpocząć dopiero w końcu maja, kiedy to zostaną
uzupełnione zapasy cegły, tak aby wystarczyło na
doprowadzenie ścian do wysokości dachu.
Przed rozpoczęciem prac budowlanych,
naczelnik powiatu skierował jeszcze raz architekta
powiatowego na plac budowy, w celu gruntownego
rozpoznania sytuacji i ustalenia, czy dalsze prace
są możliwe. Architekt powiatowy, w swoim raporcie z dnia 27 marca 1910 r. donosi: Na polecenia
z dn. 20 marca br. zawiadamiam, że po przybyciu
27 marca do wsi Łopiennik Lacki i po wstępnym
obnażeniu fundamentów, dokładnie obejrzałem
pojawiającą się szczelinę w ścianie budowanego kościoła. Przy czym okazało się: wymieniona
szczelina pojawiła się w północno-wschodniej części kościoła, w ścianie zewnętrznej i zaczyna się
od parapetu okna dochodząc do poziomu ziemi
na długości 1,60 sążnia i poniżej poziomu ziemi.
Ciągnie się przez górną cześć ceglanego fundamentu na długości 0,45 sążnia i dochodzi aż do
warstwy fundamentu złożonego ze ścisłej opoki.
Głębiej, szczeliny tej nie zauważono. Szerokość
szczeliny od 2 do 3 mm. Moim zdaniem wymieniona szczelina pojawiła się z powodu nierównomiernego osiadania fundamentów w tej części budynku. Według charakteru, szczelinę nie uważa się za
niebezpieczną dla budującego się kościoła i nie widzę przeszkód ze strony technicznej co do dalszej
jego budowy. Szczelinę tę, w celu zapobieżenia
rozszerzaniu z powodu opadów atmosferycznych,
należy zacementować.
Po oględzinach kościoła przez powiatowego architekta i zgodzie władz gubernialnych
na dalszą budowę, prace rozpoczęto w drugiej
połowie maja. W trakcie, na polecenie naczelnika
powiatowego, 1 sierpnia 1910 roku architekt po-
Nawa boczna
wiatowy przeprowadził następną inspekcję. Zadaniem oględzin była ocena postępu prac oraz ich
zgodność z planem i kosztorysem zatwierdzonym
przez władze. Ustalono że: 1. ściany budynku kościoła są już wyprowadzone i zakończone gzymsem
(wieże nie są na razie budowane); 2. kończy się
montowanie krokwiodachu; 3. kościół buduje się
zgodnie z planem i kosztorysem. Odkryte zostały
nieznaczne odstępstwa od planu - w zakrystii i magazynie zrobiono po jednym oknie, a według planu miały być dwa. Zmiany tej dokonał Dziekoński
i nie ma to żadnego znaczenia zarówno w sensie
technicznym jak i konstrukcyjnym. Zmiana została
wykonana, aby umożliwić dobre rozmieszczenie
inwentarza kościelnego (szafy w zakrystii).
Prace zostały przerwane 30 lipca 1910
roku. Do tego czasu br. zapłacono 3 060 rubli za
prace murarskie. Łącznie do tego czasu zapłacono
9 385 rubli.
Ciągłym problemem w okresie budowy, jak
i po jej zakończeniu było powstawanie szczelin
i pęknięć na ścianach. Budowa musiała być przez
cały czas kontrolowana, a stopień i niebezpieczeństwa pęknięć - oceniane na bieżąco. Inspekcji budowy 4 sierpnia 1910 roku dokonywał inżynier gubernialny w obecności inżyniera do spraw
administracyjnych i powiatowego inżyniera oraz
proboszcza parafii Łopiennik Lacki - ks. Feliksa
Szeleźniaka. Podczas inspekcji potwierdzono
uwagi zawarte w raporcie architekta powiatowego.
Zauważono istnienie szczelin, idących pionowo
w podstawie budynku i rozszerzających się od ½
cala do 1 cala, aż do samego gzymsu. Zauważono
także szczelinę w środkowej części budynku licząc
35
Architektura
Perła architektury neogotyckiej
od wież. Z postawionej diagnozy wynikało, że główną przyczyną powstania pęknięć na ścianach jest
nierównomierne osiadanie różnego ciężaru części
budynku. Według komisji, stan i rozmieszczenie
szczelin nie wydawały się być groźne dla budynku
i można było rozpocząć dalsze prace budowlane.
Chór zachodni
W sierpniu 1910 roku była już możliwa budowa sklepień. Jednakże wykonawcy budowy, jak
i władze kontrolujące jej przebieg mieli wiele wątpliwości, co do możliwości ich położenia. Inżynier
gubernialny w swoim raporcie z dnia 31 sierpnia
1910 r. skierowanym do gubernatora stwierdza
że: (…) Na skutek powiększenia się szczelin
w ścianach kościoła we wsi Łopiennik Lacki, zainstalowanie na nich sklepień, jest niedopuszczalne. Specjalna komisja wyznaczona przez p. Gubernatora powinna zdecydować o tym problemie.
W odpowiedzi na raport inżyniera gubernialnego,
urząd gubernialny w Lublinie w dniu 21 września
1910 roku wystosował pismo do naczelnika powiatu Krasnystaw zabraniające rozpoczęcia budowy
sklepień, aż do czasu, kiedy to cały budynek osiądzie. Polecono także powiatowemu architektowi,
osobiste prowadzenie obserwacji budowy i zatrzymanie jej wówczas, kiedy prace budowlane będą
wymagały zainstalowania sklepień.
W październiku 1910 roku otworzyła się
nowa szczelina, o czym wójt gminy Łopiennik Lacki poinformował naczelnika powiatowego. Raport
w tej sprawie został skierowany do urzędu gubernialnego w Lublinie. Wszystkie prace przy budowie
ścian zostały zakończone, a instalowanie sklepień
- zatrzymane.
36
Jesienią 1910 r. zasadniczy trzon budowli
był ukończony. Budowa dachu zatrzymała się na
etapie ustawienia krokwi. Pozostawienie budynku
bez przykrycia dachówką groziło narażeniem go
na dodatkowe uszkodzenia, spowodowane opadami atmosferycznymi. Skierowano więc prośbę
do władz o pozwolenie na pokrycie dachu. W odpowiedzi inżynier gubernialny w piśmie z dnia 28
października 1910 r. skierowanym do wydziału administracyjnego urzędu gubernialnego podkreśla
znaczenie przykrycia dachu przed zimą, z uwagi
na pojawiające się pęknięcia oraz na specyficzny
fundament kościoła. Na wniosek inżyniera architekta gubernialnego, wydział budowlany poinformował urząd gubernialny (…) ponieważ podstawa
budynku kościoła bez dachu jest niedopuszczalna,
bez szkody dla samego budynku. Pojawienie się
nowej szczeliny przy szczególnych cechach fundamentu kościoła w Łopienniku Lackim jest normalne i nie może grozić zawaleniem się budynku,
w sensie technicznym pokrycie dachu powinno
być. W swoim raporcie urząd gubernialny pozwolił
na pokrycie dachu dachówką i zobowiązał naczelnika powiatu Krasnystaw do dokładnego informowania o postępujących pracach. 20 października
1910 r. rozpoczęto częściowe pokrywanie dachu
dachówką. Została ona zamówiona w warszawskiej fabryce dachówek „Miłosna”, skąd była sprowadzona kolejką do stacji Trawniki, a następnie na
plac budowy dowożono ją chłopskimi furmankami.
W odpowiedzi na prośbę ks. Szeleźniaka, 22 czerwca 1910 r. fabryka przysłała swoją ofertę, która zawierała dostarczenie dachówki na plac budowy,
oraz wykonanie pokrycia dachu bez wież i sygnaturki. Fabryka zdeklarowała także swoich dekarzy, zastrzegając sobie w umowie dla nich stawkę
w wysokości 2,50 rubla za dzień pracy. 25 sierpnia
do stacji Trawniki przybyły już pierwsze transporty,
których sprowadzanie było kontynuowane aż do
zgromadzenia całej ilości potrzebnej na pokrycie
dachu. Rozpoczęte prace nie przebiegły zgodnie
z planem. Spowodowane to było ciągłymi deszczami oraz zimnem. Zaplanowana powierzchnia
dachu do pokrycia, została wykonana tylko częściowo. Niewielką ilość dachówki położono prawidłowo tzn. na wapno, pozostałą zaś część wykonano „na sucho”. Wszystkie prace zostały wykonane
prowizoryczne i wymagały gruntowych poprawek
Architektura
Perła architektury neogotyckiej
w następnym roku. Na skutek silnych mrozów,
prace zostały przerwane 17 listopada 1910 roku.
Jeszcze tego samego roku fabryka zadeklarowała
chęć dokończenia rozpoczętej pracy i wykonanie
jej w sposób prawidłowy.
W drugim roku budowy zostały ukończone
mury. Częściowo rozpoczęto wznoszenie wież.
Zostały także ustawione krokwie na dachu i w niewielkim stopniu przykryto je dachówką. Budowa
sklepień została zatrzymana. W takim stanie budowla przetrwała zimę.
Nawa środkowa
Prace na wiosnę 1911 roku planowano
rozpocząć wcześnie. 17 marca 1911 roku majster
murarski Pronaszko w swoim liście, skierowanym
do księdza, pyta, czy nie ma żadnych przeszkód
w tym, aby przesłać robotników na 24 kwietnia do
wykończenia wież. Również na wiosnę, w maju,
komitet budowlany zdecydował się na przystąpienie do zabudowania sklepień. Wystosowano więc
pismo z prośbą do naczelnika powiatu o wyznaczenie komisji w celu poświadczenia możliwości
ich budowy. Prośba została przesłana 27 maja do
urzędu gubernialnego, który wyznaczył komisję
w składzie: inżynier, architekt gubernialny i powiatowy oraz urzędnik powiatowy. Komisja obejrzała
w lipcu 1911 roku budynek kościoła, zauważając
istnienie szczelin w dolnych częściach ścian oraz
w środkowej ścianie między wieżami. Ustalono
także, że od momentu pojawienia się w roku 1910
szczelin, niewiele się one powiększyły i prawdopodobnie ich powiększanie zostało zatrzymane.
Po szczegółowym obejrzeniu budowli, komisja zezwoliła na położenie sklepień. Ostateczną decyzję
w tej sprawie podjął urząd gubernialny, zapisując
w swoim referacie z dnia 23 sierpnia1911 r. słowami następującej treści: Nie widzi się przeszkód,
ku temu, żeby zgodnie z wnioskiem komisji dnia
3 lipca br. co do dopuszczenia prac przy położeniu stropu na budynku kościoła we wsi Łopiennik
Lacki, z tym żeby wymienione sklepienia były założone zgodnie z warunkami przedstawionymi przez
komisję. Prace mają być przeprowadzone pod
szczególnym nadzorem inżyniera, architekta powiatowego i obserwacją naczelnika powiatu, pod
osobistą ich odpowiedzialnością.
Po uzyskaniu pozwolenia, rozpoczęto prace przy budowie sklepień, które trwały w okresie
letnim, jednocześnie prowadzono prace przy wykańczaniu wież. Na przełomie czerwca i lipca 1911
roku zostały zamontowane figury w szczytach
ścian transeptu. Po zakończeniu budowy sklepień,
władze kontrolujące jej przebieg wystąpiły z propozycją sprawdzenia ich wytrzymałości. Sprawdzenie
to miało polegać na miejscowym obciążeniu. Na tę
decyzję, Dziekoński 15 listopada wystosował pismo do księdza Szeleźniaka, w którym kategorycznie sprzeciwia się takiemu badaniu wytrzymałości
sklepień: (…) Od P. St. Pronaszki wiem o nakazanych przez P. budowniczych z Guberni obciążeniach sklepień kościelnych, dla sprawdzenia czy
po obciążeniu nie porysują się lub runą. Otóż w tej
materii ośmielam się zwrócić uwagę Czcigodnego
Księdza Proboszcza, że sklepienia kościelne mają
za cel pokrycie przestrzeni kościelnej, ogniotrwale
i estetycznie, zaś stanowczo nie są konstruowane
do znoszenia ciężarów, jak to ma miejsce w magazynach i szpitalach. Bardziej jeszcze i mocniej musiałbym protestować przeciw nałożeniu obciążenia
miejscowego na sklepieniach, wysoko na filarach
rozpostartego. Taka próba musiałaby prowadzić
wprost do naruszenia sklepień. Z tych powodów
najuprzejmiej upraszam, ażeby Czcigodny Ksiądz
Proboszcz nie pozwolił na rozpoczęcie prób, póki
nie zostanie podjęta jakaś akcja przeciw zarządzeniom zbyt ryzykownym (…). Dzięki zabiegom księdza i Dziekońskiego, próba obciążenia sklepień
nie została przeprowadzona w roku 1911.
W trzecim roku budowy, oprócz wymienionych już prac została ukończona w całości budowa
dachu. Na następny rok pozostały jedynie prace
wykończeniowe, w postaci położenia tynków, zainstalowania witraży oraz zamontowania drzwi.
37
Architektura
Perła architektury neogotyckiej
Prezbiterium wraz z ołtarzem
5 marca1912 roku Pronaszko w liście zapytuje księdza, czy termin rozpoczęcia prac wyznaczony na 15 kwietnia będzie odpowiedni i czy została zgromadzona odpowiednia ilość materiałów
potrzebna na prowadzenie prac wykończeniowych
bez przerw, aż do zakończenia prac budowlanych.
W swojej odpowiedzi, ksiądz Szeleźniak zgadza
się na wyznaczony termin, jednakże uważa, że
podjęcie tej decyzji powinno wyjść od samego
Dziekońskiego. Informuje także o tym, że pojawiły
się na jesieni ubiegłego roku szczeliny, które zaczęły się powiększać. Od ubiegłego roku szczeliny powiększały się na długości 1 metra, a nad
drzwiami nawet i więcej. Ksiądz obawia się, że po
zatynkowaniu, szczeliny mogą się uwidaczniać.
Odpowiada, że wszystko jest przygotowane na
to, aby prace mogły być prowadzone bez przerw.
W dalszej części swojego listu informuje, że sklepienia nie zostały jeszcze obciążone, ale niedługo
będą. Pyta także o projekty drzwi, które nie zostały
nadesłane.
15 marca 1912 roku majster Pronaszko odpowiada na list księdza z dnia 10 marca,
w którym zawiadamia, że w porozumieniu z Dziekońskim ustalono termin rozpoczęcia prac na 15
kwietnia br. Informuje także o sposobie zabezpieczenia szczelin przed dalszym powiększeniem.
W miejscach szczelin postanowiono założyć żelazne belki. Zwraca się także z prośbą o przygotowanie belek w ilości 4 sztuk po sześć łokci długości
38
i dwie sztuki po 9 łokci długości. W dalszej części
informuje o wysłaniu rysunków drzwi, które były
gotowe już od jesieni, ale zaginęły na poczcie. Zobowiązuje się do wysłania nowych.
Przed rozpoczęciem prac ustalonych na 15
kwietnia, komitet budowlany zwraca się do naczelnika powiatu z prośbą o przysłanie kompetentnych
osób w celu ustalenia prawidłowości wykonanych
sklepień. Informuje również, że sklepienia już wyschły i jest możliwe nakładanie obciążeń. Urząd
gubernialny 12 maja 1912 roku skierował do Łopiennika specjalną komisję, która miała za zadanie ustalić prawidłowość wykonania sklepień, oraz
sprawdzić ich wytrzymałość. Za wykonaną usługę
komitet budowy został zobowiązany do zapłacenia
32 rubli 10 kopiejek. Komisja w składzie: inżynier,
architekt gubernialny i powiatowy oraz urzędnik
z urzędu gubernialnego, także naczelnik powiatu,
po przybyciu na miejsce o godz. 11 ustaliła, że:
1. Obecnie nie spotyka się już obciążania sklepień,
dostatecznym dowodem może być brak szczelin
w tynku, które mogłyby pojawić się przy ruchu
ścian i powiększaniu się szczelin na arkach;
2. Szczeliny, które zostały zauważone w ścianach
w miesiącu czerwcu niewiele się zwiększyły i nie
mają charakteru zagrażającego wytrzymałości
budynku. Ze względu na to komisja budowlana
nie widzi przeszkód co do dalszego prowadzenia
prac przy budowie wymienionego kościoła. Jednak
z warunkiem, żeby szczeliny były pod nadzorem
technicznym. Na wniosek komisji urząd gubernialny wydał zezwolenie na prowadzenie dalszych
prac, aż do ich zupełnego wykończenia.
Rok 1912 był ostatnim rokiem budowy. Prace wykończeniowe trwały jeszcze przez okres letni
i jesienny. Już w grudniu kościół nadawał się do
odprawiania nabożeństw.
Szybko zmieniająca się sytuacja polityczna i umacnianie się pozycji mocarstwa carskiego,
stworzyło zagrożenie dla ukończenia budowli. Były
nawet plany zmienienia jej na cerkiew prawosławną - ksiądz i ludność katolicka spieszyli się
z doprowadzeniem budowli do stanu używalności.
W związku z tym, 8 grudnia 1912 roku ksiądz
kieruje swoje pismo do gubernatora, w celu uzyskania pozwolenia na odprawianie nabożeństw.
Załącza także świadectwo wydane przez architekta, inżyniera powiatowego w sprawie pełnego bez-
Architektura
pieczeństwa i prawidłowości ukończenia budowli.
Akt ten zawiera stwierdzenia następującej treści:
7 grudnia 1912 roku we wsi Łopiennik, powiatu
krasnostawskiego, guberni lubelskiej, krasnostawski inżynier architekt powiatowy dokonał obejrzenia budynku nowego, kamiennego rzymskokatolickiego kościoła. Okazało się, że budowa została
przeprowadzona zgodnie z zatwierdzonym planem, dobrze, dokładnie z materiału wytrzymałościowego i zakończona. Oprócz położenia kamiennej podłogi, jest położona drewniana. Na tym akt
oględzin został zakończony i podpisany.
10 grudnia 1912 roku gubernator zezwolił
na czasowe odprawianie nabożeństw. Pierwsze
nabożeństwo odprawiono w nowym kościele w Wigilię Bożego Narodzenia 1912 roku. Z tej okazji,
w prasie lubelskiej ukazały się krótkie informacje:
(…) we wsi Łopiennik w pow. krasnostawskim odbyło się poświęcenie kościoła wzniesionego kosztem miejscowych parafian. Poświęcenia dopełnił
proboszcz par. Fajsławice ks. Krzywicki, przy
udziale tysięcznego ludu przybyłego z różnych
stron gub. Lubelskiej.
- Pasterka w nowym kościele. Z Łopiennika
w pow. Krasnostawskim donoszą, chcą się podzielić wielką radością, która napełniła serca nasze,
gdy w dzień wigilii zanosiliśmy pierwszy raz do
Boga modły w nowym kościele. Budowaliśmy go
cztery lata (…).
(…) Dzisiaj z wielką radością patrzymy na
piękny nowy kościół zbudowany na sposób czysto
gotycki, z dwiema wieżami. Brak w nim jeszcze
posadzki, ołtarzy, organów i wielu innych rzeczy,
ale z powodu wielkiej ciasnoty w starym kościółku,
pilno już nam było wyprowadzić się do nowego.
Ułożono więc tymczasem podłogę z desek, urządzono ołtarz i oto na wigilię Bożego Narodzenia
doczekaliśmy się radosnej chwili poświęcenia nowego Domu Bożego. Zgromadziliśmy się licznie
i udaliśmy się z procesją do nowego kościoła. Tu
ksiądz proboszcz dopełnił z upoważnienia biskupa uroczystego obrzędu poświęcenia. O, jakaż to
była radość, żeśmy tego doczekali, żeśmy to mogli
oglądać. O północy rozpoczęła się w nowej świątyni pasterka (…).
15 grudnia 1912 r. ksiądz ponawia prośbę o ostateczne już zatwierdzenie prawidłowości
zakończonej budowli i wydanie zezwolenia na od-
Perła architektury neogotyckiej
Widok wież
prawianie nabożeństw na okres stały. Ostateczne
oddanie budowli do dyspozycji parafian odbyło się
po obejrzeniu przez komisję skierowaną przez gubernatora 12 stycznia 1913 roku. Po tym okresie
budowla ciągle była nękana przez różnego rodzaju
pęknięcia ścian. Było to wynikiem tego, że grunt
nie doszedł jeszcze do równowagi. Osiadanie budowli, zachodziło jeszcze wiele lat. Budowla ta,
pomimo oddania jej do użytku, w dużym stopniu
nie była jeszcze wykończona. Brakowało posadzki, co powodowało po pierwsze brzydki wygląd, po
drugie prowizoryczna podłoga ułożona z desek,
pozostałych po rusztowaniach, pochłaniała z ziemi wilgoć, która następnie rozprzestrzeniała się po
całym wnętrzu kościoła. Z uwagi na te fakty, pomimo wyczerpania finansowego, podłogę z desek już
w lipcu 1913 r. zastąpiono posadzką z płyt cementowych. W sierpniu były ukończone jeszcze schody
prowadzące do zakrystii i kaplicy. Kościół, pomimo
zatwierdzenia przez władze jego wytrzymałości,
musiał być jeszcze, przez kilka lat pod ścisłą kontrolą specjalistów. Cała parafia wyczerpana pod
względem finansowym, nie mogła szybko wyposażyć kościoła w potrzebne mu sprzęty. Niestabilna
sytuacja polityczna, która w konsekwencji doprowadziła do pierwszej wojny światowej, na długi
okres czasu uniemożliwiła doprowadzenie kościoła do należytej świetności.
Jerzy Weremko
39
Historia
Krótki rys historii zakonu augustianów
Zbigniew Atras
Krótki rys historii zakonu
i 470-letni okres istnienia
klasztoru Augustianów
w Krasnymstawie
Augustianie (dewiza: Tolle lege - Bierz
i czytaj) czyli Zakon Świętego Augustyna to jedno z najstarszych chrześcijańskich zgromadzeń
zakonnych i pierwszy z trzech zakonów męskich,
jakie istniały w Krasnymstawie. Jego patronką jest
Najświętsza Panna Maria Pocieszenia. Początki
zakonu sięgają okresu przed 430 rokiem, kiedy
to zaczęły się organizować pierwsze wspólnoty
eremickie, czyli pustelnicze, żyjące według reguły św. Augustyna. W marcu 1256 roku w Rzymie,
z nakazu papieża Aleksandra IV, spotkali się delegaci wszystkich klasztorów eremickich w liczbie
360 osób. W kościele Santa Maria del Popolo wysłuchano i przyjęto wolę papieża, czyli zjednoczenie prawne w celu utworzenia jednego, wielkiego
Zakonu Eremitów św. Augustyna. Na ubiór zakonny augustianów wybrano czarny habit z kapturem szpiczasto zakończonym, sięgającym aż
do czarnego, skórzanego pasa. Według opisu o.
Uth pierwotny herb zakonu przedstawia na złotym
polu płonące serce, spoczywające na księdze opasanej czarnym paskiem. Serce przeszywa strzała skrzyżowana z pastorałem. Obok znajduje się
infuła. Hasłem są słowa „Tolle, lege. Tolle, lege”.
wie, a już pięćdziesiąt lat później, bo w 1394 roku,
jak podaje XV-wieczna zakonna księga wpisów
o. Pawła Wojsy, z fundacji króla Władysława Jagiełły wzniesiono augustiański klasztor i kościół Świętej
Trójcy w Krasnymstawie. Tak więc krasnostawscy
augustianie byli rówieśnikami i duchowymi braćmi
naszego miasta, choć nieudokumentowane przekazy mówią, że jako pustelnicy już sto lat wcześniej przebywali na jego terenie lub w okolicach,
jeżeli nie na stałe to z całą pewnością okresowo.
Jest to o tyle możliwe, że zakon prowadził szerokie działania misyjne na Rusi, czyli że zakonnicy
w Krasnymstawie (wówczas jeszcze Szczekarzewie) bywali, a może nawet mieli u nas jakąś
swoją pustelnię. Murowane z kamienia i cegły,
w stylu gotyckim budowle zakonne powstały w latach
1394-1434 w obrębie murów, w północnej części
miasta i w bezpośrednim sąsiedztwie królewskiego
zamku. Augustiański kościół miał charakter obronny i możliwe, że stanowił część murów miejskich.
Z całą pewnością tworzył wraz z zamkiem wspólny
i być może połączony system obronny.
Aleksander Oliwa - jeden z czterech
portretów generałów zakonu
Herb zakonu augustianów
Najwyższym przełożonym zakonu był generał,
obierany na kapitule generalnej na okres 6 lat.
Prowincją zarządzał prowincjał, a na czele pojedynczego klasztoru stał przeor. Obaj byli wybierani
na kapitule prowincjalskiej na okres 4 lat.
Niecałe sto lat od powstania zakonu, bo
w 1342 roku augustianie przybyli z Czech do Polski.
Swój pierwszy, polski klasztor zbudowali w Krako-
40
Pierwotny gmach kościoła Świętej Trójcy
nie różnił się zbytnio kształtem od budynku zachowanego do dnia dzisiejszego. Posiadał jednak
wysoki, gotycki dach, zapewne kryty gontem lub
dachówką, nad którym górowała niezbyt wysoka
wieżyczka. Jeżeli kościół stanowił część murów
miejskich, to od strony północnej pewnie nie posiadał okien, a jeżeli tak, to bardzo małe o obronnym
charakterze, za to ścianę południową zdobiły wysokie i wąskie okna w stylu gotyckim. Nawa pierwotnie była zapewne trzyprzęsłowa i przedłużona
od frontu. Od strony południowo-wschodniej znajdowała się prostokątna kaplica. Prezbiterium było
Historia
nieco węższe od nawy i dwuprzęsłowe. Z zewnątrz
zamykało się ono trójbocznie i niesymetrycznie,
chyba ze względu na przebieg murów miejskich,
a od wewnątrz - półkoliście. O wewnętrznym wystroju kościoła, z początkowego jak i późniejszych
okresów nic nie wiemy. A jak wyglądał pierwotnie
augustiański klasztor? Najprawdopodobniej był
to murowany, parterowy budynek kryty zapewne gontem, który dziś stanowiłby przednią część
klasztoru, posadowioną na piwnicach będących
obecnie kryptami grobowymi, a które aktualnie
nie są dostępne. Możliwe, że od zachodu w bezpośrednim sąsiedztwie głównego klasztoru znajdował się jeszcze jeden mały budynek klasztorny,
niewiadomego przeznaczenia, o czym świadczą
średniowieczne kamienne mury piwnic odsłonięte
obecnie podczas wykonywanego remontu. W 1440
i 1449 roku nowe budowle augustiańskie zostały
zniszczone przez Tatarów, ale już w 1458 roku,
z fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka klasztor
i kościół Świętej Trójcy został odbudowany. Aleksander IV Jagiellończyk na nowo erygował kościół
Augustianów i ofiarował klasztorowi Świętej Trójcy braci eremitów reguły św. Augustyna siedzibę
jego, place i posiadłości, na przedmieściu szpital
Świętego Ducha, a także fortyfikacje miasta, co
potwierdza dokument królewski z 12 lutego 1505
roku. Świadczy to o odpowiedzialności, jaką ponosił zakon za zabezpieczenie obronne miasta, dbałość o mury fortyfikacyjne i system obrony w części
stanowiącej własność klasztoru.
Fundusze na wypełnienie wszystkich powierzonych zadań i własną działalność augustianie
pozyskiwali dzięki licznym nadaniom i przywilejom
królewskim oraz prowadzonej działalności gospodarczej. 26 XI 1503 król Aleksander Jagiellończyk
darował braciom eremitom 4 sześćdziesiątki z cła
chełmskiego corocznie i jeden wiertel mąki grochowej z zysków młyna krasnostawskiego. 19 X 1558
roku król Zygmunt August nadał oo. augustianom
przywilej na wolne mełcie słodów i wszelakiego
zboża w młynach miejskich i starostwa krasnostawskiego bez miary na potrzeby swoje wiecznymi czasy. W różnych okresach istnienia klasztoru,
augustianie posiadali także własny browar i cegielnię. Dokładną historię krasnostawskiego konwentu
trudno jest odtworzyć, ponieważ miejscowe archiwum augustianów było wielokrotnie przemieszcza-
Krótki rys historii zakonu augustianów
ne, częściowo zniszczone w czasie licznych wojen
i pożarów, a ostatecznie zaginęło lub zostało rozproszone po kasacie klasztoru w 1864 roku.
Klasztor Augustianów
W początkowym okresie, w krasnostawskim klasztorze nie przebywało więcej niż 3-4
zakonników. Augustianie, żyjąc we wspólnocie zakonnej, prowadzili prace na rzecz Kościoła lokalnego i należeli do najbardziej światłych ludzi ówczesnej epoki. Znani byli z propagowania muzyki
sakralnej, czego świadectwem są księgi liturgiczne
jak antyfonarze, graduały i hymnaria. Augustianie
szli wszędzie tam, gdzie mogli pomóc Kościołowi.
Apostołowali wśród ubogich, chorych, upośledzonych i ludzi z marginesu społecznego, oraz na terenach zamieszkałych przez ludność innowierczą,
wymagających pracy misyjnej. Ich dziełem było
stworzenie wielu wspólnot kościelnych. Prowadzili
działalność naukową, a swoimi misjami sięgali najdalszych krańców ziemi. Przykładem doskonałego
przygotowania i zasięgu prowadzonych działań
misyjnych jest zachowana księga z dawnej biblioteki augustiańskiej w Krasnymstawie, służąca do
nauki języka tybetańskiego. Augustianie byli dobrze wykształceni, ponieważ zakon nakładał obowiązek studiowania. Studia zakonne obejmowały
najpierw stopień przygotowawczy z gramatyki,
po ukończeniu którego można było przystąpić do
wyższych studiów. Szkoły zakonne były dwojakie:
wyższe zwane studia generalia et majora, na których oprócz teologii i filozofii wykładano też inne
nauki, oraz studia niższe, zwane studia provincialia vel minora, gdzie wykładano gramatykę i logikę.
Kapituła generalna w Rzymie określała dokładnie
czas trwania wyższych studiów potrzebnych do
uzyskania poszczególnych stopni akademickich.
41
Historia
Po czterech latach studiów można było uzyskać
tytuł kursora, a po dalszych dwóch latach - lektora.
Stopień bakałarza można było zdobyć po ośmiu latach nauki, a po dziesięciu, a później nawet dopiero po dwunastu latach studiów można było zdobyć
tytuł doktora.
Odkopane podczas remontu podziemne wejście
Augustianie, podobnie jak dominikanie
i franciszkanie mieli prawo spowiadania i głoszenia słowa Bożego, co było zapewne głównym
zadaniem ojców krasnostawskiego klasztoru, bo
obszar diecezji chełmskiej wymagał ogromu pracy misyjnej. Papież Bonifacy VIII udzielił zakonowi augustiańskiemu szczególnego przywileju,
a mianowicie prawa zakładania cmentarzy w swych
klasztorach, na których mógł być pochowany każdy wierzący. Taki cmentarz grzebalny powstał też
przy augustiańskim kościele Świętej Trójcy w Krasnymstawie, a dowodzą tego znaleziska ludzkich
kości, jakie zdarzają się na niezabezpieczonym
należycie terenie klasztoru, oraz w czasie prowadzonych prac budowlano-remontowych. Cmentarze zakonne miały duże powodzenie, ponieważ
w owych czasach powszechnie uważano, że pochówek w takim miejscu daje rękojmię i zapewnienie prędkiego wyswobodzenia z czyśćca dusz tych
zmarłych, których doczesne szczątki będą złożone na terenie klasztoru, w bezpośredniej bliskości
Najświętszego Sakramentu i zakonnych modłów
oraz egzekwii za zmarłych.
Przez pierwsze dwa wieki istnienia polscy
augustianie należeli do prowincji bawarskiej. Dzieliła się ona na 9 okręgów, w tym: polski, mazowiecki i ruski. Do okręgu polskiego należały klasztory
augustiańskie w Krakowie, Olkuszu, Książu Wiel-
42
Krótki rys historii zakonu augustianów
kim, Wieluniu, Krasnymstawie i Pilznie. Okręg mazowiecki tworzyły klasztory w Warszawie, Rawie
i Ciechanowie, a okręg ruski - klasztory w Brześciu
Litewskim, Grodnie i Parczewie, z tym, że klasztor parczewski istniał bardzo krótko. Samodzielna prowincja polska powstała w 1547 roku i była
uwieńczeniem ponadośmioletnich starań klasztorów z trzech wyżej wymienionych okręgów. Prośbę
w tej sprawie podpisał, obok innych przełożonych
polskich konwentów, także o. Jan będący w 1546
roku przeorem krasnostawskiego klasztoru Augustianów. Pismem z dnia 6 lipca 1547 roku generał zakonu, mocą swojego urzędu dokonał separacji klasztorów polskich od prowincji bawarskiej.
Klasztory polskie złożywszy generałowi 10 dukatów w złocie, jako zwyczajną daninę, tworzą odtąd
oddzielną prowincję. W przeciągu 4 miesięcy ma
być zwołana kapituła celem wyboru pierwszego
prowincjała, która wszystkie odnośne akta przedłoży do zatwierdzenia generałowi.
Utworzenie oddzielnej prowincji polskiej
umożliwiło augustianom pochodzenia polskiego,
rozrzuconym po wielu zagranicznych klasztorach
prowincji bawarskiej, powrót do klasztorów w kraju.
Powstanie polskiej prowincji przypada na bardzo
niepomyślny czas w historii Kościoła katolickiego.
Rewolucja kościelna wywołana w dniu 31 października 1517 roku wystąpieniem Marcina Lutra (augustianina) w Wittenberdze w Niemczech i jego 95
tez przeciwko handlowaniu odpustami dało początek reformacji i miało swoje niekorzystne oddziaływanie także na klasztory w Polsce. Ówczesne kroniki odnotowują wiele skarg na niesprawiedliwości,
krzywdy, a nawet napady na dobra zakonne. Reformacja zniszczyła i odebrała augustianom wiele
klasztorów, zwłaszcza w Niemczech. W ten sposób zniknęły całe augustiańskie prowincje zakonne na Śląsku, Pomorzu i w Prusach Królewskich.
Sprawozdanie prowincjała Szymona Mniszka do
generała zakonu z dnia 20 kwietnia 1582 roku
opisuje smutne efekty reformacji w Polsce, gdzie
pozostało zaledwie 10 ojców augustianów, w dodatku bez żadnych studiów, zrujnowane i utracone
na rzecz heretyków klasztory i ogólne rozluźnienie.
W latach 1619-1622 funkcję prowincjała zakonu
pełnił o. Paweł z Krasnegostawu, a podjęte działania kontrreformacji stopniowo poprawiały sytuację.
Historia
Ważnym i korzystnym czynnikiem ponownego rozwoju klasztorów augustiańskich było duże
znaczenie, jakie zakon przywiązywał do kształcenia i zdobywania wiedzy przez swych członków.
Zakonne studia wyższe prowadzono w tym czasie
w konwentach w Warszawie i w Krakowie, a dużą
liczbę zakonników kierowano na studia zagraniczne. W niedługim czasie dało to augustianom
zastęp wybitnych osobistości i przysporzyło zakonowi znaczenia, zaszczytów i wielu nowych członków. W 1625 roku liczba augustiańskich klasztorów
w Polsce wzrosła do 15, a przebywało w nich 119
dobrze wykształconych zakonników, z czego pięciu znajdowało się w klasztorze w Krasnymstawie.
Od 1648 roku Polskę nawiedziły straszne
i niszczące wojny. Na wschodzie kraju wybuchł
bunt kozacki rozniecony przez Chmielnickiego,
który nie ograniczył się tylko do terenów dalekich
Kresów i Naddniestrza, ale ogarnął Podole, Wołyń, ziemię chełmską, sięgając aż po Litwę. Do
buntu garnęło się ruskie chłopstwo zwane czernią
i służyło mu schizmatyckie duchowieństwo. Samego kozactwa liczono na 200 tysięcy. Buntownicy
nie okazywali litości dla wieku, płci czy stanu. Palono kościoły, dwory i całe wsie, burzono zamki.
Mordowano księży, zakonników, szlachtę i prosty
lud. Niszczono wszystko, co polskie i katolickie.
W październiku 1655 roku Krasnystaw najechały
wojska kozacko-moskiewskie. Miasto zostało
zdobyte i przez kilka tygodni okupacji było palone
i grabione, a ludność mordowana. Krasnostawskim augustianom udało się opuścić miasto i ratując dobytek klasztoru i kościoła, zbiec do Lublina. Tam schronili się w swoim nowym, lubelskim
klasztorze, ale nie na długo. Już 15 października
Kozacy podeszli pod Lublin, a 16 dnia tego miesiąca, oblegając miasto weszli do klasztoru Augustianów, który znajdował się poza murami. Każdego
napotkanego zakonnika zabijali natychmiast. W lubelskim klasztorze został wówczas zamordowany
o. Ferdynand Damianowicz, eksprowincjał i przeor
konwentu krasnostawskiego. W jednej z cel zakonnych Kozacy spalili innego, jeszcze niedawno
„krasnostawskiego” zakonnika o. Józefa Czechowicza oraz zabili młodego nowicjusza, brata Felicjana - organistę klasztornego z Krasnegostawu.
Przybliżmy nieco postaci dwóch zamordowanych ojców augustianów z krasnostawskiego
Krótki rys historii zakonu augustianów
konwentu. Ferdynand Damianowicz urodził się
zapewne w Krasnymstawie, bo będąc klerykiem,
w aktach kapitulnych został zapisany jako Fr. Ferdinandus Crasnostaviensis. W dniu 4 kwietnia
1633 roku złożył on profesję w ręce o. prowincjała
Izajasza z Bochni, a w księgach profesyj zachował się jego własnoręczny podpis. Studia ukończył
w Warszawie. W roku 1637 został diakonem i ówczesny prowincjał Baltazar Mstowski posłał go na
dalsze studia zagraniczne. W 1649 roku przebywał
w charakterze dyskreta prowincji polskiej w kapitule generalnej zakonu augustianów w Rzymie.
W 1652 roku na kapitule prowincjalskiej w Warszawie obrany został prowincjałem, a w 1655 roku,
najprawdopodobniej na własną prośbę został
przeniesiony do Krasnegostawu, gdzie został wybrany przeorem. Zginął w Lublinie zamordowany
przez Kozaków. Był jednym z najbardziej światłych
umysłów augustiańskiej wspólnoty zakonnej.
Józef Czechowicz pochodził prawdopodobnie z Olkusza. Profesję zakonną złożył 19
marca 1645 roku na ręce o. prowincjała Stanisława Kornickiego. W latach 1652-1655 przebywał
w Krasnymstawie. Na kapitule olkuskiej w 1655
roku został syndykiem prowincji i przedprzeorem
w Lublinie. Nie na długo opuścił krasnostawskich
augustianów, bo według księgi zmarłych, w dniu
16 października 1655 roku razem z nimi został
zamordowany przez Kozaków w lubelskim klasztorze. Ówczesne napady Kozaków, Szwedów
i Tatarów wstrzymały rozwój polskich klasztorów
augustiańskich i wniosły zakonowi całą rzeszę męczenników. Kościoły i klasztory rabowano, niszczono, przekazywano innowiercom lub zamieniano na
magazyny i stajnie. Z aktów kapitulnych dowiadujemy się o napadach oraz rabunkach dokonywanych
przez wojska kozackie i szwedzkie w 1656 roku
w Krasnymstawie, w czasie których ucierpiał także klasztor Augustianów. Czytamy tam, że aparaty
kościelne nie zginęły z czyjejś winy, tylko z powodu
zamieszek wojennych, bo przecież w czasie potopu szwedzkiego zrabowano i wywieziono z Polski
do Szwecji wiele cennych zabytków, ksiąg i dokumentów, w tym część zbiorów klasztornej biblioteki
krasnostawskich augustianów. O Krasnymstawie
pisze kronikarz Dryjacki, że konwent ten został
w czasie napadów zniszczony i potem przez
o. Leonarda Białeckiego odrestaurowany. Wiosną
43
Historia
1657 roku żołnierze węgierscy księcia Rakoczego
i towarzyszący im Kozacy spustoszyli Krasnystaw
i spalili augustiański klasztor. Wówczas to spłonęło
zgromadzone w klasztorze archiwum zakonu augustianów.
Pomimo tak ciężkich czasów, zniszczeń
i okrucieństw, w okresie XVII wieku powstało w
Polsce najwięcej, bo aż 19 nowych klasztorów augustiańskich. Najprawdopodobniej właśnie wtedy,
po wielkich zniszczeniach okresu potopu i powstań
kozackich, w drugiej połowie XVIII wieku, a dokładnie w latach 1755-1766 nowy przeor krasnostawskiego konwentu augustianów o. Leonard Białecki
oraz jego następca o. Anioł Byczkowski, dzięki
wielkim dobrodziejom zakonu, jakim była między
innymi Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa, odbudowali, a raczej wznieśli na nowo krasnostawski
klasztor i wyremontowali zniszczony kościół Świętej Trójcy, zaopatrując go także w brakujące sprzęty kościelne. Powstał wówczas budynek klasztorny,
który został wzniesiony częściowo na istniejących
podpiwniczeniach pierwotnego klasztoru, mieszczących wspomniane już krypty grobowe. Był to
już gmach piętrowy w pełni podpiwniczony, zbudowany na rzucie litery L. Wnętrze skrzydła głównego na obu kondygnacjach było trzytraktowe,
z korytarzem na osi podłużnej i ciągami pomieszczeń (cel zakonnych) po bokach. W piwnicach i na
parterze były sklepienia kolebkowo-krzyżowe lub
kolebkowe z lunetami, a na piętrze sufity. W przyziemiu (na parterze) skrzydła krótszego znajdował
się dawny refektarz o sklepieniu kolebkowym na
gurtach z lunetami, a za nim na końcu skrzydła
obszerna sień (konafaria) sklepiona kolebkowo,
wyprowadzająca na północno-zachodnią część
cmentarza klasztornego. Nieistniejące już dziś
wejście główne na teren klasztoru znajdowało się
w murowanym łączniku, znajdującym się między
klasztorem i kościołem. Posiadało ono dwuskrzydłowe drzwi z osadzoną w nich żelazną kratą. Obok
znajdowały się drzwi główne prowadzące do kościoła i małe drzwi furtowe do klasztoru. Drzwi dzisiejszego głównego wejścia (niegdyś ogrodowe)
i okna przyziemia miały łuki, a okna piętra były
o wiele mniejsze i kwadratowe w kształcie. Ściany
wieńczył profilowany gzyms.
Czy pierwotny dach klasztoru był wysoki
i nawiązywał kształtem do dachu kościoła, zacho-
44
Krótki rys historii zakonu augustianów
wując cechy gotyckie - nie wiadomo. Na akwareli
Vogla z 1794 roku przedstawiona jest część elewacji wschodniej klasztoru widoczna na zdjęciu po
prawej stronie nieistniejącej już dziś wielkiej kopuły
kościoła Świętego Franciszka, a lewej stronie drzewa stojącego za bramą zamkową. Jest to budynek
kryty wysokim dachem łamanym z narożnikami
podkreślonymi boniowaniem. Obraz przedstawia
także widok kościoła Świętej Trójcy oglądany od
strony prezbiterium (na prawo od drzewa i na lewo
od ściany zamku). Prawie nie zmieniony w murach
kształt augustiańskiego klasztoru zachował się do
dnia dzisiejszego.
Klasztor Augustianów - lata 60. XX w.
W 1772 roku nastąpił pierwszy rozbiór
Polski i rozpoczął się szybki, bo zajmujący zaledwie 23 lata, okres ostatecznego upadku i likwidacji państwa polskiego. Wraz z upadkiem ojczyzny rozpadła się polska prowincja augustianów.
W 1773 roku należały do niej 23 klasztory z 262
zakonnikami, w tym krasnostawski konwent, w którym przebywało wówczas 8 ojców i 4 laików. Dwa
lata później rozpoczął się czas kasaty polskich zakonów na terenie poszczególnych zaborów. Notatka z 1784 roku zamieszczona w liście do Rzymu,
mówi o separacji klasztorów znajdujących się pod
zaborem austriackim. Lista z 1786 roku wymienia
ówczesne klasztory augustiańskie w Polsce i dzieli ja na większe: warszawski, krakowski, wileński,
brzeski, ciechanowski, wieluński, lubelski, krasnostawski, zatorski, radziechowski, i mniejsze: rawski, olkuski, ksiąski, narodyczewski, rodniański,
orchowski oraz chojnicki w zaborze pruskim. Po
trzecim rozbiorze, polską prowincję augustiańską
podzielono na trzy mniejsze: galicyjską, pruską
i rosyjską, zgodnie z granicami poszczególnych
Historia
zaborów. W skład prowincji galicyjskiej weszły
klasztory w Krakowie, Lublinie, Krasnymstawie,
Wielkim Książu, Olkuszu, Orchówku i Pilznie. Przeorem krasnostawskiego konwentu był wówczas
o. Ludwik Pernett. W roku 1797 w krasnostawskim klasztorze odbyła się kapituła prowincjalska.
W latach 1797-99, w niedalekiej Borowicy wybudowano modrzewiowy kościół, którego fundatorem był Kazimierz hrabia Krasiński, ostatni oboźny
koronny i właściciel miejscowych dóbr. Od chwili
powstania, pieczę duszpasterską nad kościołem
powierzono oo. augustianom z Krasnegostawu, co
czynili aż do chwili kasaty zakonu. W dniu 5 lipca
1800 roku odbyła się w krasnostawskim klasztorze Augustianów kapituła międzyczasowa, a 4 lipca 1806 roku miała tu ponownie miejsce kapituła
prowincjalska. Na kolejnej kapitule prowincjalskiej
w Krasnymstawie, która obradowała 27 czerwca
1810 roku odczytano akta kapituły prowincji Księstwa Warszawskiego odbytej w Rawie. Akta dotyczyły zjednoczenia prowincji galicyjskiej i Księstwa
Warszawskiego. Ojcowie galicyjscy okazali wówczas wielkie niezadowolenie na temat tych nagłych postanowień i rozporządzeń i wystosowali
pismo, w którym proponują plan postępowania
i zwołanie specjalnej kapituły unijnej w Krasnymstawie. Jednak obaj prowincjałowie goszczący wtedy
w krasnostawskim klasztorze zwołali tę kapitułę
na 11 października 1811 roku, a na jej miejsce wyznaczyli Rawę. Do zjednoczenia doszło, a nowa
prowincja liczyła zaledwie 10 klasztorów (skutek
kasacji), w których przebywało 77 augustianów.
Jednym z nich był klasztor w Krasnymstawie,
gdzie było 9 zakonników, a którego przeorem był
wówczas o. Wincenty Wirzynt.
Początek XIX wieku to świat, na którego
mapach nie było już państwa polskiego. W latach
1821-24 zaborcze władze carskie stopniowo odbierały augustianom budynki ich kościoła Świętej
Trójcy i klasztoru w Krasnymstawie. Kościół zamieniono na magazyn, a klasztor początkowo na szpital, a następnie na koszary wojskowe. Jak zawsze
w najtrudniejszych dla augustianów okresach,
zakonników przygarniał stary, drewniany kościół
Przemienienia Pańskiego stojący poza resztkami ocalałych murów miasta, na dawnym cmentarzu przy ówczesnej ulicy Starolubelskiej. Tak było
w czasie potopu szwedzkiego i w obecnym okre-
Krótki rys historii zakonu augustianów
sie zaborów, gdy odbierano im kościół i budynki
zakonne. Tu, w cmentarnym kościółku mogli przetrwać najgorszy okres, lecz na szczęście były to
czasy, gdy zaborca rosyjski stwarzał jeszcze pozory współpracy, oraz istnienia namiastki polskiej
niezależności i chyba dlatego w latach 1824-39,
na peryferiach ówczesnego Krasnegostawu wybudowano na zlecenie władz carskich nowy kościół i klasztor Augustianów, jako rekompensatę za
utracone zabudowania starego klasztoru. Zespół
budowli nowego klasztoru augustiańskiego składał
się z kościoła pod tym samym wezwaniem Świętej
Trójcy, z osobną dzwonnicą, otoczonego murem,
oraz klasztoru i budynku gospodarczego.
Kościół i klasztor Augustianów - widok obecny
Najpierw, bo około 1826 roku wzniesiono
parterowy klasztor z mieszkalnym poddaszem.
Jest to budynek na rzucie prostokąta, z płytkim portykiem o trzech arkadach na filarach, zwieńczony
frontonem. Wnętrze było dwutraktowe, a obecnie
jest znacznie przekształcone. Kościół wzniesiono
w latach 1837-39 według projektu Henryka Marconiego, w stylu klasycystycznym. Nawa powstała na
rzucie zbliżonym do kwadratu, i jest przykryta stropem. Od frontu posiada płytki ryzalit, mieszczący
kruchtę, a na piętrze chór otwarty arkadą do nawy.
Prezbiterium było węższe, na rzucie też zbliżonym
do kwadratu i przykryte stropem, z dwiema prostokątnymi zakrystiami po bokach. Dach nawy był
czterospadowy z ośmioboczną wieżyczką na sygnaturkę, a nad prezbiterium - trójpołaciowy. W roku
1839 nowy kościół Augustianów w Krasnymstawie
konsekrował biskup pomocniczy lubelski Mateusz
Maurycy Wojakowski, a ze starego kościoła do no-
45
Historia
wej świątyni przeniesiono datowany na XVII wiek
obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ubrany w sukienkę barokową z pierwszej połowy XVIII wieku
i umieszczono go w ołtarzu głównym. Obraz Matki Boskiej nie jest jedyną zachowaną w kościółku
pamiątką po dawnym kościele augustiańskim.
W nowych budynkach zamieszkali krasnostawscy
augustianie po utracie swego pierwotnego klasztoru. W końcu 1864 roku ukaz carski zniósł (z małymi wyjątkami), klasztory w Królestwie Polskim.
Powodem tych działań był wybuch powstania
styczniowego, a zastosowana procedura - podobna do akcji podjętych wcześniej na Litwie. W nocy
z 27 na 28 listopada do wytypowanych klasztorów
wkroczyło rosyjskie wojsko i wywiozło wszystkich
zakonników, wbrew ich woli, do nieskasowanych
klasztorów, lub wydaliło za granicę. Nowicjuszów
rozpędzono, a nowicjaty zamknięto. Poodbierano
wszelkie dobra i fundusze zakonne. Z czasem dla
wszystkich augustianów utworzono jeden klasztor
w Wieluniu, w którym znalazło się 26 zakonników.
W chwili kasaty w krasnostawskim klasztorze
przebywało 6 zakonników. Byli to: o. Alipiusz Kałużyński - przeor konwentu, o. Rafał Rejman - prokurator, o. Gabriel Zimny - kaznodzieja, o. Paweł
Morawski - kaznodzieja, o. Hiacynt Wiśniewski
i Klemens Adamski - laik.
Jakie były dalsze losy ostatnich krasnostawskich augustianów? Przeor o. Alipiusz Kałużyński został wywieziony do jedynego klasztoru
Augustianów w Wieluniu. O. Paweł Morawski pozostał przy którymś z ocalałych klasztorów innych
zakonów w Lublinie. O. Rafał Rejman został wikariuszem przy parafii w Grabowicy, w dawnej diecezji lubelskiej. Los o. Hiacynta Wiśniewskiego jest
mi nieznany, zaś Klemens Adamski, zapewne tak
jak każdy nowicjusz został wypędzony z klasztoru,
ale gdzie trafił później - nie wiadomo. Najtragiczniejszy los spotkał o. Gabriela Zimnego, urodzonego 27 czerwca 1821 roku we wsi Wawrzeńczyce,
w diecezji krakowsko-kieleckiej, a który w 1847
roku wstąpił do zakonu oo. augustianów w Warszawie i w roku następnym złożył profesję zakonną. 7
listopada 1852 roku, po ukończeniu studiów został
przeniesiony do klasztoru w Krasnymstawie jako
kaznodzieja. Później przebywał jeszcze w klasztorach w Wieluniu, Ciechanowie i Warszawie, by
w 1861 roku powrócić do Krasnegostawu. W czasie
46
Krótki rys historii zakonu augustianów
pobytu w krasnostawskim klasztorze objął wikariat
przy parafii w Gorzkowie. Tam został aresztowany i wywieziony na Sybir. Powodem aresztowania
o. Gabriela było wygłaszanie kazań, w których
ukazywał różnice między prawosławiem, a religią
katolicką oraz przedstawiał powody wszystkich
nieszczęść Polski. Na Syberii został skazany do
pracy w kopalniach nerczyńskich, gdzie spędził
10 lat przykuty do taczki jak zbrodniarz. O. Gabriel
Zimny znosił swój los z ewangeliczną pokorą, „za
grzechy własne i narodu”. Po przeniesieniu do
obozu pracy w Tunce, dawał nadzieję innym swoją
pobożnością i posługą kapłańską, za co groziły mu
poważne kary. Po ciężkiej chorobie zmarł w tęsknocie za krajem ojczystym, w dniu 19 października
1870 roku, w wieku 49 lat, po 23 latach życia zakonnego i 19 latach kapłaństwa.
Wraz z wywiezieniem z miasta ostatnich zakonników, zakończył swoje istnienie krasnostawski
konwent augustianów. Po 470 latach pobytu zakonu w Krasnymstawie pozostały po nim dobrze zachowane budowle, czyli oba kościoły i klasztory.
Inne pamiątki poaugustiańskie są porozrzucane
i odnajduje się je z trudnością. W krasnostawskim
muzeum zdeponowane są cztery portrety idealne
generałów zakonu augustianów, lecz z uwagi na
ich stan nie są obecnie eksponowane. Zachowała się także pewna liczba starych ksiąg z dawnej
biblioteki augustianów. Najpiękniejszą pamiątką
po krasnostawskim konwencie augustianów znajdującą się w zbiorach muzeum jest pochodzący
z 1667 roku barokowy, srebrny kielich mszalny
o. Leonarda Białeckiego, wykonany w gdańskiej
pracowni Andrzeja Mackensona Starszego, który
dla przeora klasztoru ufundowała Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa. Można go oglądać w stałej
ekspozycji muzeum, w części poświęconej sztuce sakralnej. W nowym kościele augustiańskim
zachował się XVII-wieczny obraz Matki Boskiej
z Dzieciątkiem, ubrany w sukienkę barokową pochodzącą z 1. połowy XVIII wieku, rokokowy krucyfiks z 2. połowy XVIII wieku i żyrandol znajdujący
się obecnie na plebanii. Wymienione zabytki zostały przeniesione ze starego kościoła augustiańskiego. Pomimo odzyskania przez ojczyznę niepodległego bytu, stary klasztor i kościół augustiański
nigdy już nie powrócił do roli jaką mu pierwotnie
przeznaczono.
Historia
Także i dziś wymyśla się dla tych najstarszych w mieście zabytków i jedynych gotyckich budowli zachowanych na obszarze ziemi chełmskiej
różne inne cele i zadania, a przecież jedyne, co
tym gmachom powinno być powierzone, to krzewienie wiary i głoszenie słowa Bożego. Po prawie
pięciuset latach istnienia w Krasnymstawie kościoła i klasztoru augustiańskiego, stracił on swoją
rolę wraz z rozbiorami państwa i kasatą zakonu.
Wydawało się, że obecnie, gdy czasy się zmieniły,
dawny kościół odzyska swój utracony blask, na co
mógł wskazywać rozpoczęty w tym roku remont
starego klasztoru i łączona z tym nadzieja na odtworzenie jego dawnego wyglądu, wzorem tego,
co zrobiono w kolegium jezuickim. Niestety, ochlapywanie betonem odkopanych, średniowiecznych
fundamentów, zamurowanie odkrytego i dotychczas nieznanego wejścia podziemnego, wstawienie prostokątnych okien, tam gdzie kiedyś były
łuki, odstąpienie od podwyższenia i odtworzenia
dawnego wyglądu dachu oraz jego pokrycie - i to
tylko w połowie - nową blachą, a nie dachówką czy
gontem, oraz brak prac nad odtworzeniem zatartych cech stylowych, prowadzi do tego, że klasztor,
pomimo wykonanych prac, nie odzyska, a nawet
utraci jeszcze bardziej swój dawny wygląd. Całkowitą rezygnację z remontu, a nawet przeprowadzenia prac rozpoznawczych i inwentaryzacyjnych
we wnętrzu istniejących w klasztorze krypt, gdzie
obok zakonnych mogą znajdować się także groby
dobroczyńców i innych znakomitych osobistości,
pominę milczeniem.
Jedyna informacja na temat wyglądu krypt
pochodzi z lat 80. XX wieku. W czasie prowadzonego wówczas remontu dawnego klasztoru,
a wówczas internatu szkolnego, zaszła potrzeba
wizualnej oceny stanu murów tej części budynku. Wybito mały otwór w miejscu zamurowanego
wejścia do krypt, znajdującego się na przedłużeniu biegu korytarza głównego piwnic. Dokonano
oceny wzrokowej, lecz do krypty nie wchodzono.
Te działania dały nam jednak informację, że krypty
składają się z dwóch, a może nawet większej liczny pomieszczeń. Zamurowane wejście prowadziło
do głównej krypty, nieco węższej niż szerokość
budynku klasztoru, w której znajduje się około 3040 prostych, drewnianych trumien, ustawionych
w rzędach wzdłuż ścian, po lewej i prawej stro-
Krótki rys historii zakonu augustianów
nie pomieszczenia. Wszystkie w miarę dobrze
się zachowały, a ich wieka są częściowo odkryte.
W nich spoczywają szczątki krasnostawskich
augustianów. Na prawo od tej krypty, bezpośrednio pod refektarzem znajduje się druga, a może
i trzecia krypta, ale tego jak one wyglądają już nie
wiemy, bo tam nie zaglądano. Wiadomo jednak, że
istnieją, gdyż ta część budynku stanowi niedostępny i brakujący element ciągnących się dalej piwnic
klasztoru. Osobiście uważam, że w tych właśnie
kryptach powinny być złożone szczątki ludzkie
w postaci zachowanych kości, które zostały wykopane na terenie dawnego cmentarza przyklasztornego, w czasie prowadzonych obecnie prac remontowych. Nie będę także wypowiadał się na temat
dużego pęknięcia w ścianie północnej, powstałego
w czasie prac remontowych, a „zabezpieczonego
tynkiem”, bo ten element przeprowadzonego remontu czas oceni najlepiej. Szkoda tylko, bo przecież obok zespołu pojezuickiego, stary klasztor,
a może w przyszłości i gotycki kościół augustiański mogły stać się perełką wśród krasnostawskich
zabytków, dumą i ozdobą całego miasta. Nowy augustiański klasztor i kościół Świętej Trójcy przy ulicy Okrzei jest obecnie kościołem parafialnym, lecz
poza obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, próżno w nim szukać jakichś klasztornych pamiątek.
Zakon augustiański w czasie swego istnienia dał Kościołowi około 10 kardynałów i niemal 100
patriarchów, arcybiskupów i biskupów, 12 świętych
i 171 błogosławionych. Z polskich augustianów za
świętego uważany jest Izajasz Boner, zwany błogosławionym, którego proces beatyfikacyjny jest
aktualnie prowadzony. Po latach nieobecności
w Polsce augustianie powrócili do naszego kraju
i odbudowują swoje klasztory. Znowu istnieje polska prowincja augustiańska, lecz jak dotychczas,
do jednego z najstarszych swoich klasztorów i do
Krasnegostawu augustianie jeszcze nie powrócili.
Zbigniew Atras
1. Szkic historyczno-biograficzny zakonu augustiańskiego w Polsce, O. Grzegorz Uth, Kraków 1930.
2. Krasnystaw rys historyczny, Kazimierz Stołecki,
Puławy 2008.
3. Nadzory archeologiczne.
47
Poezja - Mariusz Kargul
Mariusz Kargul
Prawie ko(s)miczny poemat
prozą
Halinie Sobieszek
Stał sobie dwór, po czym rozpełzł się po okolicy.
Kamień po kamieniu, cegła po cegle. Rozmienił
się na drobne. A duchy wszystkie, jak stały, tak
po kolei kamieniały. I śniły snem kamiennym
o szalonym furmanie, co to zawsze 6 stycznia
biegał nago po wsi z apelem: Jest już nas trzech!
Jest już nas trzech! Potrzebujemy czwartego do
brydża! I te zjawy strasznie skamlały, ziejąc
z nudów paszczami po horyzont na przestrzał.
Straszenie bez dworu przypomina siarczysty
policzek wymierzony przez egzorcystę
w samo ciemię ezoteryzmu. Zbiły się w kłębek
nieszczęścia w niecce na polu, przypominającej
odcisk stopy zapomnianego dinozaura, który stawiając
jedną nogę, opamiętał się, że przecież go nie ma.
[…]
W tym roku zima zapowiada się wyjątkowo długa i ciężka.
Tak naprawdę powoli można to czuć. Lato nie jest już tym
samym starym bałagułą, taszczącym spasione słońcem
brzucho na podołek jesieni. Niegdyś zawsze syte,
spocone, sapiące, przegrzane i wypalone, raczyło
przechodzić w stan spoczynku gdzieś w połowie września.
Dzisiaj w ogóle nie przejmuje się losem letników.
Jest dla nich po prostu letnie. Nie daje nawet większych
powodów do narzekań na upał. Jakoś tak za szybko,
za łatwo, wyprzęgło swoje rumaki z solarnego rydwanu.
Zamiast dalekich ech sirocca serwuje nam coraz śmielsze
poczynania psów gończych boreasza, wyjących niczym
stado potępieńców na rozstajach dróg. Trudno szukać
miłości i grzybów, czując na plecach zew dalekiej północy.
[…]
A wy sobie fruniecie wyczepione z ogona komety.
Perseidy, dalekie i chłodne okruchy kosmicznej materii.
Beznamiętnie, prawie bezszelestnie i bezwonnie
przemykacie
ponad naszymi głowami. Za nic macie kodeksy drogowe
i przyzwolenie społecznego obyczaju. Przecinacie niebo
w świetlnej wędrówce, której celu możemy się tylko
domyślać.
48
Poezja - Mariusz Kargul
Wodzą za wami lunety astronomów i oczy zakochanych.
Nieszczęśnicy czekają na uśmiech losu sprowokowany
waszym upadkiem. Poszukiwacze meteorytów i przygód
liczą na szybki zysk i łatwy sukces w drodze po złote runo
wszechświata. Obarcza się was odpowiedzialnością za
nasze
ziemskie potknięcia i katastrofy. Trudno wam nie
zazdrościć,
by nie zadać sobie pytania, czym dla was jest Ziemia:
Jakąś nic nieznaczącą przystawką przed głównym
daniem,
które dopiero ma nadejść. Czkawką Wielkiego Wybuchu
niesioną na fali Kolapsu. Dziwnym przerywnikiem
moszczącym sobie prawo do życia w jakiejś podrzędnej
galaktyce, kiedy być może poza naszą percepcją
wymyślono
już coś lepszego od procesu narodzin i umierania?
[…]
Ciężko przeżyć czternaście miliardów lat bez
świadomości,
że i tak to wszystko zacznie znowu się kurczyć, jak śliwka
robaczywka. Wieczne przypływy i odpływy. Być może
istnieje skala czasu, w której miliard lat jest jakąś małą
pauzą, chwilą dla nabrania oddechu albo ziewnięcia.
Nie dożyjemy dni, w których, znane nam i nieznane
galaktyki, zaczną ku sobie bezmyślnie dryfować,
niczym tiry we mgle na zakorkowanej autostradzie.
Jak się już scalą, wedle prawideł, dołączą do nich
gwiazdy.
I nie będzie raczej okazji na konstatacje w rodzaju: orzesz
w mordę Kasjopei, a nie mówiłem? Planety nie pozostaną
w tyle i chlupną w ten cały barszcz. Grawitacja scali
atomy,
które rozpadną się na nukleony. Po nich zostaną jedynie
kwarki.
Ktoś to będzie musiał posprzątać i wcisnąć przycisk
„power play”.
[…]
Pewne zapachy możliwe są tylko pod koniec sierpnia.
Płowa grzywa konia przemyka podcieniem dąbrowy.
Usta jeźdźca muska wiatr motany na kołowrotku południa.
Łany falują niczym piersi kobiety biegnącej ku mężczyźnie
wracającemu z pola walki. Jest w nich żar tęsknoty i cisza
spełnienia. Jeżeli możesz, jeszcze chwilę na mnie
poczekaj.
Nie odchodź w miejsce, skąd nie ma powrotu. Nawet
przez furtę pamięci. Obłaskawimy polne południce
i zalegniemy w złocie nabrzmiałych kłosów.
Poezja - Mariusz Kargul
[…]
Od lasu ciągnie nieznanym. Na trudnej do rozpoznania
granicy
światłocienia czekają zagadki i zasadzki. Strudzony
wędrowiec
marzy o chwili, kiedy głowa obarczy stopnie mchowatego
ołtarza.
Z wieczora nadciągają nad rzeki i stawy pierwsze chłody.
Mgły prują realność kształtów. Ptaki zdają się wzlatywać
z mlecznych oparów pozbawione skrzydeł, głów, połowy
tułowia.
Księżyc zawiesza strapiony swój wdzięk nad wodnym
kotliskiem,
sam nawet nie wiedząc, czyj blask w istocie odbija. Ryby
śnią
nicnierobienie, pływanie do góry brzuchami w sjeście
dusznego
horyzontu. Blask mży i z cicha zamiera. Drga jeszcze w
skrzydłach
nocnych motyli, ale to tylko podzwonne letniej karmanioli
Trakt
polny wytłumia skrzypienie ostatnich piast i kamieni Ślady
żłobią
mozaikę hejta, wiśta i nazad. Od tej pory wszelkie
wyprawy,
nawet na stronę, pod starą jabłonkę, przechodzą w sferę
podróży
na własne ryzyko. Licho nie śpi. Łypie kaprawymi oczkami
zza krzaków tarniny. Rade ucapić niewinną duszę dziecka i
przenicowany grzechem na wylot dziadowski żywot
tułacza.
[…]
Sceneria pasuje jak ulał do któregoś z teledysków Pink
Floyd.
Łagodne wzgórza falują na wskroś po oczu horyzont.
Lasy tają
pod łagodnym tchnieniem wieczoru. Łysiec użycza wszem
i wobec kradzionej poświaty. Nikomu nie powinno niczego
brakować.
Nikt nie powinien od nikogo wymagać więcej, niż chwili
uwagi,
gdy po przekątnej Wszechświata spływają na tarło nowe
galaktyki.
[…]
A Zastawie?
Zastawie już do końca zostanie wyłączoną z ruchu
wyspą czasu, rozciągniętą niczym leniwy kocur,
pomiędzy było a będzie.
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
Kazimierz Stołecki
Sylwetki biskupów chełmskich
i chełmsko-lubelskich.
Diecezja chełmska. Część IV
Stanisław Kazimierz Dąmbski (Dąbski)
z Lubrańca. Rodzina kujawska, biorąca nazwę
z Dąbia w brzesko-kujawskiem. Wydała dziewiętnastu senatorów w latach 1602-1796.
Stanisław, był synem Adama, kasztelana
słońskiego, i Elżbiety z Jemielskich kasztelanki
kowalskiej, urodzonym w Lubrańcu. Doktor obojga praw na Akademii Krakowskiej. Studiował za
granicą; tam uzyskał tytuł doktora teologii. Po powrocie pełnił funkcję sekretarza króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Z archidiakona płockiego
i kanonika kujawskiego, został koadiutorem biskupa chełmskiego Krzysztofa Żegockiego (1668), po
jego śmierci zasiadł na stolicy chełmskiej (167376). Biskup łucki (1676-82) (w dziejach tej diecezji
zapisał się jako budowniczy nowej świątyni katedralnej), płocki (1682-91), kujawski (1691-1700),
w końcu krakowski i tytularny książę siewierski (1700), lecz zmarł nie dopełniwszy ingresu.
Ostatnie dostał za dopełnienie koronacji Augusta
II. Mówiono o nim, że biskupstw nie otrzymywał,
a zdobywał. Zostawił po sobie wielki majątek, składający się z licznych włości, klejnotów i gotowizny.
O jego działalności biskupiej niewiele wiadomo nie tylko w odniesieniu do diecezji chełmskiej, ale i pozostałych. Wyrestaurował kilka kościołów w diecezjach, w których był pasterzem,
a na odsiecz wiedeńską, wystawił swoim kosztem
chorągiew husarską.
Stanisław był człowiekiem dwoistej natury.
Pierwszy to był Dąmbski, co rodzinę swoją podniósł do znaczenia historycznego; wszakże zarzuca mu się ogromną ambicję i nie zawsze dostateczną godność w postępowaniu, gdy mu szło
o pozyskanie nowych zaszczytów, a nieraz podstęp i potwarz. Z drugiej strony był on hojnym i na
cele zacniejsze, oraz opiekunem ubogich. Był jak
się zdaje gwałtowny, mściwy i niespokojny. Nie
zajmując urzędu świeckiego, mieszał się do spraw
państwa. Podkanclerzy Olszowski w liście do nuncjusza (1673), skarżył się na jego intrygi, mówiąc,
49
Historia
że życiem swym gorszącym nigdy nie zasłużył na
tak wysokie stanowisko (biskupa chełmskiego).
Nie przeszkodziło mu to do awansów, bo królów
i możnych zręcznymi usługami zjednywać sobie
umiał. Tako jeden z pierwszych podczas elekcji
króla wotuje na Sobieskiego, mimo że jeszcze rok
temu wywołał z nim, jako hetmanem, głośny zatarg
(oskarżał go o przefrymarczenie Turkom Kamieńca Podolskiego), a Jan III potem z godności na
godność go forytuje. Przebiegłego biskupa dopiero
kobieta w pole wyprowadzić zdołała. Królowa Marysieńka, jak opowiada kronika skandaliczna, po
rezygnacji Olszowskiego, nadzieją pieczęci podkanclerskiej wyłudziła od Dąmbskiego 200 000 zł.
na wykup Jarosławia, a wziąwszy pieniądze spokojnie patrzała, gdy pieczęć dostał Wydżga. Podczas elekcji, Dąmbski biskupem będąc kujawskim,
obwołał królem Augusta II, jego koronacji dokonał
bezprawnie, bo ta czynność należała do prymasa.
Powstała z tego przy zaprzysiężeniu paktów konwentów przez Fleminga pełnomocnika Augusta,
bitka w kościele, a biskup miast uspokajać walczących, miał wołać od ołtarza: bij, zabij! Biskup gwałtownik, zawadiaka, pieniacz i kłótnik, szukający
zwady nawet z kobietami i samą królową, nieprzebaczający uraz, zapominający się przy ołtarzu, dla
prywaty gotów na szwank narazić dobro narodu,
obierający na swoją rękę króla i przeprowadzający elekcję wbrew prymasowi i lepszym żywiołom
społeczeństwa.
Miał też inne oblicze. O szczodrobliwości
jego na sprawy krajowe świadczy to, że na wyprawę wiedeńską króla Jana III, wystawił własnym
kosztem chorągiew husarską. Odnowił kościoły
płocki i pułtuski, katedrę łucką, spaloną od pioruna.
W życiu prywatnym i duchowym cechował się łagodnością i prostotą, był hojny dla biednych, fundował liczne kościoły i kolegia jezuickie. Potrafił
zjednać sobie ludzi wyjątkową hojnością, dla katedry wawelskiej ufundował zachowaną do dziś
monstrancję wysadzaną szlachetnymi kamieniami. Zatem Dąmbski miał dwa oblicza: złe i dobre.
Wszystko zważywszy dochodzimy do przekonania,
że choć może nie był uosobieniem złości, to ujemne strony przeważały w jego charakterze i życiu.
W opinii Kaspra Niesieckiego, był prałatem znacznych cnót, a najprzód ludzkości ku wszystkim wielkiej, z tej i najmniejszemu wolny był przystęp do
50
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
niego, a z perspektywy stuleci historyk stwierdził:
był to człowiek szalonej ambicji, zawadiaka, kłótnik, postać typowa dla okresu saskiego.
Biskup Stanisław zmarł w czwartym dniu
pobytu w Krakowie, nie dopełniwszy ingresu na
krakowskie biskupstwo.
Stanisław Jacek Święcicki, na Święcicach w Mazowieckiem. Był synem Jakuba i Katarzyny z Wąsowskich, urodzonym w Święcicach.
Nauki pobierał w Krakowie, następnie u jezuitów
i w Rzymie. Wstąpił do Zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich w Czerwińsku. Oddany był
polityce Jana Kazimierza i Jana III. Obdarzony
licznymi godnościami kościelnymi. Swoją karierę
duchowną rozpoczął jako prałat gnieźnieński, potem przeor Zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich w Czerwińsku. Opat komandytariusz lubińskich benedyktynów. Oficjał pomorski i gdański
(1655-59 i 1663-66). Tytularny biskup spigaceński,
sufragan żmudzki (1681), scholastyk gnieźnieński,
dziekan włocławski, archidiakon i proboszcz u św.
Jerzego, wikariusz d/s duchowych i oficjał generalny warszawski i na całe Księstwo Mazowieckie. Proboszcz w Wiskitkach i Brochowie, pleban
w Rokitnie. Kanclerz katedry poznańskiej i scholastyk kolegiaty warszawskiej. Stanisław Święcicki,
chcąc uczonych i pobożnych pasterzy przysporzyć
Księstwu Mazowieckiemu, postanowił na dobrach
swoich Trąbkach, Naborowie i na innych, które
trzymał, fundować dla jezuitów warszawskich teologiją, i przeznaczał fundusz na wychowanie
w kollegijum kilku szlacheckich dzieci. Konstytucyja z 1677 obciążyć biskupowi na ten cel dobra
pozwoliła.
Król Jan III Sobieski awansował Stanisława na stanowisko biskupa chełmskiego (1677-96),
a ze względu na szczupłe dochody w chełmskiej
diecezji, dał mu dodatkowo opactwo lubińskie.
Trzykrotnie był prezydentem Trybunału Koronnego (np. 1683) i kilkakrotnie komisarzem na
trybunał skarbowy (1685, 1678 i 1690). Senator.
Aktywnie uczestniczył w pracach parlamentu w latach 1677-96.
Stanisław oceniany był jako gorliwy ordynariusz, dbający o diecezję. W rok po objęciu rządów
rozpoczął wizytację. Wspierał podupadłe kościoły.
Przekazy mówią o licznych kontaktach nawiązywanych z wiernymi na przysłowiowej ulicy, w domach
Historia
opieki, szpitalach. Nie mniejszą troskę przejawiał
o duszpasterskie sprawy diecezji. Zwołał IV synod
diecezjalny (15.09.1694), który zajął się problematyką nabożeństw i sakramentów świętych. Oprócz
rozważań ściśle teologicznych, dokonano również
weryfikacji dawnych praw i przywilejów Kościoła.
Był kanclerzem Akademii Zamojskiej.
Katedrę w Krasnymstawie ozdobił i ubogacił, gdzie po śmierci 1696 roku zaszłej spoczywa.
Do Krasnostawu sprowadził Jezuitów, z których
jednego zrobił w katedrze spowiednikiem, drugiego kaznodzieją. Pozostawił spuściznę pisarską:
kazanie pogrzebowe Pan Wyszogrodski (1642),
Niebieski wieku łaskawego kalendarz (1644), Cudowny w stajni betlejemskiej śpiewaczek (1645)
i Synodes diocesiana Chelmensis anno 1691 celebrata (1696). Święcicki Biskup chełmski, zeznał
o swojem w dzieciństwie konaniu, i zdrowieniu za
przyczyną Matki Boskiej, także o przywróceniu do
zdrowia swej matki, paraliżem po kilkakroć tkniętej
(1676).
Po nominacji Stanisława na biskupstwo
chełmińskie, prowizja z Rzymu przyszła w lutym
1696. Nie objął jednak formalnie nowej diecezji,
zwlekał z przeprowadzką, był chory. Zmarł w rezydencji biskupów chełmskich w Skierbieszowie,
pochowany w Krasnymstawie. Godność biskupa
piastował przez 45 lat.
Mikołaj Ignacy Michał Wyżycki z Wyżyc.
Dom starożytny, jednym z nich w dziedzictwo dostały się Wyżyce w Krakowskiem województwie.
Mikołaj, syn Jana, chorążego kijowskiego, i nieznanej z imienia Żaboklickiej, wojewodzianki podolskiej, urodzony w parafii Jazłowiec. Bratanek
arcybiskupa lwowskiego również Mikołaja Ignacego. Filozofię studiował w Krakowie, teologię w Poznaniu, doktorat otrzymał w Rzymie. Mikołaj wstąpił
do Zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich
(1669). Znalazł się w świcie króla Jana III na wyprawę wiedeńską (1683). Opat czerwiński, sekretarz wielki duchowny (12.10.1691-26.02.1699),
biskup chełmski (1698-1705), kanclerz Akademii
Zamojskiej. Dzięki jego staraniom rozpoczęto budowę rezydencji biskupiej w Skierbieszowie. Prac
tych nie ukończono na skutek śmierci Mikołaja.
Mikołaj cieszył się wielkim zaufaniem króla.
Jako sekretarz duchowny, bardzo blisko znał króla
i rodzinę królewską. Kazimierz Sarnecki zanotował
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
w pamiętniku (21.07.1693), że król wraz z królewiczami u Wyżyckiego na Służewcu bawili na kolacji,
podczas której król był wesół, wino z samego lochu
pili. Mikołaj Popławski, biskup inflancki, wyznał, że
widywał Wyżyckiego na dworze królewskim, gdzie
był on częstym gościem jako sekretarz królewski.
Kilka razy był świadkiem nadużywania trunków
przez Wyżyckiego, wspólnie z królem, czasami aż
do wesołości, ale dodał, że taki w Polsce panuje
zwyczaj. Mikołaj stale przebywał przy królu Janie. Był przy królu w ostatnich chwilach jego życia
(17.06.1696). Brał udział w deportacji ciała króla
Jana III z zamku do kościoła warszawskich kapucynów (23.12.1697). Na czele postępowały stołeczne cechy z zapalonymi świecami i chorągwiami
pochylonymi na znak żałoby. Dalej zakony, ławnicy
i rajcy warszawscy, duchowieństwo, kapela królewska. Za nimi senatorowie nieśli na poduszkach
ze złotogłowiu zdjęte z trumny insygnia, a po bokach maszerowały rajtarie Rzeczypospolitej oraz
królowej Marii Kazimiery, ochraniające dostęp do
karawanu. Za nim kroczył sekretarz wielki koronny Mikołaj Wyżycki, niosąc w złotej puszce serce
królewskie, w towarzystwie marszałków: wielkiego
koronnego i nadwornego litewskiego. Następnie
postępowali królewicze Aleksander i Konstanty.
Mikołajowi, jako biskupowi i senatorowi,
wypadło współpracować z królem Augustem II Sasem. Poparł Sasa podczas koronacji we wrześniu
1697. Koronacja stanęła pod znakiem zapytania,
gdyż klucze do skarbca z insygniami koronacyjnymi, były w posiadaniu kilku senatorów, spośród
których nie wszyscy byli zwolennikami Augusta,
a bez zgody wszystkich skarbca otworzyć nie było
można. Wówczas Wyżycki i przeor świętokrzyski
Aleksander Wyhowski wpadli na pomysł: wybito
dziurę w murze skarbca i przez nią wydobyto insygnia; koronacja odbyła się. Biskup brał udział
w odzyskaniu Kamieńca (22.09.1699): Polscy komisarze wchodzili równocześnie na czele 2 000
piechoty i 600 jazdy do spustoszałego Kamieńca
i udali się naprzód do katedry, gdzie wśród wystrzałów działowych Wyżycki biskup chełmski Te Deum
odśpiewał. Następnie czyszczono i poświęcano na
nowo kościoły, wykopywano ciała Turków pogrzebanych w mieście i chowano na polu za miastem,
zdejmowano półksiężyce z wież kościelnych a zatykano krzyże i zaciągano dzwony, które pierwszy
51
Historia
raz od 27 lat, znowu zwoływały lud okoliczny na
nabożeństwo chrześciańskie.
Złośliwi pisali: Wyżycki opat Czerwiński zakonu św. Bernarda (Cystersów) i sekretarz wielki
koronny był w całej Rzeczypospolitej największym
przyjacielem wina, i dla tego zwany powszechnie
pod pieniem sitio (pijak). Wino wsławiło go więcej
jak opactwo, jak wysoki urząd koronny, jak rodzina.
Wspominano o kłótniach Wyżyckiego z biskupem
chełmskim Stanisławem Święcickim.
Biskup Mikołaj po krótkiej chorobie zmarł
na kamień, mając niespełna 60 lat. Pochowany
w Zamościu w kryptach kościoła Zwiastowania
NMP (oo. franciszkanów).
Kazimierz Łubieński z Łubnej w Sieradzkiem. Starszy syn Zygmunta, stolnika sieradzkiego, i Cecylii z Opackich. Wychowany przez wuja,
Andrzeja Trzebickiego, biskupa krakowskiego, jego
staraniem i kosztem ukończył nauki. Studia w Akademii Krakowskiej i jezuickim Collegium Romanum.
W Rzymie w Kolegium Świętego Ignacego otrzymał
święcenia kapłańskie i doktorat z teologii. Wkrótce
zasłynął z wiedzy i pięknej wymowy, a zaletami charakteru umiał zjednać sobie wszystkich. Szybko posuwał się po stopniach hierarchii kościelnej. W wieku
23 lat został kanonikiem katedry wawelskiej (1675).
Wybrany deputowanym z grona kapituły na Trybunał
Koronny. Proboszcz w Czeladzi oraz kanonik wiślicki i sandomierski (1678). Deputowany na Trybunał
lubelski (1689), kanonik krakowski (1675) i sandomierski (1690), tytularny biskup heraklejski i sufragan
krakowski (1701), administrator diecezji krakowskiej
(1702). Przeżył najazd szwedzki i wielką zarazę
w Krakowie (1702). Konsekrował nowo wzniesione kościoły św. Anny i Kapucynów (1703). Uzyskał
królewską prowizję na biskupstwo chełmskie (170510). Otrzymał również godność opata cystersów
w Czerwińsku (1706), która ordynariuszom ubogiej
diecezji chełmskiej pozwalała powiększyć uposażenie. Pozostał przy funkcji administratora diecezji
krakowskiej. Król prezentował go na biskupstwo
w Krakowie (1710), a diecezję objął w roku 1711.
Kazimierz, wieżę przy kościele katedralnym krakowskim, którą wiatr gwałtowny obalił (16.12.1703),
i która upadkiem swym wiele szkody katedrze zrządziła, dach i sklepienie przełamawszy, własnym
kosztem z ciosowego kamienia wystawił, i kościół
sam około wielkiego ołtarza zbyt zacieniony.
52
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
Do zasług biskupa Kazimierza należy erygowanie seminarium kleryckiego w Lublinie (1714),
prowadzonego przez misjonarzy lazarystów.
W Krasnymstawie zatroszczył się o odbudowę katedry ograbionej i zniszczej w czasie wojen. Osobiście ufundował dwanaście pozłacanych srebrnych
kielichów mszalnych i wiele szat liturgicznych,
a wśród nich bogato haftowane ornaty. Pragnąc
pomóc kanonikom kapitulnym, których majątki zostały spustoszone przez wojny, wyjednał u króla
powiększenie dochodów przez nadanie kapitule
chełmskiej za zgodą Stolicy Apostolskiej zamożnego probostwa hrubieszowskiego.
Kazimierz, zastawszy swoją katedrę krasnostawską złupioną, przez inkursyą wojsk różnych,
zajął się jej podniesieniem. Na cześć dwunastu
apostołów, pod których tytułem jest zbudowana,
oddał do niej dwanaście srebrnych kielichów pozłoconych, apparat kościelny bogaty, sprawił organ, i wyłożył cały kościół posadzką piękną. Słynął
z wymowy, słodyczy charakteru oraz z miłosierdzia. Był on wielki jałmużnik. Codziennie 30 ubogich karmił, a 12 ubogiej szlachty synków chował
przy Akademii Krakowskiej. Z dobroczynności słynął, stąd opiekunem ubogich nazywany. Kochał
nauki, zachęcał i dopomagał tym, którzy im się
oddawali. W czasie klęsk powszechnych, wojny,
głodu, morowego powietrza, jeńców, sieroty, klasztory wzorową miłością opatrywał. Ojciec ubogich,
opiekun dzieci, własnym kosztem je wychowywał
i do szkół posyłał.
Biskup Kazimierz zmarł w Kielcach. Pomnik
z czarnego marmuru z popiersiem ze złoconego
brązu (proj. Kacper Bażanka(?)) znajduje się przy
filarze obok ołtarza św. Stanisława w katedrze krakowskiej.
Teodor Wolff z Ludingshausen. Dom
w cudzych krajach znaczny pamiętnemi dziełami.
Do Inflant z Westfalji przyszli jeszcze za Krzyżaków, a potem jedni w księstwie Litewskim, drudzy
w Prusiech osiedli, inni w Inflanciech i w Niemczech. Teodor, syn Fryderyka, tytularnego podkomorzego dorpackiego, i Anny z domu Denhoff.
Wstąpił do jezuitów w Wilnie (05.11.1684), dymisjonowany za papieską zgodą (02.05.1689). Teologię
studiował w Rzymie (1688-89). Kanonik wileński
(1700), biskup tytularny trypolitański (1701), koadiutor inflancki (prekonizowany 14.03.1701). Pro-
Historia
boszcz miechowski, sufragan i koadiutor biskupa
inflanckiego Mikołaja Popławskiego, administrator
archidiecezji gnieźnieńskiej (1705-10), biskup inflancki (1711), biskup nominat chełmski (1710-12),
przebywał na dworze Augusta II Mocnego w Warszawie. Ofiarował katedrze krasnostawskiej bogato inkrustowany srebrny krzyż o masie 15 funtów
(5,6 kg) i dużej wartości. Siostra biskupa, Maria
Kossowa, przekazała katedrze w Krasnymstawie
zapisane testamentem przez zmarłego szaty liturgiczne i srebrny krzyż. Koadiutor Mikołaja Popławskiego biskupa Inflanckiego a od 1709, sam biskup
Inflancki, w 1712 był nominatem chełmskim; umarł
nim mu na to drugie biskupstwo bulla nadeszła.
Biskup Teodor nie zdążył formalnie objąć
diecezji chełmskiej, zmarł w Warszawie w wieku
lat 50, podczas przygotowań do ingresu.
Krzysztof Andrzej Jan Szembek ze
Słupowa. Rodzina pochodzenia niemieckiego,
z księstwa magdeburskiego, pierwotnie Schonbegk. Mieszczańska krakowska, otrzymała polski indygenat 25.07.1566, a polską nobilitację
23.10.1579. Indygenat wydany przez Króla Zygmunta Augusta Bartłomiejowi Szembekowi i synom
za zasługi jego w Warszawie 25.07.1566. Dom ten
szczyci się dwoma prymasami, sześcioma biskupami, kanclerzem w. kor., dwoma wojewodami,
sześcioma kasztelanami i jednym referendarzem
koronnym. Piętnastu senatorów w latach 16851808.
Krzysztof Andrzej, ósmy syn Franciszka,
starosty bieckiego, i Barbary z Rupniowskich. Doktor teologii, kanonik krakowski, scholastyk sandomierski (1706), proboszcz generalny miechowski.
Sekretarz wielki duchowny (04.04.1710-1712).
Biskup chełmski (1713-19), przemyski (1719-24),
biskup książę warmiński (1724-40). Wielokrotny
poseł na sejm, deputowany do Trybunału Koronnego. Młodszy, przyrodni brat prymasa Stanisława.
Chwalony przez współczesnych, jako ten duchowny, który umiał łączyć posługę wiernym z obowiązkami względem Rzeczypospolitej i nie zapominał
o swych obywatelskich korzeniach oraz powinnościach. Przykładny kapłan i obywatel.
Prezydentem na kommissyi kurlandzkiej
zasiadając w Mitawie, to księztwo po zejściu Ketlerowskiej familii w płci męzkiej do Polski inkorporował, i w prowincyą obrócił. Żarliwości jego przy
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
prawach kościelnych pamiątka, jest w katedrze
krasnostawskiej, gdy gwałtu kościołowi temu uczynionego od dyssydentów i żołnierzy, tak, jako na
Biskupa prawego należało, poszukiwał u majestatu polskiego.
Krzysztof odbudował kościoły zniszczone
przez wojny, osobiście nadzorował restaurację katedry w Krasnymstawie i ofiarował do niej relikwie
Drzewa Krzyża Św. Przeznaczył znaczne sumy na
utrzymanie katedry chełmskiej. Osobiście odwiedził wszystkie kościoły, wykazując specjalną troskę o sporządzenie spisu praw i przywilejów, jakie
posiadały poszczególne probostwa. Zwołał ostatni
synod diecezjalny w Krasnymstawie (18.07.1717),
który zajął się głównie umocnieniem roli parafii,
nakazał odbywanie zjazdów dekanalnych i usunął
wiele niewłaściwości w zakresie kultu. W obradach uczestniczyło duchowieństwo unickie wraz
z biskupem Józefem Łowickim, który w ostatnim
dniu synodu odprawił uroczystą liturgię w obrządku wschodnim.
Katedrę swoję opatrzył ołtarzem wielkim,
amboną na kościele, stalami dla kanoników, ławkami i posadzką marmurową. Do zakrystyi sprawił
apparata różne, i w 1714, krzyż srebrny do procesyi. Wprowadził na święto Narodzenia Matki Boskiej, czterdziesto-godzinne nabożeństwo. Wielce
był gorliwy pasterz, bo sam do ludzi kazał, spowiedzi słuchał, chorych na śmierć dysponował, nawet
katechizował lud prosty. Żarliwość jego przy prawach kościelnych jest pamiętna, gdy windykował
u majestatu królewskiego, gwałt uczyniony kościołowi krasnostawskiemu, od żołnierza saskiego, nie
oglądając się na żadne ludzkie względy. Wyrestaurował katedrę, zbudował w niej ołtarz Św. patronów kraju, na którym zebrane ich relikwie umieścił
z uroczystym nabożeństwem, relikwie Drzewa
Krzyża Św. ofiarował, oraz krzyż srebrny, noszony
na procesji przed kapitułą. Uposażenie seminaryum krasnostawskiego pomnożył Krzysztof Jan
Szembek, natenczas biskup chełmski, przydawszy
do niego sumę 10 000 złotych.
Na mocy decyzji papieża Klemensa XI
(1716), Krzysztof koronował jasnogórski obraz Maryi, w obecności 200 tysięcy pątników, ceremonii
wobec tłumów ludu dokonał (08.09.1717). Była to
pierwsza koronacja obrazu Maryjnego w Polsce.
53
Historia
Aleksander Antoni Fredro z Pleszowic.
Rodzina czerwonoruska, pochodzenia węgierskiego od Fryderyka vel Frydrusa Kis-Pallugya pana na
Jesmanicach, Pleszowicach i Popowicach (1383):
1410 wzięła nazwę Fredro z Pleszowic. Ośmiu senatorów w latach 1469-1734.
Aleksander Antoni był synem Antoniego
Stanisława, kasztelana czernihowskiego, i Katarzyny z Bełżeckich, wojewodzianki podolskiej.
Studiował w kraju i za granicą. Sekretarz króla
Augusta II Mocnego. Był proboszczem międzyrzeckim (1712), proboszczem i prepozytem przy
jarosławskiej kolegiacie (1714-34). Sekretarz
wielki duchowny (21.01.1713-23.06.1717), kanonik poznański, kantor i prałat gnieźnieński (1713),
proboszcz jarosławski (1717), biskup chełmski
(1719-24), biskup przemyski (1724-34), senator,
wiceprezydent i prezydent Trybunału Koronnego.
Biskup Aleksander w diecezji chełmskiej,
ujawnił niezwykłe talenty organizatorskie i zasłynął, jako dobry gospodarz. W ciągu sześciu lat
z jego inicjatywy wykonano wiele prac remontowych w katedrze krasnostawskiej. Zmieniono pokrycie dachu i wybudowano wieżę. Biskup dbał
także o wyposażenie świątyni. Zachowały się informacje o wizytowaniu przez niego parafii i kazaniach głoszonych do wiernych. Interesował się
także kościołem oo. Bernardynów w Sokalu, gdzie
znajdował się sławny obraz NMP uznany za cudowny (1723). Biskup podjął starania o koronację
obrazu u Innocentego III. Uroczystość nastąpiła
8 września 1724. Koronacji dokonał arcybiskup
lwowski Jan Skarbek. Poświęcał szczególną uwagę ludziom najbardziej potrzebującym. Zasłynął,
jako donator i opiekun ubogich. Stąd zyskał sobie
przydomek ojca ubogich, których wspierał licznymi
ofiarami pochodzącymi głównie z prywatnego majątku. Jako biskup ujawnił niezwykłe talenty organizatorskie i zasłynął, jako dobry gospodarz. Kościół
swój katedralny dachówką pokrył, wieżą wspaniałą
przyozdobił, dwiema kielichami i aparatami bogatemi opatrzył. Zachowały się informacje o wizytowaniu przez niego podległych parafii i kazaniach
głoszonych do wiernych. Był wielkim miłośnikiem
i kolekcjonerem dzieł sztuki. Fundator klasztoru
oo. Paulinów pod Brzozowem.
Biskup Aleksander rozpoczął wielką przebudowę katedry w Przemyślu, nadając jej nowy,
54
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
barokowy styl (1728). Ówcześni budowniczy tak
nieumiętnie dziełem tem kierowali, że gdy już
tylko nowy dach miał być dany, nagle w r. 1733
oberwały się sklepienia i znaczną część kościoła
na nowo zniszczyły. Podwoił swe starania Fredro, sprzedał ojczyste swe dobra Przędzel, aby
wznieść Bogu odpowiedni przybytek, sprowadził
najbieglejszych artystów, kiedy go śmierć w 1734
zaskoczyła. Przeznaczywszy testamentem kilka
kroć sto tysięcy na ten cel i poruczywszy dokonanie dzieła przyjacielowi swemu i wykonawcy ostatniej woli sufraganowi Andrzejowi Pruskiemu, stał
się rzeczywiście ojcem dzisiejszej katedry. Biskup
Aleksander ufundował także szereg kościołów:
np. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Jaśliskach
w Beskidzie Niskim (1732).
Zjednawszy sobie nauką, roztropnością
i gruntowną prawa krajowego znajomością szacunek i poważanie kapituły gnieźnieńskiej, zasiadał
wskutek jej jednomyślnego wyboru w latach 1708
i 1710 jako wiceprezydent na trybunale koronnym
w Piotrkowie i Lublinie, a w latach 1714 i 1716
z wielką roztropnością i zręcznością na tymże trybunale prezydował. Znany był z tego, że „kiedy dawał, to pełną ręką”.
Biskup Aleksander zmarł w Radymnie,
które należało do dóbr biskupstwa przemyskiego
i gdzie kiedyś wystawił biskupi pałac. Pochowany
w Przemyślu. Kapituła katedralna ufundowała mu
nagrobek w późnobarokowej kaplicy Fredrów.
Jan Feliks Szaniawski z Szaniaw. Rodzina wywodzi się z ziemi łukowskiej. Jan urodzony
w Poznaniu. Z młodych lat cnotliwy i pobożny,
w naukach pilny, poświęciwszy się stanowi duchownemu, prędko doszedł do kościelnych godności. Proboszcz w Wohyniu, kanonik kijowski.
Opat wąchockich cystersów, sufragan archidiakon lwowski (1713-25). Biskup tytularny kapseński (Capsus). Proboszcz w Haliczu. Konsekrował
kościół Karmelitanek Bosych w Lublinie pw. Niepokalanego Poczęcia NMP (07.09.1721). Koadiutor lwowski arcybiskupa Jana Skarbka (1713-25).
Biskup chełmski (1725-33).
Biskup Jan położył zasługi w uporządkowaniu majątkowych i gospodarczych spraw diecezji. Erygował klasztor Reformatów św. Michała
Archanioła w Rawie Ruskiej (1725). Wyraził zgodę
na założenie bractwa św. Józefa w Krasnymsta-
Historia
wie (03.08.1725). W r. 1726 ustanowił prebendę
w kościele pw. Wniebowzięcia NMP w Ulinowie,
zezwolił na działalność bractwa różańcowego NMP
w Rawie Ruskiej oraz ponownie erygował cerkiew greckokatolicką w Machnówku, zastrzegając,
by tamtejsi unici nie ważyli się zerwać łączności
z Kościołem rzymskokatolickim. Otrzymał nominację królewską na opactwo komendatoryjne cystersów w Wąchocku (1728). Kanclerz Akademii
Zamojskiej. Interesował się literaturą, posiadał
własną bibliotekę przekazaną testamentem reformatom w Zamościu. Został mianowany przez
Augusta II biskupem wileńskim (1729), lecz kapituła wileńska kategorycznie sprzeciwiła się kandydaturze Jana, ponieważ… nie był on Litwinem.
Zrzekł się tego zaszczytu. Konsekrował kościół
i klasztor Kapucynów św. św.Apostołów Piotra i Pawła
w Lublinie (16.08.1733). Słynny kaznodzieja, głosił kazanie na mszy otwierającej sejm elekcyjny.
W dniu otwarcia sejmu elekcyjnego, dnia 25 VIII
1733, po odprawieniu uroczystego nabożeństwa
w Kollegiacie Warszawskiey Świętego Jana przez
nuncjusza papieskiego, po odbytym kazaniu przez
biskupa chełmskiego Feliksa Jana Szaniawskiego,
udali się senatorowie i posłowie na pole elekcyjne
pod Wolą.
Biskupa Jana pochowano w Zamościu
w kryptach kościoła św. Katarzyny.
Józef Eustachy Szembek ze Słupowa.
Najstarszy syn Antoniego Felicjana, starosty bochnieńskiego, i Ewy z Nielepców. Kanclerz krakowski
(1725), kanonik warmiński, naznaczony deputowanym na Trybunał Koronny (1726). Nominowany
na biskupa chełmskiego przez Augusta III (173653). Biskup płocki, książę pułtuski (1753), senator
(ok. 1740-60). Na wyniesienia względów dworu,
osobiście zasługiwał ze wszech miar, tchnął samą
dobrocią w pasterstwie; wyniósł dla siebie sławę
człowieka sprawiedliwego. Odznaczony Orderem
Orła Białego.
Najważniejszym zadaniem kilkunastoletnich rządów w diecezji chełmskiej była troska
o ludzi ubogich. Głównie w tej sprawie zwołał ostatni
(VI) synod diecezjalny, podczas którego zwrócono
uwagę na opiekę Kościoła nad wdowami, sierotami i biednymi. Wielu biskupów chełmskich wykazywało troskę o najuboższych; Józef, jako pierwszy,
podniósł tę kwestię do rangi najpilniejszych zadań
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
Kościoła. Koronował obraz Matki Boskiej u bernardynów w Skępem (18.05.1755). Zezwolenie wydano w Rzymie (04.12.1754), a korona pochodziła ze
składek obywateli. Obraz wyobraża samą Matkę
Boską i pochodził z daru Kościeleckiej, kasztelanki kruszwickiej (1496). Mikołaj Kościelecki biskup
chełmski, dziedzic dóbr Skępskich, zważywszy
zacność miejsca i liczne przy tym obrazie cuda,
i widząc codziennie zbiegające się tłumy ludzi:
żeby nabożeństwu ich dogodził, postanowił kościółek obszerniejszy z klasztorem wymurować,
i zakonników zwanych Bernardynami sprowadzić,
co wkrótce skutkiem wypełnił (1498).
Biskup Józef zmarł w Pułtusku.
Walenty Franciszek Wężyk z Osin. Rodzina z województwa sieradzkiego. Walenty,
syn Wawrzyńca, wojskiego ostrzeszowskiego,
i Marianny z Olszewskich, starościanki wieluńskiej, urodzony w Opatowie. Studiował w Akademii Krakowskiej i Uniwersytecie La Sapienza we
Włoszech; tam uzyskał tytuł doktora teologii. Po
powrocie do kraju, został proboszczem w Wieruszowie, a następnie prepozytem w Wieluniu, kanonikiem kustoszem gnieźnieńskim, krakowskim.
Kilkakrotnie pełnił funkcję przewodniczącego Trybunału Koronnego. Biskup chełmski (1753-65)
i przemyski (1765-66). Odznaczony Orderem Orła
Białego (03.08.1761).
Walenty uczył się w Rzymie teologii i prawa,
skąd powróciwszy został kanonikiem gnieźnieńskim,
a potem kustoszem. Z proboszcza wieruszowskiego został najprzód kanonikiem, następnie proboszczem i oficyałem wieluńskim przed rokiem 1735.
W roku 1740 wszedł, jako kanonik do kapituły
płockiej, a w dwa lata później otrzymał od prymasa
Krzysztofa Szembeka, krewnego swego po matce,
który go wielce poważał, prowizyą na kanonią gnieźnieńską. W dokumencie z dnia 9 X 1748 roku, tytułowany jest hrabią (comes), kanonikiem gnieźnieńskim, krakowskim i łowickim. Zjednawszy sobie imię
biegłego prawnika i wziętość u kapituły metropolitalnej
dla swej ochoczości do wszelkich posług, prawości
obrotności, wybrany był przez nie w porozumieniu
z arcybiskupem w roku 1745 wiceprezydentem,
a w roku 1750 prezydentem Trybunału Koronnego.
Deputatem obrany na Trybunał Koronny, zwrócił
oczy na siebie Augusta III, który go podał do infuły
chełmskiej Benedyktowi XIV.
55
Historia
Walenty, mianowany przez Augusta III biskupem chełmskim (1753-65), odbył okazały wjazd
na stolicę biskupią, lubo zawsze skromny był w życiu, a to dla godności dostojeństwa biskupiego. Na
samym wstępie znacznym nakładem zrestaurował
kościół katedralny i wewnątrz przyzwoicie go przyozdobił, kościoły parafialne pilnie wizytował, karności w duchowieństwie troskliwie przestrzegał,
zaległą od kilku lat hibernę do wielkiej urosłą sumy
z własnych zasobów zapłacił i tym sposobem od
wielkiego ciężaru duchowieństwo swoje uwolnił.
Urzędowanie w diecezji chełmskiej rozpoczął od
wizytacji kościołów, które zniszczone przez wojny,
z braku funduszy w większości nie były remontowane i chyliły się ku upadkowi. Biskup wspierał finansowo najbardziej zagrożone kościoły, a nawet
opłacał ze swej prywatnej kasy zaległe podatki
niektórych parafii. Jemu zawdzięczać należy wyremontowanie katedry w Krasnymstawie i kilku kościołów parafialnych.
Chorując na ranę w nodze nieuleczoną i niesłychane sprawującą mu boleści, budował wszystkich przytomnych swą cierpliwością,
i poddaniem się woli Bożej. Biskup Walenty zmarł
w Brzozowej pod Przemyślem.
Feliks Paweł Turski. Był synem Mikołaja, stolnika sieradzkiego, i Katarzyny z Poleskich,
urodzony w Czarnocinie w archidiecezji gnieźnieńskiej. Nauki początkowe u misjonarzy w Łowiczu,
a w Rzymie uzyskał doktorat obojga praw (1742).
Zostawszy księdzem, zdolnościami zwrócił na siebie uwagę. Otrzymywał kanonie: gnieźnieńską, następnie w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie (1754), prepozyturę w Kaliszu i godność
prepozyta gnieźnieńskiego (1759). Proboszcz
w Jaworowie, oficjał warszawski. Po trzech latach
został koadiutorem z prawem następstwa prepozyta katedry prymasowskiej. Senator i członek Rady
Nieustającej. Przewodniczył Trybunałowi Koronnemu (1763). Ordynariusz chełmski (1765-71).
Został administratorem archidiecezji gnieźnieńskiej (1767). Jako oficjał warszawski, w imieniu
warszawskiego kleru piękną mową łacińską witał
nowo obranego króla Stanisława Augusta (1764).
Król Stanisław August Poniatowski przeniósł go
na bogatsze biskupstwo łuckie (1771), następnie
na krakowskie (1790). Polityczną swoją rolę zakończył chwilą podniosłą na sejmie czteroletnim:
56
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
to on, 3 Maja 1791 odczytał królowi rotę przysięgi
i w jego ręce wobec całego sejmu król zaprzysiągł
konstytucję.
Troską biskupa Feliksa były obyczaje diecezjan. Skarżył się w liście pisanym do nuncjusza
Duriniego (07.04.1770), że wielu z jego dyecezanów, drwiąc sobie z praw kościelnych i własnych
jego upomnień, udaje się do Prus lub do dyecezyi
kujawskiej, gdzie zawarłszy potajemnie związki
małżeńskie z protestantkami bez zachowania warunków w tej mierze od Kościoła przepisanych,
wraca potem z tryumfem a powszechnem katolików zgorszeniem. Jeżeli zaś pociąga ich za to do
odpowiedzialności, lub grozi im kościelnemi cenzurami, to przechodzą publicznie i bez najmniejszego
skrupułu do innego wyznania. W 1773 na radzie
senatu, odbywającej się pod naciskiem bagnetów
rosyjskich i mającej przygotować haniebny sejm
warszawski, jako jeden z nielicznych senatorów
miał odwagę przemawiać przeciw intrygom Rosji.
Kiedy miano wybrać stałą delegację prawodawczą
dla urządzenia nowego stanu rzeczy na podstawie
rozbioru, Feliks pierwszy z niemałą odwagą cywilną próbował oprzeć się temu w kilku śmiałych przemówieniach. Odpowiedzią było wstawienie w jego
mieszkaniu 12 żołnierzy z poleceniem niszczenia
wszystkiego, co się da. Gdy senatorowie zaczęli
rozdrapywać dobra po skasowanym zakonie jezuickim, znów Turski prawie sam jeden przeciw temu
oponował i bronił majątku przeznaczonego na cele
edukacji narodowej (1774). Jako biskup krakowski, był ostatnim tytularnym księciem siewierskim.
Pamiętnikarze zapisali jako ciekawostkę, że Feliks
na zamkowym dziedzińcu oszczepem polował na
dziki. Jako biskup łucki (1769), brał udział w akcjach obywatelskich, a wystąpienia nacechowane
były prawością i gorącym patriotyzmem. Tadeuszowi Kościuszce przekazał pieniądze i srebra ze
skarbca katedry wawelskiej na potrzeby powstania
(1794). Wzbudzał uszanowanie, jako uosobienie
głosu rozsądku, sumienia i honoru, o których to
trzech rzeczach prawie wszyscy zapomnieli. Turski
był otoczony szacunkiem jako charakter nieskazitelny, gorący i nieustraszony miłośnik Ojczyzny.
Feliksowi dane było dożyć ostatecznego
rozbioru państwa polskiego. Złamany wiekiem,
pracą i nieszczęśliwymi w kraju przewrotami. Feliks
Turski, był jednym z szczerze katolickich Pasterzy,
którzy pracowali w pocie czoła, około powierzonej
sobie owczarni, i mniej dbali o czczy honor. Był to
pasterz znany, szanowany i żałowany powszechnie, miał zachowanie u ludzi wielkie i pod każdym
względem zasługiwał na nie. Biskup mądry i jedna z najwybitniejszych postaci czasów panowania Stanisława Augusta. Miał postać wspaniałą,
oblicze piękne, zachowanie u ludzi i szacunek
dla siebie tych starych biskupów, po których ona
godność chowała się z nim do grobu. Nuncyusz
z 17 biskupów polskich tylko 5 za godnych uważał
w tym Feliksa Turskiego biskupa chełmskiego.
Biskup Feliks zmarł w Krakowie, powszechnie żałowany. Pochowany został w katedrze na
Wawelu.
Antoni Onufry Okęcki z Okęcia. Z zasłużonej rodziny, która wydała: sześciu wojewodów,
czterech kasztelanów, dwu marszałków koronnych,
trzech kanclerzy wielkich. Z rodziny staromazowieckiej, która pisała się ze wsi Okęcie w ziemi
rawskiej. Antoni, syn Jakuba, podstolego mazowieckiego, i Katarzyny z Grzybowskich, urodzony w Kobylinie. Pierwsze nauki pobierał w szkołach warszawskich, do stanu duchownego wstąpił
w seminarium xx. Misjonarzy. Kanonik poznański
(1757), warszawski (1762), gnieźnieński (1764),
biskup chełmski (1771-80), poznański (1780-93).
Podkanclerzy koronny (31.03.1780), kanclerz
wielki koronny (17.11.1780-28.12.1786).
Jeden z tych rzadkich biskupów, za panowania Stanisława Augusta, co sprawiali swój
obowiązek pasterski z poświęceniem się i z wiarą
w swoje boskie posłannictwo. Zacny, poczciwy, nie
na ludzi zwalał winę; mówił raczej, że to nieszczęście jakieś. Napisał nową ordynacyją dla duchowieństwa parafialnego, w której nie uwodził się żadnym
względem, jedynie chwałę Bożą mając na celu.
Adam Naruszewicz napisał panegiryk: Odę
XX do Antoniego Okęckiego, Biskupa chełmskiego.
W dzień iego konsekracyi. Czyliś życie prywatny
osobne prowadził; Czyliś sądził, czy mówił publicznie, czy radził; Każdy nieuprzedzony mylnem
zdaniem żadnem; Przyzna, żeś dobrym ziomkiem,
kapłanem przykładnym; Żeś jako w ukaraniu występnych stateczny; Jak miły w obcowaniu, tak
względny i grzeczny; Gorliwy bez zapału, na ubogich hojny; We wszystkich sprawach mądry, baczny
i przystojny.
Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich
Antoni był wtenczas w całej sile męzkiego
wieku, bo wcale niedawno skończył dopiero lat 40:
był czynny i gorliwy, był światły i przystępny. Takiego
pasterza mogła życzyć sobie chełmska dyecezya.
Naprzód zwiedzał dyecezyę, wizytował kościoły
i parafie. Lud wiejski zbiegał się wszędzie po drodze
biskupa. Pasterz go błogosławił krzyżem zbawienia. Gdzie tylko stanął, ocucał ducha pobożności
i dawnej wiary. Bierzmował po wsiach i po miastach
i utwierdzał słowo boże. Biskup zacny czuł, że jest
pasterzem ludu. W dyecezyi swojej, nowe zaprowadzał nabożeństwa i ofiary. Ustanowił modlitwy o Św.
Janie Kantym, kapłanom kazał odprawiać pacierze
o Franciszce de Chantal. Za niego Katedra chełmska przeniosła się z fary do kościoła Pojezuickiego (1773). W roku 1776, ogłosił Okęcki jubileusz w
swojej dyecezyi. Zjechał biskup do Krasnegostawu
i prowadził processyą od kościoła Augustyanów do
swojej Pojezuickiej katedry, w sam dzień Św. Trójcy,
otwierając nabożeństwo i odpusty. Processya zaczęła się od katedry i obchodziła kościoły. Biskup sam
urządził kolej i porządek. Sprowadził dawnych Jezuitów, którzy występowali po ambonach z kazaniami,
z katechizacyą dla ludu. Biskup sam był wszędzie
i doglądał wykonania swoich rozporządzeń. O 9-tej
rano, codziennie obchodził kościoły z kanonikami
i z kapitułą. Cały tydzień potem bierzmował, i ani
na chwilę nie ustał w pracy. Powiadali wszyscy,
że biskup dawał wtedy z siebie wzór pobożności
i przykład poświęcenia się dla innych kapłanów, że
jubileusz wiele sprawił wszędzie dobrego, ale najwięcej w dyecezyi chełmskiej, przez gorliwe starania biskupa.
Biskup Antoni zmarł w Warszawie. Pochowany w warszawskiej katedrze.
dr Kazimierz Stołecki
c.d.n.
rys. Benek Homziuk
Historia
57
Sztuka i religia
Agnieszka Szykuła-Żygawska
Krajobraz z Nepomucenem.
Część I
W numerze 3(5)2008 Nestora znajduje
się omówienie figur usytuowanych przy źródle
w Orłowie Murowanym. Stoją tutaj rzeźby św. Jana
Nepomucena i - przypuszczalnie - św. Antoniego
Padewskiego. Interesująca nas pierwsza z wymienionych figur, chociaż jest usytuowana w obecnym
miejscu wtórnie, to jednak nie przypadkiem - św.
Jan Nepomucen jest orędownikiem wzywanym
w niebezpieczeństwach związanych z żywiołem
wody.
Ten męczennik jest jednym z popularniejszych świętych w Europie Środkowo-Wschodniej.
Jego kult promieniował z Pragi, miasta w którym
uczył się i pełnił posługę kapłańską. Był pracownikiem kurii w Pradze, a następnie proboszczem
w jednej z parafii i kanonikiem na Wyszehradzie.
Podczas sprawowania funkcji wikarego przy arcybiskupie Pragi Janie von Jenzensteinie, był
drugą po metropolicie osobą decydującą o ważnych sprawach Kościoła rzymskokatolickiego
w Czechach. Około 1390 roku wciągnięto go
w spór między arcybiskupem a królem Czech. Następstwem konfliktów było skazanie Jana z Pomuk
(Pomuki to rodzinna miejscowość świętego, która
posłużyła jako przydomek) na więzienie i tortury.
Po jednym z wielu przesłuchań, w 1393 roku utopiono go w rzece Wełtawie w Pradze. Zachowały
się przekazy źródłowe, z których wynika, że św.
Jan Nepomucen został skazany za to, że nie chciał
zdradzić tajemnicy spowiedzi królewskiej małżonki. Na upowszechnienie jego kultu w XVIII stuleciu
wpłynął rozpoczęty w 1710 roku jego proces kanonizacyjny, zatwierdzony przez Stolicę Apostolską
dziewiętnaście lat później. Wówczas też spopularyzowano przedstawienia św. Jana Nepomucena
w sztukach plastycznych.
Przedstawia się go w stroju kapłańskim
(w sutannie, komży, okrywającym ramiona manto. Z. Bauer, A. Leszkiewicz, Wielka księga świętych,
T. II, Kraków 2003, s. 143-144.
58
Krajobraz z Nepomucenem
lecie i birecie na głowie, nad którym widnieje wieniec z pięciu gwiazd). W dłoniach trzyma krucyfiks,
który stanowi odwołanie do szczególnego umiłowania dla Jezusa Chrystusa. Unoszące się nad
głową św. Jana Nepomucena gwiazdy są również
elementem hagiograficznym. Z przekazów źródłowych wynika, że nad Wełtawą, w miejscu gdzie dokonał żywota, ukazał się wieniec z pięciu gwiazd.
Nepomucen bywa przedstawiany w uklęku podczas adoracji krucyfiksu, w momencie pojmowania
przez żołnierzy i wrzucania do rzeki Wełtawy.
Kult św. Jana Nepomucena, wyrażony
przez fundowanie rzeźb i obrazów przedstawiających tego kapłana dosyć wcześnie zaistniał także na obszarze należącym obecnie do powiatu
Krasnystaw (gminy Fajsławice, Gorzków, Izbica,
Krasnystaw, Kraśniczyn, Łopiennik Górny, Rudnik,
Siennica Różana, Żółkiewka). Podobnie jak w całej Rzeczypospolitej, kult św. Jana Nepomucena
nasilił się tutaj po 1710 roku, kiedy rozpoczął się
proces beatyfikacyjny męczennika. Na jego upowszechnienie wpłynęło kilka czynników.
Ołtarz główny kościoła św. Jana Nepomucena w Fajsławicach po 1916 r., fot. A. Szykuła-Żygawska, 2011
Kult św. Jana z Pomuk rozpropagowali ordynaci Zamoyscy na terenie swego prywatnego
dominium, bezpośrednio sąsiadującego z omawianymi terenami. W czasie, gdy św. Jan Nepomu. R. Knapiński, Przedstawienie św. Jana Nepomucena w sztukach plastycznych jako przykład ikonografii
hagiograficznej, [w:] Imago Narrat. Obraz jako komunikat w społeczeństwach europejskich, red. S. Rosik,
P. Wiszewski, „Acta Universitatis Wratislaviensis”
2002, nr 2478, s. 112.
Sztuka i religia
cen został uznany za świętego (1729 r.), przyszły
ordynat Tomasz Antoni Zamoyski pobierał nauki
w Pradze. Kiedy zachorował, oddał się pod opiekę
Janowi Nepomucenowi i swoje uzdrowienie przypisał jego wstawiennictwu.
W 1736 roku urodził się pierwszy syn Tomasza Antoniego i Marianny z Łubieńskich Zamoyskich, któremu rodzice nadali imię Jan Nepomucen. O kolejnych fundacjach Tomasza, którym
patronował święty zaważył fakt, że pierworodny
syn wkrótce zmarł. W 1739 roku Tomasz Antoni
wraz z drugą żoną, Teresą Anielą z Michowskich
ufundował w Zwierzyńcu kaplicę pod wezwaniem
tego świętego. Kościółek został usytuowany na
zbiorniku wodnym przepływającym przez miasto.
Na jego wewnętrznych ścianach znajdują się malowidła przedstawiające świętego. Figura świętego
znajduje się też w XVIII-wiecznym ołtarzu bocznym kościoła parafialnego w Turobinie.
Kult św. Jana Nepomucena upowszechniali
posiadacze majątków ziemskich na badanym terenie. Mogli zetknąć się z orędownictwem dla tej postaci w większych ośrodkach religijnych na terenie
kraju lub podczas podróży w miejsca bezpośrednio związane z Janem Nepomucenem.
Krajobraz z Nepomucenem
nowo wybudowanego kościoła oraz pomysłodawcami jego patrocinium byli ówcześni właściciele
miejscowości, podstoli lubelski Konstanty z Ołtarzewa Ołtarzewski wraz z małżonką Anną z Obrachcic Bielską.
Wyrazem nabożeństwa dla męczennika było sprowadzenie do nowo wybudowanego
kościoła jego relikwii, co znacząco wpłynęło na
upowszechnienie kultu. Jest ona umieszczona
w XVIII-wiecznym relikwiarzu, w przeszklonej promienistej glorii.
Z powodu pożaru w 1788 roku, nie zachowało się wyposażenie tego pierwszego kościoła.
Brakuje informacji na temat wizerunków św. Jana
Nepomucena, które znajdowały się w środku, ale
można przypuszczać, że patronowi był poświęcony ołtarz główny.
Początki kultu na terenie
powiatu krasnostawskiego
Fajsławice
Najwcześniej kult świętego jest odnotowywany w Fajsławicach. W 1754 r. sporządzono
akt erekcyjny parafii pw. św. Jana Nepomucena
w Fajsławicach. Pierwsze nabożeństwo we wzniesionym wówczas drewnianym kościele odbyło się
dnia 11 listopada 1757 roku i tę datę przyjmuje się
za początek funkcjonowania parafii. Fundatorami
. Por. P. Kondraciuk, „Roztoczański patron”. Kaplice
i figury św. Jana Nepomucena w pejzażu kulturowym
Roztocza, [w:] Roztocze, region pogranicza przyrodniczo-kulturowego. Materiały polsko-ukraińskiej
konferencji naukowej 35 lat dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego Roztocza - regionu pogranicza, red.
T. Reszler, T. Grabowski, Zwierzyniec, 9-10 września
2009, Zwierzyniec 2009, s. 217-225.
. Tamże.
. Publikowany w książce Adama Polskiego i ks. Władysława Wójtowicza Zarys dziejów parafii Fajsławice
(Lublin-Fajsławice 2007, s. 73-75).
Kościół św. Jana Nepomucena w Fajsławicach,
proj. Joachim Hempel, 1791-1795,
fot. A. Szykuła-Żygawska, 2011
Nowy kościół wybudowano w latach 17911795 i zadbano, aby w jego wyposażeniu znalazły się wyobrażenia św. Jana Nepomucena.
W eklektycznym ołtarzu głównym, z umieszczonym pośrodku wizerunkiem Chrystusa z Sercem
. M. T. Zahajkiewicz ks., Diecezja lubelska. Informator
historyczny i administracyjny, Lublin 1985, s. 275.
. A. Polski, W. Wójtowicz ks., dz. cyt., s. 25.
59
Sztuka i religia
Gorejącym, znajdują się po bokach obrazy przedstawiające św. Teresę od Dzieciątka Jezus po
jednej stronie i św. Jana Nepomucena po drugiej
stronie. Męczennik jest przedstawiony na tle zabudowań, z mostem na rzece na pierwszym planie.
Stoi ubrany w strój kapłański, z krucyfiksem i palmą symbolizującą jego męczeństwo.
Wyrazem kultu patrona jest przechowywany
na plebanii parafialnej obraz. Św. Jan Nepomucen
jest ukazany na jednolitym tle, jako młodzieniec,
w stroju kapłańskim. Jego uniesioną do góry głowę
otacza nimb z dziewięciu gwiazd. Męczennik trzyma w jednej dłoni krucyfiks i palmę męczeństwa,
a drugą dłoń składa na ustach. To ujęcie nawiązuje do wydarzenia z życia św. Jana, kiedy podczas
tortur dochował tajemnicy spowiedzi.
Wyrazem upowszechnienia kultu na terenie parafii Fajsławice były fundacje kaplic i figur,
którym patronuje święty. Barokowa kapliczka
z rzeźbą św. Jana Nepomucena z końca XVIII wieku znajduje się przy drodze prowadzącej z Fajsławic do Woli Idzikowskiej. Umieszczona w środku
figura przedstawia św. Jana w klasycznym ujęciu:
w kapłańskim stroju, z krucyfiksem na ramieniu.
W 1820 roku właścicielka sąsiadujących
z Fajsławicami dóbr Suchodoły, Teresa z Baranów
Błażowska wzniosła na fajsławickim cmentarzu
kaplicę grobową poświęconą jej mężowi Janowi
Sławie Hakenszmitowi. Kaplica jest wzniesiona
z kamienia, na rzucie koła, z prostokątnym przedsionkiem, od frontu zwieńczonym trójkątnym szczytem. Otwór wejściowy jest zamknięty półkoliście
i ujęty po bokach półkolumnami jońskimi. Wiadomo, że do II wojny światowej w tej kaplicy znajdował się ołtarz, a w nim obraz imiennego patrona
Jana Sławy Hakenszmita - św. Jana Nepomucena.10
. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII, Województwo lubelskie, red. R. Brykowski, E. Smulikowska, Z. Winiarz, z. 8, Powiat krasnostawski, opr. T.
Sulerzyńska, F. Uniechowska, E. Rowińska, Warszawa 1964, s. 11.
. O kaplicy wspomina ks. Karol Boniewski historyk
diecezji lubelskiej i proboszcz parafii w Fajsławicach
w latach 1827-1870, kronikarz tejże parafii w Opisie
historycznym parafii Fajsławice z 1845 roku. Opis
jest zamieszczony na stronie internetowej gminy Fajsławice http://www.fajslawice.info/index.php?p=19
[źródło internetowe, data korzystania: 20.06.2011].
10. A. Polski, W. Wójtowicz ks., dz. cyt., s. 29 i 61.
60
Krajobraz z Nepomucenem
Kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena z przełomu
XVIII/XIX wieku usytuowana przy drodze prowadzącej
z Fajsławic do Woli Idzikowskiej,
fot. A. Szykuła-Żygawska, 2009
XX-wieczny wizerunek świętego jest
umieszczony w feretronie noszonym w Fajsławicach podczas procesji w dzień wspomnienia
św. Jana Nepomucena (21 V).
Równolegle wraz z Fajsławicami kult rozwijał się w innych parafiach położonych w granicach
powiatu Krasnystaw.
Można przypuszczać, że ośrodkiem życia
religijnego, do którego kult tego męczennika dotarł wcześnie był też Krasnystaw - stolica diecezji.
Działało tutaj kolegium jezuickie, była również biblioteka. Potwierdzeniem orędownictwa dla Jana
Nepomucena w stolicy diecezji jest zapis w protokole wizytacyjnego kościoła Wszystkich Świętych
w Krasnymstawie. Wizytacja z 1796 wymienia ołtarz św. Józefa, w którym, na zasuwie namalowany był obraz św. Jana Nepomucena.11
Z początkiem XIX stulecia kult św. Jana Nepomucena rozwinął się także w mniejszych ośrodkach parafialnych. Temu tematowi będzie poświęcony artykuł w kolejnym numerze czasopisma.
dr Agnieszka Szykuła-Żygawska
c.d.n.
11. Bibl. PAN w Krakowie, rkps. 2374/I, J. A. Wadowski
ks., Kościoły diecezji chełmskiej, T. I, Historia diecezji
chełmskiej, dekanat Krasnystaw, [1907], k. 32.
Wspomnienia
Irena Iwańczyk
Siłaczka
Jest koniec sierpnia 1945 roku. Wiejską
drogą jedzie furmanka, zaprzężona w chude szkapiny. Na siedzeniu zrobionym z wiązki słomy, siedzi chłop, a obok niego szczupła dziewczyna. Za
nimi, na wozie leży żelazne łóżko, dwa stołki, mała
szafka malowana we wzory, tekturowe pudełka
i dwa worki.
Chłop trzyma lejce i cmoka na konie:
- Wio, maluśkie! - woła.
Powoli zjeżdżają z górki. Przejeżdżają przez
płytki Wieprz, gdyż dwa mosty zostały zbombardowane, i jadą pod szkołę podstawową, która mieści
się w piętrowym budynku zbudowanym przez Zamoyskich z biało-czerwonej cegły.
- Prrr maluśkie! - woła chłop i wóz się zatrzymuje, a z niego zeskakuje młoda i zwinna dziewczyna.
Niespodziewanie wychodzi kierownik Szkoły
Podstawowej w Michałowie.
- Witam, witam! Mamy nową nauczycielkę!
- Jestem Janina Sokołowska, chcę uczyć
matematyki - informuje dziewczyna.
- Świetnie. Ten cały majątek, który pani przywiozła zapewne zmieści się w jednej klasie, właśnie
w tej najmniejszej, na parterze. Ławki są już wyniesione. Chodźmy, niech pani obejrzy!
Idą wąskim korytarzem, najpierw prosto,
później w lewo. Przechodzą przez jedną klasę do
drugiej, a z tej - do pustej sali. Okno jest tu skierowane na północ, przy ścianie - wysoki, kaflowy
piec.
- Ta klasa będzie pani domem. Czy się pani
podoba? - pyta mężczyzna.
- Owszem, nawet bardzo. Ale może ktoś mi
pomoże wnieść mój skromny dobytek - prosi dziewczyna. Kierownik wezwał woźnego, który razem z
chłopem wnieśli rzeczy nowej nauczycielki. Dziewczyna wskazała miejsca:
- Pośrodku szafka, która będzie pełnić także
funkcję stołu, a łóżko przy zachodniej ścianie.
Gdy już wszystko wniesiono, wieśniak odezwał się w te słowa:
Siłaczka
- Panienko, na wozie już nic nie ma. Na mnie
czas - i wyszedł.
Pannie Janinie podobał się budynek szkolny, przed którym rosły dwa potężne kasztanowce.
Urzekał ją śliczny ogródek z egzotycznymi krzewami i kwiatami, stary sad, do którego szła przez
romantyczny mostek na małym strumyczku wpadającym do Wieprza. Okolica była prześliczna. Wieś
rozłożyła się po obu stronach Wieprza, otoczona
rozległymi łąkami i lasem. Najwięcej uroku i tajemniczości krył park, a w nim dwa pałace, oranżeria
i inne zabytkowe budynki, należące niegdyś do Zamoyskich.
Blisko szkoły był też folwark, z dawnymi czworakami i zabytkowym dworkiem. Obok młyn, elektrownia, a przy niej stawidła spiętrzające
wodę, która spadała z szumem, rozpryskując się
w mokre korale. Olbrzymią wyspę tzw. „Olszynki”, dwoma ramionami obejmował Wieprz. Kiedy
szła do parku, musiała przejść przez drewniany
mostek. Wtedy wchodziła na środek, opierała się
o poręcz i patrzyła jak odbija się słońce zatopione
w wodzie, dostrzegała też, że drzewa odbite w toni
mają bryłowate kształty i cudowne kolory. Gdy długo patrzyła w taflę wodną, doznawała nieznanego
jej dotąd zjawiska - czuła, że wraz z nurtem rzeki
płynie. Trzeba było mocno potrząsnąć głową, by nie
wpaść do wody, tak bardzo ulegała złudzeniu.
Nauczycielka swą urodą zwracała uwagę
mieszkańców wsi. Była to brunetka o jasnej cerze
i fiołkowych oczach. Bujne, ciemne włosy splatała w dwa warkocze, układając z nich w tyle głowy
ciężki, zgrabny koszyczek, a z przodu robiła pośrodku równy przedziałek. Twarz o regularnych
rysach zdobił uśmiech i błysk radości. Zawsze nosiła duży, srebrny sygnet. Najchętniej ubierała się
w szafirowy kostium, ozdobiony butonierką. W razie
potrzeby zakładała piękny kapelusz.
Od 1 września, dziewczyna z ogromną
radością i pasją rzuciła się w wir pracy szkolnej.
Okazało się, że jest energiczna i wymagająca. Nie
mogła darować uczniom, że nie pojmują prostych,
według niej, praw matematycznych i bywało, że na
jednej lekcji postawiła kilka ocen niedostatecznych,
ale byli też tacy, którzy dobrze sobie radzili.
Niektórzy ze strachu dostawali biegunki. Na
lekcji panowała żelazna dyscyplina, choć nauczycielka umiała rozładować zdenerwowanie jakimś
61
Wspomnienia
dowcipem lub uśmiechem, zresztą mimo woli powstawały śmieszne sytuacje. Kiedyś Edek Pańczyk
narysował twarz na swoim kolanie. Podniósł palec
do góry, więc nauczycielka pyta:
- Pańczyk, czego chcesz?
- Proszę pani, przybył nowy uczeń.
- Gdzież on jest? - zapytała pani.
- Zaraz pokażę - i usiadł, by za chwilę
podnieść jak najwyżej swoje nagie kolano z wyrysowaną twarzą. Na taki widok, klasa ryknęła
śmiechem. A wieczorem pani Janina uczyła matematyki na kursie wieczorowym dla dorosłych
w zakresie siedmiu klas. Prowadziła też kurs dla analfabetów. Na jednej z lekcji wprowadziła literę „dz”.
W tym celu narysowała na tablicy psa, z dzwonkiem
na szyi. Chodziło przecież, by wyodrębnić wyrazy
z głoską „dz”. Stary Piszcz z folwarku opisywał psa,
mówił, że ma głowę, cztery łapy, ogon, uszy, sierść,
ale nie zauważył dzwonka. Więc nauczycielka zapytała:
- Panie Janie, a czym pies dzwoni?
- Nie powiem! Nie powiem! - wzbraniał się
stary uczeń.
- Dlaczego?
- Bo się wstydzę - odpowiedział ten sam
mężczyzna.
- Ależ niech pan spojrzy, co pies ma na szyi?
- pomagała nauczycielka.
- Już widzę, to jest dzwonek - odpowiedział
Piszcz. Dalej lekcja poszła gładko.
Pani Janina bez reszty poświęcała się pracy:
robiła pomoce, dekoracje, afisze, organizowała loterie
fantowe, zabawy taneczne z kotylionami dla dzieci,
oczywiście pomagali uczniowie. Wiele czasu i serca
wkładała w przygotowanie występów artystycznych
z dziećmi i dorosłymi. Sama była reżyserem, scenarzystą i choreografem. Wystawiała sztuki w rodzaju
współczesnego „Metra”. Było to połączenie dialogów
z tańcami, baletem, śpiewem solowym i zbiorowym,
a wszystko na tle pięknych dekoracji. Dla wielu był to
pierwszy kontakt ze sztuką i teatrem. Do dziś pamiętam spektakl pt. „Bajka”, gdzie główną rolę grała Nina
Kościk. Śpiewała i tańczyła z leśnymi rusałkami. Dotąd pamiętam melodię i słowa. Z dorosłymi pani Sokołowska wystawiała: „Szczęście Frania”, „Grube ryby”
i inne sztuki.
Prowadziła harcerstwo, organizując atrakcyjne zbiórki, piesze wycieczki, pomoc samotnym
62
Siłaczka
i niedołężnym tzw. „akcję niewidzialnej ręki”. Dzięki
niej, szkoła stała się ośrodkiem kultury. Właśnie tu
odbywały się zabawy taneczne. Latem przed szkołą,
a zimą - w klasach.
Ponieważ zbyt się wyróżniała, nauczyciele nie
darzyli jej zbytnią sympatią. Lgnęły do niej dzieci i młodzież. Pani była dla nich żenująco hojna. Częstowała
najlepszymi ciastkami i cukierkami. Za przyniesienie
wiaderka wody, (studni nie było na terenie szkoły) wciskała na siłę duże sumy pieniędzy.
Praca nadal była jej pasją. Mijały lata, w pokoiku nauczycielki nie było zmian, doszedł prosty stół
i dwa krzesła. Ubierała się skromnie, lecz schludnie
i gustownie. Za to z jedzeniem było zupełnie źle. Pani
Janina najczęściej gotowała... herbatę na kuchence
elektrycznej. Raz w tygodniu jeździła do Zamościa,
skąd przywoziła tortowe ciastka, którymi się żywiła
przez cały tydzień.
Pochłonięta pracą nie zauważyła, że ma 55
lat. Jej rozpacz nie miała granic, gdy zmuszono ją do
odejścia na emeryturę. Samotna, bez żadnej rodziny,
zamknięta w czterech ścianach, nie mogła się pogodzić ze swoją sytuacją. Prosiła dyrektorów, którzy
dawniej byli jej uczniami, aby pozwolili jej bezpłatnie
uczyć, gdy ktoś z grona zachoruje. Początkowo się
zgodzili, wkrótce zmienili decyzję. Wyprosiła więc jedną klasę przy jej pokoiku i zorganizowała Izbę Pamięci
Narodowej. Sama zbierała eksponaty, prosząc ludzi
o pomoc.
Zgromadziła różne przedmioty: broń, umundurowanie dawne i współczesne, monety, kołowrotki, żelazka, a najwięcej przedmiotów z okresu
drugiej wojny światowej, także zdjęcia poległych
w obozach koncentracyjnych. Na podium stała urna
z prochami poległych w Oświęcimiu, w otoczeniu
kwiatów i zawsze palącej się lampki, co stwarzało niesamowite wrażenie. Eksponatów ciągle przybywało,
więc nauczycielka skatalogowała je.
Były nawet próby włamania. Ponieważ Izba
Pamięci stała się treścią jej życia, zachęcała wszystkich do obejrzenia jej, a sama przestała jeździć do
Zamościa z obawy, że ktoś może ukraść bezcenne zbiory. Nie mogła nawet udać się do lekarza. Za
utworzenie i wzorowe prowadzenie izby pamięci, pani
Janina otrzymała pierwsze w swoim życiu radio tranzystorowe.
W czasie Wigilii zapalała świeczki przy urnie
z prochami, klękała i modliła się. A następnie szła do
Wspomnienia
List do redakcji
swojego pokoiku, brała do rąk opłatek i łamiąc go,
składała życzenia swoim rodzicom, którzy jeszcze
w dzieciństwie odumarli ją. Po tym śpiewała kolędę
„Cicha noc, święta noc. Pokój niesie...”
Przez cały czas starała się utrzymać kontakt
z dawnymi uczniami. Korespondowała z Teresą Dz.,
z Zosią Ż., z Ireną M. Przeważnie w czasie wakacji odwiedzały ją uczennice ze swoimi rodzinami. Częstowała herbatą i ciastkami, a ich dzieci obdarowywała
prezentami w postaci własnoręcznie zrobionych koralików z barwnego papieru, wstążkami, przepaskami, wszystkim, co miała. Żaliła się też na samotność
i brak zrozumienia, płakała z tego powodu. Niektóre
jej dawne uczennice były tak zajęte swoimi rodzinami,
że zapominały o swojej nauczycielce, nazywały ją dziwaczką i mówiły, że nie mają czasu na jej żale.
Po siedemdziesiątce pani Janina zaczęła chorować na serce. Dość długo leżała w szpitalu
w Szczebrzeszynie. Podczas choroby zabrano jej
muzeum do Zamościa. Powróciła jednak do domu,
gdzie było zimno, a po wodę trzeba było daleko
chodzić. Ulitował się nad jej dolą dyrektor PGR-u
w Michałowie i dał jej jednoizbowe mieszkanie w bloku
emerytów. W prezencie otrzymała nową kozetkę, więc
z żalem rozstała się ze swoim żelaznym łóżkiem, które pamiętało jej młodość.
Mimo lepszych warunków, pani Sokołowska
nie mogła się zaaklimatyzować i powoli czekała na
śmierć. Przygotowała ubranie, a na pochówek zaoszczędziła 100 tysięcy złotych. Zmarła w szpitalu
w Szczebrzeszynie w wieku 76 lat. Gdy ją chowano,
był mróz ponad 20 stopni. Grabarze z trudem wykopali grób. Na skromnym nagrobku wypisane są słowa: „Zasłużona Nauczycielka odznaczona Krzyżem
Kawalerskim”.
A teraz kolej na refleksje.
Moja nauczycielka była piękna, mądra
i zdolna. Mogła być aktorką, reżyserem, lekarzem,
a przynajmniej mieć rodzinę, kochającego męża
i dzieci. Dlaczego stało się inaczej? Co zdecydowało o jej życiu? Przypadek, niewłaściwy wybór,
a może takie było jej przeznaczenie?
Cisną się różne pytania, ale odpowiedź jest
jedna. Moja nauczycielka, pani Janina Sokołowska
była Siłaczką. Inne refleksje pozostawiam Czytelnikom.
Irena Iwańczyk
Leonid Gawryłow
miałby dziś 110 lat
Szanowna Redakcjo!
Przeczytałam w Waszym arcyciekawym
piśmie Nestor „Fenomen Gawryłowa” Andrzeja D.
Misiury i „Genialny lekarz spod znaku ryb” Marka
Szymaniaka.
Urodziłam się w 1937 roku w Siennicy Dużej (jej odnodze Browarówka). Po śmierci mamy
wychowywała mnie babcia. Z jej to opowieści
wiem, że (cytuję): …może robak z siana cię ugryzł
w kołysce, albo jakie skrofuły, zaczęły ci wychodzić kosteczki z lewej rączki. Zaniosła mnie babcia
w tobołku do lekarzy w Krasnymstawie i oni orzekli, że to gruźlica kości, która obejmie mnie całą
i tak umrę. Babcia była bardzo biedna, nie wiedziała co robić, a mnie, gdy ledwie zaczęłam chodzić
wyrzekł się ojciec, mama już dawno nie żyła, więc
ktoś poradził wizytę u doktora Leonida Gawryłowa.
I znowu tłumoczek (czyli ja) na plecy i wędrówka
do Krasnegostawu. Doktor Gawryłow przyjął, dał
zioła do kąpieli, kilkakrotnie oglądał rączkę i za
każdym razem pocieszał babcię, że ręka będzie
sprawna, ja zdrowa i wszystko będzie dobrze.
Później, jako kilkuletnie dziecko, chodziłam
po leki do doktora Gawryłowa dla chorej ciotki, czasami babcia podała kurę, a czasami parę jajek.
W 1956 roku zamieszkałam na ulicy Mokrej,
najpierw u pani Pakulskiej, później u pani Boblowej
i często przy nabieraniu wody spotykałam doktora
Gawryłowa, albo przy studni (nie pamiętam czyjej - może pana Malca?), albo przy beczkowozie.
Pamiętał mnie, był uprzejmy i bardzo, ale to bardzo życzliwy. Powiedział, że będę miała dzieci, ale
63
Wspomnienia
Ten chłopiec na ramionach to jestem JA!
i poronienia i smutne życie. Ale dam sobie radę.
Widywałam też później jego żonę Jadwigę. Siedziała na pniaczku i uczyła się zawzięcie. Była
przeciwieństwem męża. Młodsza, ale bardziej
zamknięta, wyobcowana. Wtedy mówili, że przyjechała zza wschodniej granicy, a on ożenił się
z nią, by mogła zostać w Polsce i studiować medycynę. Teraz przeczytałam w Nestorze coś zupełnie
innego i dopiero teraz rozumiem zachowanie pani
doktorowej, jak się mówiło na naszej ulicy.
Rękę mam dotychczas w miarę sprawną,
pozostały tylko blizny po „wychodzeniu kości”,
dzieci miałam dwoje (syn zmarł w wieku 39 lat)
i rzeczywiście kilka poronień. Życie bardzo smutne, ale skoro dożyłam 74 lat, dałam radę wielu
przeciwnościom, jak powiedział pan Leonid Gawryłow. Pomógł mi, gdy miałam 2-3 lata i jak miałam 16-18 lat.
Później okazało się, że leczył też, w dzieciństwie mojego męża. Lekarze nie pomagali,
a nasz doktor wyleczył ranę „maścią Bazylego”.
W Krasnymstawie ukończyłam liceum ogólnokształcące, tam byłam rok w domu dziecka przy
kościółku. Uwielbiałam profesorów Podgórskiego
i Tchórzewskiego. Zaznałam ich ludzkiej, bezinteresownej pomocy. Dużo zawdzięczam dyrektorowi
St. Halakowi, profesorowi Lipczyńskiemu (od muzyki) i kochanej wychowawczyni z domu dziecka
pani Bogusi Grimm. Oni, tak jak doktor Gawryłow
uczyli mnie nie bać się życia. Pomogli. Byli tacy
mądrzy.
Jeżeli wydrukujecie mój list, ucieszę się.
Pan Radej obdarował mnie Nestorami. Podziwiam
Was i gratuluję.
64
(nazwisko do wiadomości redakcji)
Henryk Sieńko
T
en chłopiec na ramionach
to jestem JA! czyli niezwykła
historia zwykłej fotografii
Fotografie to kęsy czasu, które można wziąć do ręki.
Angela Carter (Magiczny sklep z zabawkami)
Błędnie napisaliście, że na ramionach znakomitego aktora Ludwika Benoit („Niewiarygodne
przygody Marka Piegusa”, „Potop”, „Pan Samochodzik i niesamowity dwór” - przyp. red.), jest
jego syn Mariusz Benoit (też aktor, m.in. „Szczur”
- przyp. red.). - Na jego ramionach siedzę JA” napisał do nas z Wrocławia Krzysztof Kisieliński,
rodem z Krasnegostawu, który wypatrzył fotografię na stronie internetowej klubu Start Krasnystaw.
Co wiąże pana Krzysztofa z Krasnymstawem, czy
prawdą jest, że jego stryjowie grali w reprezentacji Polski w piłce nożnej. Co robi na zdjęciu były
zastępca burmistrza Krasnegostawu Zbigniew
Miarczyński oraz bohaterka filmu „Sami swoi”
i „Nie ma mocnych”? Oraz co takiego się wydarzyło
w Zakopanem, kiedy obecni na zdjęciu trafili w środek walk funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa
i grupy „Ognia”?
Podczas urlopu w Zakopanem uczestnicy rodem
z Krasnegostawu przeżyli dramatyczną przygodę, pośrednio znaleźli się w centrum walk „Ognia” i bezpieki.
Na zdjęciu od lewej: Maria Zbyszewska,
Krzysztof Kisieliński z mamą i przewodnik
Ludzkie losy bywają proste i skomplikowane, zwykłe i niezwykłe. Czasem przypadek sprawia, że drążymy temat, splot okoliczności sprawia,
Aktorzy i futbol
że spotykamy ludzi, którzy odkrywają historię na
nowo. Oto jak niezwykłe może być odkrywanie
historii - a nawet opisywanie jej z błędem. Ale po
kolei.
Kiedy pisałem książkę o Starcie Krasnystaw
„Pierwszy gol”, pierwszą rzeczą, którą miałem na
uwadze była korekta treści i dbałość o nazwiska.
To była rada Zbigniewa Piroga, który użyczył mi
wielu fotografii. I choć książka jest gotowa, to dawałem i daję ją osobom pamiętającym historię - do
przeczytania, z prośbą o korekty i uzupełnienia.
Aliści nie dałem pani Marii Miarczyńskiej - żonie
Zbigniewa Miarczyńskiego, która również rozpoznawała osoby na starych fotografiach, opowiadała gdzie i w jakich okolicznościach były zrobione…
Zdjęcie zrobione w Zakopanem… Oto piłkarz Startu Krasnystaw, Zbigniew Miarczyński, uczestnik
pierwszego meczu w wyzwolonej Polsce (Start
Krasnystaw - Reprezentacja Jednostki Radzieckiej
6:1), pozuje do fotografii z nowo poznanymi towarzyszami wycieczki. Zainteresowała mnie fotografia (wykonano ją w 1947 roku), na której pozuje on
razem z popularnym później aktorem Ludwikiem
Benoit…
Reprezentacja Polski.
W białym swetrze Stefan Kisieliński
Jest 2007 rok - kibic Startu Krasnystaw założył stronę w Internecie, poprosił mnie o umieszczenie kilku sylwetek zawodników Startu okresu
powojennego… W piłkarskich biogramach, obok
m.in. Ryszarda Opielaka, strzelca pierwszego
gola na ziemiach polskich po wyzwoleniu, pojawił
się Zbigniew Miarczyński i fotka zrobiona w Zakopanem. A pod nią podpis (błędny, jak się okazało),
że na ramionach taty, Ludwika Benoit, siedzi syn
- Mariusz Benoit. Tak mi powiedziano… Nie minął
Ten chłopiec na ramionach to jestem JA!
rok i redakcja strony startkrasnystaw.futbolowo.pl
otrzymała list, który administrator strony natychmiast mi przesłał.
Gwiazdy Polonii Warszawa i reprezentacji:
Mieczysław Mączyński, Stefan Kisieliński,
Jerzy Bułanow (później reprezentant Argentyny)
Poszukuję kontaktu i informacji o mojej
rodzinie, wraz z którą spędziłem lata okupacji
w Krasnymstawie, w którym zresztą urodziłem
się w 1940 roku. Jedną z osób blisko związanych
z moją rodziną był Stefan Gładkowski, mąż lekarki Ireny i ojciec córki Marty. Poza tym, że losy
wojny rzuciły go, podobnie jak i nas do Krasnegostawu, był pasjonatem piłki nożnej. Moi trzej stryjowie i ojciec byli piłkarzami Soły Oświęcim, w tym
reprezentanci Polski: bramkarz Stefan i pomocnik
Walerian Kisielińscy. I stąd być może zrodziły się
bliskie kontakty. Po jego nazwisku trafiłem na stronę klubu Start Krasnystaw i tu zobaczyłem zdjęcie-niespodziankę! Do opisu sylwetki Zbigniewa
Miarczyńskiego dołączono zdjęcie mojej rodziny,
ale z błędnym częściowo opisem.
W moim albumie zdjęciowym mam jeszcze
trzy inne ujęcia z panem Miarczyńskim, więc nie
ma mowy o pomyłce! Latem 1948 roku na Polanie Waksmundzkiej w Tatrach przeczekiwaliśmy
deszcz w schronie turystycznym. Dołączyło do
nas dwóch turystów, jednym z nich był Zbigniew
Miarczyński. W trakcie postoju nastąpiła grzecznościowa wymiana zdań, a potem zbliżenie - na tle
wojennych opowieści.
65
Aktorzy i futbol
Widocznie mówiono również o Krasnymstawie, ale tego nie pamiętam, bo miałem wówczas 8 lat, skoro to spowodowało, że dalszą część
wycieczki odbyliśmy razem. Nocleg mieliśmy
w Morskim Oku, w starym schronisku leżącym
przy parkingu (na innym zdjęciu nasza grupa, w tle
schronisko i jego opiekun, pan Franciszek). I tu potrzebna jest korekta i uzupełnienie do opisu zdjęcia. Od lewej strony: - 1. Zbigniew Miarczyński,
2. Stanisława Zbyszewska-Kisielińska - moja
matka, a teściowa Ludwika Benoit, 3. Maria Zbyszewska-Benoit - moja siostra przyrodnia, matka
Mariusza Benoit, 4. Franciszek Kisieliński - mój
ojciec, 5. Ludwik Benoit - mój szwagier, chłopiec
na ramionach - to ja, Krzysztof Kisieliński.
Ten chłopiec na ramionach to jestem JA!
w tym mój ojciec Franciszek oraz Stefan Gładkowski, fantastycznie uzdolniony plastycznie - twórca
plakatów, scenografii. Moja siostra Maria, wówczas 18-letnia panna stawiała tam pierwsze kroki
sceniczne. Poznała tam swojego pierwszego partnera Zdzisława (?) Zasadę. Został on zastrzelony
na rynku krasnostawskim przez pijanych sołdatów
(tak sobie - bez powodu). Po wojnie ukończyła
aktorskie studia w Krakowie, w Studiu Iwo Galla,
gdzie poznała przyszłego męża Ludwika Benoit.
Przez wiele lat była jednym z filarów teatrów wrocławskich. Zagrała w ponad 20 filmach, ale wszyscy
zapamiętają ją z „Samych swoich” w reżyserii
Sylwestra Chęcińskiego, jako żonę Pawlaka.
Jeżeli ktoś pomoże odnaleźć ślady działalności teatralnej mojej rodziny, będę wdzięczny.
Pozdrawiam, Krzysztof Kisieliński
(urodzony w Krasnymstawie, w grudniu 1940 r.)
Pomyłka w opisie polega na tym, że Mariusz Benoit urodził się dwa lata później, a zdjęcia
ilustrują pierwszy urlop poślubny państwa Benoit,
spędzany w Zakopanem. Dodam, że dramatycznie
„urozmaicony”. Jechaliśmy któregoś dnia kolejką
na Gubałówkę, tą, w której funkcjonariusze UB,
zostali wystrzelani na górnej stacji, przez partyzantów (grupa „Ognia”). […]
W czasie okupacji moja rodzina i Stefan
Gładkowski działali na terenie Krasnegostawu „na
niwie kultury”. Moja matka, Stanisława Zbyszewska-Kisielińska była aktorką, po wojnie również
reżyserem teatralnym. Zajęła się organizowaniem
amatorskiego ruchu teatralnego w trudnych czasach wojny, właśnie w Krasnymstawie. Pomagał jej
66
Skontaktowałem się z Krzysztofem Kisielińskim. Opowieść o spotkaniu w Zakopanem
i o tym jak piłka nożna, teatr, historia i film „wgrały się”
w dzieje jego rodziny została rozwinięta.
- Moja rodzina, po zakończeniu wojny wyniosła się do Krakowa, pod Kopiec Kościuszki powiedział Krzysztof Kisieliński. - Do mieszkania
Stefana Kisielińskiego, reprezentacyjnego bramkarza.
Po paru latach przygarnął nas do siebie
w Katowicach, ale już tylko na pół roku. Kiedy miałem kilkanaście lat odwiedziliśmy Stefana Gładkowskiego w Krasnymstawie, gdzie dożył swoich
dni. Ja byłem wówczas na etapie poszukiwania
sportowej dyscypliny i właśnie zaczynałem stawiać
pierwsze kroki w Gwardii Wrocław. Ot - mieszkałem kilka kroków od stadionu. Z wielką wiarą
w moje plany Stefan Gładkowski obdarował mnie
swoimi prawdziwymi, korkami! Uznał, że jemu już
nie posłużą, a w tamtych czasach o wszystko było
niesamowicie trudno. Później okazało się, że miał
wielkie stopy i ja po paru treningach powiesiłem te
buty na kołku, bo pożytek z nich był żaden. Spadały niemal z nóg. Ze mnie zresztą, pomimo rodzinnych tradycji dla piłki nożnej, pożytku nie było.
Opisana historia pewnej fotografii jest jedną z wielu, ale mam przeczucie, że po schowaniu
zdjęcia do albumu - wkrótce pojawi się kilka innych
Aktorzy i futbol
Ten chłopiec na ramionach to jestem JA!
historii i zdarzeń związanych z ludzkimi losami.
Pewnie pojawią się nowe „kęsy czasu”. Może zdobędę informacje jak i dlaczego zginął Zasada, dlaczego Ryszard Liskowacki, pisarz krasnostawski
swoją sztukę teatralną zatytułował „Rzut karny”?
Czy przypadek sprawił, że będąc autorem (Henryk Sieńko - przyp. Nestor) książki „Przekleństwo
11 metra”, w której bohaterem jest fragment gry
w piłkę nożną jakim jest rzut karny, trafiłem na
sztukę Ryszarda Liskowackiego, który mieszkał
w Krasnymstawie, a później w Szczecinie.
Ludwik Benoit był bohaterem wielu filmów, podobnie
jego syn Mariusz. Na zdjęciu Mariusz Benoit z Janem
Englertem jako Grundol w „Piłkarskim pokerze”
A swoją drogą - czy to nie gotowy scenariusz filmu, w którym narrator wyjmuje zdjęcie
z albumu i wspomina swoją przeszłość, odwiedza
miejsca, spotyka się z bohaterami fotografii, a jeśli nie żyją to z ich rodzinami… Kto mógłby być
narratorem takiej opowieści? Krzysztof Kisieliński,
Maria Miarczyńska, Zbigniew Piróg?
Henryk Sieńko
Osoby:
Zbigniew Miarczyński
(uczestnik pierwszego po wojnie meczu piłkarskiego na ziemiach wyzwolonych, członek założyciel
pierwszego klubu piłkarskiego po wojnie - Startu
Krasnystaw, później zastępca burmistrza Krasnegostawu)
Maria Miarczyńska
(żona Zbigniewa Miarczyńskiego)
Ryszard Opielak
(strzelec pierwszej bramki w pierwszym powojennym meczu, później lekarz weterynarii w Lublinie)
Zbigniew Piróg
(szwagier Zbigniewa Miarczyńskiego, uzdolniony
sportowiec, później radny w Krasnymstawie)
Stefan Kisieliński
(bramkarz w piłce nożnej, piłkarz m.in. Polonii
Warszawa i reprezentacji Polski)
Stanisława Zbyszewska (animatorska życia kulturalnego w powojennym Krasnymstawie, współtworzyła teatr)
Franciszek Kisieliński
(mąż Stanisławy Kisielińskiej, ojciec Krzysztofa Kisielińskiego)
Maria Zbyszewska-Benoit
(żona Ludwika Benoit, w filmie „Sami swoi” - żona
Pawlaka)
Walerian Kisieliński
(piłkarz, reprezentacyjny pomocnik)
Ludwik Benoit
(popularny aktor teatralny i filmowy, mąż Marii Zbyszewskiej)
Mariusz Benoit
(popularny aktor teatralny i filmowy, syn Marii Zbyszewskiej i Ludwika Benoit)
Krzysztof Kisieliński
(urodzony w Krasnymstawie, syn Stanisławy
i Franciszka Kisielińskich)
Zdzisław Zasada
(pierwszy partner Marii Zbyszewskiej, zastrzelony
tuż po wojnie)
Józef Kuraś, ps. „Orzeł”, „Ogień”
(ur. 23 października 1915 w Waksmundzie, zm.
22 lutego 1947 w Nowym Targu - porucznik WP,
partyzant na Podhalu w czasie II wojny światowej,
jeden z dowódców oddziałów podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego).
Irena Gładkowska
(lekarka w Krasnymstawie, żona Stefana Gładkowskiego)
Stefan Gładkowski
(lekarz, działacz sportowy, współzałożyciel klubu
piłkarskiego Start Krasnystaw, organizator życia
kulturalnego w powojennym Krasnymstawie, także
teatru)
Ryszard Liskowacki
(pisarz, dramaturg, dziennikarz, redaktor naczelny
„Morza i Ziemi”, autor m.in. sztuki teatralnej „Rzut
karny”, w najpiękniejszym okresie życia zamieszkały w Krasnymstawie).
67
Ludzie teatru
Zbigniew Waldemar Okoń
Moja twórczość związana
jest z człowiekiem
- o teatrze jednego aktora
Reginy Możdżeńskiej
W jesieni br. odbędą się w Lublinie jubileuszowe spotkania z Reginą Możdżeńską - reżyserem, instruktorem teatralnym kategorii „S”, poetą,
animatorem kultury i pedagogiem, z okazji 65-lecia
jej działalności teatralnej i kulturalno-oświatowej,
55-lecia pracy literackiej i 90. rocznicy urodzin.
W związku z tym ukaże się książka pt. Między
teatrem a poezją. Życie i twórczość Reginy Możdżeńskiej. Publikowany tekst jest zmodyfikowanym fragmentem tej książki poświęconym teatrowi
jednego aktora, w tworzeniu i prowadzeniu którego
Regina Możdżeńska odniosła największe sukcesy
artystyczne.
***
Tadeusz Buski, znakomity znawca polskiego teatru, w jednej z licznych publikacji poświęconych teatrowi amatorskiemu, w artykule pt. Siew
(„Sprawy i Ludzie”, nr 51/52 z 19 grudnia 1985 r.)
napisał:
Jaki jest sens /.../ istnienia scen amatorskich? Co dzisiaj skłania młodych ludzi do zabawy
w teatr, wkuwania tekstów, udziału w uciążliwych
próbach, ćwiczeniach, treningach - za które nie
otrzymują - jak sportowcy kadrowego ani stypendiów, ani rekompensat na dożywianie? Jaki rodzaj
satysfakcji i radości znajdują w tej przygodzie?
Poszukując odpowiedzi na to pytanie - wybrałem się /.../ do Lublina. Skąd ten Lublin? Ano
stąd, że tam oraz w okolicy obejmującej także
Chełm, od niepamiętnych czasów pracuje w amatorskim ruchu teatralnym Regina Możdżeńska. Kto
to jest Regina Możdżeńska? Pytać o to w kręgach
związanych z tym ruchem byłoby wstyd. Przecież wiadomo, że Możdżeńska to niezmordowana
animatorka amatorskiego teatru, która stworzyła
w życiu i prowadziła tyle zespołów, że nikt się ich
do końca doliczyć nie może. Pracowała z młodzieżą szkolną i pracującą, z żołnierzami i studentami,
z junakami OHP - a mówiąc między nami - także
z chuliganami. /.../ W ogóle sława jakich mało. /.../
68
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
Wyjeżdżam z Lublina z taką mniej więcej
odpowiedzią na wyjściowe pytanie: Różnymi drogami dochodzi się do tego, że jest się człowiekiem.
Każdemu szukaniu partneruje niepewność, błędy,
kluczenia. Dobrze jest trafić jak najwcześniej na
własną drogę. Jedną z możliwości dla wielu jest
ruch amatorski, w tym teatr. Rozwija, usprawnia,
zwiększa dyspozycyjność - uczy myśleć, uczy żyć.
Sprzyja rozbudzaniu wrażliwości, uczy szacunku
i miłości do ludzi, otwiera na dialog, dowartościowuje niepewnych. Takie możliwości tkwią w każdym teatrze. Ale urzeczywistniają się w pełni tam,
gdzie osoba prowadząca wykazuje szczególne
predyspozycje, mówiąc patetycznie: powołanie do
siewu dobra. Jak Rena Możdżeńska.
Wybierając powyższy cytat, przejrzałem
dziesiątki artykułów o życiu i twórczości Reginy
Możdżeńskiej. Wszystkie poświęcone były najpiękniejszej dziedzinie jej twórczości artystycznej
- teatrowi jednego aktora - i mówiąc najogólniej wszystkie komplementowały jej osiągnięcia w tej
dziedzinie sztuki. Żeby pozostać w konwencji tych
ocen, wypisuję wybrane skrótowo - tylko niektóre
- skierowane do niej lub jej dotyczące wypowiedzi,
zwroty, oceny zawierające jej przymioty, cechy
charakteru, określające sposób działania, efekty
jej pracy, wyrażające podziw i uznanie, podkreślające jej charyzmę, bogatą i niekonwencjonalną
osobowość:
Wielka artystka o czułym, gorącym sercu;
niekonwencjonalna osobowość; wybitny instruktor
kultury żywego słowa i reżyser małych form teatralnych w lubelskim środowisku kulturowym; człowiek
o niezwykle silnej sile witalnej, duchowej, pięknym
charakterze, posiadający rzadko spotykany dar: tę
intuicję w odkrywaniu tkwiących (ale nie zawsze
rozwiniętych) talentów w młodych ludziach; wrażliwość, piękno tworzenia i mądrość Reny; kochana
Pani Renia, fenomen Możdżeńskiej; dopracowała
się własnych sposobów nauczania i oddziaływania
na młodzież; umie być wobec swoich teatralnych
dzieci równocześnie matką, panią profesor, przyjacielem, a nawet po prostu „kumplem”; niezmordowana animatorka amatorskiego teatru „niespożyta
energia twórcza i zdolności empatyczne”; wspaniały człowiek i pedagog, oddany całym sercem
sprawie kultury polskiej.
Ludzie teatru
W amatorskich (i profesjonalnych) kręgach
teatralnych, szczególnie z okresu najbardziej aktywnej działalności Reginy Możdżeńskiej, były to
opinie powszechne, ukazujące jej rolę i znaczenie we współczesnej kulturze polskiej, dodajmy:
do dziś wciąż aktualne, do dziś w zasadzie nie do
przecenienia i ciągle jeszcze w pełni nieopisane,
mimo że o jej działalności, oprócz wspomnianych
już artykułów prasowych, ukazało się kilka opracowań naukowych, m.in. prac magisterskich.
Największe zasługi Reginy Możdżeńskiej
związane są z teatrem jednego aktora. Pisać
o tym teatrze, o jego urodzie, niepowtarzalności
artystycznych odkryć, twórczych olśnień, niezwykłej historii jego istnienia, rozwoju i artystycznych
osiągnięć, to pisać także o Reginie Możdżeńskiej,
o tym, co ona dla tego teatru zrobiła, czym ten teatr wzbogaciła, czym ten teatr był dla niej i jej wychowanków, jaką wiedzę o tym teatrze, o sztuce,
o życiu poprzez swoje doświadczenia i mądrość im
poprzez ten teatr przekazała.
Teatr jednego aktora, jak każda sztuka, jest
świadectwem czasu, w którym powstawał (połowa XX w.): stał się ożywczym, wartkim i czystym
nurtem polskiego teatru, wykonywanego przede
wszystkim przez amatorów, porywał świeżością,
żarliwością, rozpalał widzów do czerwoności,
tworzył wspólnie z indywidualnym wykonawcą
i publicznością jedną przestrzeń sceniczną. Tworzył jedno wielkie i autentyczne, pełne szczerości
i pasji zdarzenie, jedno miejsce i wspólny czas,
w którym aktor i widzowie uświadamiali sobie, że
obecność tutaj i teraz jest poszukiwaniem siebie
w nas samych, jest poszukiwaniem człowieka
w człowieku.
Eksplozja teatrów jednego aktora w Polsce
w latach sześćdziesiątych XX wieku była potężna
i twórcza, szerokim echem odbiła się poza granicami Polski, a Wrocław i Zgorzelec, były jedynymi
miastami w Europie, gdzie odbywały się ogólnopolskie, amatorskie i zawodowe, ogromnie popularne festiwale i spotkania tych teatrów.
O niespotykanej wprost popularności
i fenomenie społecznym teatrów jednego aktora
w tamtym okresie rozpisywała się prasa ogólnopolska i regionalna, ukazywały się o nich poważne publikacje i dokumentalne opracowania, np.
w 1986 r. Barbara Henkel i Tomasz Miłkowski, au-
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
torzy książki pt. Aktor obnażony: teatr indywidualny (Warszawa 1986, s. 8) stwierdzali:
O skali zjawiska niech świadczy fakt, że
niemało spektakli jednoosobowych osiąga po kilkaset wykonań. Krzysztof Pietrykowski, jeszcze
jako amator, swój monodram „Ludzie” przedstawił
publiczności tysiąckrotnie, a więc ogółem co najmniej stu tysiącom widzów! Niejeden teatr marzy
o takiej widowni.
Nie jest moim zamiarem przedstawienie
w tym artykule genezy powstawania (tworzenia)
teatru jednego aktora w Polsce: teatru skromnego, prostego... i potężnego - jak określił go T. Burzyński (Krzysztof Kucharski, Burzyński na tropach
teatru jednego aktora. W poszukiwaniu definicji.
Wrocław 2008, s. 17).
Historię tego teatru tworzyli wielcy jego
znawcy i specjaliści, prekursorzy i pionierzy jego
powstania w Polsce, strażnicy i orędownicy jego
kilkudziesięcioletniego trwania, tacy jak Lech Śliwonik, Marian Szałecki, Tadeusz Geres, Wanda
Uziembło, Tadeusz Burzyński (pseudonim Tadeusz Buski), Krzysztof Kucharski, Janusz Nagórny.
Ważne i twórcze miejsce w historii teatru jednego aktora - w wymiarze profesjonalnym
i amatorskim - mają też polscy aktorzy i reżyserzy, w tym ci najwybitniejsi, np. Wojciech Siemion,
będący cudowną legendą teatru jednego aktora,
Danuta Michałowska, nazywana pionierką polskiego teatru jednego aktora, Lidia Zamkow, Jan
Świderski, Adam Hanuszkiewicz, Daniel Olbrychski, Ryszard Filipski. Leszek Herdegen, Tadeusz
Łomnicki.
W ten zaszczytny poczet wielkich ludzi teatru - profesjonalistów i amatorów - należy wpisać
Reginę Możdżeńską oraz grono takich jak ona
pedagogów, instruktorów i reżyserów - współtworzących ze swoimi wychowankami historię zgorzeleckich i wrocławskich spotkań jednego aktora
(m.in. Mariana Półtoranosa, Janinę Danutę Bednarek, Antoniego Franczaka, Andrzej Górszczyka,
Andrzeja Schneidera, Romana Uścińskiego i paru
innych.
Uściślijmy: w historię teatru jednego aktora Reginę Możdżeńską wpisano „na stałe” od III
OSATJA (Ogólnopolskich Spotkań Amatorskich
Teatrów Jednego Aktora w Zgorzelcu w 1973 r.), tj.
od słynnego udziału w nim Krzysztofa Pietrykow-
69
Ludzie teatru
skiego, wychowanka Reginy Możdżeńskiej z Teatru „WERSETY” w Chełmie (prowadzonego przez
nią), największego talentu wśród setek uczestników OSATJA - jak określił go Lech Śliwonik, obecny rektor Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej
im. W. Zelwerowicza w Warszawie.
Marian Szałecki, dyrektor zgorzeleckich
spotkań teatralnych, w eseju-wspomnieniu Piękno
zamieszkuje w nas tak pisał o Reginie Możdżeńskiej:
Kiedy w dniach znakomitego jubileuszu
25-lecia Ogólnopolskich Spotkań Amatorskich
Teatrów Jednego Aktora (7-10 czerwca 1996 r.)
w Zgorzelcu, przyszło mi niejeden raz „spowiadać
się” dziennikarzom, krytykom, publicystom prasy,
radia i telewizji z całej historii i dokonań tej imprezy, zawsze imię Reny Możdżeńskiej wymieniałem
na jednym z pierwszych miejsc jako tych twórców,
którzy zapisali się w niej złotymi zgłoskami.
Nikt bowiem tak, jak właśnie Rena Możdżeńska - scenarzystka i reżyser - nie „przywoził”
do Zgorzelca tylu wrażliwych i utalentowanych
wykonawców! Przez 25 lat prezentowało się 298
wykonawców - w 410 programach i zmaganiach
konkursowych. Blisko 20 to podopieczni naszej
bohaterki, których przedstawienia każdorazowo
zdobywały cenne nagrody od Grand Prix, poprzez
nagrody I, II, III stopnia i wyróżnienia o wielu imionach i nazwach twórczych zmagań. Często, jako
twórca-inicjator, główny organizator i juror tej imprezy (tu wyznam nieskromnie) zastanawiałem
się, skąd u Reni bierze się tyle energii, niespożytych sił, tak wiele twórczych pomysłów?
- I skąd „biorą się” ci piękni sercem i duchem
młodzi ludzie, z którymi przyjeżdżała do Zgorzelca
na popularne OSATJA, i o których pamięć moja
- mimo upływu lat - jest ciągle żywa? Nie muszę
dziś sięgać do żadnych dokumentów i publikacji,
z pamięci mogę wymienić: Krzysztof Pietrykowski, Jolanta Woźniak-Kania, Jolanta Kwiecińska,
Grażyna Pałyska, Ewa Wróbel-Dados, Ewa Pawlic-Rafałkowska, Anna Staszczak, Janusz Ogiński,
Barbara Roźniakowska, Małgorzata Rudzka, Mirosław Haponiuk, Robert Maj, Joanna Szczypior
i inni. Nie muszę długo szukać odpowiedzi, gdyż
tkwi ona w twórczej osobowości mojej serdecznej
przyjaciółki, bohaterki tej publikacji i całego zdarzenia, w jej umiłowaniu drugiego człowieka.
70
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
Bez miłości - nawet największym pedagogom (a do takich Renię zaliczam!), nie udaje się tak cudownie zbliżyć do siebie ludziom,
a zwłaszcza dawać z siebie wszystko to, co najmądrzejsze i najpiękniejsze. Tą swoją wrażliwością,
pięknem tworzenia i mądrością Rena Możdżeńska
zainspirowała wielu młodych ludzi, tak wielu, że nie
sposób tego przecenić ani też nie docenić.
A wszystko to dzieje się dlatego, że jej
głównym celem i marzeniem jest, aby piękno zamieszkiwało w nas wszystkich. Na zawsze, do
końca naszych dni (Zbigniew W. Okoń, Szukanie
człowieka. Pięćdziesiąt lat pracy twórczej Reginy
Możdżeńskiej, Chełm 1996, s. 34, 35).
Niezwykle trudno jest określić niepowtarzalność i w wielu przypadkach nowatorstwo działań twórczych Reginy Możdżeńskiej. Jest ona nie
tylko animatorem kultury z 66-letnim stażem pracy w placówkach kultury, szkołach i placówkach
opiekuńczo-wychowawczych w województwie
lubelskim i innych regionach Polski, poetką, ale
także, a może przede wszystkim reżyserem, instruktorem teatralnym kategorii „S” i pedagogiem
z ponaddwudziestoletnią działalnością dydaktyczno-wychowawczą i artystyczną na UMCS w Lublinie.
W jej działalności zawodowej, animacyjnej, teatralnej, literackiej i naukowo-dydaktycznej trudno jest odwoływać się do jednej, czy nawet kilku
z nich. Na przykład:
Barbara Jedlewska w książce Animatorzy
kultury wobec wyzwań edukacyjnych (Wydawnictwo UMCS. Lublin 1999, s. 7, 211), będącej - jak
pisze - formą dokumentu i jednocześnie uznania
dla pracy animatorów i pracowników kultury, którzy
w trudnych warunkach społeczno-gospodarczych
realizują proces edukacji kulturalnej w środowiskach lokalnych, w rozdziale Wielcy animatorzy
małych ojczyzn jako pierwszą omawia działalność
Reginy Możdżeńskiej, mianując ją Matką wielkiej
teatralnej rodziny.
Tadeusz Buski nazywa ją niezmordowaną
animatorką amatorskiego teatru, która stworzyła
w życiu i prowadziła tyle zespołów, że nikt się ich do
końca doliczyć nie może (Tadeusz Buski, Siew. [w:]
„Sprawy i ludzie” z dn. 19 XII 1985 r., nr 51/52).
Mirosława Zawirska stwierdziła, że jej niekonwencjonalna, fascynująca osobowość wymyka
się szablonom... (Mirosława Zawirska, Nie samym
Ludzie teatru
chlebem człowiek żyje. „Młodzież-Nauka-Praca”,
sierpień 1981, s. 5-6), a Eugeniusz Kawenczyński,
że tworzy teatr na własną dużą odpowiedzialność
(Zbigniew W. Okoń, op. cit., s. 8).
Charakterystyczna jest wypowiedź Marianny Bocian, znanej poetki z Wrocławia:
Nie ma sposobu, by w miarę rzetelnie opisać
działalność twórczą Reny Możdżeńskiej, której dokonania nie tylko związane ze sztuką monodramu,
ale i samą osobę spowija pewien rodzaj legendy. /.../
Rena Możdżeńska w sposób wyraźny traktowała
zawsze sztukę jako jedną z form przejawiającej się
sakralności życia, wyzwalającej potencjał duchowy,
refleksyjny, człowieczeństwo w jego najszerszym
rozumieniu - zarówno w aktorze, jak w widzu.
Szkoda, że w odpowiednim czasie nie zauważono, że Rena Możdżeńska z wytrwałością
i konsekwencją, tworzyła swoją (a więc i polską)
„szkołę monodramu”. Nie tylko ja byłam zachwycona dokonaniami Reny Możdżeńskiej, na którą zawsze spora ilość odbiorców czekała we Wrocławiu
w czasie festiwali jednego aktora... W dokonaniach
Reny Możdżeńskiej było zawsze „coś” nieznanego,
co silnie oddziaływało na odbiorców, często nieprzygotowanych do obcowania z tak finezyjnymi
i subtelnymi dokonaniami w „sztuce słowa”. /.../
Powiedzieć, że Rena Możdżeńska to niepowtarzalny talent twórczy to za mało. To wspaniałość człowieczeństwa, siły duchowe, niecodzienny szacunek do aktora i widza znalazł swoje
potwierdzenie i w części spełnienie w jej twórczych
dokonaniach. Jakże łaskawy był los, że mogłam
w swym życiu spotkać tak wspaniałego człowieka
i twórcę (Zbigniew W. Okoń, op. cit., s. 44, 45).
Działalność Reginy Możdżeńskiej wysoko
ocenił prof. dr hab. Janusz Gajda, który z grupą naukowców z Zakładu Teorii Upowszechniania Kultury
UMCS od lat zajmuje się badaniami animacji kulturalnej:
Jesteśmy pod urokiem Pani kultury osobistej, życzliwości, sumienności, bogatej inwencji
twórczej, umiejętności i taktu pedagogicznego. Te
wszystkie i inne Jej przymioty dane są nielicznym,
a tylko wzorom Człowieka - humanisty i najwyższej
klasy Animatora. Z wyrazami głębokiego szacunku
(wpis do księgi pamiątkowej R. Możdżeńskiej).
Na wybitne zasługi w dziedzinie edukacji kulturalnej i wychowania młodzieży /.../ z oka-
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
zji dwudziestu lat pracy Reginy Możdżeńskiej
w zakresie kultury żywego słowa wśród studentów pedagogiki UMCS w Lublinie wskazywał prof.
dr hab. Mieczysław Marczuk (Wydział Pedagogiki
i Psychologii UMCS), badający problematykę pracy
kulturalno-oświatowej, animacji kulturalnej i animatorów (Zbigniew W. Okoń, op. cit., s. 7, 8).
Krystyna Kotowicz, redaktor Radia Lublin,
w jednej z audycji w listopadzie 1986 r., stwierdziła
m.in., że to, co uprawia od lat Rena Możdżeńska to
bynajmniej nie jest teatr - a w każdym razie teatr nie
jest tu najważniejszy. Uprawia ona bowiem wielką
fascynującą dziedzinę wiedzy i sztuki, którą nazwałabym poznawaniem człowieka...
Cytując powyższą wypowiedź Edward Balawejder, jedna z największych i najbardziej zasłużonych postaci lubelskiej kultury, wielki jej współtwórca i animator (m.in. wieloletni dyrektor Wydziału
Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie,
dyrektor Muzeum na Majdanku, prezes Fundacji im.
M. i J. Kuncewiczów w Kazimierzu, prezes Zarządu
Głównego TWP w Warszawie, wiceprezes Zarządu
Głównego TKT w Warszawie), w eseju Rena Możdżeńska - popularyzator wiedzy (2011) pisze:
Dla mnie osobiście to kwintesencja zarówno
cech osobowości jak i oceny twórczości oraz aktywności całego bogatego życia Reny Możdżeńskiej.
A wypowiedziała je osoba znakomicie rozeznana w sprawach kultury, sztuki, literatury, teatru
zawodowego i artystycznego, bezpośrednio śledząca wszystkie znaczące wydarzenia artystyczne.
Należę do grona osób znających Jubilatkę
(R. Możdżeńską - przypis mój), współpracujących
z nią i towarzyszących jej działaniom od wielu lat.
Połączyła nas wspólna aktywność w Towarzystwie Wiedzy Powszechnej, szczególnie w latach
1962-1980. /.../ Była jedną z bardziej aktywnych
i cenionych popularyzatorów wiedzy z zakresu kultury i sztuki, teatru, literatury, poezji, kultury życia
codziennego. Prowadziła, za pośrednictwem TWP,
zajęcia oświatowe wśród dzieci i młodzieży, bardzo aktywnie uczestniczyła w licznych wyjazdach
do wielu domów kultury, świetlic, szkół, bibliotek,
a także zakładów pracy województwa lubelskiego, prezentując wartościowe programy poetyckie
w wykonaniu członków prowadzonych przez nią zespołów artystycznych. /.../
71
Ludzie teatru
Bogactwem Towarzystwa stali się ludzie,
ich wiedza, zapał, pełne rozpoznanie potrzeb i realizowany przez nich różnorodny program edukacyjny i szansę tę wykorzystano dzięki m.in. takim
swoim członkom jak Rena Możdżeńska, czy wiele
lat wcześniej niezastąpiony Wojciech Siemion. Wiedza o kulturze, sztuce, literaturze, teatrze, kulturze
życia codziennego mogła być popularyzowana,
w placówkach TWP w województwie lubelskim,
w najlepszym wydaniu.
Rena Możdżeńska była wyjątkowym przykładem popularyzatora, który potrafił dać znakomitą wiedzę, kształtować umiejętności korzystania
z niej, wyrabiać przekonania, budować nawyki i postawy. Było to widoczne w każdym podjętym przez
nią działaniu, w każdym spotkaniu ze słuchaczami. Posiadała także wyjątkowe umiejętności metodyczne, zajęcia były żywe, aktywne, mobilizujące
i inspirujące do dalszego samokształcenia i twórczej
działalności. Czuło się w nich nieustający ruch.
Przytaczam powyższe opinie o pracy społeczno-kulturalnej Reginy Możdżeńskiej, chcąc
wskazać w możliwie największym - wybiórczym
- skrócie jej nieprzeciętną osobowość jako człowieka uprawiającego w swym życiu kilka profesji
twórczych na najwyższym poziomie artystycznym
i zawodowym, za co zyskała niezwykłą wprost popularność, uznanie i podziw ludzi, z którymi i dla
których pracowała, i którym oddana była „całym
sercem”.
Wieloaspektowość,
wielodziedzinowość
i różnorodność zajęć przez nią prowadzonych, złożoność problematyki, mnogość nurtów i zjawisk
występujących w jej pracy, poszukiwania człowieka twórczego, idee wolnościowe, demokratyczne
i patriotyczne w jej wychowaniu i nauczaniu, kształtowanie więzi między ludźmi - uczestnikami jej
procesów dydaktyczno-wychowawczych i działań
artystycznych w teatrze i literaturze, wskazywanie
na konieczność duchowego i moralnego odrodzenia społeczeństwa, odwoływanie się do wzorców
osobowych i społecznych ideałów, tworzenie tych
wzorców i ideałów, rozwijanie twórczej postawy
wobec kultury (szerzej - życia), budzenie „wysokich” uczuć i pogłębianie osobowości przez teatr
i literaturę, budowanie i umacnianie tożsamości jednostek, odwoływanie się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości małych ojczyzn, kształtowanie
72
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
postawy społecznej, uczenie i wychowywanie przez
pracę i sztukę w zespole - to tylko przykładowe
cechy, kompetencje i zabiegi, formy i treści pracy
i działalności Reginy Możdżeńskiej.
Cechy te - w kontekście wykonywanych
przez nią zawodów - powodują, że Regina Możdżeńska jest osobą o niespotykanej wprost ekspresji i skuteczności działania i oddziaływania na
tych, z którymi pracuje, wśród których - zawsze
- rozbudzała i do dziś rozbudza potrzebę tworzenia i obcowania ze sztuką, kształtuje ich świadomość, wpaja wartości „być”, „rozumieć”, „uczestniczyć”, „tworzyć”. Dla nich była zawsze i pozostała
do dziś autorytetem, którego wielkość i znaczenia,
wpływ i oddziaływanie na ludzi, z którymi się stykała
i pracowała, rośnie w miarę, jak ci ludzie w swoim
dalszym życiu dojrzewają, dochodzą do „czegoś”,
stają się „kimś”, czerpią i korzystają z jej wiedzy
i doświadczeń, z mądrości i przykładów, które wpajała im w latach wzajemnych kontaktów i działalności.
To za sprawą ludzi - takich jak Regina Możdżeńska - odkryto niedostrzegalne dotychczas obszary, aspekty i zakresy kultury i oświaty. Ich przestrzeń działania, pomysłowości i inicjatyw twórczych
nie jest ograniczona, poszerzają ją w nieskończoność zdolności, ambicje i praca ich wychowanków
(członków zespołów artystycznych, uczniów, studentów itd.). Ich wiedza, umiejętność współpracy
z ludźmi, inspiracje twórcze, niekonwencjonalne,
nowatorskie prowadzenie zajęć, preferowane wartości, tworzenie i szukanie nowych wzorców i ideałów, ukazywanie i wyzwalania piękna istniejącego
w człowieku, uczenie tolerancji, szacunku do przeszłości i przyszłości, rozwijanie tradycji, poznawanie
i współtworzenie współczesnej historii swojej małej
ojczyzny - to tylko niektóre aspekty ich animacyjnej
pasji i działalności, które spowodowały nowy sposób
rozumienia edukacji, pojmowanej jako nieustanny, ustawiczny proces wychowania społeczeństwa
(dzieci, młodzieży, dorosłych).
To dlatego życie ludzi - takich jak Regina
Możdżeńska - ich praca, wielodziedzinowa działalność społeczna, naukowa, kulturalna, artystyczna,
ich wiedza i doświadczenie, osiągane efekty są tak
ważne nie tylko dla naukowców, dla których stanowią wciąż odkrywany materiał badawczy i naukowy,
ale przede wszystkim dla ludzi, dla których stają się
Ludzie teatru
cząstką ich obecności, ich działalności tu i teraz,
w miejscach, gdzie żyją i pracują, stają się wartością ich życia.
I znowu wypisuję - wybrane z kilkudziesięciu
- niektóre wypowiedzi jej teatralnych wychowanków:
Czarek z Grupy Teatralnej „RENUM 76”:
Pragnę się uczyć, ale nie tylko w szkole, także i tu, w teatrze. Od swoich kolegów, którzy może
wiedzą więcej, od instruktorki, która nas rozumie
i którą my rozumiemy (Kaja Bogumilska, Teatr to
nie zwyczajne zwierciadło, [w:] „Na przełaj”, Nr 24
[1003], 13 VI 1976).
Marzena Mróz - Teatr Poezji „Prometeje”
z Chełma:
Kim jest dla nas pani Renia. Odpowiem tak,
jakby odpowiedział każdy członek teatru „Prometeje”. Jest matką, przyjacielem, doradcą i potrafi tak
mocno zainteresować poezją i teatrem, że „wyzwolić” się od obecności w zespole nie sposób,
a przynajmniej bardzo trudny byłby to moment (Jerzy Piekarski, Teatr Poezji „Prometeje” z Chełma,
[w:] „Sztandar Ludu”, z dn. 23 VI 1980 r.).
Jadwiga Derecka - Teatr „Bartnik” z Pszczelej Woli:
Nie kazała nam kłamać.. Nie mówiła, że
mamy udawać kogoś innego. Nauczyła, że teatr
nie jest udawaniem, ale przeżywaniem i wyrażaniem siebie. Jeśli ktoś nie zastanowił się głęboko nad swoją rolą, jeśli nie wczuł się całym sobą
w postać - nie mógł być do końca wiarygodny. /.../
Potrzeba było czasu, by zrozumieć, jak wiele zawdzięczam temu teatrowi i Pani Reni. /.../ Dziękuję,
Pani Reniu.
Bogumiła Bartoszcze (Nizioł) - Teatr „Bartnik” z Pszczelej Woli:
Dokonała
niesamowitego
„przewrotu”
w naszej szkole. Założyła teatr - bardzo współczesny jak na tamte czasy i w tym regionie. Ta kobieta
miała „to coś” w sobie, jakąś siłę, która pozwoliła
przyciągnąć sporą grupę młodzieży. Nie było problemu z przychodzeniem na próby i nieustannym
powtarzaniem tych samych strof. Nikt się nie buntował, wszyscy posłusznie pracowali na wielkość
przedstawienia. /.../ Praca pod kierownictwem Pani
Reni nauczyła mnie otwartości na ludzi, umiejętności opanowania tremy, kultury słowa. To cenne
doświadczenie życiowe przydaje mi się i dzisiaj
Moja twórczość związana jest z człowiekiem
(Pszczela Wola 1945-2010. Jubileusz Technikum
Pszczelarskiego im. Zofii i Tadeusza Wawrynów.
Opracowanie redakcyjne: Janusz Adam Kamiński,
Adam Pitek, Ewa Wiórko. Lublin 2010, s. 80).
Zrozumienie „teatralnego” fenomenu Reginy
Możdżeńskiej nie byłoby możliwe bez odwołania się
do jej wypowiedzi dotyczących jej działalności twórczej, szczególnie w zakresie teatru jednego aktora.
Tych wypowiedzi, najczęściej w formie wywiadów,
jest kilkadziesiąt. Każda stanowi ważny przyczynek
do genezy jej artystycznych dokonań, wnosi nową
wiedzę o teatrze, o jej świadomości jako twórcy, pedagoga, animatora kultury.
W wypowiedziach tych jej program twórczy
odnosi się nie tylko do rozważań ściśle warsztatowych: często odchodzi od nich, zachowując zawsze teatralny kontekst: Pytasz, jaka jest funkcja
teatru? Jest. Bardzo skomplikowana, bo niekiedy
w ten sposób otwiera się proces doczłowieczania
człowieka; akcentuje wyostrzoną samoświadomość
- swoją i swoich wychowanków: Być reżyserem
- to zdawać egzamin. Przez całe życie, każdego
dnia. Przed wyjątkowo surowym jurorem, bo oko
w oko z widzem. /.../ Chcę, aby w moim teatrze
aktor nie był futerałem na człowieka, żeby odrzucając obojętność, nijakość, bylejakość, jawił się
jako gorący, mądry i dobry człowiek /.../ Ilekroć zjawia się w mojej grupie nowy człowiek, proponuję
mu wiedzę teatralną przez praktyczne ćwiczenia
i warsztat. Trwa to nieraz latami. Wcześniejszy start
- zawsze uzależniony jest od posiadanych predyspozycji albo od tej „iskry bożej” od wieków nazywanej talentem. Poza warsztatem i techniką - szukam
czegoś więcej. W tym eksperymencie społecznym,
który nazywam teatrem amatora, niezbędny jest
jeszcze drobiazg, mały, niespokojny: serce.
Człowiek znajduje się w centrum działalności twórczej Reginy Możdżeńskiej. Cała moja
twórczość związana jest z człowiekiem. Każdy mój
kontakt z nowo poznanym człowiekiem jest zawsze
niepokojem i nadzieją, że urodzi się nowa jakość.
Warto nieraz na nią poczekać. /.../ Tak trudno
w dzisiejszych czasach o porozumienie. Zawsze
byłam surowa dla siebie, a bardzo przyjazna dla
tych, którzy poświęcali mi swój czas. Przez wiele lat
uczyłam ludzi ryzyka prowadzenie dialogu z całym
światem. /.../ Kocham i szanuję każdego człowieka, bez względu na jego pochodzenie, wyznanie,
73
Ludzie teatru
„Lubelska 36”
czy kolor skóry (Kazimierz Rejmak. Sylwetki Galerii
„DZIESIĄTKA”. Regina Możdżeńska - ...będziemy
mieli świat na miarę jego mieszkańców. „Ziemia
Lubelska”. Nr 10/11 (22/23), październik/listopad
2004, s. 28, 29).
Teatr jednego aktora R. Możdżeńskiej, stanowiący nie wyłączny, ale główny nurt jej twórczości
artystycznej, jest ważnym i znaczącym zjawiskiem
we współczesnej kulturze polskiej, stawia ją w gronie najwybitniejszych nowatorów tego teatru. Regina Możdżeńska jest założycielką wielu tzw. szkół
animatorów sztuki i animatorów wartościowego
życia (stwierdzenie B. Jedlewskiej), jest też twórcą
swojej (a więc i polskiej) „szkoły monodramu” (określenie M. Bocian).
Wydaje mi się - jestem tego pewien - że
w działaniu R. Możdżeńskiej, równie ważne jest to,
że potrafiła ona przekonująco ukazać i skutecznie
realizować kulturową i etyczną wartość uczestnictwa człowieka w teatrze, kształtować jego świadomości i postawę, formułować poprzez teatr ideały,
pojmować idee sprawiedliwości, godności i solidarności międzyludzkiej. Potrafiła nowatorsko uchwycić i przekazać swoim wychowankom ten ważny
moment, w którym człowiek - aktor amator stawał
się podmiotem nie tylko spraw i problemów codziennego życia, ale także procesów społecznych
i narodowych.
Charakteryzując Reginę Możdżeńską, Barbara Jedlewska (op. cit. s. 219) napisała:
Roztacza wokół siebie aurę niezwykłości,
fascynacji pięknem, przyrodą, sztuką. Stwarza klimat radosnej twórczości, niepowtarzalny urok, który
trudno opisać słowami. Jej magnetyczna osobowość powoduje, że przyciąga do siebie ludzi. Uprawia misterium budzenia ludzkiej wrażliwości, wciągania ludzi w krąg sztuki, wskazuje drogę do innego
życia - twórczego, uczuciowego, wrażliwego. Potrafi wyzwolić z ludzkich dusz ukryte moce tworzenia
siebie i świata. Ożywia ludzkie ukryte zdolności,
pragnienia, budzi pasje i ambicje twórcze, ukazuje
nowy sposób na życie - teatr.
Tę opinię potwierdzam z ogromną satysfakcją, ponieważ z Reginą Możdżeńską mam przyjemność znać się i współpracować od 1968 r.
Zbigniew Waldemar Okoń
74
Robert Gałan
„
Lubelska 36”
Nigdy w historii Chełma nie istniały tak sprzyjające warunki dla rozwoju sztuki, a zwłaszcza literatury. Wolność słowa, dostępność technik drukarskich,
powszechność Internetu, absolutna niezależność
i dowolność przejawiająca się zarówno w formie jak
i w treści, to podstawowe czynniki wpływające na
komfort pracy twórczej i jej finalnego dzieła, jakim jest
książka. Potomność nie wybaczyłaby współczesnym,
gdyby tych warunków nie wykorzystali. Całe szczęście, że w odpowiednim czasie i miejscu znaleźli się
ludzie, którzy chcieli i potrafili skupić wokół siebie
znaczną część lokalnego środowiska literackiego.
A zaczęło się niewinnie, od kilku spotkań ludzi
pióra, które odbyły się na początku 2003 roku z inicjatywy Waldemara Taurogińskiego w jego księgarni
mieszczącej się przy ulicy Lubelskiej 36. Z czasem
spotkania czwartkowe stały się normą, a uczestniczyli
w nich, oprócz wspomnianego już właściciela TAWY:
Longin Jan Okoń, Arkadiusz Sann, Zbigniew Waldemar Okoń, Paweł Nowicki, Krzysztof Kołtun i nieżyjący już Zbigniew Markiewicz. W miarę upływu czasu
lista nazwisk wydłużała się i pod koniec roku 2003
przekroczyła pierwszą dziesiątkę. Wraz ze wzrostem
liczby pasjonatów, rósł apetyt właściciela TAWY, aby
z luźnych spotkań uczynić coś poważniejszego. To
właśnie Waldemar Taurogiński zaproponował utworzenie w Chełmie grupy literackiej i kontynuowanie
dzieła zapoczątkowanego w dwudziestoleciu międzywojennym przez Kazimierza Andrzeja Jaworskiego i jemu współczesnych tworzących „Pryzmaty”.
Wraz z zawiązaniem grupy, podjęto decyzję
o wybraniu jej władz. Pierwszym prezesem został poeta i prozaik Arkadiusz Sann. Jednocześnie
uchwalono, że z racji swoich osiągnięć twórczych
i olbrzymiego doświadczenia, jakim może się pochwalić, Longin Jan Okoń zostanie prezesem honorowym grupy.
Niezwykle ważnym czynnikiem cementującym nowo powstałą grupę stało się utworzenie przez
Waldemara Taurogińskiego kolejnego w Chełmie, po
Kamenie i Kresach Literackich, pisma literacko-artystycznego o nazwie Egeria. Możliwość publikowania
Literaci
na łamach tego pisma, oraz wydawania własnych
tomików i książek prozatorskich w nowo powstałym
wydawnictwie TAWA stała się bodźcem do wytężonej pracy twórczej i ciągłego doskonalenia warsztatu
pisarskiego.
Jasnym stało się, że gościnne, lecz jednak
ciasne progi księgarni nie będą dłużej w stanie wytrzymać naporu chętnych do wzięcia udziału w niezwykłej przygodzie, jaką stała się Chełmska Grupa
Literacka „Lubelska 36”. Przez pewien czas literatów
gościła, więc „Gęsia Szyja”, potem galeria „Atelier”
Ryszarda Karczmarskiego. W późniejszych czasach
miejsce spotkań zapewniały grupie inne kawiarnie:
„Soprano”, „Chicago Cafe”, „Kosmos”, a obecnie
dach nad głową zapewnia miłośnikom czwartków
literackich kawiarnia „Bistro”, zaś w każdy pierwszy
czwartek miesiąca spotkać nas można przy stolikach
kawiarni „Dekafencja” mieszczącej się w Chełmskim
Domu Kultury.
Działalność Chemskiej Grupy Literackiej
„Lubelska 36” to przede wszystkim służba słowu pisanemu. Dbałość o język i jego kulturę. To mozolne
kształtowanie następnych pokoleń, dla których znaczenie będzie miała nie tylko elektronika, ale także
archaiczny papierowy blok książki. Członkowie grupy
realizują to zadanie poprzez udział w różnorodnych
spotkaniach i odczytach organizowanych w szkołach, domach kultury i bibliotekach naszego regionu. Spotkania te mają nie tylko charakter autorski,
ale często poświęcone są szeroko pojętej literaturze,
a nierzadko mają charakter warsztatowy. Chełmskie
środowisko literackie aktywnie udziela się w komisjach oceniających twórczość i recytacje (I i II Liceum
Ogólnokształcące, Zespół Szkół Zawodowych nr 4,
Zespół Szkół w Strachosławiu). Członkowie Chełmskiej Grupy Literackiej wydają własne książki i promują je na spotkaniach autorskich. Organizują wizyty
znanych i tych mniej popularnych literatów z kraju.
Uczestniczą w życiu społecznym miasta, stając się
nie tylko jego elementem, ale wręcz jednym z kulturalnych fundamentów. Filarem działalności grupy są
cotygodniowe spotkania zwane czwartkami literackimi. Spotkania są okazją do dyskusji o problematyce
związanej z poezją i prozą, doskonalenia własnego
warsztatu twórczego, omawiania publikacji i nowości wydawniczych, jak również spraw związanych
z działalnością i planami na przyszłość „Lubelskiej
36”, a tych rysuje się niemało.
„Lubelska 36”
Do innych osiągnięć „Lubelskiej 36” zaliczyć
można:
- konsolidację ludzi pióra regionu chełmskiego (gdyby grupa nie powstała, nikt nie wiedziałby, jak wiele
osób w naszym mieście zajmuje się twórczością literacką),
- współudział jej członków w tworzeniu pisma literacko-artystycznego Egeria,
- współpracę przy organizacji „Ulicy Literackiej” będącej jedną z imprez wchodzących w skład „Dni
Chełma”,
- współpracę w organizacji konkursów literackich im.
Wacława Iwaniuka w Siedliszczu, i im. Pauliny Hołysz w Strachosławiu,
- opiekę nad młodzieżą uzdolnioną literacko
i promocję młodych twórców w regionie,
- promocję miasta i jego środowiska literackiego nie
tylko w województwie lubelskim, ale także w innych
częściach kraju.
Codzienność członków grupy to przede
wszystkim i w zdecydowanej większości praca zawodowa. Najliczniej reprezentowaną grupą są tu
nauczyciele i pracownicy biurowi, ale swoje miejsce
znaleźli także dziennikarze, emerytowany bankier
czy pielęgniarka. Bardzo szerokie jest spektrum wieku: najmłodszy działacz to dziewiętnastolatek - uczeń
liceum, najstarszy - emerytowany dyrektor szkoły
i pracownik kuratorium oświaty ma 84 lata. I to właśnie wielopokoleniowość i otwartość grupy na wszelkiego rodzaju style pisarskie decydują o jej największej sile. Sile, która sprawiła, że od czasu założenia
grupy aż czterech jej członków wstąpiło w szeregi
Związku Literatów Polskich.
Od powstania grupy w 2004 roku, przewinęło się przez nią około 35 osób, obecnie liczy ona
20 członków oraz trzy osoby w tzw. poczekalni,
które złożyły, bądź też mają zamiar złożyć podanie
o przyjęcie. Uczestnicy czwartkowych spotkań wydali
łącznie od 2004 r. ponad 50 książek oraz 5 antologii.
Uczestniczyli w powstaniu kilkunastu almanachów
i antologii, wydanych w innych częściach naszego
kraju. Zdobywali nagrody i wyróżnienia w ogólnopolskich i regionalnych turniejach poetyckich. Wszystko to sprawia, że Chełm stał się (i to bez wątpienia
zasłużenie) drugim po Lublinie ośrodkiem literackim
województwa.
Robert Gałan
75
Literaci
Z historii Chełmskiej Grupy Literackiej
„Lubelska 36”
2003.02.21. Chełm, księgarnia przy ul. Lubelskiej 36 - wieczór autorski L. J. Okonia. Pierwsze
luźne koncepcje utworzenia grupy chełmskich literatów. Idea wspólnych spotkań w każdy pierwszy czwartek miesiąca z udziałem gospodarza W. Taurogińskiego oraz L. J. Okonia, Z. W. Okonia,
A. Sanna.
2004.01.08. Chełm, ul. Krzywa 41/3, Wydawnictwo TAWA - zebranie nowo zorganizowanej grupy
twórców chełmskich. Dyskusja nad jej nazwą; pada
pomysł „Lubelska 36”, którego autorem jest P. Nowicki; powstaje Chełmska Grupa Literacka „Lubelska
36”. W. Taurogiński oznajmia uczestnikom spotkania,
że zamierza w najbliższym czasie powołać do życia
„zeszyt literacki”. Do Grupy dołącza Teresa Pyc.
2004.03.05. Chełm, ul. Krzywa 41/3, Wydawnictwo TAWA - ustalenie drogą eliminacji nazwy
wydawnictwa Egeria (pomysłodawcą tytułu jest
W. Taurogiński). Egerię tworzą: D. Makaruk, P. Nowicki, L. J. Okoń, A. Sann, W. Taurogiński (redaktor
prowadzący), przy współudziale technika komputerowego - A. Watraka.
2004.07.29. - ukazuje się pierwszy numer Egerii;
publikują w nim m.in. D. Czaus, K. Kołtun, S. Koszewski, D. Makaruk, A. Matuła, P. Nowicki, L. J. Okoń,
Z. W. Okoń, T. Pyc, A. Sann, S. Stalbowski, W. Taurogiński, a także Zbigniew Lubaszewski i H. Radej.
2004.11.26. Krasnystaw, dom kultury - prezentacja
Egerii i działalności „Lubelskiej 36” podczas spotkania związanego z ogłoszeniem wyników krasnostawskiego konkursu poetyckiego im. Anny Kamieńskiej
oraz wieczoru gombrowiczowskiego. Prezentacji dokonali: W. Taurogiński, L. J. Okoń, A. Sann. Pierwszy
kontakt z Krasnostawską Grupą Poetycką „A4”; ze
strony A. Sanna padła propozycja spotkania się obu
grup - chełmskiej i krasnostawskiej, natomiast L. J.
Okoń zaproponował szereg form współdziałania obu
grup; lider A4, Jan Henryk Cichosz, wyraził pełną akceptację dla tego pomysłu.
2005.03.01. Krasnystaw, dom kultury - gościnnie
u „A4”. Grupa Krasnostawska prezentowała swe
utwory z nowo wydanej antologii poetyckiej - Krasnostawskie zapiski poetyckie. Po części oficjalnej odbyło się robocze spotkanie „A4” z „Lubelską 36”.
2005.04.13. Chełm, galeria „Atelier” przy
ul. Lwowskiej 23 - widowisko poetyckie zainspirowane twórczością zmarłej przedwcześnie Katarzyny
76
„Lubelska 36”
Rychliczek, z udziałem uczniów Liceum Ogólnokształcącego im. S. Czarnieckiego. Całość opracował i wyreżyserował Damian Czaus.
2005.05.21. Tuligłowy, karczma „U Fela” - „Łany
poetyckie”, impreza zorganizowana z inicjatywy
Krasnostawskiej Grupy Literackiej „A4” z udziałem
„Lubelskiej 36”. W programie m.in. ogłoszenie wyników konkursu na jeden wiersz, zwiedzanie okolic
Krasnegostawu oraz pojedynek dwóch fraszkopisarzy - Saturnina Naliwajki („A4”) i Stanisława Koszewskiego („Lubewlska 36”).
2005.06. Chełm - laureatem V edycji nagrody im.
Kazimierza Andrzeja Jaworskiego w kategorii twórczość literacka i artystyczna zostaje Krzysztof Kołtun;
w kategorii animator kultury - Waldemar Taurogiński.
2005.09.03. Dorohusk, pałac Suchodolskich „Koczowisko poetyckie” zorganizowane przez „Lubelską 36” w odpowiedzi na krasnostawskie „Łany
poetyckie”.
2005.11.17. Chełm, ul Lubelska 8, restauracja
„Soprano” - L. J. Okoń wyjawił Grupie swój zamiar
utworzenia w przyszłości chełmskiego oddziału
Związku Literatów Polskich. Przyszły oddział mieliby
tworzyć członkowie lubelskiego ZLP: Jan Henryk Cichosz, Edward Cimek, Bronisława Fastowiec, Longin Jan Okoń, Zbigniew Waldemar Okoń, Arkadiusz
Sann (wówczas jeszcze kandydat na członka ZLP).
2006.03.16. Chełm, restauracja „Kamena” - wieczór autorski Stanisława Koszewskiego, połączony
z prezentacją opublikowanego przez Wydawnictwo
TAWA zbioru fraszek tegoż autora Bez retuszu.
Z Grupy odchodzą J. Kostecka i D. Czaus.
2006.03.25. - Arkadiusz Sann zostaje przyjęty do
Związku Literatów Polskich.
2006.05.18. Chełm, ul Lubelska 8, restauracja
„Soprano” - gościem była Halina Graboś, która złożyła regulaminowe podanie z prośbą o przyjęcie jej do
grona członków Chełmskiej Grupy Literackiej.
2006.08. Krasnystaw - w międzynarodowych
warsztatach literackich wzięło udział sześciu
członków Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”: M. Jesionczak, S. Koszewski, L. J. Okoń,
S. Stalbowski, W. Taurogiński, S. Wiśniewska; ponadto w warsztatach wzięli udział niektórzy członkowie Krasnostawskiej Grupy Literackiej „A4” oraz
goście - poeci z Ukrainy i Białorusi.
2006.10.12. Chełm, ul Lubelska 8, restauracja
„Soprano” - wykład dr D. Makaruk na temat prozy
polskiej schyłku XX wieku. Michalina Deniusz-Rosiak
Literaci
„Lubelska 36”
złożyła podanie z prośbą o przyjęcie jej do Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”.
2009.01.29. - Piotr Śnieg składa rezygnację
z członkostwa w Grupie.
2006.12.13. Chełm, ul Krzywa 41/3, Wydawnictwo TAWA - dziesiąte posiedzenie Rady Wydawniczej. Ustalanie szczegółów planowanego wydania
antologii Grupy.
2009.03.10. Chełm, Biblioteka Publiczna przy
ul. Partyzantów - wieczór autorski Zbigniewa Lubaszewskiego z okazji wydania jego felietonów pod
wspólnym tytułem W cieniu trzech dębów.
2007.04.24. - ukazuje się Antologia Poetycka
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”.
2009.04.30. - ukazała się antologia wierszy patriotycznych Chełmskiej Grupy Literackiej, zatytułowana Biało-czerwonej. Tomik sponsorował „Skok
Chmielewskiego”.
2007.04.26. Chełm, restauracja „Kamena” - Promocja Antologii Poetyckiej Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36” z udziałem 130 gości. W programie imprezy koncert muzyczno-recytatorski i m.in.
przemówienie prezes oddziału lubelskiego Związku
Literatów Polskich, Urszuli Gierszon, która wręczyła
później członkom Grupy legitymacje członkowskie.
Arkadiusz Sann przekazał oficjalnie kierownictwo
Grupy na ręce Danuty Makaruk.
2007.06.28. Natalin - piknik zorganizowany przez
członków Grupy, na którym ogłoszone zostały wyniki Konkursu Na Jeden Wiersz o tematyce „Mieć czy
być”. Jury nagrodę prezesa „Lubelskiej 36” przyznało
Halinie Graboś za wiersz ***Nie mam.
2007.11.15. Chełm, kawiarnia „Chicago Cafe” szeregi „Lubelskiej 36” zasila Robert Gałan. Przegłosowane zostają poprawki do regulaminu Grupy. Na
zastępcę prezesa wybrany zostaje Piotr Śnieg.
2008.03.01. Siedliszcze, skansen, szkoła podstawowa i gimnazjum - ogłoszenie wyników I Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Wacława Iwaniuka, organizowanego przez Wydawnictwo TAWA,
z udziałem władz gminnych, członków Związku Literatów Polskich (Oddział Lubelski) i członków Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”.
2008.11.27. Chełm, Biblioteka Publiczna przy
ul. Partyzantów - dzięki uprzejmości Mariusza Kargula, Grupa spotyka się z poetą, prozaikiem, współtwórcą programu telewizyjnego „Łossskot” - Jackiem
Dehnelem. Po spotkaniu, bardziej kameralnie, w restauracji „Gęsia szyja” gościa podejmowali sutą kolacją: D. Makaruk, H. Radej, A. Sann.
2008.11.28. Chełm, Biblioteka Publiczna przy
ul. Partyzantów - wieczór autorski Roberta Gałana
połączony z promocją jego debiutanckiego tomiku
poetyckiego Pejzaże tożsamości.
2008.12.12. Lublin, Osiedlowy Dom Kultury spotkanie redakcji Egerii ze środowiskiem twórczym.
Pismo literacko-artystyczne Egeria reprezentowali:
D. Makaruk, L. J. Okoń, T. Pyc, A. Sann, W. Taurogiński (red. prowadzący).
2009.12.04. Lublin, Biblioteka im. H. Łopacińskiego, III Lubelskie Targi Książki - Wydawnictwo TAWA miało okazję już po raz
trzeci zaprezentować swój pokaźny dorobek wydawniczy. TAWĘ reprezentował szef wydawnictwa oraz
D. Makaruk, D. A. Kurczewicz, A. Nazar, T. Pyc.
2010.06.20. Dni Chełma, plac Łuczkowskiego
- członkowie „Lubelskiej 36” grupują się w zorganizowanej przez Wydawnictwo TAWA Kawiarence Literackiej. Ogłoszone też zostaje nazwisko laureatki
Nagrody KAJ-a za 2009 rok - Bronisławy Fastowiec.
2010.06.26. Kamień, świetlica - promocja trzeciego tomiku poetyckiego H. Graboś Myśli niesekretne,
połączona z występami poetyckimi młodzieży szkolnej
i dwóch zespołów ludowych. Państwo Grabosiowe
rezolutnie zadbali, aby nikt z uczestników tego wieczoru autorskiego nie wyszedł głodny i spragniony.
2011.03.18. Sala konferencyjna Chełmskiej
Biblioteki Publicznej - wieczór autorski połączony
z promocją debiutanckiego tomiku młodego, niespełna
dziewiętnastoletniego poety Mateusza Grzeszczuka
pt. Z brakiem czasu. W trakcie spotkania, Mateusz
został oficjalnie przyjęty do Chełmskiej Grupy Literackiej.
2011.06. - w związku z nieprzestrzeganiem statutu, zarząd postanowił usunąć z listy członków Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36” S. Wiśniewską.
2011.07. - rezygnacja z członkostwa w Chełmskiej Grupie Literackiej „Lubelska 36” L. J. Okonia.
Opracował: Arkadiusz Sann
Obecny Zarząd Chełmskiej Grupy Literackiej
„Lubelska 36” sprawują: prezes - Robert Gałan,
wiceprezes - Danuta Makaruk, skarbnik - Iwona
Chudoba, członkowie zarządu - Arkadiusz Sann
i Stanisław Koszewski.
77
Poezja - Iwona Chudoba
Poezja - Iwona Chudoba
Niedosyt
chyże
lub ślimacze
lot w nieznane
bez wyjątku
wspomnienia
jak nietoperze
wszystkim dane
mgnienie
Iwona Chudoba
kopce siana
pozbawione snu
grają
w wyliczankę pragnień
plączą się we włosach
wdzierają w usta
w moje milczenie
wygłodniałe
eksplodują
Niebawem
kiedyś jeszcze
pójdziemy na łąkę
wysłuchamy żabiego gadania
usiądziemy na ławce
w towarzystwie kasztanów
i snuć będziemy plany
za nasze dzieci
pajęczy wachlarz
rozszczepi promienie
wędrujące po szczeblach
w ucieczce przed jesienią
pragnę by znów
motyle obsypywały nas radością
i nakrapianym szczęściem
Życie
Skrzydło w puchu
w locie
niczym struna
raz się słucha
raz kaleczy
skąpe lub opasłe
zakłamane
78
Odciśnięty ślad
Miarą istnienia
odmierzam ślad
w kołyskach myśli
wspomnienia
garną się w ramiona
beztroskie lata
mój dom
pod ratuszowym zegarem
u progu skamieniały rynek
i fontanna
osierocone karpie odmładza
wierzby nad Wieprzem
dobrze mi znane
i święty Franciszek
zasłuchany
moje skargi znosi
przyjaźnie na dobre i złe
dzielą się ze mną uśmiechem
gdy jestem tutaj
przejazdem
Iwona Chudoba (z domu Zieleńczuk), z urodzenia krasnostawianka, z wyboru mieszkanka
Chełma. Pielęgniarka, absolwentka Liceum Medycznego
w Chełmie i Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Białej Podlaskiej.
Debiutowała w 2002 r. Następnie publikowała
w pismach literackich: Egeria i Nestor oraz almanachach i antologiach. Jest autorką czterech
tomików poetyckich: Okrętem marzeń (2007),
Oderwana od cienia (2009), Oczy czasu (2010)
i Otulone alabastrem (2011). Od 2006 roku należy do Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska
36”, w której od 2009 roku pełni funkcję skarbnika.
Poezja - Robert Dariusz Gałan
Robert Dariusz Gałan
Ona
Poezja - Robert Dariusz Gałan
zbyt długo
by czekać odpowiedzi
zwłaszcza że nawet
nie padło pytanie
21.11.2008 r.
jak diament między kostkami lodu
nieodgadniona
czasem wśród myśli się błąka
to znów twardo stąpa
po wodzie
Receptura
ileż razy widziałem
ten uśmiech
w którym radość z żałością pospołu
nadmiar światłocienia
technologia tworzenia
nie wymaga ochów-achów
ani aklamacji
o wiek już nie pytam
chociaż za brak słów
nie stawia się ocen
na maturze z życia
a uroda
piękno nie wieczne
jest względne - bezwzględne
podobne czasowi
nawet zmrożonemu
dobrze że poezja
bez sztampy
i produkcyjnych linii
grzech - ignorować
własne upodobania
i gardzić warsztatem
co rusz odchodzi się
od schematów
częściej od zmysłów
dla czytelnika
takie proste aż
szkoda że wiersz
25.03.2010 r.
jak diament między kostkami lodu
w dłoniach jubilera
los tylko
lub brylant
20.11.2008 r.
Paradoks
gdybym kochał cię
w twoich myślach
miałbym oczy
czarne jak wszechświat
o więcej nie prosiłaś
we wspólnej obczyźnie
wypełnionej szeptem
i superatą przestrzeni
iskra zapalniczki
jest tysiącem galaktyk
między nami
Robert
Dariusz
Gałan
- ur. 20.03.1972 r. w Chełmie.
Absolwent lubelskiego UMCS.
Bibliotekarz, nauczyciel i wychowawca w jednej z podmiejskich szkół. Pomysłodawca
i organizator odbywającego się
od dziewięciu lat w szkole w Strachosławiu konkursu poetyckiego dla dzieci i młodzieży szkolnej z województwa lubelskiego. Od 2009 roku
wiceprezes, a od 2010 roku prezes Chełmskiej
Grupy Literackiej „Lubelska 36”. Pisze od dzieciństwa. Dojrzały debiut literacki w 1992 r. na
łamach Tygodnika Chełmskiego. Laureat kilku
ogólnopolskich konkursów poetyckich. Publikował w Kresach Literackich, Egerii, Nestorze
prasie lokalnej, a także w almanachach i zbiorkach poetyckich. Jest autorem jednego tomiku poezji pt. Pejzaże tożsamości wydanego
w 2008 r.
79
Poezja - Halina Graboś
Halina Graboś
skok z mostu wahań
gdy duszę zalegają księżycowe krajobrazy,
a księżyc stał się martwą skałą
zawieszoną na nitce obcego spojrzenia
myśli się: dlaczego radość zawsze
przegrywa ze smutkiem, pewność z niestałością,
zrozumienie z rozbieganiem osądów.
płytko pod powieką błysk czerni,
kontur światła, a w głębi bezdenne
piękno. - nie bój się skoczyć, nie wahaj.
ta chwila jest nawiedzeniem, odwróceniem
rzeczy, biegunem wszystkiego. każdy
może poznać mistyczne słońca duszy.
trzeba zgubić lęk - by poznać siebie.
zapomnieć siebie - by odnaleźć duszę.
950 hPa
Chmury niskociśnienne
usiadły na trawie
cyklonem tętnic
depresyjnie
wiruje serce
mówię mu - daj spokój
zobacz jaki blady deszczyk
za boże drzewko się chowa
rumianki drżą
białosrebrzyście
i rosa na malwach
jak rozcieńczona krew
usypia malinowe powietrze
przezroczystą komunię
tlenu
spożywamy w milczeniu
80
Poezja - Halina Graboś
ja
i moje serce
które na chwilę
zatrzymało wskazówkę
na lewej komorze
niepobłogosławionej jeszcze
żywym znakiem
tętna
prawdy
naga - odczyniona na głębokości bólu
wezbrana - zakotwiczona w najmniejszym
krążku duszy
zawiła - meteor krążący w potrzasku sumienia
zamiast wznosić
ściągają
pomiędzy rozkoszą natchnienia
a okrucieństwem wiersza
poznaliśmy je
nie chcąc
prócz tej jednej nieprawdziwej
w którą wierzymy
wybrańcy bogów
poławiacze piękna i cierpienia
Halina Graboś urodziła się
17.05.1952 roku w miejscowości Ciemno koło Lubartowa. Od
1956 r. mieszka w Kamieniu
koło Chełma. Jest absolwentką
Technikum Ekonomicznego w
Chełmie. Należy do Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36” i Stowarzyszenia Twórców
Ludowych. Opublikowała 3 tomiki poetyckie:
Gdzie się maleńki płomyk pali (2003), Strony
życia (2007), Myśli niesekretne (2010). Jej wiersze drukowane były w wielu almanachach, antologiach i czasopismach literackich. Jest wielokrotną laureatką konkursów poetyckich.
Poezja - Mateusz Grzeszczuk
Poezja - Mateusz Grzeszczuk
Mateusz Grzeszczuk
Ciebie słucha
westchnień podszeptem
Złoty środek
Kiedy kobieta
w potoku ludzkich słów
jedynie modlitwa milczy
Kocha się bardziej o poranku
aniżeli nocą
tak się o nią modlę
i jej wyczekuję
wtedy zakuta w tajemnice
obudzona, zbuntowana
zrywa lekko
śpiący owoc z powiek
modlitwa to czas przemijania
gdy powiem
„jest już po wszystkim”
gdy powiem
„jest już okropnie”
i zrób by było lepiej
w potoku ludzkich słów
jedynie modlitwa milczy
mam nadzieje, że dziś nie chybi
i jakieś szczęście ześle
choćby na chwilę
tak by bez zdarcia
uśmiechnąć się
powiedzieć
żyję
zawsze może zamieszkać u mnie
chociaż jej upór usta zacina
wywodzi z raju i tylko
ona zaprowadzi tam
zbłąkane modlitwy
pogodne
modlitwy bliskie
Kocha się bardziej o poranku
aniżeli nocą
skryta, cała gorąca
puszcza oddech w pierz poduszki
tam moja wolność i moje niebo
przyniesie mi ze śniadaniem
a to w nim je wypatrzę
W czym Ciebie odnajdę
Gorzej będzie gdy sercom,
ludzi zastąpią wiersze.
Kiedy słowa stracą rysopis
a oddechów miarą, zapachem włosów
kropla tuszu na pergaminie.
słowa to pustka nocy
za dnia świecą
jakimkolwiek słońcem
słowa nocą milczą
i trudno jest nimi płakać
czasami chcą być łzą
mylą się
wchodzą pod paznokcie...
a ta cisza między nami
nie złotem, nie milczę
tonu oczu twych nie zgadnę
tak bez barw się
Mateusz Grzeszczuk - Ewangelii św. Mateusza nie napisał, ale poezję (jak to dumnie
brzmi!) sam tworzy. Urodzony
3 marca 1992 roku po Chrystusie. Sukcesy życiowe: brak…
no może jeden - trzy lata
w murach chełmskiego „Dreszera”. Humaniści
sukcesów nie odnoszą, a jest nim z krwi i kości. Próbuje walczyć z całą ludzkością, twierdząc, że najbardziej pociągający faceci chodzą
w koszulach. Idealista i marzyciel. Nienawidzi
przedmiotów ścisłych. Kocha kabaret i teatr.
Oto fragment notki biograficznej Mateusza
Grzeszczuka na okładce debiutanckiego tomiku Z brakiem czasu (Wydawnictwo TAWA,
Chełm 2011, ss. 90).
81
Poezja - Stanisław Koszewski
Stanisław Koszewski
Spotkanie
W cieniu
oczekującego poranka
muzyczna cisza
z komarem w dominancie
poeci
skupieni
sycą płomień
a woń kadzideł
snuje pasmo nadziei
Poezja - Stanisław Koszewski
rozgaconych chat
spopielałe dłonie
pieściły przednówek
Mój Eden
W zawoju pragnień
stu błękitach
brylantem zdobna
złota nić
pośród motyli
perłoskrzydłych
niedoścignione dni
gdy zabrzmi akord
ze świtem
pieśń powróci
echem
ciepłej pieszczoty
w miodnych obłokach
ciepło lata
kołysze
kroplę barwnych snów
Wspomnienie dzieciństwa
Stanisław Koszewski - poeta
fraszkopisarz, mecenas kultury,
ur. 10 grudnia 1936 roku, członek
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”, laureat prestiżowej
nagrody KAJ-a (im. Kazimierza
Andrzeja Jaworskiego), uhonorowany Brązowym Wawrzynem Literackim. Debiutował w kwartalniku literacko-artystycznym
Egeria wierszem Cnota i piosenką dla dzieci
Tomek i Miś (tekst i muzyka). W roku 2005
wydał nakładem Wydawnictwa TAWA, zbiór
fraszek pod tytułem Bez retuszu, w 2008 roku
opracował i wydał spuściznę literacką mieszkańca Krasnegostawu Zbigniewa Uchnasta zatytułowaną Gorycz życia, w 2010 roku opracował książkę Pamięć i Nadzieja (wyd. Drukarnia
Kresowa w Chełmie) zawierającą referaty wygłoszone na konferencji naukowej w Chełmie
o ludobójstwie dokonanym przez nacjonalistów
ukraińskich na narodzie polskim - mieszkańcach Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej
w latach 1943-1946, a w roku 2011 wydał drugi
tomik fraszek zatytułowany Bez pudru (Wyd.
Drukarnia Kresowa). Wiersze, fraszki, limeryki,
szkice literackie i artykuły drukuje w lokalnej
prasie, almanachach poetyckich i antologiach.
Publikuje też na łamach czasopisma Nestor.
Świt tkał
biel jedwabiu
woal rzeczki
muślinem pieścił
kryształy ros
donośne pienie
gasiło księżyc
studzienny żuraw
lustrował toń
żeńców syciły
brzemienne snopki
echo powielało
dźwięki kos
uszy lip
pieściła melodia
smakoszy nektaru
powiew słońca
zmiatał pył
spróchniałych ścian
82
Poezja - Danuta Agnieszka Kurczewicz
Poezja - Danuta Agnieszka Kurczewicz
Danuta Agnieszka Kurczewicz
przysiadły na źrenicy Oczu Wielkich; domofony
uzależnień -
Gibka
w połogu otwierane. Kuszące pachnidła: nagiego
wybudzenia, drugiego pokosu w drzemce kąpanego,
zadeptanych -
Drzewom dałam chłodny przewiew by
w całusach złotolistnych konik polny
się nie scukrzył
Kwiatom szumy od kolorów i zapachów
karmel nocy na dzień dobry od zachodu gdzie
się słońce modli szczerze
Nic nie miałam dla księżyca co tak w oczy
patrzył blado i ułamki czasu dzielił przez
się wtedy rozmarzyłam;
podwórek wieczoru. Krwisty zachód jak stek:
miłosny podbródek, ust mikstura i Oczu Wielkich
głębia tajemna -
twarz nocy
a potem przyjdzie czas: „zmiażdżaczy”
ochrypłych błękitów, wachlarzowy chłód
progi moje choć zmurszałe kładka gibka
wzrok przedskoczka a w nim tyle nowalijek
kwiatostanu i zapewnień od przeciągów
się hortensja poprzebarwia na różowo
zakwitnie kwiat wielki jak jezioro Loch Ness
każda z łez będzie miała własnego potwora
krioterapia spóźniona
(w rozpiętej galaktyce w samym środku jądra
ogród, ścięte drzewo - zbieram korę z twarzy)
skóra wchłania białe nawilżenie
rozciąga soplowe rozwidlenia
jestem naga
i tylko patrzeć
opadną lawinowe płótna
dachy podejdą pod kominy
pachnące kadzidłem
wyrośnie krzew naszego variete
będziesz mi tłumaczył
jak tańczyć kankana bez emocji
Oczy Wielkie
znikających uliczek. Pól wypełnionych wieżowcami,
stosem nieczytelnych rozpraw o graniu słońca
z zacienieniem prowadzą w zaułki. Skadrowane obrazy, które
kolor płatków w obiektywie inności zadomowi
spadną gałęzie na wiatr
a potem odkryję cud: na pestce morwy Ziemia
niebiańskie muzeum miniatur
Danuta Agnieszka Kurczewicz, z domu. Michalak (ur.
1950). Poetka, mająca w swoim
dorobku trzy książki poetyckie:
W galaktyce czasu, Iluminacje
jesieni oraz Kręgi zwielokrotnione. Jej utwory znalazły się w wielu almanachach i antologiach poetyckich. Publikowane
były w czasopismach literackich: Egerii, Akcencie oraz Głosie Pawłowa. Jest członkiem
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”
i Stowarzyszenia Przyjaciół Pawłowa. Należy
również do Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich.
83
Poezja - Katarzyna Czubała
Katarzyna Czubała
stare miasto
gasnąca pochodnia
aromatem
zdobi utrudzone oblicze
rysowane trzciną
zmarszczki
przeglądają się w zwierciadle
gładzą skroń
skrzydlate wierzby
pod powieką
nocy
zasypia stare miasto
Poezja - Katarzyna Czubała / Małgorzata Łobejko
Katarzyna Czubała została
przyjęta do grupy Literackiej
„Lubelska 36” we wrześniu
2010 roku. Ukończyła Liceum
Ogólnokształcące w Dubience, następnie studia magisterskie na kierunku filologia rosyjska (UMCS)
wraz z trzyletnią specjalizacją bułgarystyczną.
W 2005 roku obroniła pracę doktorską z zakresu neofilologii i uzyskała stopień doktora
nauk humanistycznych. Ponadto ukończyła studia magisterskie z filologii germańskiej
w AHE w Łodzi. Pracuje w szkołach i na uczelniach wyższych. Debiutowała jako poetka
wierszem Na wrzosowisku opublikowanym
w Angorze (nr 39, z dnia 27 września 2009 r.).
Jej utwory ukazały się w Egerii oraz antologii
Chełm w poezji. W 2010 roku wydała pierwszy
tomik poezji pt. Akwarelą wyobraźni.
szczęście
ukryte w czuprynach
jagód
skrzydlatych zatokach
drzemiące w magii
kosmatych traw
leśnych podszytów
zerkające okiem
bursztynu
na powłóczyste suknie
turkusowych fal
pląsające w objęciach
zefiru
zapatrzone
w pastelowy pejzaż
niezmierzone
ulotne
upragnione
84
Małgorzata Łobejko
Być czy mieć?
Żeby być
trzeba mieć
oko na świat
serce zwrócone
na innego człowieka
Żeby być
trzeba mieć
uśmiech na twarzy
pokrytej zmarszczkami
czasu
Żeby być
trzeba mieć
siłę do walki
o życie
godne siebie
Poezja - Małgorzata Łobejko
Poezja - Teresa Pyc
Ona i On
Teresa Pyc
Ona i on
ledwie widoczni
w blasku dogasających latarni
spowici mgłą
niepewności strachu
Do Muzy
Przychodzisz nocą w moim zmęczeniu
w szumie wiatru za ciemnym oknem
w odgłosach śpiącej rodziny
Kołyszesz nieznaną tęsknotę
trącasz nierealne marzenia
pozwalasz poczuć smak zazdrości
Czasami plączesz myśli natłokiem wrażeń
i wiele spraw zostaje bez imienia
Obrazem złowieszczego snu jak falą
uderzasz w oczy
krzyczysz tak jak krzywda woła
i poisz uszy goryczą
jak z hiobowych wieści
ona z nim
spotyka się przypadkiem
po omacku szukając
na próżno
duszy kochanka
otoczona jego bluźnierczą
namiętnością
ona bez niego
miota się
w pomiętej pościeli
w upojnych wspomnieniach
ukrytych w zakamarkach
świadomości
rys. Benek Homziuk
Małgorzata Łobejko (z domu
Koza), urodziła się w 1982 r.
w Zamościu, z zawodu nauczycielka i dziennikarka, pracuje
w Radiu Bon Ton w Chełmie.
Należy do Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”. Debiutowała wierszem Krajobraz w piśmie artystyczno-literackim Egeria w 2007 roku. Jest autorką
tomiku poetyckiego Trakty niespokojne i antologii Chełmskie strofy. Drukuje swoje wiersze
w czasopismach i antologiach. Niedługo ukaże
się jej kolejny tomik Smak ciszy.
Odchodzisz ode mnie gdy przeleję
trzepot duszy i pióro zastyga nieruchomo
Zostawiasz ślady
Nic nadzwyczajnego
Przyznaj się!
Ty mnie nie rozpieszczasz
Daj choćby ziarnko
tak bardzo w życiu potrzebnej
salomonowej mądrości
***
w gruzach
nieudanego wiersza grzebię
kartki porwane na nowo składam
w nadziei klęczącej
że śpiące słowa
pod czapką niewidką
odnajdę
zapalam błędny ognik serca
za parawanem powiek
dobieram się do miodu
w kałamarzu natchnienia
85
Poezja - Teresa Pyc
słowa jak bańki mydlane
słabe i bezbronne
pękają
zostawiając w oczach
piekące mydło
Teresa Pyc (z domu Kontek)
urodziła się 16 marca 1950 r.
w Chełmie. Ukończyła filologię rosyjską (SN w Lublinie),
dwuletnie Centralne Warsztaty
Twórcze Teatru Dziecięcego
(COMUK w Warszawie) oraz
Studium Przedmiotowo-Metodyczne z języka polskiego (ODN w Lublinie). Długoletnia
nauczycielka, instruktor i reżyser teatralnych
zespołów i kół recytatorskich. Jest członkiem
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”.
Wielokrotnie nagradzana w regionalnych i ogólnopolskich konkursach teatralnych i poetyckich.
Jej utwory znalazły się w trzech antologiach
i ośmiu almanachach. Wydała trzy tomiki poetyckie: Nie jestem już pszczołą (2005), Otwierane wierszem (2007) i Skąd ta łza (2010).
Poezja - Anna Nazar
Anna Nazar
Ból
Ile odcieni ma ból?
tępy
pulsujący
szarpiący
rozchodzący się
mackami ośmiornicy
w dzień rozpraszają go
odgłosy stukania
pukania
kroki na schodach
szum i gwar
tętniącego życiem
miasta
w nocy
ból się potęguje
rozrasta cierniem
osamotniona
płaczę bezgłośnie
z twarzą przytuloną
do zimnej szyby okna
modląc się o wybawienie
o śmierć...
miasto śpi
ból żyje...
Mów do mnie
Tak ładnie do mnie mówisz,
mów do mnie często
zapomnę o bólu i złych dniach
mów do mnie a ja będę się
uśmiechać do Ciebie
i do swych myśli
rys. Benek Homziuk
86
mów do mnie czule szeptem
wołaj do mnie z bezkresów
i śnij o mnie pięknie
a będę dla Ciebie
Poezja - Anna Nazar
muzyką i słońcem
przypływem i odpływem
różą pustynną i oazą
strofą zapisaną w sercu
każdy palec mojej dłoni
poemat dla Ciebie....
***
Zamknięta w czterech
ścianach bólu
obijam się o kąty
przytulam do gładkiej ściany
wnikam głęboko
w jej chłód
oddycham szybko
by go nie dopuścić
do panoszenia się
w obolałym ciele
w chwilach wytchnienia
nabieram mocy
przed następnym atakiem
modlę się
odczyniam czary
zaklinam ból
na chwilę....
Poezja - Anna Nazar
i te cholerne
nastroje
nas troje...
***
Chwytam się kropli deszczu
bliskości drugiej osoby
ciepła oddechu
warg spierzchniętych
od pocałunków
rozedrganych skrzydełek nosa
oczu pokrytych mgłą
babiego lata
liści spadających
- jesteś? - tak, jestem słyszę twój oddech
przyspieszony
żyłkę pulsującą na szyi
w zagłębieniu otwartej koszuli
wtulić się tam
ustami ciepłymi
dotknąć poczuć
to tak dużo żeby unieść
za mało żeby zachować
- jesteś? słyszysz mnie? -
***
Mistrzyni kamuflażu
czarodziejka klimatów
pachnących drzewem
sandałowym i wetiwerą
w płomieniu świec zapachowych
nastroje
nas troje w tańcu
niedomówień i gestów
trójkąt
ich troje
te dziwne nastroje
ich troje
zdanych na siebie
Anna Nazar - chełmianka,
poetka i malarka. Członek
Chełmskiej Grupy Literackiej
„Lubelska 36”, wiceprezes,
skarbnik Stowarzyszenia Twórczego „Pasja”. Debiutowała
wierszem Motyl w Tygodniku
Chełmskim z 17.12.1984 r. W 2009 r. wydała
swój pierwszy tomik poetycki pt. Żagiew. Jej
wiersze ukazały się w almanachu A Duch wieje
kędy chce i Chełm w poezji.
87
Poezja - Maria Tokarz
Maria Tokarz
Majówka babci Jadzi
jej świat
wypełniony ciszą
pachnie bzem
zamknięta przez chorobę
w czterech ścianach
wyścielonych bielą
i światłem dnia
nie narzeka
spokojnie czeka na długą noc
pod płaszczem
bezgranicznej miłości
cieszy się słońcem
które spływa
po siwych włosach
i tonie w niepamięci
minionych lat
choroba i ból
poszarpały na strzępy
pamięć babci Jadzi
resztę wytarł czas
zostawiając puste miejsca
w kalendarzu
gdzie kwitnie bez
Album
Zbierane przez lata
zamknięte w szufladzie
chwile
żyją kolorami
stosy przeżyć
piętrzą się w nieładzie
rozrzucone artystycznie
życie
segreguję tematycznie
chrzciny
88
Poezja - Maria Tokarz
imieniny
wesela
biały tydzień
pogrzebów nie zbieram
Tik - tak
milczenie głucho
buja się w fotelu
cisza tajemniczo
zaciera ślady
linie papilarne lat
czasomierz drżąc
walczy wskazówkami
tik - z tarczą
tak - na tarczy
Maria Tokarz, z domu Kołodyńska,
urodziła się w Więcborku, w województwie
kujawsko-pomorskim.
Obecnie mieszka w Chełmie. Debiutowała wierszem Jak dawniej
w małym almanachu SKOK po
szczęście (TAWA 2008), skupiającym poetów
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”,
której jest członkinią od 2008 roku. Jej utwory
ukazały się również w antologiach Przestrzeń
prawdy (II cz., Lublin 2008), Biało-czerwonej (TAWA 2009), Jak ojczyźnie służyć (Lublin 2009), Chełm w poezji (TAWA 2010) oraz
w piśmie literacko-artystycznym Egeria.
W 2010 roku ukazał się pierwszy tomik poetycki Marii Tokarz Na wyciągnięcie dłoni. Obecnie pracuje nad drugą książką.
Poezja - Dariusz Sułkowski
Dariusz Sułkowski
Wierzysz
w moc
teraźniejszejących
chwil
rzeźbiących
węzły neuronów
twoich
bliskich i dalekich
nieustannego przyrostu
historii
horyzontu istnienia
wertykalnych
zezwoleń i nakazów
nieustannego
norm
przekraczania
kończącego się
zawsze
pęknięciem
kryształu
***
Jak
że
boli
zjazd windą
na rzeczywistość
zero
„starania”
„piekło wybrukowane”
żadnej piaskowej prostej
ścieżki przez
wykoszoną łąkę
pachnący sosnowy
tylko
w hotelu bólu
oddzielne łóżka
***
Księżyc
śmieje mi się
w twarz
igły wydarzeń
kłują serce
Poezja - Dariusz Sułkowski
muzyka
roznosi ból
po calutkim ja
„a co umyślałeś
że życie
smakuje
inaczej?”
***
Co
nocnie
co
dziennie
zawsze
kładę
przed Twoimi
stopami
wiązankę pragnień
próśb i marzeń
wypowiadasz
słowa
pachnące jaśminem
karuzela jest
już w biegu
nie jestem
sobą
tobą
kim
Dariusz Sułkowski urodził się 19 lipca 1961 r.
w Lublinie. Szkołę podstawową ukończył
w Siedliszczu, a następnie Zasadniczą Szkołę
Górniczą (1979) i Technikum Górnicze (1982) w
Chorzowie. Eksternistycznie zaczął studiować
filozofię chrześcijańską na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, którą ukończył w 1989 r.
Dziesięć lat później otrzymał tytuł magistra filologii polskiej na UMCS w Lublinie, a po kolejnych
pięciu latach zaliczył studia podyplomowe z zarządzania oświatą i szereg specjalistycznych
kursów. Nauczyciel, dyrektor, pracownik oświaty, za działalność społeczną i zawodową wielokrotnie nagradzany m.in. Brązowym Krzyżem
Zasługi. Debiutował wierszem Staramy się wykuć… w Egerii w 2006 r. Zamieszczał też wiersze
w antologiach i wydał następujące indywidualne tomiki: Kwiaty nadziei (2007), Dorzecza
świadomości (2009) i Sieć skrupułów (2010).
89
Poezja - Waldemar Taurogiński
Poezja - Waldemar Taurogiński
Waldemar Taurogiński
jedwabistych, miękkich aromatów, zmysłowych
sukni odsłaniających ramiona Ariadne
Smakowanie
przed pożądliwymi spojrzeniami Bachusa.
Jak można nie lubić wina? To tak jakby nie móc
Z upływem lat kroję dni w coraz cieńsze plastry.
Zbyt grube szkodzą wątrobie i otoczeniu.
Poza tym cieńsze można dokładniej obejrzeć,
ocenić, delektować się nimi do woli.
Dłużej trzymane w ustach smakują wybornie,
bo o ten smak, proszę Pana, tu chodzi, o ten
smak. Przyłapany na pośpiesznym oglądaniu
pożółkłych fotografii czuję się jak sztubak,
jak żółtodziób-podglądacz skarcony dwuznacznym
spojrzeniem, szturchańcem, zadanym proszę Pana,
przez dziarskiego kpiarza choćby dla odwrócenia
uwagi. Kosztowanie przedwczorajszych wiśni
jest smakowitsze od powszednich ulęgałek,
skulonych w kłębuszki z żalu za odchodzącym
latem. Opadłe z udręki, nabrzmiałe skwarem,
codziennością, zbyt szybko dojrzewają, proszę
Pana. Dotknięte rdzewiem za szybko zmieniają
złote uśmiechy w gnijący miąższ, lgną do ziemi
jak starość co szuka wygodnego posłania.
Dlatego smakowanie zacznę od wiosny,
chociażby tej z fotografii i jak sztubak chcę
poczuć jej smak raz jeszcze. I jeszcze raz wplatać
w jej włosy rumianki, powoli by nie spłoszyć
wilgi i jak żółtodziób, proszę Pana, w niej trwać.
Jak można nie lubić wina?
Półnagi sen owinął myśli kupażem win.
Zazdroszczę winu cierpliwości dojrzewania
w dębowych inkubatorach, gdzie smak i zapach
skrywają szelmowskie uśmiechy, dojrzałego
w kiściach winorośli spóźnionego lata. Jak
leniwie starzone leżakuje, pełne nut,
90
kochać! Nie pamiętać! Nie powstawać z upadku!
Nie radować się! Nie cierpieć! To jakby - nie żyć.
Moje brzozy
Posiwiały nam stare brzozy, posiwiały.
Przygarbiły się, rozwarkoczyły na wietrze.
Pogodne, choć skore do płaczu, nieświadome
wieku, stanu posiadania, nierozerwalnie
związane z podłożem. Kiedyś smukłe, cierpliwie
znosiły wycinane na swej skórze serca
zalotnych kochanków. Ileż razy karmiły
oskołą wiosny zniecierpliwione owady.
A i z nas, co sprytniejsi, by nie zadać bólu,
misternym nacięciem podbierali, przed wczesnym
brzezieniem, słodkawe, życiodajne osocze.
Teraz obgłaskuję zabliźnione czeczoty
moich brzóz. Tę, co na skraju, lubię najbardziej.
Stoi zawstydzona brakiem kompletnej szaty.
Wnikam do wnętrza jej tkanek przez uchylone
łyko, wrastam zmysłem dotyku, czuję jej smak.
Zdaje sobie sprawę, że wychodzimy poza
horyzont czasu na spotkanie - przemijaniu.
Waldemar Taurogiński - księgarz, edytor, wydawca, czasami poeta, ur. 26.01.1957 r.
w Kożuchowie, woj. lubuskie.
Pomysłodawca i współzałożyciel Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubeska 36”. Redaktor
naczelny Pisma Literacko-Artystycznego Egeria. Laureat ogólnopolskiego konkursu „Bliżej
teatru” oraz Nagrody KAJ-a dla animatora kultury. Jako wydawca, ma na swym koncie ponad
150 publikacji książkowych.
Opowiadania - Arkadiusz Sann
Arkadiusz Sann
Mietek gromi szatany
Od kiedy się pojawiły, Mietek nie ustaje
w ich gromieniu. Po raz pierwszy zauważył je
w chlewie, gdzie stłoczone przy korycie chichotały bezczelnie. Mietek poleciał po żonę, ale ta
niczego nie posłyszała. Zrozumiał tedy Mietek, że
ten dar jemu tylko został dany. Porwał za bat i jął
chłostać przeklętników, lecz one umykały diablo
sprytnie, to po ścianie, to po suficie, a smród od
nich bił taki, że aż Mietka mdliło. Na koniec przyniósł wody święconej z pobliskiego kościoła i wtedy się usunęły. Od tej pory Mietek wodę święconą
zawsze ma przy sobie, nawet kiedy śpi.
Teraz już wie, że są wszędzie. Rozpleniły się jak wszy, łażąc po ludziach, zwisając pod
dachami ich domów, wczepiając się w koła samochodów. A kiedy je gromi, chlustając je wodą
święconą, kwiczą jak świnie, a potem pierzchają
w popłochu. Odkrył, że są we wszystkich gazetach; wgryzają się z charakterystycznym pochrząkiwaniem w czaszki liter i niczym pasożyty żyją
z cudzych tekstów. Są nawet w radiu i Mietek doskonale je rozpoznaje po ich skrzekliwym głosie.
Widzi je w telewizji - kiedy pokazują filmy miłosne
albo parady gejów i lesbijek; nawet w reklamach
podpasek, również wtedy, gdy ogląda „Różową
landrynkę”. Już wie, że nie tylko całe Fanatycze
są ich pełne, nie tylko pobliskie miasta, bo one
zawładnęły już całym światem i teraz nim sterują.
Widzi nieraz jak włażą ludziom do środka
przez nosy, czasami przez uszy, gdzie żywią się
woskowiną; innym razem zauważa je na kobiecych łonach, jak pchają się jeden przez drugiego.
W takich sytuacjach Mietek gromi je wodą święconą, a wtedy ludzie wyzywają go od pierdolców
i sukinsynów. Mietek wie, że to przemyślna taktyka tych bestii; robią z ludźmi co chcą i pchają ich
w wieczny ogień.
Do Mietka odważają się przychodzić tylko w snach; właściwie to przychodzi tylko jeden
z nich, ten najważniejszy.
- Uspokój się, Mietek, nie strasz - ostrzega
Opowiadania - Arkadiusz Sann
skrzeczącym głosem - daj żyć. Ośmieszasz się,
a ludzie w Fanatyczach gadają, żeś na łeb upadł.
Mietek wielokrotnie się już przekonał,
że są inteligentne i potrafią zapędzić człowieka
w kozi róg. W pobliskim miasteczku widział je nawet
w kościele, jak gnieździły się w bocznej nawie. Pisał nawet w tej sprawie do samego prezydenta, ale
jego list pozostaje wciąż bez odpowiedzi. One tymczasem jak były, tak są; łażą po ubraniach i ciągną
za sobą strużki śliny. Tysiące, dziesiątki tysięcy,
setki tysięcy porozsyłanych niczym emisariusze
do wszystkich zakątków świata!
Mietek drży, bo zdaje sobie sprawę, że świat
spowiły mroki bestii, a jej lepkie macki są wszędzie
i nikt się przed nimi nie ostoi. Cały świat jest zwrócony przeciwko niemu, a on - Mietek - musi się
zmierzyć z tą straszliwą potęgą. Chlusta więc
z buteleczki wodą święconą i mamrocze pod
nosem zaklęcia. Ludzie pierzchają przed nim,
bo - niestety! - ulegli parszywcom i stanowią już
z nimi jednię. Dla Mietka jedno jest pewne: świat
sfiksował! Bestie zdołały opanować nawet swoich
przeciwników. Zło czai się wszędzie, bo świat jest
jednym wielkim glutem zła.
Tak, po stokroć tak! Mietek to już wie - świat
jest nabrzmiałym czyrakiem, a ludzkość jego ropną
wydzieliną. Myśl ta napawa go przerażeniem, bo
zdaje sobie sprawę, że jest całkiem samotny w tym
nienawistnym świecie. Strach powoduje, że Mietek
kurczy się z dnia na dzień. Po upływie roku jest już
tak mały, że nikt go nie zauważa ani też nie słucha.
Maciupeńki Mietek siada więc na główce szpilki
i czeka na swą beatyfikację.
Listopad 2005
(ze zbioru Bezwstydnica Prawda)
Jak Kościura Krzyżaków pod Grunwaldem
pokonał
Heli i Zbyszkowi
Ja, Kocypał, herbu miecz i bukłak, te wsze
słowa i sprawy wiernie zapisuję, jakie w onym roku
wypowiedziane zostały i się wydarzyły, kiedy to pod
Grunwaldem wojska króla Jagiełły naprzeciw krzyżackich stanęły. Na początek obie armie się krygowały, bo onegdaj wielkie mnóstwo wojska się tam
zgromadziło, tak iż nikt nie wiedział, co się stanie,
jak tak wszyscy hurmem na się ruszą. Jął tedy nasz
91
Opowiadania - Arkadiusz Sann
król łaskawy ucztować ze szlachcicami, a wojskom
bukłaki z prytą porozdawał, żeby się woje tęgo do
walki zaprawiali. Widząc to Ulrich von Jungingen
kazał wraz stoły w obozie swym wartko zastawić
i co najprzedniejsze jadło i wino podać.
Tak tydzień minął, a woje w piciu i ucztowaniu nie ustawali i nikomu nawet w głowie nie postało, żeby w bój iść, bo się nasza brać rycerska
z wojami krzyżackimi spiknęła względem wina,
które pono pułki smoleńskie chłopom z piwnic wykopali; tamci one wino naszym pokątnie dawali za
lechicką kiełbasę, co to zagrychą była niesłychaną. Jak się wreszcie w tym wszystkim król nasz połapał, zwołał zaraz naradę i tak rzekł do zebranych
szlachciców najprzedniejszych:
- Tak być dłużej, panowie szlachta, nie
może! Wojska nasze z wrogiem się bratają, zamiast się za łby brać. Toż to hańba straszna
z Krzyżakami pryty walić! Trza nam coś wymyślić,
bo nam wojsko całkiem na psy zejdzie!
Na to tak królowi naszemu Patafil z Kuksańca odpowiedział:
- Królu! Niechaj spośród nas wybierze się
jednego, co ma głowę najtęższą, a wystawim onego przeciwko jednemu od tamtych.
Król Jagiełło zżymał się i cmokał na taką
ustawkę, ale szlachta myśli tej wraz przyklasnęła
i zaraz do szukania się zabrali. A wyszło rychło, że
z naszych łeb najtęższy miał Strychulec z Poraża, bo nikt go przepić nie mógł, chocia wielu próbowało. Wysłali tedy nasi posłów, co uwiadomić
Krzyżaków mieli, że król nasz z wielkim mistrzem
rozmówić się pragnie. I w południe wraz obaj pod
Czarcim Kamieniem stanęli. Król nasz od razu
sprawę całą składnie wyłożył. A tak mówił wielkiemu mistrzowi:
- Co ci, Ulryś, zależy? Jak twój chwat wygra, usuniem się z wojskami. A tylko obacz, ilu nas
tutaj, mrowie całe!
- Nie strasz, Władek, nie strasz - machnął
ręką wielki mistrz - bo ani mi w głowie bać się tej
waszej lechicko-litewskiej hołoty.
- Tak? - Jagiełło wziął się pod boki. - Jak
byś się nie bał, to byś na pojedynek od razu swojego wystawił!
- Ty, Władek, pod szpic mnie nie bierz, bom
nie taki głąb, jak ty myślisz, ale wyzwaniu twemu
sprostam i wystawię kandydata.
92
Opowiadania - Arkadiusz Sann
I zaraz obaj odjechali.
Co było później, tego opisać się nie da!
Dość powiedzieć, że Strychulec zaprawiał się do
mającego się odbyć pojedynku dniami i nocami,
a cała kompanija, ilu ich tam było, wtórowała mu
bez przerwy, żeby go do boju lepiej zagrzać. Aż stanął nasz Strychulec przy Czarcim Kamieniu, gdzie
stół wielki ustawiono i dwie ławy. Zasiadł zaraz
i czeka na kandydata Krzyżaków. A był nim, jak się
zaraz okazało, kawaler de Moschy Mohrden, mistrz
zakonny Czarnego Bukłaka. Nasi nie czekali i za
plecami Strychulca stanęli, zagrzewając go głośno
do boju. Przy kawalerze de Moschy Mohrden zgromadzili się licznie krzyżaccy rycerze wraz z samym
Ulrykiem von Jungingenem.
Strychulec, co by na początek wystraszyć
przeciwnika, wziął dzban i duszkiem wychylił. Zaraz jednak kawaler de Moschy Mohrden to samo
był uczynił. Wtedy nasz Strychulec za wiadro złapał
i dalejże guldać! Ale i Krzyżak dał pełnemu wiadru
radę. Wkurzył się tedy Strychulec, bo dobrze miał
już w czubie, i tak powiada:
- Dajcie mi tu pełną balię! Załatwię kmiotka!
Jak chciał, tak uczyniono. I wnet druh nasz
całą balię wysmoktał. Dali tedy zaraz pełną balię
Krzyżakowi, a ten stanął jak niepyszny, ale wstyd
mu było tak przy kolegach walkowerem się wyłgać, toteż rad nie rad kazał se ową balię przechylić
i jął powoli chłeptać. Skończył, o dziwo, ale na
nogach już nie ustał i zaraz na ławę klapnął. Nasi
w krzyk, bo Strychulec dobrze się trzymał, jako że
już pokątnie dwa razy rzygnął, a nasi mu potajemnie wodę z kiszonych ogórków na kaca podsuwali.
Kiedy się pokazało, że kawaler de Moschy
Mohrden całej balii dał radę, powiada nasz Strychulec:
- Tu niedaleko mały staw widziałem. Nuże!
Wypróżnić mi go, ilu was tu chłopa, i napełnić dobrym winem!
Chłopy na te słowa wnet z zapałem skoczyli, a kawaler de Moschy Mohrden pobladł zrazu
i poty nań wyszły. A nasz Strychulec usiadł nad stawem, wiadrem wina zaczerpnął i dalejże dudnić!
Krzyżak nieopodal usiadł i począł spiesznie swe
wiaderko napełniać, bo teraz tu o to chodziło, który
z nich więcej wiader duszkiem opróżni. Strychulec
po siedmiu wiadrach jakby się rozgrzał i jął w głos
śpiewać „O mój rozmarynie”. Kawaler de Moschy
Opowiadania - Arkadiusz Sann
Mohrden za siódmym wiadrem puścił straszne gazy,
po czym zwalił się jak kłoda przy Strychulcu...
W obozie naszym jakby wszyscy powariowali, a Strychulca to na rękach przez trzy dni nosili! I trwało to wojów dzielnych ucztowanie, póki
w dniu czwartym poseł krzyżacki się nie pojawił.
- Dobra, wygraliście - powiada - bo to wyście do nas z pomysłem przyszli. Teraz my ze swym
konceptem do was przybywamy, bo przecie rewanż
być musi i nasze doń jest święte prawo.
- Ano musi - przyznał ktoś półgębkiem.
A rewanż na tym miał polegać, że się nasz
woj najlepszy z rycerzem krzyżackim w walce na
miecze zetrze.
- Nie ma sprawy! - krzyczą nasi.
I już radzą, kogo by tu wystawić. Tymczasem tamci swego kandydata wiodą, by naszym go
przedstawić. Chłopisko tęgie to było, a miał pewnie z pięć łokci, psia jego jucha! Cały w stal zakuty
wraz z łbem, płaszcz z sukna przedniego z wielkim
krzyżem, a pod nim koniosłoń, co go Krzyżacy za
mnóstwo złota od Hindusów kupili. Jak to nasi zobaczyli, głowy pospuszczali, a nasz król Władysław
pobladł.
- Strategicznie przewalone! - podsumował
Patafil z Kuksańca.
Posłano zaraz kuriera do Juranda ze Spychowa, ale wnet się okazało, że Jurand chrzciny
ma. Był też posłaniec u Zbyszka z Bogdańca, ale
akurat na jego wesele trafił. Na czole króla Jagiełły
mars wykwitł, bo gdzie by nie poszedł, tam wszędy
balanga.
- Debile jedne! - nie wytrzymał. - Nieprzyjaciel na pojedynek wyzywa, a nikogo na kandydata
znaleźć nie możemy! Wstyd!
A na te słowa króla głos skądeś się odezwał:
- Ja tam walczyć mogę.
Spojrzeli wszyscy na onego śmiałka, a był to
Kościura, chwat dzielny, ale kurdupel.
- Ty???! - zakrzyknęła cała kompanija. - Toż
ten wielkolud jedną ręką cię zmiecie!
- E, nie takim już rzeczom moją brzytewką
sprostać mogłem z pomocą Panienki Błogosławienej, toć i olbrzym krzyżacki mi niestraszny.
A trzeba tu powiedzieć, że ów Golyjat, bo tak
go tu powszechnie zwano, budził w naszych wielką
grozę, jak też i jego koniosłoń. Ale Kościurę jakoś
Opowiadania - Arkadiusz Sann
strach nie oblatywał, a co więcej drwił sobie z Golyjata i codziennie rano i wieczorem wystawiał mu
gołą sempiternę, co strasznie olbrzyma wkurzało.
Przyszła wreszcie pora na pojedynek. Golyjat runął wściekle na Kościurę, aż skry spod kopyt szły. Kościura tymczasem jakby drwił sobie
z wielkoluda, bo zsiadł ze swej szkapiny i jął lać na
trawę.
Kiedy to nasi zobaczyli, pojęli wnet, że już
po Kościurze.
- W nogi!!! - zakrzyknęli.
I już mieli brać nogi za pas, ale w onej właśnie chwili straszliwa kurzawa powstała, toteż przystanęli ciekawie, czekając, co z Kościury zostanie.
A kiedy proch z nich opadł, ujrzeli Kościurę, jak
na Golyjacie siedział. Koniosłoń nogi miał ucięte,
a i olbrzym również.
Ulryk von Jungingen usunął się wnet jak
niepyszny ze swymi wojskami, a Kościurę sam król
wezwał do siebie.
- A czemuś ty - powiada - nogi im poucinał?
- Wszak krzyczeli wraz nasi „w nogi!” - odrzekł Kościura.
I nasz król Jagiełło poznał tedy wielkość
Kościury. A na pamiątkę owych dwóch pojedynków
brać lechicka co dzień święto kawalera Moschy
Mohrden obchodzi, jako też i hucznie dzień Kościury świętuje, wymyślając niestworzone historie gwoli
zadowolenia dziejopisów, którzy z podobnych opowieści tworzą narodowe legendy...
Wrzesień 2006
(ze zbioru Bezwstydnica Prawda)
Arkadiusz Sann (właśc. Arkadiusz Gałązka)
ur. 8.02.1959 r. w miejscowości Uherce (obecnie
woj. podkarpackie). Pisarz, poeta i publicysta.
Zadebiutował w 1991 roku w rzeszowskim piśmie
literacko-artystycznym Easy Rider. Dotychczas
opublikował dwie powieści obyczajowe - Exodus
i Biały kamyk. A. Sann jest również autorem bajki
dla dzieci i dorosłych - Przygody Szaraczka Filozaczka oraz współautorem antologii poetyckiej
Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”, której
jest współtwórcą i członkiem. Swoje artykuły publikuje w pismach literacko-artystycznych, najczęściej w Egerii i Nestorze. Od 2006 r. należy do Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich.
93
Przyroda
Lucjan Cimek
Odlot żurawi zwiastunem zimy
„Żurawie na Michała odleciały, będzie
ostry grudzień cały”, „Gdy żurawie lecą nisko,
zima blisko”. Tak mówią przysłowia, które są
mądrością narodu. Natomiast na wiosnę: „Gdy
żurawie wysoko latają, ciepłej się pogody ludzie
spodziewają” - na to jednak musimy cierpliwie
poczekać do kwietnia 2012 roku.
Żuraw zwyczajny (Grus grus L.) jest najwyższym z ptaków krajowych i dużo większym
od bociana białego. Jego wysokość wynosi 130
cm, długość 135 cm, rozpiętość skrzydeł 235
cm, a ciężar 5,5 do 6 kg (bociana - 2,5-3,0 kg).
Obie płci są ubarwione jasnopopielato, głowę
zdobią karminowoczerwone nabrzmienia, a na
łokciach znajdują się szare pióra z czarnymi plamami. Nogi mają czarne. Dziób niedługi, prosty,
spiczasty. Skrzydła długie, szerokie i zaokrąglone. Lot wolny, ale bardzo wytrwały. Lecą w charakterystycznych kluczach z wyciągniętą szyją
i nogami.
W Polsce żuraw jest niezbyt licznym
gatunkiem lęgowym; dość licznie występuje
w okresie przelotów. Przylatuje w końcu marca
i w kwietniu (przelatuje w pierwszych dniach
kwietnia), odlatuje we wrześniu-październiku
(przelatuje jesienią - od września do listopada).
Zamieszkuje większe, mało dostępne
bagna, mokradła i łęgi śródleśne, rozległe mszary i błota w Polsce północno-zachodniej oraz na
Mazurach. Jest ptakiem płochliwym i ostrożnym.
Wkrótce po przylocie żurawie gromadzą się
małymi grupami w pobliżu lęgowisk i odbywają
gromadne toki, podczas których „tańczą” - podskakują w miejscu, biegają, rozkładają skrzydła,
podnoszą gałązki, podrzucają je w górę itd.; co
pewien czas całe zgromadzenie chóralnie krzyczy: „krrur - krrur - krrur”, są to tzw. klangory żurawie. Z gniazdowisk żurawi klangory rozlegają
się na odległość kilku kilometrów.
Żurawie ścielą na bagnach duże gniazda
z traw, trzcin, mchów itp. W kwietniu-maju samica składa najczęściej dwa jaja, zielonawoszare
94
Odlot żurawi zwiastunem zimy
z brunatnymi i czerwonymi plamami. Wysiadywane są przez obojga rodziców przez 28-31 dni.
Pisklęta lęgną się okryte gęstym puchem, brunatnym na wierzchu ciała, a białawym spodzie.
Przez pierwsze kilka dni pozostają w gnieździe.
Mają początkowo krótkie nogi; dobrze pływają.
W wieku kilkunastu dni kąpią się w wodzie. Każde pisklę początkowo wodzone jest przez jedno
z rodziców; gdy pisklęta podrosną, ptaki łączą
się w gromadkę rodzinną. Młode latają po upływie 9-10 tygodni; dojrzałość płciową osiągają
dopiero w 5-6 roku życia.
Pożywienie żurawia składa się głównie
z owadów, dżdżownic, ślimaków, gadów, drobnych ssaków (myszy) i ptaszków (młode) oraz
z roślin (nasiona, jagody, listki, trawy). Szczególny jego przysmak stanowią owoce żurawiny.
Żuraw objęty jest ochroną gatunkową
i, na równi z bocianem, darzony jest powszechną sympatią. Jako doskonały „lotnik-nawigator”,
od 1929 roku, stanowi logo Polskich Linii Lotniczych „Lot”.
Jako ciekawostkę należy podać, że w powiecie krasnostawskim jedna z wsi nazywa się
Żurawie i wchodzi w skład gminy Turobin, należącej obecnie do powiatu biłgorajskiego. Żurawie raczej nigdy tutaj nie gniazdowały. Nazwa
wsi utrwaliła się gdzieś około 1600 roku. Wcześniej nazywała się Dziadkowa Wola, ale wiadomo,
że już w 1394 roku należała do parafii czernięcińskiej. Zmiana nazwy nastąpiła prawdopodobnie wskutek powszechnego w tej wsi czerpania
wody ze studni za pomocą tzw. żurawi, których
poranne i wieczorne skrzypienie niosło się daleko po okolicy.
Nasz wieszcz narodowy - Adam Mickiewicz, taki pobór wody umieścił w „Panu Tadeuszu”,
opisując folwark Soplicowo: „Wszystko bieży ku
studni, której ramię z drzewa/ Raz wraz skrzypi
i napój w koryta rozlewa”.
My natomiast, tak bardzo lubimy zapuszczać żurawia, czyli zaglądać z góry, wyciągając
szyję jak żuraw, często stojąc przy tym na palcach, aby powiększyć sobie pole widzenia.
Lucjan Cimek
Opowiadanie
Lidia Kosk
Chłopiec z Ukrainy
Z przygotowywanej do druku
książki, z rozdziału „Krwawe znaki
na niebie”
Zdenerwowane konie, wyprowadzane z kryjówek
kładły łby na piersiach opiekunów,
tłumiąc prychanie.
Cicho, jak najciszej, w obawie przed napadającymi, chodzili ludzie po polnych drogach.
Dorośli i dzieci, wśród nich Ligia z rodzicami i siostrami. Wychodzili wieczorami, opuszczając domy
i dobytek. Bali się spać w swoich łóżkach. Dalekie
krwawe wydarzenia na Wołyniu, we wschodniej
Małopolsce rozlewały się w kierunku terenów za
Łęczną. Miasteczko to znajdowało się co prawda
po drugiej stronie rzeki Wieprz, ale dzieliło je tylko około 5 kilometrów od miejscowości, w której
mieszkała rodzina Ligii. Wiadomości przekazywane z ust do ust, czasami przez naocznych świadków, potęgowały atmosferę zagrożenia.
Opowiadano o tragediach w rodzinach
małżeństw mieszanych, ukraińsko-polskich czy
polsko-ukraińskich, kolejność przymiotników była
bez znaczenia. Sąsiad stawał się nagle wrogiem,
którego trzeba było zabić. Jeżeli nie udało się zagrożonemu opuścić swojego domu i miejscowości
- uciec, ukryć się - amok, czy nakaz mordu nie omijał najbliższych.
Takie wieści przekazywali sobie ludzie półgłosem w czasie nocnych wędrówek. Z brzaskiem
poranka malał strach, ludzie wracali do domów.
Sprowadzali z zakrzewionych schowków zwierzęta. Zdenerwowane konie kładły łby na piersiach
opiekunów, tłumiąc prychanie. Wprowadzone do
stajni spokojniały, wracając do dmuchania sieczki
i chwytania wargami ziarna opadłego na spód żłobów, od których je wcześniej oderwano. Wracała
normalność.
Strach, który rozlewał się na tę stronę rzeki przybywał z ludźmi. Ci, którym udało się ujść z
życiem z terenów zamieszkiwanych przez ludność
mieszaną, mieli go w oczach. Mordów na rodzinach polskich dokonywały, jak mówiono, organi-
Chłopiec z Ukrainy
zacje oczyszczające poszczególne miejscowości z ludności nieukraińskiej. Do zabijania, może
z braku broni, służyły przedmioty codziennego
użytku: widły, siekiery, noże, drut. Dochodziło do
okrucieństwa także wobec małych dzieci. Rzeka była szczególnym świadkiem jego rozkołysanej fali. Zdarzyło się ludziom zobaczyć płynące
z nurtem wody powiązane drutem ciała niemowląt.
Kilkanaście, może nawet kilkadziesiąt kilometrów
przestawało być bezpieczną odległością. Świadomość, że terror może się rozprzestrzenić, i że te
mordy niejako współgrają z terrorem okupujących
Polskę Niemców wzmagała niepewność, strach
i ukrywanie się ludzi.
Szczęśliwie krwawa pożoga nie dotarła do
Łęcznej. Zarówno w samym miasteczku, jak i po
przeciwnej stronie rzeki, tu gdzie przebywała Ligia
inne były proporcje narodowościowe. Wkrótce obawy wyciszyły się. Wczesnym latem zaprzestano
nocnych wędrówek po polnych drogach, ale tamte straszne opowieści dźwięczały wciąż w uszach
dziewczynki. Nie wiedziała, co jeszcze przyniesie
wojna. Pierwszy raz usłyszała słowo „wojna” wypowiedziane z przerażeniem przez rodziców nazajutrz po ukazaniu się gorejącego znaku. Jak wielu
innych ludzi, widzieli oni rozlewające się po niebie
czerwone słupy płomieni, które stopniowo uformowały znak krzyża. Potem wybuchła wojna. Ligia
szybko doroślała.
Nadchodziły kolejne wydarzenia. Ludzie
zaczęli napomykać o zbliżającym się froncie
i o odwrocie Niemców. Ożywiła się działalność
partyzantów, o których mówiono „nasi”. Bano się
jednak ich nocnych wizyt, za które Niemcy karali
śmiercią, paląc ludzi i zwierzęta, wraz z zabudowaniami. Okupanci coraz częściej spotykali się
z odporem. Terror rodził terror. Organizacje podziemne, o działalności których wiedziały nawet
dzieci, podejmowały różne formy walki, które miały
na celu wyzwolenie Polski, stanowiąc jednocześnie pomoc zbrojną dla następujących od wschodu
wojsk radzieckich. Mówiono o tym niemalże jawnie. Już niedługo koniec okupacji - powtarzano coraz częściej, coraz głośniej.
Pewnej niedzieli przybiegła do Ligii jej
przyjaciółka Lucia zza rzeczki i zabrała ją ze sobą
do Mełgwi do pomocy przy rannych. Na początku pomagały zakonnicom drzeć prześcieradła na
95
Opowiadanie
bandaże do opatrywania pasażerów ostrzelanego
przez partyzantów pociągu jadącego z Ukrainy do
Niemiec. Pamięć Ligii zanotowała coś o odcinku linii z Rejowca na Lublin. Rannych zwożono do prowizorycznej sali szpitalnej w ośrodku zdrowia. Leżeli na siennikach wypełnionych słomą, w swoich
płaszczach wojskowych, wyjątkowo ktoś w ubraniu
cywilnym. Byli w różnym wieku. Mężczyźni starsi,
ale też i bardzo młodzi, a wśród nich ciężko ranny
chłopiec. Z otwartej jamy brzusznej wypływały mu
jelita, a on z płonącymi od gorączki oczami półprzytomnie krzyczał po ukraińsku coś, co brzmiało
jak nawoływanie do zabijania Polaków. Ligia nie
mogła tego zrozumieć.
Izbę wypełniała woń krwi. Jęki zagłuszały
słowa wypowiadane przez rannych, najczęściej
prośby o wodę. Po krótkim czasie Ligia zaczęła
rozumieć słowo „pić”, niezależnie w jakim wołane
było języku. Lekarz, czy też felczer pokazał ręką
na wiadro z wodą stojące przy drzwiach i blaszany
kubek. Żołnierz, nad którym pochyliła się z wodą
błagał o powiadomienie matki o jego śmierci, usiłując podać adres i nazwisko, mówił że Polacy są
dobrzy. Większość słów po polsku. Jakoś jej to nie
dziwiło, starała się zapisać prośbę umierającego,
czuła się odpowiedzialna za to, żeby jego słowa
dotarły do matki. Oddała potem kartkę lekarzowi.
Czy była zrozumiała? Czy były warunki przekazania dalej tej informacji, czy też do matki dotrą tylko
suche dane o śmierci z numerków żołnierskich?
Słabnący szept, w który żołnierz wkładał resztkę
swojego gasnącego życia uświadamiał Ligii, jak
ważne miały być dla matki te ostatnie słowa syna.
Cierpienie, którym przepełniona była ta
izba umierających dominowało nad wszystkim.
Ligia nie zdawała sobie sprawy, ile czasu krąży
z wodą wśród spieczonych gorączką ust, jak magnes przyciągających garnuszek. Krzyk chłopca to
cichł, to znów się natężał. Chciała mu ulżyć, przytrzymując płóciennym bandażem osuwające się
jelita, ale było to dla niej niewykonalne; pomógł jej
lekarz, odrywając się od innego rannego. Przydały się bandaże z prześcieradeł. Chłopiec nie wiedział, co się z nim dzieje, nie odczuwał współczucia i opieki. Jak zacięty automat wyrzucał z siebie
coraz bardziej ochrypłym głosem to nawoływanie
do mordowania. Dookoła jęczeli ranni, prosząc
o ratunek, o wodę, o trochę spokoju. Młoda dziew-
96
Chłopiec z Ukrainy
czyna tkwiła w tej strasznej rzeczywistości, jak
w złym śnie.
Nagle usłyszała głośne stukanie i w otwartych drzwiach zobaczyła dwóch mężczyzn z karabinami i opaskami na rękawach. Zażądali wydania krzyczącego chłopca. Za nimi była ciemność
nocy. To już noc - pomyślała. Ciemność dodawała
jeszcze twardości słowom żądających. Uświadomiła sobie, że jest sama z chorymi i że jest za nich
odpowiedzialna. Zagrodziła sobą wejście na salę
mówiąc, że nie wyda rannego. On jest bezbronny, jak i inni tu leżący i podlega ochronie. Musiała
być przekonująca i bardzo zdeterminowana, stając
przed nimi jak mur. Zapytali czy ona rozumie, co
wykrzykuje ten ranny i przetłumaczyli po swojemu
te niezrozumiałe słowa na równie dla niej niezrozumiałe „rezać Polaczków”. Powiedzieli, że nawołują
do mordowania Polaków. Ligia rozumiała gniew
żądających wydania chłopca. Lecz była przekonana, że ma obowiązek chronić rannego. Krzyczeli
na nią i krzyczeli, aż odeszli, rzucając ostre słowa. Bolało, ale była pewna, że postąpiła słusznie.
I chociaż obawiała się, że mogą powrócić, była
dumna ze swojej postawy. Udało się jej przekonać
ludzi z bronią. Była przecież niewiele starsza od
rannego, może trzynastoletniego chłopca. Dlaczego ten umierający chłopiec chce jeszcze mordować? - myślała.
Ten dzień i noc służby przy ciężko rannych,
przejęcie się ich cierpieniem i niedostatkiem świadczonej pomocy były dla Ligii trudnym doświadczeniem. Poczuła, że nagle wydoroślała i że jest jej
ciężko z powodu odpowiedzialności, która spadła na nią nagle z tą dorosłością. Gdy lekarz rano
stwierdził, że trzeba jechać po lekarstwa rowerem
(innego pojazdu nie było) do Lublina i że nie ma
nikogo prócz niej, bo nikt nie przyszedł na zmianę,
pojechała. Martwiła się tylko, że nie ma jak powiadomić rodziców.
Drogę odbyła szczęśliwie; znała ją, znała
trochę przedmieście z tej strony Lublina. W aptece, do której skierował ją lekarz, a do której weszła jakimś bocznym wejściem, dostała potrzebne
leki. Wracała z przypiętą do ramy wypchaną torbą,
która utrudniała jej pedałowanie, a jednocześnie
cieszyła. Może te lekarstwa uratują czyjeś życie,
wiele żyć. Wtem usłyszała warkot samolotu. Spojrzała na prawą stronę szosy, gdzie rozpościerał się
Opowiadanie
teren lotniska. To już tu dojechałam - pomyślała
i jednocześnie przeraził ją ten warkot, poczuła wir
powietrza i czyjąś bliskość. Samolot był tuż nad
nią, mignęła postać siedzącego w nim człowieka,
pęd powietrza zepchnął ją do rowu. Zanim spadła,
człowiek z samolotu oddał serię z karabinu maszynowego. Zapamiętała, że samolot zniżył się
jeszcze raz, słyszała trzask strzałów. Gdy wydostała się z rowerem z rowu, na szosie było pusto.
Puste też były rozległe przestrzenie lotniska. Czy
naprawdę widziałam człowieka w samolocie - zadała sobie pytanie. I dlaczego on do mnie strzelał?
Przecież Niemcy już się cofają, po co jeszcze zabijają? Znów przypomniało się jej wypowiedziane
przez rodziców, przerażonych zjawiskiem znaków
na niebie, słowo „wojna”. Jawiło się wciąż czyjąś
śmiercią, czyimś cierpieniem. Przyszedł jej niespodziewanie na myśl umierający żołnierz niemiecki,
któremu już niewiele mogła pomóc. To dlatego, że
jest wojna ludzie zabijają ludzi, strzelają nawet do
dzieci? Ligia pomyślała, że trzeba jak najszybciej
dostarczyć lekarstwa. Ucieszyła się, że torba wytrzymała upadek. Rower też wytrzymał, tylko kostka prawej nogi pobolewała, ale to nic, jeśli nawet
zwichnięta, to rozrusza się przy kręceniu pedałami.
Lekarz, mimo ogromnego zmęczenia ucieszył się z lekarstw. Zwolnił Ligię do domu. Odsypiała ten dyżur dwa dni. Nie była w stanie odpowiadać na pytania rodziców. Nie zdążyła też sama
przemyśleć przeżytych zdarzeń. Utkwił w niej jakiś
ciężar, z którym nie mogła sobie dać rady. Nie wiedziała, co się stało z tamtymi z izby rannych. Co
z tym nieszczęśliwym chłopcem?
Wojna przyszła znów do niej, w jeszcze innej formie. Właśnie jej z rodzicami i rodzeństwem
przyszło przeżyć własny mały front. Rankiem rozległa się kanonada i gwizd kul nad ich podwórkiem
na wzgórzu. Rodzice Ligii rozumieli, że to już front.
Dlaczego jednak front miałby przebiegać przez ich
podwórko? Wyglądało na to, że kule lecą z dwóch
stron. Biegnąc do domu, Ligia poczuła ostry ból
w kostce prawej nogi, jak wtedy, gdy wydostała się z rowu po strzałach niemieckiego lotnika.
Nie było jednak czasu na zastanawianie się. Nie
przyszło jej do głowy, że wówczas została ranna
odłamkiem. Tymczasem tatuś, starając się zachować spokój, tłumaczył w jakim są zagrożeniu - że
Chłopiec z Ukrainy
drewniany dom ze słomianą strzechą może się zapalić od kul, że kula może też przebić ścianę, ale
że gdy wyjdą na zewnątrz, będą narażeni jeszcze
bardziej, bo będą widoczni. Postanowił, że położą
się na podłodze. Strzelanina ucichła tak nagle, jak
się zaczęła. Widocznie dostrzeżono pomyłkę, że
to nie obiekt walki, a zwykły dom i wojna przeniosła się dalej. Toczyła się dookoła na niebie i ziemi.
Chrzęst gąsienic czołgów podążał za uciekającymi Niemcami. Jednocześnie budziła się nadzieja.
Przez głowę Ligii przebiegały myśli: Polska będzie
wolna, otworzą się szkoły... Ale ludzie, o których
rozmawiało się wieczorami przez te straszne
lata, czy oni wrócą z frontów, wywózek, obozów
do swoich domów, do rodzin? A ci z izby rannych
w Mełgwi?
Minęło wiele lat. Ligia przeżywa wszystko
jeszcze raz, gdy opowiada teraz o tamtym ukraińskim chłopcu, który umierając, dźwigał ciężar
nienawiści, przekazanej mu przez dorosłych. Tak
jak gdyby jeszcze tym krzykiem, który brzmiał
prawdopodobnie „Lachiw rizaty” chciał mordować. I oto słyszy w radiu relację z Cmentarza Orląt Lwowskich: „Polacy i Ukraińcy wspólnie schylili
głowy przed tymi, co zginęli (1918-1919). Ofiary
bratobójczych walk w polskim Lwowie na ukraińskiej ziemi. Smyki tak obdarte, że nawet obdarte
z nazwisk, poszli na śmierć za swoje miasto”.
I dalej: „Duchowni: katoliccy, grekokatoliccy, prawosławni, żydowscy. Prezydenci wzięli się za ręce”.
Brzmi to jak publicystyka, szczególnie na
tle wspomnień o tym, co działo się w czasie drugiej wojny światowej i długo jeszcze po niej. Czy
jest sens pisać o tamtych tragicznych faktach i notować aktualne wydarzenia, zupełnie nieprzystające? Długa, ciężka droga wzajemnych wyznań,
prób zrozumienia i pomocy.
Trudno wymazać przeszłość, mówi Ligia.
Wiele należałoby wcześniej wyznać, a na to wciąż
brak gotowości w obu narodach. Powtarza słowa
papieża Jana Pawła II: „Musimy oderwać się od
bolesnych zdarzeń i w pojednaniu budować przyszłość”. Ona wie, że niełatwo jest oderwać się od
przeżytych zdarzeń.
Lidia Kosk
97
Opowiadanie
Saturnin Naliwajko
Dziadek
Pod rozłożystą, starą czereśnią, na zydelku siedział jak co dzień dziadek Bazyli ze swoim
nieodłącznym cybuszkiem w ustach. Skręt własnej
roboty już dawno się wypalił, ale dziadek cybucha
z gęby nie wyjmował. Siedział tak i patrzył w dal,
jakby swojej młodości wypatrywał. Wieku sędziwego dożył, mieszkając kątem przy wnuczce, bowiem
i żona Rozalka, i dwaj synowie z synowymi dawno już pomarli. Prawnuki, zasmarkańce jedne, jak
był ich nazywał dziadek, biegały po sadku. Nagle,
najstarszy prawnuk Kacper, podbiegł do dziadka
i szarpnąwszy rękaw połatanej marynarki, krzyknął:
- Dziadku, dziadku, jakaś paniusia z gminy
do dziadka psysła!
Przed dziadkiem stała młoda, elegancko
ubrana pani z teczką pod pachą. Dziadek szerzej
oczy otworzył, rękę przyłożywszy do czoła, jakby
przed ostrym słońcem się osłaniał i rozdziawiwszy
szeroko swoją bezzębną gębę, z której cybuszek
wypadł na ziemię, oniemiały wpatrywał się w stojącą przedstawicielkę władzy ludowej. Wreszcie
wydusił:
- Ha… do mnie… czym paniusi służyć
mogę… może by usiadła… - ale zorientowawszy
się, że nie ma żadnego wolnego zydla, krzyknął:
- Kacper! zasmarkańcu jeden, a chyżo do
chałupy, zydel dla paniusi dawaj!
Gdy krzesło stanęło obok dziadkowego zydelka, Kacper wciągnąwszy głośno gluta, powiedział:
- Prose bardzo, niech se pani siędnie... i już go nie było w zasięgu wzroku.
- Utrapienie z tymi zasmarkańcami… mruknął dziadek - a co to takiego ważkiego, paniusię przygnało do mnie, ha?
- Ano, panie Bazyli, doliczyliśmy się, że jest
pan najstarszym mieszkańcem naszej gminy.
- I co z tego? - zapytał zdziwiony dziadek
Bazyli.
- Wójt zlecił, abyśmy zrobili panu jubileusz.
98
Dziadek
- Że, co niby? Że niby lubijeusz? - pytał jeszcze bardziej zdziwiony dziadek.
- Jubileusz, takie święto, rocznica urodzin…
- Urodzin… a czyich? - pytał dziadek.
- No, ma się rozumieć, pańskich - oświadczyła urzędniczka - tylko szkopuł w tym, że nie bardzo wiemy, które to z kolei urodziny.
- A skąd ja mam wiedzieć, które to urodziny
wójt będą obchodzili... - odrzekł spokojnie dziadek.
- Tu nie chodzi o urodziny wójta, lecz o pańskie, panie Bazyli.
- A… moje… - jakby do siebie mruknął dziadek.
- A tak, pańskie, tylko proszę mi powiedzieć,
które to z rzędu urodziny będzie pan niedługo obchodził.
- A trudno to bedzie… bo jak my bolszewika
z naszym Komendantem gonili do Kijowa, to ja już
szabelką dobrzem wywijał… - oświadczył dziadek.
- To w 20. roku miał pan pewnie 20 lat - uradowanym głosem oświadczyła urzędniczka, mając
nadzieję, że sprawa wyjaśniona.
- A tam, bzdury paniusia gada - obruszył się
dziadek - jak ja by miał 20 lat, to by swojej Rozalki
jeszcze w kopicy nie obracał, bo tata zakazywali,
żem niby jeszcze gówniarz… a jużem Rozalkę…
- Panie Bazyli, prawnuki słuchają - trochę
zażenowana szepnęła urzędniczka.
- Zasmarkańce jedne, niech słuchają, dziadek prawde gada… - kontynuował dziadek - jak
matula gadali, kiedym się rodził, to nie było kościelnego i nikt mnie nie zapisał w metryki, bo ksionc
proboszcz z Panem Dziedzicem abo w karty grali,
abo na polowania jeździli. Dopiro, kiedy kościelny z ciurmy wrócił, a było to ponoć w 12. roku, to
mnie zapisał w metryki, ale nie wiem, pod którym
rokiem. Do ciurmy go ruskie sołdaty wzieli zaraz po
powstaniu… jak to po którym?.... po tym, co nasze
chłopy z kosami na sztorc carskich rżnełi… ja tam
nie wim który to był rok… a kościelny półwieczek
odsiedział…
Dziadek Bazyli w melancholię popadł, zaniemówił, zamyślił się, głową tylko kręcił, od czasu
do czasu mruczał coś pod nosem i mlaskał. Nie
zważając na urzędniczkę, skręta sobie zrobił, a nie
znalazłszy cybucha, swoich prawnuków zaczął od
zasmarkańców wyzywać. Później winą obciążył
Opowiadanie
Anegdoty krasnostawskie
Niemców, ale się zreflektował tymi słowy:
- Niemiec jaki był to był, bandyta był, bił zabił, ale jeść dał, pić dał, i porzundek był… żaden
zasmarkaniec cybucha mi nie miał prawa zabrać…
a za ruskiego, panie, to inaksza sprawa, ruski kobity
nasze zbuchał i jeszcze kure ukradł, zasmarkaniec
jeden… to i cybucha mojego ukradł… swołocz…
Załapała urzędniczka o czym dziadek mówi,
podniosła z ziemi dziadkowy cybuch, podała Bazylemu, a on tylko głową kiwnął, jakby w podzięce…
skręta włożył, zapalił, przymknął powieki i z błogim
uśmieszkiem kłęby dymu wypuszczał. A ona stała
tak przed dziadkiem Bazylim, patrzyła jak z cybucha ostatnie dymki unoszą się nad dziadkową głową i ulatują w nicość…
Po chwili dziadek Bazyli otworzył jedno oko,
zerknął na przedstawicielkę gminy i spytał:
- Co? Jeszcze nie poszła? Stoi jeszcze?
- Panie Bazyli, chcę się dowiedzieć ile pan
ma lat - mówiła spokojnym głosem urzędniczka liczyć pan chyba umie…
- No, co by nie umiał… kartofli to z jednej
morgi będzie ze 20 fur, to z dwu będzie 36…
- Chyba 40 fur, panie Bazyli - poprawiła
urzędniczka.
- Mówie 36, bo śtyry fury to dziki, zasmarkańce jedne zeżarły, bo te kartofle pod lasem rośli…
- Ale mi chodzi o to, żeby pan policzył swoje
lata… które to urodziny będą… - niecierpliwiła się
urzędniczka.
Dziadek Bazyli ze stoickim spokojem zrobił
nowego skręta, kapciuch z machorką schował do
kieszeni marynarki, zapalił, wstał i oznajmił:
- Lat mam tyle, ile widać… stary już jestem… ale na życiu to mi nie zależy… nie zależało
mi jakeśmy szli do ataku na bagnety… nie zależało
mi jakeśmy bolszewika gonili… tyż mi nie zależało
na życiu za Niemca… to i tera tyż mi nie zależy…
czy mi napiszeta 98 czy 102 to mi nie zależy…
przeżyłem trzy wojny, to i lubijeusz jakoś przeżyje… - dziadek Bazyli odwrócił się i powolutku człapał w kierunku chałupy… słychać było jak gada do
siebie:
- Lubijeuszu im się zachciało, zasmarkańce
jedne…
Saturnin Naliwajko
Leszek Janeczek
Anegdoty krasnostawskie
Chłop facecjonista czyli droga do Izbicy
Przed obu wojnami droga z Dworzysk do
Izbicy biegła przez łąki nadwieprzańskie po wąskiej grobli, w czasie wiosennych roztopów oblanej z obu stron wodą. Zdarzyło się pewnego razu,
że Żyd z Izbicy, który dla interesów znalazł się
w Dworzyskach, chciał zabrać się z gospodarzem
jadącym furą do miasteczka. Zapytał grzecznie
znajomego Jana, czy by go nie podwiózł. Jan z
miejsca zwietrzył okazję do zrobienia kawału. Wesoły woźnica natychmiast się zgodził, zastrzegając
się przy tym poważnym i pełnym frasunku tonem,
że niedawno pokąsał go wściekły pies i boi się, że
sam zachoruje na wściekliznę. Czuje się na razie dobrze, ale nie wie kiedy go weźmie choroba.
Chłop lojalnie daje do zrozumienia, że może się to
stać w każdej chwili. Żyd wsiadł już podszyty strachem, ale wśród chłopów było wtedy powiedzenie,
że ktoś jest jak Żyd na jazdę. Chęć darmowej podróży była silniejsza. Żelazne obręcze kół stukały
po kocich łbach, zagłuszając rozmowę. Wjechali na
most na Wieprzu, za którym zaczynała się wąska
grobla. Gdy ustał hałas jaki robiły koła po bruku,
chłop warknął z cicha niby pies. Żyd natychmiast
zląkł się i zapytał nieśmiało:
- Janie, czy już was bierze?
Chłop nic nie odpowiedział, stając się przez
to jakby jeszcze bardziej nieprzewidywalnym. Gdy
furmanka znalazła się na grobli oblanej wodą,
chłop zaczął warczeć jak pies, całkiem wyraźnie
i znacznie głośniej, ale tak jakby do siebie, trzymając lejce w dłoniach i patrząc na konia.
- Janie, czy już was bierze??? Czy już was
może wzięło???
Żyd całkiem przestraszony pogryzieniem
przez wściekłego chłopa, zapytywał go co i rusz
o jego stan. Chciał chociaż jakie ludzkie słowo usłyszeć. Chłop doskonale czuł, że nie dając wyrazu,
strasznie wzmaga strach u swojego kompana podróży. Gdy znaleźli się w miejscu z obu stron oblanym wodą, facecjonista z udawaną pianą na ustach,
99
Anegdoty
Recenzja
rzucił się ku Żydowi z wyszczerzonymi zębami, warcząc zajadle jak pies, z równie udawaną wściekłością. Starozakonny pasażer w panice skoczył z wozu
prosto w wodę.
W okolicznych wsiach opowiadano sobie
o tym wydarzeniu przez kilka dziesiątków lat.
Icek szklarz
Latyczów i Dworzyska dzieliła strefa wpływów żydowskich handlarzy i wędrownych rzemieślników. Do Dworzysk przychodzili oni z Izbicy, zaś
do Latyczowa - z Krasnegostawu. Zdarzyło się to
przed wojną, w Latyczowie. Przez wieś szedł z dużą
tablicą na plecach Icek szklarz. Nowe szyby dźwigał
na swoim grzbiecie, zgięty nieco pod ich ciężarem.
Doszedł już do końca wsi, tej od strony Dworzysk
i zawrócił w stronę Krasnegostawu. Wtedy kilku latyczowskich chłopców, wybiegło gdzieś z zabudowań
ze skórką tchórza. Zaproponowali Żydowi jej zakup.
Ten może nic dziś nie zarobił we wsi, dlatego kupił. Nie zdejmując wielkiej tablicy, założył sobie ową
skórkę do tyłu. Gdy był na środku wsi, znowu wybiegli mali chłopcy, oferujący zakup tchórzej skórki.
Cena była może mniejsza niż poprzedniej, i Żyd ją
kupił, zakładając ją po omacku gdzieś na tył tablicy.
Tego dnia Icek miał wyraźnego farta w Latyczowie.
Na końcu wsi znowu jacyś chłopcy na drodze zaoferowali mu równie śliczną, jak poprzednie, skórkę
z tchórza. No i jak tu nie kupić, skoro cena była taka,
że to będzie dobry interes w Krasnymstawie. Tajemnica owych skórek wyszła na jaw w domu szklarza,
a może w ogóle nie wyszła. Wtedy, gdy zdjął ciężką
tablicę, zobaczył... jedną skórkę. Czy pomyślał, że
zgubił? Chyba nie. Na to był za mądry. Gdy kupił
pierwszą i tak szedł przez Latyczów, chłopcy po cichu zakradali się pod dźwiganą tablicę, niezauważenie wyciągali skórkę i znowu mu ją sprzedawali.
Jan Henryk Cichosz
Ciepłe wiersze
Poetka Iwona Chudoba jest w magicznym
wieku czterdziestu czterech lat, a tempo w jakim
pisze i wydaje swoje tomiki (cztery na przestrzeni
czterech ostatnich lat) zmusza do zadania pytania
o sens tej poetyckiej gonitwy. Gonitwy pięknej, acz
nie do końca zrozumiałej, albowiem po bardzo
dobrym poprzednim tomiku Oczy czasu, z jakże
twórczym posłowiem pióra Arkadiusza Sanna pt.
Dziewczynka z zapałkami, obecny Otulone alabastrem jest poetycko mniej udany, co nie znaczy, że
nie jest wart dogłębnej lektury.
Osobiście należę do grona tych czytelników poezji, którzy tomiki czytają od deski do deski
w nadziei na znalezienie choćby jednego wiersza, nad którym należałoby się pochylić w sposób
szczególny. A więc szukałem i znalazłem dwa takie
wiersze: na stronie 37 Drzwi i na stronie 39 Miłość.
Oba poetycko piękne i jakże szczere w swej wymowie. Oto jeden z nich:
Miłość
mimo zalotnych oczu
trzyma się serca
wybranego
miłość bywa
uczucia ulegają
wierność
na zawsze
na białym obrusie
z kromką powszedniego
smakuje pysznie
dr Leszek Janeczek
Zawstydka
rys. Benek Homziuk
100
Na czwartej stronie okładki wydawca zamieścił informację o poetce i jej poezji, kończąc ją
takim oto zdaniem: Z jej utworów emanuje ciepłe,
wypełnione troską uczucie świadczące o miłości
autorki do bliźnich i samego życia. Trudno się nie
zgodzić z piszącym te słowa.
Jan Henryk Cichosz
Recenzja
Z Wojtkiem z Persji do Szkocji
Andrzej David Misiura
Marta Barbara Zorska
Z Wojtkiem z Persji
Wspólnie smakujemy
do Szkocji
Z zainteresowaniem śledzę twórczą drogę Iwony Chudoby, która na przestrzeni zaledwie
kilku lat zdecydowała się wydać cztery książki
poetyckie. Satysfakcji przysparza mi nie tylko
krasnostawskie pochodzenie autorki, gdzie od lat
można zaobserwować obfitość literackich poczynań, ale i owocne doskonalenie poetki w trudnej
pisarskiej sztuce. Wiersze zamieszczone w tomie
Otulone alabastrem charakteryzują się zręcznym
zapisem i dojrzałym warsztatem. Można w nich
znaleźć ciekawe metafory w rodzaju: wylęknione
pokusy, studnia cielesności, sadzawki sekretów
czy chociażby przesłodzone oczy. Erotyki stały się
bardziej wysmakowane i nietuzinkowe. Poszukiwanie nowych środków wyrazu zaowocowało też
w sformułowaniach: opłyniemy wilcze wyspy (Zabierz mnie), wstęgoskrzydłe chmury/ rozjeżdżały
się pospiesznie (Pociągi) i inne. Autorka nie mogła
oprzeć się wszechobecnemu egzystencjalizmowi,
ale udowadnia nam, że może myśleć i pisać również inaczej: w muszlach/ ukryłam postanowienia/
które już się wyszumiały (Postanowienia), albo
są ludzie/ którzy zarażają/ i wspólnie smakujemy
(Z niesmakiem). Wyodrębnia się też grupa ciekawych tekstów, w których można dostrzec społeczne zatroskanie: pomysłowość/ w kotle/ mieszana
bez aprobaty/ gotują się nowe czasy (Kocioł). Ten
tomik warto przeczytać.
Andrzej David Misiura
Iwona Chudoba,
Otulone alabastrem,
Wydawnictwo TAWA.
Chełm 2011.
Natknęli się na siebie w Iranie zupełnie
przypadkiem. Grupa polskich żołnierzy podróżujących ciężarówką zatrzymała się na poboczu drogi, by odpocząć. Po krótkiej chwili pojawił się przy
nich mały chłopiec, który, z trudem pokonując barierę językową, próbował sprzedać im tajemniczą
zawartość jutowego worka, który niósł na plecach.
Takie były początki niecodziennej historii wieloletniej przyjaźni niedźwiedzia oraz Polaków pozostających pod dowództwem generała Andersa.
Wydarzenie to miało miejsce w kwietniu
1942 roku. W worku, który trzymał chłopiec znajdował się mały niedźwiadek brunatny - najprawdopodobniej sierota, którego matkę zabili myśliwi.
Za niewielką kwotę pieniężną, tabliczkę czekolady, scyzoryk i konserwę, żołnierze odkupili misia.
Zwierzaka nazwano Wojtkiem, a na jego opiekuna i „zastępczą mamę” wybrano jednego z nich,
Piotra Prendysa. Tak oto dziki niedźwiedź stał się
towarzyszem broni Polaków walczących w czasie
II wojny światowej na Bliskim Wschodzie.
Mały miś bardzo szybko oswoił się i zadomowił w nowym środowisku, przynosząc swoim
„ludzkim” przyjaciołom wiele radości, ale też i sprawiając nieraz sporo kłopotów. Autorka w zabawny
sposób opisuje psoty niesfornego pupila, takie jak
włamywanie się do polowej kuchni w poszukiwaniu
niedźwiedzich przysmaków, straszenie kąpiących
się w rzece miejscowych dziewcząt, czy też zamiłowanie misia do picia piwa i konsumpcji ...papierosów.
Nowość wydawnicza, jaką jest książka
Ailleen Orr „Niedźwiedź Wojtek. Niezwykły żołnierz armii Andersa” jest publikacją przeze mnie
oczekiwaną i uważam, że bardzo potrzebną. Jej
zapowiedź przeczytałam prawie dwa lata temu
w polonijnej prasie brytyjskiej. I wreszcie, w tym
roku, pojawiła się na naszym rynku księgarskim.
Wydano ją w Polsce w 70. rocznicę urodzin Wojtka. Poprzez przedstawienie historii jego życia, autorka stara się uzupełnić wiedzę na temat trudnych
i często gorzkich dziejów Polaków, których wojen-
101
Recenzja
na zawierucha rzuciła do Wielkiej Brytanii. W niezwykle ciekawy sposób naświetla życie codzienne
w obozach dla weteranów utworzonych dla zdemobilizowanych żołnierzy polskich. Nie pomija
też trudnych i kontrowersyjnych dla obu narodów
tematów, takich jak nieudzielenie przez ówczesny
rząd brytyjski pomocy dla walczących w powstaniu warszawskim, czy też mające miejsce od 1945
roku demonstracje ludności brytyjskiej pod hasłem
„Odesłać Polaków do domu”. Interesujące jest także samo przedstawienie bolesnych i tragicznych
faktów historii Polski z punktu widzenia rodowitych
Brytyjczyków.
Wojtek, wraz z 2. Korpusem Polskich Sił
Zbrojnych na Zachodzie przeszedł szlak bojowy od
Iranu po Szkocję. Był pełnoprawnym żołnierzem
z numerem ewidencyjnym, w stopniu szeregowca, wchodzącym w skład personelu 22. Kompanii Zaopatrzenia, której zadaniem było udzielanie
wsparcia oddziałom artylerii. Uczestniczył w bitwie
pod Monte Cassino, gdzie, w czasie trwania krwawych walk, nieprzyuczany przez nikogo, przenosił ładunki do moździeżowych dział, pomagając
w ten sposób współtowarzyszom w bitwie. Od tego
czasu, by upamiętnić jego bohaterskie czyny, symbolem 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii 2. Korpusu gen. Andersa stał się wizerunek niedźwiedzia
niosącego pocisk.
Po zakończeniu wojny, Wojtek wraz ze swymi towarzyszami broni trafił do Szkocji, do obozu
w Winfield. Tam dzielił z Polakami radości i troski
życia na obczyźnie. Jako bardzo towarzyski niedźwiedź, niezwykle szybko stał się powszechnie znany w całym miasteczku i okolicy, zwłaszcza, że zazwyczaj spacerował wszędzie, gdzie miał ochotę,
bez żadnych ograniczeń.
W 1947 roku zamieszkał w zoo w Edynburgu. Tam przebywał do końca swoich dni. Zakończył
życie w 1963 roku. Przez 17 lat był często odwiedzany przez swoich polskich i szkockich przyjaciół,
którzy przynosili mu jego ulubione przysmaki, zawsze też reagował na polską mowę. Ten oswojony
niedźwiedź był swojego rodzaju maskotką, ale też
żywą legendą, która do zoo przyciągała tłumy odwiedzających.
Ailleen Orr dotarła do ludzi, którzy pamiętają Wojtka i byli naocznymi świadkami jego bohaterskich czynów, ale też i wielu figli czynionych
102
Z Wojtkiem z Persji do Szkocji
przez misia. Historie i anegdoty o tym wyjątkowym
niedźwiedziu są wciąż żywe i funkcjonują wśród
lokalnej społeczności. Wojtek w ciężkich czasach
powojennych, jak i obecnie przyczynia się do integracji polsko-szkockiej. Autorka jest orędowniczką
zachowania pamięci o Wojtku, a przez to także
i o wielce zasłużonych dla historii Wielkiej Brytanii
i całej Europy Polakach, poprzez założenie fundacji mającej na celu ufundowanie pomnika i jego
ekspozycję w Edynburgu, a w późniejszym czasie
być może pod Monte Cassino i w jednym z polskich miast.
Opowieść o Wojtku bawi, poucza, wprowadza w zadumę i pozwala spojrzeć na dzieje
II wojny światowej z trochę innej, równie ciekawej
perspektywy. Zapraszam do wędrówki z Wojtkiem
z Persji do Szkocji.
Marta Barbara Zorska
Ailleen Orr,
Niedźwiedź Wojtek.
Niezwykły żołnierz
Armii Andersa,
Wydawnictwo Replika,
Zakrzewo 2011.
Profesjonalna
konserwacja i restauracja
obrazów, ram, rzeźb
malowanie obrazów na zamówienie
pozłacanie i srebrzenie elementów rzeźbiarskich
Justyna Ślusarczyk, Krasnystaw
[email protected] tel. 609 653 211
Recenzja
Magdalena Górecka
Afera słoikowa i znikający
denat, czyli przepis na
postmodernistyczny kryminał retro
W małym miasteczku w czasach II Rzeczypospolitej dwaj młodzi detektywi otrzymują pierwsze poważne zlecenie. Muszą odkryć tożsamość
pewnej tajemniczej damy, w której zakochał się ich
klient, wpływowy przedsiębiorca. W międzyczasie,
w okolicy dochodzi do zagadkowego morderstwa,
a ciało denata znika w niewyjaśnionych okolicznościach. Zaintrygowani bohaterowie, nie rezygnując
z powierzonego im wcześniej zadania, przyłączają
się do policyjnego śledztwa. Wkrótce obie sprawy
okażą się bardziej skomplikowane niż zakładali,
a seria dziwnych zdarzeń każe im zwątpić w moc
logicznej dedukcji.
Krymina autorstwa Marka Sieprawskiego to na pozór zwykła powieść detektywistyczna
utrzymana w modnej dziś konwencji kryminału
retro. Jednakże już po kilku stronach nietrudno
się domyślić, iż tak naprawdę mamy do czynienia
z postmodernistyczną zgrywą.
Świat w utworze jest światem sztucznym,
spreparowanym z różnych, niepasujących do siebie elementów. Historyczny klimat tworzą panowie
w surdutach, ekscentryczny hrabia, bogaty przemysłowiec, pierwsze automobile czy żydowska
karczma - stereotypowy sztafaż epoki. Zaburzają
ten porządek wzmianki o esemesach, kablówce
i telewizorze plazmowym wprowadzone na zasadzie „twórczego anachronizmu”. W konwencję
kryminału wkradają się wątki nadprzyrodzone
i romansowe, króluje czarny humor, a nad całym
tym bigosem unoszą się opary absurdu. Wszystkie
postacie są przerysowane i komiczne, czy to nierozgarnięci stróże prawa, czy jeden z detektywów
w roli romantycznego kochanka porywającego
ukochaną z grobu. Główną osią fabuły staje się
morderstwo dokonane za pomocą słoika z powidłami, i problem ze znikającym denatem, który co
chwilę pojawia się w najmniej oczekiwanych miejscach. Nic w tej historii nie trzyma się kupy, toteż
trudno spodziewać się jakiegokolwiek rozwiązania.
Afera słoikowa i znikający denat, czyli przepis na ...
Wszystkie wątki pierwszej części utworu pozostają
otwarte.
Druga odsłona, zamiast odpowiedzi przynosi jeszcze większe komplikacje. Przenosimy się
bowiem do współczesności, do surrealistycznej
kamienicy, w której liczba pięter zależy od sposobu patrzenia, a piwnice na stałe okupują menele
- zdegenerowane istoty, mutanty rodem z horroru,
które terroryzują mieszkańców. Główny bohater,
który odwiedza tu swego wuja, zdaje się być tożsamy z postacią denata z pierwszej części utworu.
Nieszczęśnik musi zmierzyć się z podziemnymi
potworami oraz mafią handlującą narkotykami
w słoikach. Zostaje oskarżony o zabójstwo wuja
(który zresztą ożywa) i odnajduje dawną miłość,
a na koniec trafia do mieszkania dwóch przedwojennych detektywów…
W tej rzeczywistości nie obowiązują żadne zasady: granice między wymiarami są płynne
i przekraczalne, bohaterowie umierają i ożywają,
ich tożsamość jest niepewna i zmienna. Klimat
drugiej części utworu oraz charakterystyczne zapętlenie fabuły przywodzi na myśl atmosferę filmów Davida Lyncha. Nazwisko reżysera pojawia
się zresztą na kartach powieści, podkreślając i tak
wyraźną aluzję.
Jak w każdej powieści postmodernistycznej,
świat w Kryminie pozbawiony jest ontologicznego
ugruntowania. Nie odzwierciedla rzeczywistości,
ani nie przywołuje konkretnej przeszłości. Jest
wynikiem literackiej gry i tworem nieskrępowanej wyobraźni, a także zamierzonym pstryczkiem
w nos dla czytelnika przyzwyczajonego do prostych rozwiązań.
Magdalena Górecka
Marek Sieprawski, Krymina,
Wyd. Lampa i Iskra Boża,
Warszawa 2010, ss. 240.
103
Refleksje
Jan Henryk Cichosz
Matka Boska Krasnostawska
W najnowszym numerze kwartalnika „Akcent” (2/124/2011) na stronach 80-81 są moje
wiersze, w tym jeden zatytułowany Matka Boska
Krasnostawska:
Matka Boska Krasnostawska chodzi w mini
i z pępkiem na wierzchu, nie okręca
chustką głowy jak wiejska baba. Kupuje tanie
pieczywo i ciuchy w szmateksach. Nie umie być pierwszą,
ani ostatnią. Na przekór sobie i obrazkom świętym
maluje brwi, rzęsy, włosy i usta. I zawraca kijem
wodę w Wieprzu. Matkę Boską Krasnostawską, której
tak naprawdę nie ma, można spotkać
zawsze przed pierwszym, jak wdowi grosz, jak
nadzieję, która się nigdy nie kończy...
Ten wiersz napisałem 1 lipca 2008 roku,
lecz mi jakoś nie pasował do mojego tomiku „In
blanco”. Może był za słaby? Lecz gdy „Akcent” zaproponował mi publikacje moich wierszy, zamieściłem go, albowiem nie chciałem dawać moich najnowszych wierszy, które mam zamiar opublikować
w jednym z warszawskich wydawnictw.
Dlaczego o tym piszę? Otóż po prezentacji
„Akcentu”, która odbyła się 5 lipca 2011 roku w Studiu im. Zbigniewa Stepka w Radiu Lublin, 15 lipca
w Powiatowej Bibliotece Publicznej w Krasnymstawie miała miejsce promocja 16. numeru „Nestora”.
Podczas tej promocji, obok mnie siedział Zbyszek
Atras, który zamieścił w tym numerze artykuł Śladami krasnostawskich bonifratrów, czyli zapiski
z wyprawy do Hańska. Będąc wówczas bez okularów, nie byłem w stanie odczytać tego wszystkiego, co było zawarte w tym „Nestorze”. Gdybym
od razu wczytał się, to zamiast wówczas ględzić
o Grupie Literackiej „Słowo” powiedziałbym o moim
wierszu i artykule Zbyszka Atrasa.
W polu głównym - pisze Zbigniew Atras - ołtarza lewego umieszczony jest obraz Matki Boskiej
z Dzieciątkiem, wzoru piekarskiego, z pierwszej
połowy XVIII wieku z rytym i malowanym srebrem
i złotem tłem i sukienką, oraz nałożonymi niegdyś,
104
Matka Boska Krasnostawska / Poezja - S. Ostapowicz
metalowymi, srebrzonymi i złoconymi koronami
z tegoż czasu. Koronowany obraz Matki Boskiej
jest chyba najcenniejszą pamiątką po krasnostawskich bonifratrach [...] Nie znamy przekazów
o jego cudownym działaniu, ale umieszczone niegdyś, wspomniane już pozłacane korony świadczą
o jego uznanej randze, a być może nawet o tym,
że kiedyś obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem był
uroczyście koronowany w naszym mieście. Dlatego powinien nam być bliski i wzorem Zamościa czy
też Wilna mamy prawo uważać go za Krasnostawską Matkę Boską Bonifratrów.
Jednym słowem, poeta Jan Henryk Cichosz
„narozrabiał” jak przysłowiowy zając w kapuście.
Dlatego też, pokornie padając na kolana przed tym
obrazem i pochylając głowę przed moich kolegą
ze szkolnej ławki (Zbyszkiem Atrasem), proszę
o wybaczenie za popełniony w uniesieniu twórczym wiersz.
Jan Henryk Cichosz
Stanisław Ostapowicz
***
Nocą nad głową moją wisi
z dyszlem skrzywionym Wielki Wóz,
i tylko świerszcze słychać w ciszy,
i czasem szept milczących ust.
Gdzieś tam pod niebem wiecznie młoda
w perwersji miłej Wenus drga.
W obejściu ojca tonie w modłach
wiąz trzymający od lat straż.
Po Mlecznej Drodze dzikie gęsi
śród nocy płyną niewidzialne.
Ich gęgot w nieba dal się niesie,
jak z ust milczących słowa psalmu.
Stara zagroda
Mchem się pokryła strzechy słoma
i łańcuch studni zżera rdza.
Jakby wstydliwie, po kryjomu
wysycha bujny dawniej sad.
Poezja - Stanisław Ostapowicz
Stodoła wrosła w ziemi miąższ,
pleśń się panoszy - zbójnik szary.
Tylko na starym wiązie wciąż
szpaki z wróblami wiodą swary.
Już się rozwala ta stodoła,
ze stajni wiatr już zrywa gonty.
I cisza tu, i jest w niej zgoła
coś z martwej grozy i coś z klątwy.
Zmierzch siadł na pomarszczone twarze,
w oku już tylko cienie barw...
Przed chatą jak zgarbiony karzeł
zmurszały światek tkwi wśród malw.
Kwitnienie zbóż
Kwitnienie zbóż ma zapach
gór, na których żywiczeją świerki,
dzikiej czeremchy w dzikich lasach
- rozsadzający piersi.
Kwitnienie zbóż ma kolor
słońca, kiedy nad światem ślęczy,
wiosny, gdy się mozoli
kwitnienie - kolor tęczy.
Odwiedziny
...już mnie witają: zbutwiała brama,
jabłonie, przy studni wciąż pogięte wiadro.
I oto ojciec, i wzruszona mama
- syn to, czy może szczęście z nieba spadło?
Całe obejście w przedziwnym mozole,
prychają konie, krowa do ogrodu wlazła.
A wiąz wciąż zadumany przy starej stodole,
a ptaki kwilą w gniazdach...
Międzyrzec Podlaski - Łódź
Stanisław Ostapowicz (1932-2004) - nauczyciel, wykładowca, kierownik biblioteki, poeta,
tłumacz, reżyser, działacz społeczny, rodem
z Międzyrzeca Podlaskiego.
Historia rysunkiem i „dymkiem” pisana
Artur Borzęcki
Historia rysunkiem
i „dymkiem” pisana
W ostatnich latach jednym z najciekawszych nurtów w polskim komiksiarstwie stał się
komiks historyczny. Początkowo pozostawał
domeną niszowych wydawnictw, ale stopniowo
w jego rozwój włączyły się także poważne instytucje, takie jak Muzeum Powstania Warszawskiego
czy Instytut Pamięci Narodowej. Forma przekazu,
jaką jest komiks, a więc jeden z podstawowych
gatunków kultury masowej, stanowi dobry sposób
mówienia o historii i ludziach, którzy dokonali czegoś ciekawego lub bohaterskiego. Dlatego też komiksy historyczne powstają głównie z myślą o młodych ludziach, którzy chętniej sięgają po komiks,
niż np. po podręcznik historyczny. Ponadto dobry
komiks ma zaciekawić odbiorcę, być może do tego
stopnia, że ten, chcąc pogłębić wiedzę, w następnej kolejności sięgnie także po np. obszerniejsze,
naukowe opracowanie. Wspomniany IPN wydał
w 2010 r. komiks pt. Wyzwolenie? 1945 napisany wg scenariusza Sławomira Zajączkowskiego
i opatrzony czarno-białymi rysunkami Krzysztofa
Wyrzykowskiego. Publikacja ta jest tym bardziej
godna uwagi, że personalnie dotyczy ziemi krasnostawskiej, ponieważ jednym z bohaterów jest
pochodzący z Krupego Franciszek Przysiężniak
ps. „Ojciec Jan”.
Komiks opowiada o ludziach, którzy nie
złożyli broni po wkroczeniu na terytorium Polski
Armii Czerwonej, nie zgodzili się na budowę nowego ładu, licząc na wolne wybory i zbrojny konflikt
Zachodu z ZSRR. Podjęli nierówną walkę z siłami
NKWD i organizowanym aparatem bezpieczeństwa, a ich wysiłek i ofiara zostały zdezawuowane
i zepchnięte przez propagandę na margines historii lub wręcz w niebyt. Komiks składa się z trzech
rozdziałów zatytułowanych od miejsc stoczonych
partyzanckich bitew: „Kuryłówka”, „Grajewo” i „Las
Stocki”.
Nas najbardziej zainteresować powinien
pierwszy rozdział pt. „Kuryłówka”, na który składa
się kilka epizodów z życia wspomnianego Franciszka Przysiężniaka ps. „Ojciec Jan”, jego ślub
105
Komiks
z Janiną Oleszkiewicz „Jagą” we wsi Graba i atak
Niemców, udział Przysiężniaka w bitwie na Porytowym Wzgórzu, śmierć ciężarnej żony Janiny
z rąk UB, współpracę z „Wołyniakiem” i wreszcie
kulminacyjną bitwę pod Kuryłówką na Rzeszowszczyźnie. W drugiej części komiksu mamy przedstawiony udany atak na Grajewo na Podlasiu,
którego dokonał Jan Tabortowski „Bruzda” w nocy
z 8 na 9 maja 1945 r. Z kolei część trzecia opowiada
o rozbiciu przez 200-osobowy oddział „Orlika” grupy operacyjnej składającej się z żołnierzy NKWD
i funkcjonariuszy UB w liczbie blisko 700 osób, co
miało miejsce 24 maja 1945 r. w Lesie Stockim na
Lubelszczyźnie.
Historia rysunkiem i „dymkiem” pisana
Zadzierskiego „Wołyniak”, „Zawisza” (1923-1946)
i Jana Tabortowskiego „Bruzda” (1906-1954). Ponadto znajdziemy tam kalendarium ważniejszych
akcji polskiego podziemia niepodległościowego
w latach 1944-1945 oraz charakterystykę i zdjęcia
broni używanej w walce przez obie strony. Całość
recenzowana jest przez dra Sławomira Poleszaka,
naczelnika Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Lublinie.
W tym miejscu warto wspomnieć, że 18
czerwca 2011 r. w warszawskim Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia” przy ul. Marszałkowskiej odbył się I Festiwal Komiksu Historycznego. Festiwal został pomyślany jako impreza mająca
na celu prezentację wciąż mało znanego w Polsce
medium kultury popularnej, jakim jest komiks historyczny. Z myślą o młodzieży organizowane tam
były m.in. zajęcia rysunkowe w formie warsztatów,
a fani rysunków mogli zdobyć autografy twórców,
także Wyzwolenie? 1945.
Artur Borzęcki
Sławomir Zajączkowski,
Krzysztof Wyrzykowski,
Wyzwolenie? 1945,
Instytut Pamięci
Narodowej, Warszawa
2010, ss. 82.
Właściwą część komiksu uzupełnia wkładka historyczna (konsultacja - Kazimierz Krajewski
i dr Tomasz Łabuszewski) zawierająca wstęp do
sytuacji społeczno-politycznej powojennej Polski,
a także biogramy dowódców polowych: Mariana
Bernaciaka „Orlik”, „Dymek” (1917-1946); Franciszka Przysiężniaka „Ojciec Jan” (1909-1975); Józefa
106
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej
Grażyna Brych-Pietraś
22-315 Gorzków
ul. Nadrzeczna 1
tel. (84) 68 38 687
Film
Zbigniew Masternak
Utopence
Na 46. Międzynawowy Festiwal Filmowy
w Karlowych Warach, gdzie prezentowany był film
„Księstwo” na podstawie moich powieści, wybrałem się
z żoną autokarem - przez Warszawę i Pragę. Czechy
powitały mnie już w Złotych Tarasach - spotkałem Mariusza Szczygła. Zaprosił mnie kiedyś do dyskusji po
premierze dokumentu „Czekając na sobotę” o młodzieży wiejskiej, której się w życiu nie udało. Ja robiłem za
wieśniaka sukcesu. Wypytywałem go o Karlowe Wary
i okolice. I o Pragę, bo wracając zamierzałem zabawić
w stolicy. W pobliżu Karlowych Warów polecił mi miasteczko Loket ze średniowiecznym zamkiem, a w Pradze - kiełbaski na gorąco w dzielnicy Żiżkov. Niech pan
poprosi chuji na vodie, to bardzo popularne danie.
Na dworcu Florenc w Pradze czekało na nas
audi A6 z szoferem. Zaprzyjaźniliśmy się, bo miał synka
w wieku mojego Wiktorka i także kibicował Pardubicom
w hokeju na lodzie. W zamian za „Księstwo. Trylogię
młodzieńczą” miał być do naszej dyspozycji przez całą
imprezę.
Kurort powitał nas deszczem, podobno rzadkim
podczas festiwalu. Kiedykolwiek wybierzemy się z Renią na wakacje, przywozimy ze sobą niepogodę.
W hotelu Olimpia czekał Rafał Zawierucha,
z którym z oszczędności mieliśmy dzielić pokój (ale nie
żonę!). Był już nieźle rozeznany w tutejszych realiach,
bo przyjechał dzień wcześniej. Poszliśmy z Renią spać,
a Zawierucha na jakąś malajską imprezę. Wrócił o północy i wyciągnął mnie do Grand Hotelu PUPP. Chciał
mnie poznać Zdenek Belohlavek, który miał pisać
o „Potomku kniżat” (czeski tytuł filmu). Pijąc dobre wino
na koszt Dalekich Azjatów, krytyk mówił, że bohater
„Księstwa” to taki Eugeniusz Oniegin trzeciego tysiąclecia. Padały porównania z kinem moralnego niepokoju,
ale o rozszerzonym społecznie tle. To wszystko napisał
następnego dnia w „Festivalovym deniku”. Wróciłem do
hotelu bez Zawieruchy.
Przy śniadaniu producentka Małgorzata Jurczak zapytała, jak się mieszka z Rafałem, bo chyba
wczoraj poszedł w tango (to raczej była samba - sprowadził do pokoju Brazylijkę). Zażądałem przenosin.
Ponieważ wszystko w mieście było zajęte, z ulgą prze-
Utopence
nieśliśmy się do przytulnego pensjonatu w miasteczku
Loket. Wreszcie mogliśmy zacząć żyć imprezą i Karlowymi Warami. To, co uderzyło mnie najbardziej, to niesamowita przychylność ludzi. Młodych ludzi. Z całego
świata. Oblegali centrum festiwalowe w hotelu Thermal,
śpiąc nawet na trawnikach. Zresztą, całe miasto żyło
imprezą - w odróżnieniu od Gdyni. Kiedy wybrałem się
na poranny spacer, wszyscy w kawiarniach czytali festiwalową gazetę z recenzją „Potomka kniżat”.
4 lipca o 17.00 mieliśmy oficjalną premierę filmu. Czerwony dywan, te sprawy. Przywitały nas tłumy
wiwatujących ludzi. Prowadzący wyczytywał nasze nazwiska poczynając od reżysera. Ja byłem trzeci z kolei,
to niezły wynik dla pisarza, zwykle autorzy literackiego
pierwowzoru mogą sobie takie imprezy pooglądać
w TV.
O 19.30 odbył się Polish Cocktail. Poznałem
wielu aktorów, reżyserów, producentów i dziennikarzy
z całego świata - wszyscy pytali o autentyzm tej historii.
Wyjaśniłem, że to prawda w 95%, co wielu zaszokowało. Emilia Kincelová ze słowackiej „Prawdy” stwierdziła potem, że jeszcze nie widziała bardziej pesymistycznego filmu. Podobnie napisała Barbara Hollender
w „Rzeczpospolitej” - „Księstwo” to bolesna prawda
o wsi - ani realizm magiczny Kolskiego, ani komedyjki Bromskiego. W Warszawie takiej wsi nie znają.
I w Gdyni też nie.
Reżyser zbierał należne pochwały, jego żona
brylowała w towarzystwie. A mnie spotkało upokorzenie. Oczywiście, dzięki Polakowi. Przywołał mnie
paluchem, jak belfer w szkole, dyrektor polskiego
Instytutu Kultury w Pradze. Film bardzo mu się nie
podobał. Próbował zablokować jego udział w festiwalu, nie zdołał. Bo źle pokazuje Polskę. Wściekły,
mówił, że są przecież inne piękne polskie filmy. Jak
„Ojciec Mateusz”. Zapomniał, że to przecież serial
i w dodatku kalka z włoskiej produkcji. Czułem się
jak na dywaniku u dyrektora szkoły po napisaniu
czegoś wulgarnego na ścianie w szkole. W końcu
się okazało, że nie lubi „Księstwa”, bo został tu pokazany Bodzentyn i okolice, gdzie on ma rodzinę
i spędził dzieciństwo.
Następnego dnia w Pradze obfotografowaliśmy
Hradczany i parę mostów. Poszliśmy do lokalu poleconego przez Szczygła. Zapytałem, czy są chuji na vodie,
a kelner się wściekł. Kiełbaski z wody to są utopence.
Zbigniew Masternak
107
Film
Nagroda Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej za 2010 r.
Ewa Magdziarz
Nagroda Polskiego Instytutu
Sztuki Filmowej za rok 2010 dla
MDKF „Iluzjon”
Uroczysta Gala wręczenia Nagród PISF w 13 kategoriach odbyła się 6 czerwca
w czasie otwarcia 36. Festiwalu
Polskich Filmów Fabularnych
w Gdyni. Nominacje do nagród
zostały wręczone w Muzeum
Miasta Gdyni na kilka godzin
przed uroczystością w Teatrze
Muzycznym. Dyrektor PISF,
Agnieszka Odorowicz gratulowała nominowanym i dziękowała za przybycie na
tak ważne wydarzenie filmowe, jakim jest Festiwal
Polskich Filmów Fabularnych. Kondycja polskiego
kina zależy przecież nie tylko od twórców filmowych,
ale także od tych, którzy ten film promują. Agnieszka Odorowicz podkreślała, że PISF wraz z kapitułą
nagrody nominował i nagrodził w 13 kategoriach
te przedsięwzięcia, inicjatywy i wydarzenia, które
w 2010 roku w istotny sposób wpłynęły na promocję sztuki filmowej.
Przypomnę, że kategorie, w których przyznawano nagrody to: kino, międzynarodowe wydarzenie filmowe, krajowe wydarzenie filmowe,
promocja za granicą, dystrybucja polskiego filmu,
dystrybucja filmu zagranicznego, krytyka filmowa,
audycja radiowa lub program telewizyjny, portal
internetowy, książka o filmie, edukacja młodego
widza, dyskusyjny klub filmowy i rekonstrukcja cyfrowa dzieł polskiej kinematografii.
108
W kategorii „Edukacja młodego widza” nominację otrzymali: „Animacja dla każdego” prowadzona przez Studio Miniatur Filmowych, Młodzieżowy DKF „Iluzjon” działający przy II LO im.
C. K. Norwida w Krasnymstawie i Krasnostawskim
Domu Kultury, Edukacja filmowa w kinie Rejs
w Słupsku i Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej.
W czasie uroczystości otwarcia festiwalu
laureaci otrzymali nagrody od wybitnych twórców
związanych z X Muzą. Mnie przypadł zaszczyt
odebrania tego prestiżowego wyróżnienia z rąk
Grażyny Szapołowskiej i Andrzeja Wajdy. To oni
wręczyli nagrodę w kategorii „Edukacja młodego widza”. Andrzej Wajda w swoim wystąpieniu
podkreślał znaczenie edukacji filmowej, która łączy pokolenia i wpływa na rozwój sztuki filmowej.
W tej szczególnej chwili dziękowałam tym wszystkim, którzy docenili działalność MDKF-u i przyczynili się do przyznania Nagrody „Iluzjonowi”, a więc
podziękować należy przede wszystkim Kapitule
nagrody. Podkreślałam znaczenie osób i instytucji,
dzięki którym MDKF rozwija się i funkcjonuje nie
tylko w świadomości lokalnej społeczności. Przypomniałam, że pomysłodawcą tego przedsięwzięcia był dyrektor II LO Edward Kawęcki. Od 2000
roku działania MDKF-u wspiera Piotr Kotowski wiceprzewodniczący PF DKF. Dzięki dofinansowaniu
Film
klubu przez PISF od 2006 r. edukacja młodego widza nabrała innego wymiaru, dlatego szczególne
podziękowania skierowane zostały pod adresem
dyrektor Agnieszki Odorowicz. Na poziom przedsięwzięć MDKF-u istotny wpływ mają twórcy filmowi, którzy chętnie przyjeżdżają do Krasnegostawu,
a także młodzież biorąca udział w różnorodnych
projektach „Iluzjonu”. Należy podkreślić, że nagroda Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej to także
kwota pieniężna w wysokości 15 000 zł. Otrzymanie tak znaczącego dofinansowania to wielkie wyróżnienie, ale także zobowiązanie, aby jak najlepiej wykorzystać przyznane pieniądze na edukację
filmową młodego widza prowadzoną przez MDKF.
Należy także podkreślić, że przez lata wielu życzliwych ludzi interesowało się dokonaniami
MDKF-u i doceniało rolę, jaką „Iluzjon” wypełnia
w zakresie edukacji filmowej. Do grona tych osób
należy niewątpliwie Marta Kosnowska z Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, która szczególnie
interesowała się naszą działalnością i zachęcała
mnie, aby zgłosić „Iluzjon” do Nagrody PISF. Anna
Rogowska-Sienkiewicz, kierownik Działu Upowszechniania Kultury Filmowej i Promocji PISF,
odwiedziła MDKF z ekipą filmową w 2009 r. Promowanie edukacji filmowej w gimnazjach przez
„Iluzjon” spotkało się z dużym zainteresowaniem
Anny Majewskiej, koordynatorki programów edukacji kulturalnej Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej, zajmującej się m.in. projektem PISF
Filmoteka Szkolna. „Iluzjon” jest doskonale znany także przewodniczącemu PF DKF Maciejowi
Gilowi, który był członkiem kapituły nagród PISF.
MDKF jest znany wielu DKF-om w Polsce, stał się
swego rodzaju rozpoznawalną marką, a nagroda
Nagroda Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej za 2010 r.
PISF wręczona na festiwalu w Gdyni tylko ten pozytywny wizerunek wzmocni.
Na 36. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych do Gdyni zjechali najwybitniejsi twórcy polskiego kina. FPFF to projekcje filmów w ramach
konkursu głównego, konkursu młodego widza,
panorama polskiego kina i różnego rodzaju imprezy towarzyszące. W czasie festiwalu można było
obejrzeć m.in. filmy konkursu głównego: „Czarny
Czwartek. Janek Wiśniewski padł” w reż. Antoniego Krauzego, „Essential Killing” Jerzego Skolimowskiego, „Kret” w reż. Rafała Lewandowskiego czy
„Młyn i krzyż” Lecha Majewskiego. Ciekawe imprezy towarzyszące to np. konferencja Szkoły Andrzeja Wajdy, wernisaż wystawy „Andrzej Wajda i przyjaciele. Fotografie Piotra Bujnowicza”, „Jak to się
robi? - prezentacja techniczna filmu „Młyn i krzyż”,
anatomia sceny - Andrzej Wajda i Janusz Morgenstern „Popiół i diament”, międzynarodowe sympozjum „Kieślowski i jego uczniowie” czy wernisaż
wystawy „Dekalog Krzysztofa Kieślowskiego”.
W spotkaniach poświęconych wybitnemu reżyserowi uczestniczyła wdowa po nim, Maria Kieślowska.
36. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych
to prawdziwe święto polskiego kina. Dzięki zaangażowaniu wielu organizatorów m.in. Ministerstwa
Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej czy Stowarzyszenia Filmowców Polskich festiwal jest wyjątkowym wydarzeniem filmowym, w którym swój udział miał
w tym roku także Młodzieżowy Dyskusyjny Klub
Filmowy „Iluzjon”.
Ewa Magdziarz
- opiekun MDKF „Iluzjon”
109
Film
Zbigniew Masternak
1
„ 2. LAF minęła”
O Piotrze Kotowskim usłyszałem, popijając piwo w klubie studenckim „Chatka Żaka”
w 1999 roku, kiedy byłem studentem wydziału
prawa UMCS w Lublinie. Szefował prężnie działającemu w „Chatce” DKF-owi, cieszył się opinią
filmowego zapaleńca. A ja właśnie napisałem swoje pierwsze w życiu opowiadanie, z którego byłem
w miarę zadowolony - „Ki diabeł?”, które potem weszło do powieści „Niech żyje wolność”. To opowiadanie pierwotnie było scenariuszem etiudy filmowej.
Miałem wtedy jeszcze dość naiwne wyobrażenie o
kinematografii - pomyślałem, że zaniosę scenariusz
do Kotowskiego i zaproponuję, żebyśmy to sfilmowali. Szef DKF-u popatrzył na mnie jak na wariata w DKF-ach o filmach się dyskutuje, a nie zajmuje
ich produkcją. I nasze drogi się rozeszły. Kotowski
był zajęty przygotowywaniem pierwszej edycji Letniej Akademii Filmowej w Zwierzyńcu. Nie wierzyłem, że mu się uda.
Minęło 12 lat i zaprosił mnie na jej XII edycję
- do Zwierzyńca przyjechałem z moim pierwszym
pełnometrażowym filmem „Księstwo”. W zasadzie
- filmem Barańskiego, ale na bazie mojej prozy.
Opowiadanie, które chciałem kiedyś nakręcić, zostało sfilmowane w „Księstwie” przez Barańskiego.
Zastanawiałem się, czy Kotowski to zauważy. Zauważył - podszedł do mnie po pokazie filmu i powspominaliśmy wydarzenia sprzed 12 lat.
Podczas pokazu „Księstwa” sala była wypełniona po brzegi. Rozpoznałem wiele twarzy
- to stali bywalcy festiwali w Gdyni, Sandomierzu,
Kazimierzu Dolnym. Koneserzy kina. Ekipę filmu
reprezentowałem ja i Zbyszek II, czyli Rafał Zawierucha. Po pokazie na widowni zostało ¾ widzów.
„Księstwo” poruszyło ludzi. Większości film się
podobał - ktoś stwierdził, że to taka polska prowincja w pigule, ktoś wyraził zdziwienie, że film
został przemilczany w Gdyni. Na koniec trafił się
też głos krytyczny. Chodziło o ostatnią scenę - że
jest nieprawdziwa, bo kałasznikow inaczej strzela i to błąd. Ja na to, że nie znam się na broni.
I dodaję, że u mnie takiej sceny nie ma w książ-
110
„12. LAF minęła”
ce - główny bohater nie ginie, ktoś mu tylko grozi
bronią. Przecież to proste - nie mógłbym uśmiercić
głównego bohatera już w pierwszej książce, skoro
zaplanowałem wielotomowy cykl. Problemów, jakie stwarza ostatnia scena, jest znacznie więcej.
Na przykład w Kazimierzu Dolnym przyczepił się
do niej Grzegorz Królikiewicz. Że zbyt jawnie nawiązuje do „Popiołu i diamentu”. A o tym nawet nie
pomyślałem. Profesor „Królik” na to, że najwidoczniej muszę się jeszcze doedukować. I z powrotem
odesłał mnie do szkoły scenariuszowej, gdzie mnie
kiedyś uczył.
Na sali obecna reprezentacja moich kolegów z BKS Roztocze Krasnobród. Gramy razem
w piłkę błotną. Niedawno odkryłem Roztocze - nie
dzięki filmom, a piłce nożnej. W czerwcu miałem
spotkanie autorskie w Krasnobrodzie. Dowiedziałem się, że powstaje tam klub piłki błotnej - BKS
Roztocze Krasnobród. Zacząłem tutaj przyjeżdżać
na mecze - w każdą niedzielę. Dość szybko zostałem najlepszym strzelcem drużyny - w 5 meczach
zdobyłem 14 goli. Niedawno odbyła się tam ciekawa impreza - rekonstrukcja meczu „na wodzie”
z 1974 roku, Polska - Niemcy. Tym razem wygrała
Polska 8:3, a ja zdobyłem 5 goli. To fajne uczucie
- w wieku 33 lat zagrać wreszcie w reprezentacyjnym trykocie. Z meczu został nagrany film promocyjny pod kątem Euro 2012. Ważne, że film i piłka
nożna ciągle się u mnie przeplatają. Jeden z kolegów z boiska zapytał, czy udało mi się w końcu
znaleźć harmonię ciała i umysłu, o której tyle mówi
się w filmie. Odpowiedziałem, że to chyba właśnie
się dzieje. Dowód? Może nieco przyziemny, ale
znaczący. Tego samego dnia „Gazeta Zamojska”
w artykule „Bo zabrakło błota” opisała mnie jako
utalentowanego piłkarza, a z kolei w gazetce festiwalowej „Zwierzyniec Filmowy” ukazał się artykuł o mnie i o „Księstwie” - „Koniec z sielankami”.
Zatem constans pomiędzy piłką nożną a literaturą
i filmem. Stan raczej chwilowy, ale ważne, że udało
się go wreszcie osiągnąć.
W Zwierzyńcu spędziłem jeszcze parę dni.
Dobrze, że zabrałem ze sobą żonę i czteroletniego
synka - okazało się, że LAF to festiwal rodzinny.
Wśród widzów dominowały pary, w wieku między
dwadzieścia kilka a trzydzieści kilka lat - pewnie
dzieciaki zostawili w czymś w rodzaju festiwalowego przedszkola, które uważam za świetny pomysł
Film
Poezja - Cassian Maria Spiridon
dla rodziców, chcących wspólnie wyskoczyć do
kina. W tym przedszkolu maluchy także mają filmy
do oglądania. Wiktorek obejrzał z uwagą „Hotel dla
psów”, wybierał się też na „Dawno temu w trawie”
oraz „Auta 2”. Spytałem, co najbardziej mu się
w Zwierzyńcu podobało, a on na to, że filmy. Mamy
zatem edukację filmową przyszłych pokoleń.
Jednooki
rys. Benek Homziuk
Rzadko kiedy jakaś impreza artystyczna tak bardzo odciska swoje piętno na miejscu,
w którym się odbywa, jak Letnia Akademia Filmowa
w Zwierzyńcu. Przez 12 lat festiwal zmienił miasto
i to znacząco. Rozbudowała się baza noclegowa,
miasto jest zadbane, więcej ludzi ma pracę, no
i rozwinęła się turystyka. Sztuka zrobiła coś dla
ludzi. To wszystko dzięki Piotrowi Kotowskiemu,
w którego kiedyś nie wierzyłem.
Jedyne, co mnie rozczarowało, to fakt, że
w Zwierzyńcu nie ma zoo. Bo ja naiwnie sądziłem, że skoro „zwierzyniec” to musi być zoo.
A najbliższe znajduje się w Zamościu i w dodatku
jest w remoncie.
Zbigniew Masternak
Cassian Maria Spiridon
Kredowa pastel - Pastel alb
wiosenne piersi
wysunęły pączki
jakież młode
nawet nie muśnięte
zimnymi ustami i łzami
czy zostanie coś jeszcze
na rzeczce bystrej
ze szczęśliwego opięcia liściem
na kryształach
oczu
i ciszy
biała
świeca mojego czoła
podąża za księżycem
szary cichoszelest
przecinają krople deszczu
rzadkie i obojętne
w zwierciadle
wiecznego
czasu
Pocieszam się… - Mă bucur...
pierwszy jestem
spłonką przy naboju
szczęśliwszy
od nocnej gwiazdy
zamknięty
w pewności ciała
kłamstwu
oddany kompletnie
pocieszam się
pierwszy jestem
spłonką przy naboju
dalece ognisty
daleki od zmazy
daleko zaczerniony
uzależniony
dziejami i myślą człowieczą
związany
jak liść życzliwością
drzewa
pocieszam się
111
Poezja - Cassian Maria Spiridon
zwerbowany
w nieprzerwany kordon grzechu
pełen zachwytu
pożerany
chorym pyskiem życia
niczym zwierzak
w gardzieli pytona
dokąd
będę częścią kuli
pocieszam się
Człowiek wiszący - Omul atârnând
Liczy
palce swoje
dzieli
cienkie włosy
rozlicza
fragment życia
który się kołysze
kalkuluje
odporność łańcucha
na rozdzieranie
zbyt cienki
wobec mięśni i kości
swojego ciała
pozbawia sił
a w ustach nadziei
człowiek wiszący
bierze na siebie
egzystencję swoją
przez wszystkie dzieje
jak zawsze
absolutnie nieznaczne
przebija
zawiesiste powietrze
szyderstwa
gdzie słowo nie ma już
wzięcia
i nie ma
znaczenia
opuszczony przez głos
człowiek
rozdziela
siebie
Cassian Maria Spiridon „Arta nostalgiei”
Cartea Românească 1997
112
Poezja - Cassian Maria Spiridon
Skurczona twarz - Gura încleştată
śmierć
też się na coś przyda
kiedy
wczesnym rankiem
zmoknięty do nitki
nękany walkami
z aniołem spustoszycielem
ośmielę się
stawić czoło
realiom
i podnieść wzrok
na
sznur powieszonego
Testament tymczasowy - Testament provizoriu
zostawiam
pamięci prawo do zapominania
o pocałunkach
twoich
tylko po jednym w roku
każde zapomnienie
będzie gwiazdą supernową
w konstelacji zniszczenia
(wróci do nas korektor popiołu
który
nie wybacza ani miłości
ani śmierci)
banalne
zejście schodami
w ciemności niezgłębione
gdzie
czasami pierś kobieca
zasłania ci usta
na zawsze
gdzie
oko ściemnia się
od nadużycia
wzroku
zostawiam
wszystkie wejścia otwarte
na salę istnienia
wejścia poznania i trzeźwości
Poezja - Cassian Maria Spiridon
trwałości i straszliwego światła
zostawiam
wszystko
w miarę możliwości
Pieśń bachiczna - Bahică
wypełniam
dziesięcioro przykazań
pozbywam się
tępego wzroku
nienawidzę
ciągłych ograniczeń
uprawiam w asfalcie
stalowe korzenie
dusza jest rzeczą nieśmiertelną
szare jezioro
rozbłyśnie wśród drzew
przestarzałych
kiedyś
znajdę tam
miejsce odpoczynku
jednak
do tego czasu
oswajam szklankę za szklanką
jedynie
tak mogę zapomnieć
że ból potrafi
odnaleźć
drogę
nawet w ciemności
Po dyluwium - După diluviu
nie wiadomo
czy wstaniemy z samego rana
nie wiadomo
czy i co będziemy mieli na obiad
nie wiadomo
kiedy nas porzuci kochanka
nie wiadomo
kiedy staną zegarki
nie wiadomo
czy Arka Noego jest dość obszerna
i kiedy
przyleci gołąb biały
Poezja - Cassian Maria Spiridon
w ogóle
nie wiadomo
nic
i jakkolwiek
nie ma nic pewnego
nie wiadomo
też
czy tam w niebiosach
prawy będzie
sąd ostateczny
Wiersze wybrane z tomiku Pornind de la zero
(Editura Cartea Românească 2000).
(tradus din limba română şi adaptat)
Przekład: prof. Alexander G. Serban i Andrzej
David Misiura
Cassian Maria Spiridon urodził
się 9 kwietnia 1950 r. w Jassach.
Jest absolwentem Wydziału Mechaniki Politechniki Bukareszteńskiej. Debiutował w 1970 r. na
stronach czasopism literackich
- Amfiteatru (Amfiteatr) i România literară
(Rumunia literacka). Laureat wielu konkursów
literackich oraz nagród m.in. za debiutancki
tomik Junimea (1979-1980) w Jassach oraz w
Ogólnokrajowym Festiwalu im. Nicolae Labiş
(1980). Pracował w różnych redakcjach literackich: XI 1990-1991 - założyciel i dyrektor nowej serii pisma Timpul (Czas), w Jassach; XI
1991-XI 1992 - redaktor pisma Cronina (Kronika) w Jassach; XII 1992-XII 1994 - redaktor
dziennika Evenimentul zilei (Wydarzenia dnia);
1993-1995 - redaktor i współpracownik telewizji Europa Nowa, w Jassach; VI 1994 i w dalszym ciągu - założyciel i redaktor naczelny pisma kultury poetyckiej Poezja (Poezja); I 1995
i w dalszym ciągu - dyrektor wydawnictwa Timpul (Czas); X 1995 i w dalszym ciągu - współzałożyciel i redaktor koordynator publikacji
literackiej Caietele de la Durau (Zeszyty od
Durau - klasztor we Wschodnich Karpatach);
XII 1995 i w dalszym ciągu - redaktor naczelny
słynnego czasopisma Convorbiri literare (Rozmowy literackie) w Jassach. Członek Związku
Pisarzy Rumunii, Towarzystwa Rumuńskich
Dziennikarzy i Stowarzyszenia Rumuńskich
Dziennikarzy. Jest także członkiem Pen Clubu
europejskiego.
113
Reportaż
Krzysztof Kulig
Z podróży do raju
Autobus wtoczył się po bruku pamiętającym zapewne unię polsko-litewską i zatrzymał
swe ciężkie cielsko, dysząc, tak jak oczekujący
nań podróżni zmęczeni samą myślą o wyprawie
w bezsenną noc. Było krótko przed północą, a ja
- zamiast ziewać lub drzemać - zajęty byłem wyliczaniem w myślach prędkości, z jaką porusza się
ten wehikuł północy (to z uwagi na czas), wschodu (to z uwagi na miejsce startu) i południa (cel
podróży) w drodze do Krakowa. Dopiero teraz,
przywołany do rzeczywistości poprzez jego ciężkie
posapywanie, zauważyłem na szybie tekturową
tablicę w barwach narodowych z czarnym napisem
„Ekspres WISŁA”, która wyjaśniła moje wątpliwości, co do odległości dzielonej przez czas. Ta znikoma prędkość, pośpiesznego przecież autobusu,
wynikała z faktu, że był to „Ekspres Wisła” i musiał
przecież, pokonać drogę z Lublina do Krakowa
pod prąd, a nie z nurtem rzeki. Co innego powrót,
pomyślałem, trwać będzie dużo krócej, może nawet pół nocy. Ale to nie był żaden ekspres. Gdy
przeczytałem drobne litery z nazwami miast, przez
które będę podróżować, okazało się, że jest to
„Ekspres dorzecze Wisły”. Wehikuł jechał dziwną
dla mnie trasą. Może wytłumaczalne byłoby to za
dnia, z przewodnikiem, który opowiadałby o mijanych miejscach. Taka wycieczka krajoznawcza
z PKS-em „Wschód”. Ale w nocy? Uspokoiłem się
na myśl, że nikt nie wpadł w dyrekcji PKS na pomysł by pokazać nam w podróży do Krakowa, na
przykład Białowieżę. Trudno, jakoś trzeba przeżyć
te sześć godzin z hakiem. Rozłożyłem się na tylnej
kanapie, z nadzieją na wygodny sen, która prysła
szybko, gdy ogłuszający klekot silnika wwiercał
się w uszy, a miarowe chybotanie i podskakiwanie
przyprawiało o chorobę morską. A jednak dyspozytor z PKS pomyślał o turystyce krajowej. Mijałem
ciemne, zaspane wsie, marząc by jak najszybciej
ujrzeć wreszcie „wielką cipę”, czyli pomnik „ku
chwale”, w takim kształcie zaprojektowanym przez
jakiegoś artystę-erotomana w Rzeszowie. Stamtąd
już prosta i wygodna droga do Krakowa.
114
Z podróży do raju
Na lotnisku w Balicach, ładnym bo nowym,
tłok jak na targu w Siedliszczu w czwartek. Znowu myśli o projektantach, którzy nie przewidzieli
w swoich planach, że my także jesteśmy Europejczykami, i że będziemy kiedyś korzystać z komunikacji lotniczej, tak jak inni Europejczycy. Lepsze
to niż nic. Taki Lublin, który usilnie starał się być
europejską stolicą kultury w 2016 roku ma tylko
do zaoferowania brudne pociągi i rozlatujące się
autobusy odjeżdżające z równie brudnego dworca. Może gdyby nie to, że na terenie planowanego
lotniska z taką lubością zagnieździła się populacja
niespotykanych w innych częściach globu zwierzątek, zdążylibyśmy ruszyć ze „stolicy kultury”
pierwszym samolotem w świat. Ekolodzy i ich
zwierzątka wygrają jednak z ludźmi, tak jak to było
z obwodnicą w Dolinie Rospudy. A nam zostaną
billboardy z napisem „Tu powstaje lotnisko Lublin”,
które z czasem zbledną i poszarzeją ze starości,
bo władza lubi się reklamować długo. Zawsze, gdy
jadę obwodnicą w stronę Zamościa, zaśmiewam
się z wielkiej tablicy umieszczonej przy pustej drodze z napisem „Tu powstają nowe miejsca pracy”
i podpis: „Prezydent Lublina”. Prezydent powinien
wyselekcjonować grupę odpowiednich kobiet spośród bezrobotnych pań, ubrać je w stosowne stroje
i ustawić przy tablicy, np. na trzy zmiany. Dotrzymałby obietnicy umieszczonej na tablicy. No bo
jakie inne miejsca pracy mogą powstać na wąskim
pasie zieleni pomiędzy dwiema ruchliwymi jezdniami, panie prezydencie? A biznes sprawdzony.
Nie ma ryzyka takiego jak w przypadku „stolicy
kultury”.
Jedenaście godzin w podróży, a tu zapowiadają opóźnienie samolotu. Oczekiwanie umilają
dźwięki muzyki hiszpańskiej, wino i tort z napisem
„Kraków-Malaga” - to prezent od linii lotniczych
z okazji inauguracji nowego połączenia. Gdy samolot wznosi się w powietrze i stabilizuje lot, błogo
zasypiam i zapewne śni mi się lotnisko w Lublinie
i być może „nowe miejsca pracy” i zwierzaczek,
który jest jego znakiem rozpoznawczym i maskotką.
Samolot krąży pomiędzy rudobrązowymi,
wypalonymi przez słońce wzgórzami, wpadając co
chwilę w turbulencje, wzdryga się, jakby nie chciał
tu wylądować, jakby to, co mijał - lazur śródziemnego morza, biel ośnieżonych Alp, puszystość
Reportaż
Z podróży do raju
a osiągnąwszy określoną wysokość, spadają w dół, by znów
się wspinać. I tak w nieskończoność. Ogrodnicy tych gajów
muszą używać nadprzyrodzonych sił i stumilowych butów, by
je pielęgnować i zbierać owoce.
A może pomaga im ten wielkolud
ze swoim wiadrem? Góry powoli
stają się coraz bardziej płaskie,
wyprasowane ze swojej zmarszczonej geometrii. Przechodzą
w delikatne falowanie białawozielonych wzgórków, by wreszcie
stać się dwuwymiarową, ciemnozieloną płaszczyzną. I nagle,
w oddali pojawiają się wysokie,
bielone śniegiem szczyty SierWidok z wieży Alhambry na Albacin, dzielnicę Granady
ra Nevada. Upał nie pozwala
(w oddali ośnieżone szczyty Sierra Nevada)
oddychać, więc rozum nie daje
chmur - były dla niego lepszymi krajobrazami. wiary oczom, bo jak można połączyć +37 stopPrzywitało mnie słońce południa, jaskrawość ko- ni Celsjusza w cieniu ze śniegiem na zboczach?
lorów i błękit wymieszany z ochrą cienia. Lotnisko A jednak tu, w tym zaczarowanym świecie wszystw Maladze to bardzo nowoczesny, piękny architek- ko jest możliwe.
tonicznie obiekt. Przy nim Port Lotniczy im. Fryderyka Szopena w Warszawie wygląda jak stacja
*
kolejowa Stasin Polny. Wagony kolejki, którymi
Granada, Granada - tu wszystko jest możlijadę do miasta, też urzekają estetyką. Mnie - czło- we, tak jak w tej piosence śpiewanej przez Violettę
wieka z prowincji Europy, przyzwyczajonego do Villas - „Granado, kraino moich marzeń”! Początnaszych wschodnioeuropejskich standardów czy- ki Granady datuje się na 700 lat p.n.e., kiedy to
stości i nowoczesności. Rozgrzane miasto, leniwie powstała osada Iberoceltów. Lud ten zajmował
przelewa czas popołudniowej sjesty. Ludzie falują się głównie handlem z Grekami, Fenicjanami
w ciepłym powietrzu nieśpiesznie, trochę od nie- i Kartagińczykami, dzięki czemu osada szybko
chcenia, trochę bez celu. Wsiadam w autobus do się rozrastała. Sto lat później Granada była już
Granady. Czysty i klimatyzowany. Ruszamy gładką grecką kolonią, a po kolejnych wojnach punickich
autostradą wijącą się wśród pagórków, porośnię- przeszła w ręce Kartaginy, potem Rzymian i Witych geometryczną mozaiką oliwnych gajów. Kto je zygotów. Następni władcy to Arabowie. Zirydzi,
tu nasadził z tą prostolinijną dokładnością? Urze- Almorawidzi, Almohadowie. Od połowy XIII wieku,
ka ta ciągnąca się po krótki horyzont szachow- przez ponad dwa stulecia Granada była stolicą
nica bujnych, zielonych parasoli. Inne, ze skórą emiratu Granady. Dzięki tej roli przeżyła znaczący
pomarszczoną długowiecznością, wspinają się na rozkwit. Dodatkowo na jej wielkość wpłynął napływ
zbocza jak ciężkie, pociągowe konie, zapierając wygnańców islamskich z Sewilli i Kordoby. Dopiesię w skaliste podłoże skręconymi od ciężaru pnia- ro w ostatnich latach XV wieku Granadę przejęli
mi. Ich skóra jest porowata, jak skóra staruszków, chrześcijańscy duchowni, zakładając tu biskupa mimo to ich korony zielenieją niezliczoną stwo. Następne stulecia to rozbudowa budowniilością liści. Pagóry wyglądają jakby wielko- ctwa sakralnego, francuska okupacja oraz regres
lud usypał je z piachu wielkim wiadrem. Za- gospodarczy związany z usunięciem pozostałości
czynają się znienacka, pną się ostro w górę, wyznawców islamu.
115
Reportaż
Granada, zaczarowane miasto. Uliczki są
wąskie, by do okien nie wpadały promienie silnego, południowego słońca, nad ulicami rozwieszono
wielkie płótna z materiału dla zacienienia trotuarów. I te ośnieżone góry, gdzieś tam daleko, a tak
blisko. Wieczorem, pomimo zmęczenia wynikającego z czterdziestu godzin bez snu, ruszam na
miasto. Na rozgrzanych ulicach i placykach otoczonych szpalerem zielonych oaz cienia jest tłumnie
i gwarno. To teraz, wieczorem czyli około dziesiątej, ludzie spotykają się ze sobą w przyjaznej atmosferze. Dzieci grają w piłkę, rodzice popijają wino.
Oryginalne murale (malowidła ścienne),
których autor podpisuje się jako „chłopiec od rysunków”
Życie towarzyskie zaczyna się tu po południu. Po
południu, znaczy około dwudziestej. Tak mówią
w telewizji prezenterzy pogody. Po południu ulice
ożywają gwarem, bary są pełne uśmiechniętych
ludzi. Nikt nie mierzy czasu. I trwa tak ten dzień
do północy i dłużej. Dlatego oni tu żyją dwa razy
dłużej. Energię czerpią ze słońca i krajobrazów. Są
jak baterie słoneczne - niewyczerpalni, a że słońca
tu pod dostatkiem, więc i radości w ludziach sporo.
Moją nocą, a ich wieczorem wspinam się
po wąskich przesmykach uliczek w górę. Odnajduję zaczarowane zakątki. Nikłe światło latarń,
nieśmiało oświetla białe ściany, jakże inne niż te
widziane w promieniach słońca. Teraz zanurzone w mroku ciężkiego powietrza po skwarnym
dniu, drzemią spokojnie w oczekiwaniu na noc.
Na placu, przed drzwiami kościoła, wokół pomnika jakiegoś świętego, ludzie, czekając na noc,
popijają tinto de verano, mieszankę taniego wina
z lemoniadą i dużą ilością lodu. Są jak ich domy
116
Z podróży do raju
- wyciszeni półmrokiem nocy. Napój orzeźwia
i rozwiązuje języki. Do każdej szklanki podaje się tu
darmową przekąskę, tzw. tapas. Wynika to z tradycji, jaką zapoczątkował ich władca, nakazując karczmarzom podawać do alkoholu jedzenie, by nikt
nie pił na pusty żołądek, bo jak wiadomo łatwiej
wtedy alkohol uderza do głowy. Mądry władca dbał
o swój lud. Przypomina to trochę zwyczaje barowe
z czasów Polski Ludowej, gdzie serwowano słynne
jaja na twardo lub galaretę do sety, czyli „meduzę
i lornetę” (setę podawano w dwóch kieliszkach, po
50 gram każdy, ustawione obok siebie wyglądały
jak lornetka, galareta zaś przypominała meduzę).
W Polsce trzeba było za to zapłacić i najczęściej
nie zjadano tych zakąsek, ponieważ były nieświeże poprzez ciągłą wędrówkę pomiędzy stołem
a ladą chłodniczą (ci, którzy zjadali, następnego
dnia czuli się dużo gorzej od tych, którzy tylko pili;
większość, przezornie nie konsumowała, ale płaciła za te przekąski, bo „wódeczka tylko z zakąską”
- piskliwie i jednostajnie oznajmiała pani Hela zza
baru).
Tu wszystko jest świeże i za darmo. Wystarczy usiąść do stolika, a już dostajesz talerzyk
oliwek na dobry początek. Inna legenda głosi,
że biesiadnicy ciągle prosili o kromkę chleba, by
przykrywać kieliszek z trunkiem przed natrętnymi
muchami, a na zakończenie biesiady zjadali chleb.
Z czasem do zjadanej kromki dodawano sól, oliwki oraz inne smakołyki. Z kilku rodzajów tapas
wybieram kaszankę na gorąco, która z oliwkami
i piwem smakuje wybornie. Tradycja darmowego tapas utrzymuje się już tylko w Granadzie. To
wyjątkowe miasto nie tylko ze względu na tapas.
Sentencja arabska mówi, że nie ma nic gorszego
niż zostać ślepcem w Granadzie. To prawda. Wieki współistnienia kultury arabskiej i europejskiej
stworzyły cuda. Miasto dzieli się na trzy rozpoznawalne części architektoniczne: dzielnicę arabską
Albaycin, żydowską Realejo i rozległą dzielnicę
chrześcijańską. Wystarczy wejść na drugą ulicę
i nagle znajdujemy się w zupełnie innym świecie.
Położony na wzgórzu Albaycin to sklejone małe,
białe domki poprzecinane wąskimi uliczkami. Na
samym szczycie dzielnica cygańska - Socromento
z wykutymi w skale pieczarami-domami, w których
do dziś można spotkać mieszkańców, najczęściej
nieformalne grupy młodych, takie „dzieci-kwiaty”.
Reportaż
Centrum miasta zajmuje dzielnica chrześcijańska
z potężną katedrą, a obok Realejo, dawna dzielnica żydowska. Nad wszystkim góruje Alhambra,
czyli „czerwona wieża”.
Aby zwiedzić Alhambrę, dzień cały to mało.
Zespół ogrodów, pałaców, fortyfikacji, fontann,
skwerów rozłożył się na górujących nad miastem
wzgórzach. Nie da się tego opisać, trzeba to zobaczyć. Trzeba zobaczyć szemrzące strumyki, mozaikę precyzyjnych, koronkowo rzeźbionych ścian.
Cały kompleks dzieli się na trzy części: Palacio Nazaries (pałac królewski, pałace Nasrydów), ogrody
pałacowe Generalife, oraz Alcazabę. W okresie,
kiedy Ibn Ahmar uczynił z Grenady stolicę swego
państwa, na wzgórzu stał jedynie ten ostatni obiekt
o charakterze twierdzy, dzieło władców arabskich
z XI wieku. Ibn Ahmar rozbudował i przebudował
Alcazabę i otoczył ją ogromnym, mocnym murem
z wieżyczkami, do dzisiejszego dnia będącymi
najbardziej charakterystycznymi i znanymi z pocztówek elementami Alhambry, widocznymi już
z bardzo daleka. Wewnątrz murów wybudował pałac zaopatrywany w wodę bieżącą z płynącej 8 km
od stóp wzgórza rzeki, o nazwie Darro (przebudowano w tym celu koryto rzeki). Elementy wodne
stanowią integralną część architektury Alhambry
i to również świadczy najlepiej o umiejętnościach
i wiedzy inżynieryjnej budowniczych pałacu. Sam
pałac jest właściwie dziełem o wiele późniejszym,
XIV-wiecznych następców króla Ibn Ahmara, w
szczególności Jusufa i Muhammada V, który to
dla uczczenia swego wstąpienia na tron królewski
w roku 1354, oraz podboju miasta Algeciras (dzisiejsza Andaluzja) w 1364 roku, dobudował wiele
nowych komnat pałacowych oraz wzbogacił stare.
Po zdobyciu miasta, w Alhambrze mieszkali przez
jakiś czas królowie Hiszpanii Ferdynand i Izabela,
którzy również dołożyli się do świetności Alhambry, mianowicie odnowili kilka pomieszczeń i przekształcili meczet w świątynię katolicką, zachowując jednak niezmienioną strukturę architektoniczną
pałacu. Kilkadziesiąt lat później, ich wnuk cesarz
Karol V, podobnie zresztą jak w Kordobie i Sewilli,
dokonał znacznego spustoszenia, burząc całe pałacowe skrzydło, by na tym miejscu wznieść nową
renesansową rezydencję, zgodnie z ówczesnymi
kanonami mody.
Z podróży do raju
Zmęczony upałem i wielością doznań, wypoczywam w cieniu cyprysów, słuchając dawnych
historii, które cichutko opowiada płynący strumyk.
Może to ten cyprys, którego uschnięty pień cierpi
tu od wieków był świadkiem miłosnych schadzek
jednej z żon kalifa z pięknym młodzieńcem? Może
to pod nim spotykali się kochankowie? Kalif dowiedziawszy się o zdradzie, nakazał ściąć niewierną
żonę i jej kochanka. A cyprys, pewnie z żalu, też
usechł.
Pod ulicznym baldachimem w Granadzie
Wędruję po wąskich uliczkach wyznaczonych pomiędzy bielonymi ścianami domków
sklejonych ze sobą jakąś dziwną siłą bycia blisko
siebie. Nikt pewnie nie rysował ich planów, wśród
budowniczych zapewne nie było architektów,
a mimo to ten zlepek przetrwał stulecia. Może
dzięki tej bliskości bycia razem? Każdy wystający skrawek ziemi zajęty jest przez zieleń, a jeśli
brakuje ziemi, białe tło ścian obwiesza się donicami z kwiatami. Ta zieleń, tak jak biel ścian i błękit
nieba ma tysiące odcieni. A wszystko za sprawą
magicznego światła. Jak zapamiętać te wszystkie
barwy? Jak opisać przezroczystoniebieską jaskrawość morza, biel kamieniczek wspinających się na
wzgórze, błękit nieba, czerwoną ziemię, soczystą
zieleń? A wszystko uwydatnione światłocieniem.
Trzeba by być śpiewakiem (poetą?) flamenco albo
tancerką, która nie gubiąc rytmu, opowiada całym
ciałem miłosne historie. A to, co opowiada, każdy
zrozumie bez słów. Nie znam ich języka, a mimo
117
Reportaż
Poeta skazany
to rozumiem pieśń. Jest w niej tyle uniwersalnej
ekspresji.
Przyzwyczajony do północnoeuropejskich
kanonów, wstaję o siódmej. Tu jest środek nocy.
Aby nie budzić domowników, wychodzę na balkon
z poranną kawą i zapalam fajkę. Cisza wilgotnego
poranka faluje po nieruchomych drzewach. Gdzieś
w dole, na wąskiej uliczce, odbija się od bruku
stukot butów. Wychylam się poza barierkę. Kobieta o kształtach klasycznej gitary, w białej sukni
z zarzuconym na ramiona trenem kroczy wąskim
przesmykiem uliczki, wystukując obcasami rytm
flamenco. Jest jak panna młoda, która uciekła
z wesela, zanim nastąpił ten ostateczny akt spełnienia nocy poślubnej. I może to lepiej. Dla niej i dla
mnie, bo gdzież mógłbym zobaczyć coś równie zachwycającego: chłód poranka i przezroczystą czystość bieli? Gdyby nie to, że tkwię teraz wysoko,
na trzecim albo czwartym piętrze, skoczyłbym na
bruk i we wszystkich językach świata wypowiadałbym zaklęcia miłosne pełne metafor o początkach
tak pięknie rozpoczętego dnia. Ja nie skoczyłem,
a ona ciągle rytmicznie kroczyła ku skrzyżowaniu,
na którym czekała biała taksówka z zielonym pasem na drzwiach. Tu wszystkie taksówki są białe,
a kobiety podniecające.
Wieczorem schodzę krętymi schodami do
miasta. W nikłej poświacie lamp, w świetle reflektorów przejeżdżających czasem samochodów,
w blasku światła płynącego z okien kafejek, na
ścianach domów odkrywam wielkie obrazy, murale. Sztuka niemal współczesna miesza się ze
starością omszałych murów. Miasto mnie zaczarowało. Śnię. Rano budzi mnie zamiatacz ulic swoją
pieśnią zapewne o miłości i cierpieniu. Nie mam
mu tego za złe. Śpiewa tak pięknie. Te pieśni to ich
kultura ludowa. Coś w stylu naszej „Karolinki, co
szła do Gogolina”. U nas, zamiatacz ulic obudziłby
mnie piosenką zbudowaną na bazie wrzasku i pijackiej chrypki. Ich serenada bazuje na delikatności
prawdziwych uczuć. Ach... Granada, Granada!
Czym zasłużyło się to miejsce i ci ludzie,
że zostali tak hojnie wynagrodzeni przez tego, co
stwarza? Jeśli istnieje raj na ziemi, to jest on tu.
Śnię?
Krzysztof Kulig
c.d.n.
118
Henryk Radej
Poeta skazany
Zrobiło się nieciekawie. Tego jeszcze nie
było w polskim życiu społeczno-literackim. Sąd
Okręgowy w Warszawie w dniu 21 lipca 2011
roku skazał wyrokiem (nieprawomocnym!) poetę
Jarosława Marka Rymkiewicza za publicznie wygłoszone przez niego opinie o redaktorach „Gazety Wyborczej”. Ci uznali je za naruszenie dóbr
osobistych i podali poetę do sądu. Ciekawe, że
sami nie wystąpili jako oskarżyciele, ale schowali się za fasadą potężnego koncernu prasowego,
jaki stworzyli.
Jarosław Marek Rymkiewicz z Milanówka
koło Warszawy pozwany został przez Agorę S.A.,
wydawcę „Gazety Wyborczej”, za słowa z sierpnia
2010 r., że redaktorzy „GW” są „duchowymi spadkobiercami Komunistycznej Partii Polski”. Poeta chciał
publicznej polemiki i oddalenia pozwu, uważając że
przedstawiał tylko dopuszczalne opinie w ramach
debaty publicznej i nie przekroczył granic dozwolonej krytyki. Jednak Michnik ze swoim adwokatem
zawlekli pisarza przed sąd. W swojej wypowiedzi zamieszczonej wtedy w „Gazecie Polskiej” Rymkiewicz
stwierdził, że „rodzice czy dziadkowie wielu z nich byli
członkami tej organizacji, która była skażona duchem
»luksemburgizmu« [ideologia Róży Luksemburg],
a więc ufundowana na nienawiści do Polski i Polaków. Tych redaktorów wychowano tak, że muszą żyć
w nienawiści do polskiego krzyża. Uważam, że ludzie
ci są godni współczucia - polscy katolicy powinni się
za nich modlić”. Jesteśmy więc świadkami procesu
o wolność słowa w wolnym kraju! Opublikowaną na
łamach „GP” opinię Rymkiewicz podtrzymał przed
sądem, podkreślając jednocześnie, że nie miał na
myśli wszystkich redaktorów „Wyborczej”, lecz tych,
„którzy ją założyli i nadają jej oblicze”.
21 lipca 2011 roku koło południa media doniosły, że znany poeta Jarosław Marek Rymkiewicz
ma przeprosić wydawcę „GW” za swe słowa, m.in.
że jej redaktorzy nienawidzą Polski i chrześcijaństwa jako „duchowi spadkobiercy Komunistycznej
Partii Polski” - tak orzekł warszawski sąd. Nakazał
też pozwanemu przeprosiny w „Gazecie Polskiej”,
Felieton
wpłatę 5 tys. zł zadośćuczynienia na ośrodek dla
ociemniałych w Laskach (Agora żądała 10 tys.
zł) i zwrot Agorze 1,2 tys. zł kosztów sprawy. Sąd
uznał, że doszło do bezprawnego i zawinionego
naruszenia dóbr osobistych „GW” i jej wydawcy.
Rymkiewicz ma teraz przeprosić za „nieprawdziwe
i obraźliwe wypowiedzi”, które „nie miały oparcia
w faktach”. Wyrok jest nieprawomocny i przysługuje
od niego apelacja.
A teraz niech uważają szczególnie ci, którzy
posługują się słowem upublicznianym w dowolnej
postaci - zwłaszcza piszący, którym się zdaje, że
żyją w kraju, w którym obowiązują zasady wolnego
słowa i wypowiadania się. W uzasadnieniu wyroku
sędzia Sobkowicz-Suwińska użyła m.in. następującego sformułowania: „Pozwany powinien wiedzieć,
że za słowa mogą być konsekwencje”. To wielce
znamienna wypowiedź padająca z ust przedstawiciela organów prawa. Nic dziwnego, że spotkała się
z okrzykami „hańba!” ze strony zgromadzonej na sali
sądowej publiczności.
W wypowiedziach do mediów tuż po ogłoszeniu wyroku, Rymkiewicz zwrócił się do swoich
sympatyków: „Wolność słowa będzie teraz w Polsce ograniczana, ale wy, moi drodzy, nie zważajcie
na to. Mówcie dalej, co chcecie. Pamiętajcie, że
jesteście wolnymi Polakami. „Gazeta Wyborcza”
nie będzie nami rządzić. Zarządowi spółki Agora
i redaktorom „Gazety Wyborczej” chcę przypomnieć
stare polskie przysłowie: Musi to na Rusi, a w Polsce,
jak kto chce. Nie zmusicie nas do milczenia. Rusi tu
nie będzie!”. Jednocześnie zapowiedział odwołanie
się od wyroku sądu.
Tak oto spółka Agora właśnie stworzyła na
naszych oczach legendę pierwszego w III RP poety
skazanego za poglądy. Ten wyrok to także moralna
przegrana „Gazety Wyborczej”. Jest to kuriozum, gdy
gazeta walczy o ograniczanie wolności słowa! Niebywałe, że na jej czele stoi były opozycjonista. To jest
takie kuriozum, że lepszego ośmieszenia polskiej
demokracji i michnikowszczyzny trudno sobie wyobrazić. Odnoszę wrażenie, że Michnik boi się otwartej dyskusji o roli swojej gazety w III RP. Jako stały
czytelnik „GW” od jej powstania do 2006 roku muszę
przyznać rację J. M. Rymkiewiczowi. Doszedłem do
podobnych wniosków. Michnik nie dyskutuje, od razu
pozywa przed sąd. Może panująca władza w ogóle
przyjmie ustawę zakazującą wszelkiej krytyki „GW”
Poeta skazany / Poezja - Jarosław Marek Rymkiewicz
jako sprzecznej z demokracją i konstytucją? A może
pora zastanowić się wreszcie, jak odzyskać pismo,
które w fazie narodzin zostało skradzione obywatelom przez cwanych redaktorów w myśl zasady, że
oto znowu „jest interes do zrobienia”.
Henryk Radej
Jarosław Marek Rymkiewicz (rocznik 1935) - poeta,
pisarz, tłumacz, dramaturg
i krytyk literacki, autor głośnych książek eseistycznych
m.in. o Adamie Mickiewiczu
i powstaniu warszawskim. Za zbiór wierszy „Zachód
słońca w Milanówku” otrzymał w 2003 r. nagrodę
Nike (jej fundatorem jest m.in. „Gazeta Wyborcza”).
W 2008 r. dostał Nagrodę im. Józefa Mackiewicza za esej pt. „Wieszanie”. Po katastrofie smoleńskiej napisał głośny wiersz „Do Jarosława Kaczyńskiego” ze słowami m.in.:
Dwie Polski - jedna chce się podobać na świecie
I ta druga - ta którą wiozą na lawecie
Ta w naszą krew jak w sztandar królewski ubrana
Naszych najświętszych przodków tajemnicza rana
Powiedzą że to patos - tu trzeba patosu
Ja tu mówię o sprawie odwiecznego losu
Co zrobicie? - pytają nas teraz przodkowie
I nikt na to pytanie za nas nie odpowie
To co nas podzieliło - to się już nie sklei
Nie można oddać Polski w ręce jej złodziei (…)
Jarosław Marek Rymkiewicz
Kartka
Wtedy czytać mnie będziecie
Kiedy zamkną mi powieki
I na oślep po omacku
a w minione pójdę wieki
Przeczytacie moje łokcie
Książkę czaszki i śledzionę
Wszystkie kartki mego życia
Zamazane pokreślone
119
Poezja - Jarosław Marek Rymkiewicz
Psychologia brutalizmu we współczesnym teatrze
Bóg na półce to postawi:
Dzieje czaszki dwa kolana
Ale jedna biała kartka
Ta co nie jest zapisana
Katarzyna Bielska
Ale jedna biała kartka
Ta co z książki jest wydarta
Tę kto by przeczytać umiał
Ten dopiero by się zdumiał
październik 1992
we współczesnym teatrze
Ogród w Milanówku,
sen zimowy
Bóg jest dopóki patrzy dopóki ma oczy
Kawki już śpią w gałęziach i mrok już się mroczy
Kot śpi z ogonem w pysku na kaloryferze
Głęboko w mokrych liściach śpią półżywe jeże
Bóg zasnął ale patrzą Jego wieczne oczy
Śni się szarym wiewiórkom i mrok już się mroczy
Świat śpi śnią go wiewiórki chore kawki jeże
Wiewiórki kawki Boga wiecznego żołnierze
Kot porusza się we śnie - ogon w pysku trzyma
Śni Boga - Bóg ma postać Dobrego Olbrzyma
I Bogu - także Jemu! - śni się ogon koci
Ogon który tam we śnie tuż przy Bogu psoci
Głęboko w liściach mroczność budzi się i rusza
Jeż półmartwy w swą podróż ostatnią wyrusza
Na jabłonce tam właśnie gdzie wisi słonina
Śpią dwie kawki i chory gawron biedaczyna
O istnienie! o jakie to brzydkie straszydło!
Gawron śpi - krwawi jemu ułamane skrzydło
Jedno oko zamyka a drugie otwiera
Patrzy Bóg i śni o nas albo też umiera
Kiedy grudzień śnieg ciska pomiędzy gawrony
Pomiędzy śmierć i życie - i świat jest uśpiony
Patrzy mrok i widzialna - mroczność w mroku leży
I w kompoście jeż chodzi wśród zgniłych obierzyn
Patrzą na nas otwarte oczy Boga
Jest sen - i jeśli wejdziesz - to we śnie jest droga
120
Psychologia brutalizmu
Stygmatyzowana mianem skandalistki
i obarczana ciężarem barbarzyńskich środków
wyrazu, tak naprawdę dopiero po śmierci doczekała się właściwego uznania. Dziś cytaty ze
sztuk Sary Kane tłumaczone są na wiele języków, a ona sama została mianowana główną
przedstawicielką nurtu brutalizmu. Widocznie
za dużo było już ugłaskania i za dużo cukrowej waty na światowych deskach teatru. Ludzie
wreszcie zaczęli chcieć cokolwiek odczuwać.
Aby rozpocząć analizę
organizmu brutalistycznej sztuki, należałoby wstępnie zadać
pytanie: czym dla nas jest brutalizm w formach wszelkiej aktywności artystycznej? Czy jest
to ukazywanie treści w sposób
niezgodny z naszymi utartymi
ścieżkami światopoglądu? Czy
jest odgięciem naszej sztywSara Kane
nej normy zachowań społecznych? Czy drażni nas poruszane tabu? Jeśli tak, to
dlaczego? Odpowiadając twierdząco na powyższe
pytania, moglibyśmy z łatwością przytoczyć wiele
tez z działu antropologii kultury o tym, jak naturalny
strach staje się naszym mechanizmem obronnym
i wypiera nieznane nam treści.
Powracając do naszego zagadnienia, załóżmy, że wizja przedstawiana w sztuce nurtu brutalizmu jest wypieranym przez nas światem, o który
się codziennie ocieramy. Podczas gdy powszechny dyskurs społeczny unika tematów zagrażających płynnej egzystencji nieświadomych obywateli, na scenie teatru rozgrywa się nie tyle modelowy
dramat, co głęboko skrywany i wypychany z jaźni
ludzkiej dramat społeczny. Media bombardują nas
newsami ze stref ogarniętych wojną, informacjami
o kolejnych aktach przemocy w rodzinie, gwałtach,
pedofilii, rasizmie. Przez kilkudziesięciocalowy
ekran jesteśmy skłonni przykuć swoją uwagę zaledwie na marną chwilę, bo najczęściej poruszany
Trendy i zachowania
temat jest nam tak daleki, że niekiedy wcale nie
wierzymy w jego realność.
Z rankingu sprzedaży gazet codziennych
wynika, że obok dzienników opiniodawczych (nazwanie ich opiniotwórczymi jest błędne merytorycznie) o pierwsze miejsca rywalizują tabloidy (Fakt,
Super Express). Pisma te przyciągają nagością,
kiepskim papierem, rozmytym drukiem i żałosnymi
tekstami. Chciałoby się wręcz rzec, że przyciągają tym, co masy lubią najbardziej - niczym. Masy
lubią nic. Masy lubią nic, które stwarza iluzję podniecającej sensacji. Podniecającej i upokarzającej
zarazem, bo z badań wynika, że czytelnikami tabloidów są osoby niewykształcone i o niskim ilorazie
inteligencji.
Nie trzeba jednak tego pociągu do taniej
afery mylić z brutalizmem współczesnego teatru,
na scenie którego widzimy postacie popełniające samobójstwo, odcinające członki ciała innym
bohaterom, przeklinające, pokazujące obrzydlistwo wykluczeń społecznych, gwałtów fizycznych
i psychicznych, samotność, rozpacz, socjopatię.
Przy tym wszystkim widzimy jak aktorzy patrzą
i wymownie pokazując w stronę widowni, oskarżają: wy to zrobiliście, wy jesteście winni. Klasyczny
widz poczuje się oszukany i pokrzywdzony bo przecież nie jest gwałcicielem i mordercą, tak załóżmy.
A czy biorąc pod uwagę, że nigdy nikogo nie zabiliśmy fizycznie, niemniej nie wspieramy działań
przeciw wykluczeniom społecznym, nie zaprzeczamy, gdy słyszymy mowę nienawiści skierowaną w stronę ludzi innych wyznań, koloru skóry czy
orientacji seksualnej, możemy stwierdzić, że nie
krzywdzimy? Nie ma prawidłowej reakcji na sztuki brutalizujące nasz świat. Z jednej strony wydaje
się, że w zasadzie on taki jest, tylko my jesteśmy
ślepi na to, czego nie chcemy widzieć. Nie chcemy widzieć uchodźców, muzułmanów, Żydów, homoseksualistów, Azjatów, Afroamerykanów. Czyli
w skrócie - nie akceptujemy innego niż swój własny punktu widzenia i tym samym wspieramy mowę
nienawiści prowadzącą do fizycznego i psychicznego okaleczania przedstawicieli innych kręgów.
Skąd mamy jednak o tym wiedzieć? Z tabloidów,
telewizji, w której nie ma za grosz uczuć, ulotnego
eteru radia? Tym jest w XXI wieku teatr brutalizmu
- katalizatorem normy, która nie istnieje.
Psychologia brutalizmu we współczesnym teatrze
Najsłynniejszą przedstawicielką współczesnego brutalizmu jest Sara Kane, zmarła śmiercią
samobójczą w 1999 roku. Pozostawiła po sobie
zaledwie sześć sztuk, które na zawsze zmieniły
oblicze współczesnej dramaturgii. Reżyserowane
na całym świecie, stały się sztandarem kontrkultury twórców i odbiorców będących zbiorem wszelkiego społecznego odpadu i negacji. Zapożyczenia jej tekstów możemy odnaleźć także w polskich
sztukach, jak np. Smycz Bartosza Porczyka.
W wizjonerskich sztukach Kane strumieniami leje
się krew, alkohol, pot, łzy. Możemy je przeczytać
i obejrzeć nie tylko w teatrach, ale nawet w Internecie. Uczucia są dostępne, tylko brakuje nam
odwagi po nie sięgnąć. Sara broniła się przed
oskarżeniami o zbyt bolesne przedstawienie scen
- Czasem musimy zejść do piekła wyobraźni, żeby
nie trafić tam w rzeczywistości. W Polsce brutaliści są niezwykle krytykowani. Bylibyśmy narodem
zakompleksionym i tchórzliwym, broniąc się przed
własnym odbiciem w lustrze. Dyskurs jest przecież
odbiciem postawy głębokiego humanizmu. My
natomiast wciąż go wypieramy i pogrążamy się
w niewiedzy i strachu, a jak wiadomo zjawiska te
skutecznie się implikują. Sztuki Sary Kane i innych
brutalistów oczyszczają i otwierają. Oczyszczają
z dręczących nas żądzy i otwierają rany świadomości. Taki też jest główny cel współczesnych dramaturgów, nie unikanie, a wręcz natężanie najbardziej drażliwych kwestii ludzkiej psychiki i fizjologii.
Twórcy brutalistycznych tekstów parafrazują chory
i zgniły organizm społeczny, wytykając błędy socjalizacji odbite w kalce obywateli.
Biorąc pod uwagę przekrój widowni, zauważamy większość ludzi, na oko poniżej czterdziestego roku życia obojga płci. Czego szukają,
patrząc na deski teatru brutalizmu? Czy zjawisko
społecznej fiksacji jest odpowiedzią na ich pytania? Czy otaczająca ich codzienność jest tak mitycznie stabloidyzowana i wytrącona z uczuć, że
przychodzą na sztuki Sary Kane w poszukiwaniu
tamy dla swojego lunatyzmu? Po ponadgodzinnej
wycieczce po teatralnym Hadesie, niektórzy wychodzą na miękkich nogach, inni z uczuciem mentalnego zgwałcenia. Ich wartości, których do końca
nie byli pewni przed spektaklem, zostały zburzone,
a może i pogrzebane. Taki jest też zamysł twórców
wobec widzów - emocjonalna implozja. Koliduje to
121
Trendy i zachowania
Dwa bratanki
nieco z powszechnością oczyszczenia, niemniej
na pewno burzy spokojny puls krwi. Widzowie,
którzy nierzadko oderwani są od familijnych seriali, portali społecznościowych, gier komputerowych
i całego wirtualnego świata, mogą doznać głębokiego szoku. Nagle ich wizja rzeczywistości
zmienia się o poważny kąt, a otoczenie zaczyna
przypominać salę pełną luster. Nieczęsto ze sceny
wytyka się nam najgorsze społeczne i wręcz dehumanizujące nas przywary.
Czy zatem teatr brutalizmu jest wart uwagi?
Jeżeli uważamy, że nasz światopogląd w dziwny
sposób zamienia się w normę, którą narzucamy innym - tak. Jeśli czujemy się przeżarci przez anhedonię, narzuconą nam medialną wizję świata - tak.
Jeśli jesteśmy jeszcze w stanie zauważyć, że człowiek obok nas jest samotny, zagubiony - to może
być dla nas ostatni ratunek przed plagą samodurstwa. Decydując się jednak na sztuki brutalistyczne, musimy być przygotowani na nagość, sceny
gwałtu, samobójstw, samookaleczeń i wszelkiego rodzaju postawy wyrażającej krzyk jednostek
wykluczonych. Efekt końcowy może być niekiedy
odwrotny do zamierzonego i nasza socjopatyczna rutyna nie opuści nas także w tych chwilach.
Syndrom naturalizmu współczesnej sztuki otacza
nas codziennie, nawet gdy jej nie zauważamy. To
napisy na murach, podprogowe hasła polityczne,
przygładzone rezerwy wychowania w szkołach,
unitaryzm społeczny będący jedną z większych
zbrodni przeciw ludzkości. Po naturalizm nie musimy sięgać, on do nas przyjdzie i wtedy nic już nie
będzie takie jak przedtem.
Katarzyna Bielska
Katarzyna Bielska ur. w 1987 r. w Krasnymstawie. W 2011 r. ukończyła dziennikarstwo i komunikację społeczną na Uniwersytecie Wrocławskim.
Początkująca dramaturg i publicystka. Swoją niedaleką przyszłość wiąże ze studiami doktoranckimi i z pracą niezależnego dramaturga. Prywatnie:
muzyk amator, naukowo: zainteresowana filozofią feminizmu, literaturoznawstwem, zjawiskiem
mowy nienawiści, współczesną historią oraz socjologicznym i antropologicznym ujęciem zagadnień
społecznych.
122
Henryk Radej
Dwa bratanki
Od 1 lipca br. rząd Polski (a nie Polska!) przewodniczy formalnie Radzie Unii Europejskiej do końca 2011 roku. Co właściwie nic nie znaczy, oprócz
szumu medialnego na początku i zapewne trochę
pod koniec kadencji. Jako że urząd ten przejęliśmy
od Węgrów, w mediach i w Warszawie obecni byli
przedstawiciele tego państwa. Przemawiano, wymieniano uściski, szabelki i toczono beczułkę tokaju w nawiązaniu do słynnego powiedzenia: „Polak, Węgier - dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki”. Było
wesoło, trochę śmiesznie i nic konkretnego nie wynikało dla nas z przejęcia tzw. prezydencji. Wszystko po
wielokroć do znudzenia pokazywała telewizja i powtarzało radio. A ile przy okazji padło dziwnych sentencji.
Oto niektóre:
„Podzielmy się z Europą naszym entuzjazmem!” (J. Buzek) - a to mnie zaskoczył! „To najważniejszy dzień dla Polaków w ostatnich paru latach. Marzenia Polaków się spełniły” (G. Napieralski) - typowa
diagnoza hipotetyczna, pomyślałem, choć w ustach
tego polityka można się było spodziewać takiego oderwania od rzeczywistości. A przez cały dzień wszystko
polewano obficie ciężkim sosem propagandy medialnej, upstrzonej chorągiewkami, gwiazdkami i kolorowym logo ze strzałkami w pochodzie. Wydawało się,
że z wyjątkiem poważnie wyglądającego zebrania
obu izb parlamentu RP z udziałem gości - dopóki nie
zaczęto przemawiać, kiedy kaskada wodolejstwa zatopiła wszystko - nawet Węgrów-bratanków.
Wieczorem w centrum Warszawy odbył się
europejski koncert z udziałem gwiazd. Wytrwale czekałem przed telewizorem, aby gdzieś przed północą
obejrzeć muzyczne popisy Tomasza Szukalskiego
i Chrisa Bottiego. Jak zwykle, nie zawiedli. Wcześniej
z zainteresowaniem śledziłem występy zespołu „Myslovitz”, Janusza Olejniczaka i Leszka Możdżera. Eksplozji ton fajerwerków już nie doczekałem. Sen był silniejszy i nie zdołały mnie zbudzić pióropusze petard.
Rano rzucam się na portale, biegnę po gazety, aby mieć obraz całości wczorajszych „historycznych wydarzeń” i czegoś mi wyraźnie brakuje.
Jest niby wszystko i zdjęć jak na mój gust nawet
Felieton
w nadmiarze. Brakuje tylko... bratanka. Zapewne to,
co powiedział w polskim sejmie László Kövér, przewodniczący węgierskiego zgromadzenia narodowego
uznano za skandal, bo wszystkie media „solidarnie”
go zignorowały. Węgier, w krótkim przemówieniu nie
tylko zwięźle przypomniał wielowiekową węgierskopolską przyjaźń, ale i wskazał, że nasze kraje są dla
Unii Europejskiej cennymi nabytkami ze względu na
naszą przeszłość. Co więcej, podkreślił konieczność
uszanowania narodowych kompetencji krajowych
parlamentów. László Kövér nie wstydził się również
mówić, że narody Europy potrzebują „błogosławieństwa Boga” do realizacji trudnych decyzji.
Jak on śmiał (ten obcokrajowiec!) w polskim
parlamencie przypominać o obowiązkach państwa
i jego przedstawicieli! Wcześniej, żaden z przemawiających polityków (G. Schetyna, B. Komorowski,
J. Buzek, B. Borusewicz) - nawet nie nawiązali do
chrześcijańskich korzeni Rzeczypospolitej. Woleli
technokratycznie rysować „nowy europejski ład”, mówić o relacjach z Brukselą i tworzeniu nowych form
politycznych. A Węgier rąbał bez zastanowienia:
„Mało kto wie, że powiedzenie: Polak, Węgier - dwa
bratanki, ma również drugą część, która brzmi następująco: Oba zuchy, oba żwawi, niech im Pan Bóg błogosławi. Każdy element tego prastarego powiedzenia
powinien się pojawić w naszej wspólnej środkowoeuropejskiej prezydencji, gdyż narody Europy dziś
jednakowo potrzebują świadectwa utrzymujących
nas przez tysiąc lat najszlachetniejszych cech, odwagi do podejmowania trudnych decyzji, jak i błogosławieństwa Boga do ich realizacji”.
A zakończył łamaną polszczyzną: „Drodzy
Polscy Przyjaciele! Na koniec proszę mi pozwolić,
żebym w imieniu Zgromadzenia Narodowego Węgier oraz całego społeczeństwa węgierskiego życzył
Wam, a przez Was tutaj całemu szlachetnemu Narodowi Polskiemu, treściwej i bogatej w sukcesy prezydencji”.
Kto oglądał, ten słyszał. Dziwne przemilczenie
w mediach wystąpienia László Kövéra rzuca ważne
światło na tzw. pluralizm polskich mediów publicznych. Oby do sylwestra! Wtedy przy wykorzystaniu
tych samych sztucznych ogni pożegnamy dętą prezydencję i powitamy normalny nowy rok. Przynajmniej
tyle zaoszczędzimy.
Henryk Radej
LUBLIN,
ul. Radziwiłłowska 5
tel. 81 536 09 16,
81 743 61 94 www.lider24.com.pl
SZKOŁY MŁODZIEŻOWE – bezpłatnie
LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE
Każdy uczeń może dodatkowo bezpłatnie zdobyć
nowy zawód, nową umiejętność:
- specjalista ds. urody
Każdemu uczniowi zapewniamy
- grafik komputerowy
bezpłatnie podTECHNIKUM
ręczniki oraz kursy
przygotowujące
fryzjerstwo, gastronomia,
do matury.
informatyka, hotelarstwo.
SZKOŁY ZAOCZNE
LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE
3 - letnie po gimnazjum lub szkole
podstawowej (ośmioletniej),
2 - letnie po ZSZ
POLICEALNE STUDIUM ZAWODOWE
administracja * BHP * geodezja * budownictwo *
ekonomia * fryzjerstwo * gastronomia * hotelarstwo
* informatyka * kosmetyka* masaż * rolnictwo * opiekun w DPS * turystyka *inne
NOWOŚĆ!
SZKOŁY DLA DOROSŁYCH
Opole Lubelskie
LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE (3-letnie)
LICEUM UZUPEŁNIAJĄCE (po ZSZ, 2-letnie)
SZKOŁA POLICEALNA – technik rolnik
ZAJĘCIA W SOBOTY I NIEDZIELE
ODDZIAŁY SZKOŁY:
CHEŁM, ul. Reformacka 13, 82 565 27 06
BIAŁA PODLASKA, ul. Prusa 8, 83 342 24 43
ZAMOŚĆ, ul. Partyzantów 21, 84 639 11 63
ZWOLEŃ, ul. Woj. Polskiego 78, 48 676 20 34
OPOLE LUB., ul. Fabryczna 28, 81 827 20 48
in179123
31
Owik
OGANES
KAZARIAN
Oganes Kazarian, pseud. OWIK - urodzony 11 października 1954 r.
w Leninakanie (Armenia). W latach 1970-74 kształcił się w Liceum
Plastycznym im. Terlemeziana (fakultet malarstwa) w Erewaniu. Następnie studiował scenografię w Państwowym Instytucie Artystyczno-Teatralnym w Erewaniu (1975-1981). W latach 1981-82 odbywał
tam służbę wojskową. W roku następnym objął stanowisko dyrektora
Szkoły Artystycznej w Ahurian k. Leninakanu, będąc równocześnie
nauczycielem rysunku, malarstwa i kompozycji. Od 1987 r. do trzęsienia ziemi w grudniu 1988 r. był prezesem Komisji Artystycznej
w Leninakanie. Kataklizm stanowił zwrot w twórczości artysty. Kilkumiesięczny pobyt w domu pracy twórczej na Krymie zaowocował powstaniem cyklu obrazów, zaprezentowanych w I rocznicę trzęsienia ziemi.
W 1990 r. po raz pierwszy przyjechał do Polski na plener organizowany w Olszance koło Chełma przez (przyszłą żonę) Teresę Chomik
z Wojewódzkiego Domu Kultury. Jesienią 1993 r. małżonkowie zakupili
stary majątek podworski w Uhrze koło Chełma, z przeznaczeniem na
dom pracy twórczej, gdzie nieprzerwanie od 1994 r. odbywają się plenery malarskie. Od 1998 r. prowadzi własną działalność gospodarczą.
Obywatelstwo polskie otrzymał w 2003 r. Zajmuje się malarstwem,
projektowaniem graficznym, architekturą wnętrz. Prace artysty znajdują się w prywatnych kolekcjach w Armenii, USA, Niemczech, Kanadzie,
Chinach.
OGANES KAZARIAN Owik
GALERIA JEDNEGO OBRAZU

Podobne dokumenty