PDF

Transkrypt

PDF
Maciej Zalewski
(redaktor)
Perspektywy
zrównowa¿onego
rozwoju
regionu ³ódzkiego:
szanse i zagro¿enia
Maciej Zalewski
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu
łódzkiego: szanse i zagrożenia.
Łódź - 2008
PODZIĘKOWANIA
Serdecznie dziękuję
pani profesor Annie Rogut
i panu profesorowi Bogdanowi Piaseckiemu
za inspirujące dyskusje podczas trwania projektu
Regionalny foresight technologiczny LORIS Wizja.
Dziękuję autorom raportu
„Modele prognostyczno-symulacyjne (analizy symulacyjne)”
profesorowi Władysławowi Welfe, dr. P. Karpowi,
dr I. Świerczowskiej oraz dr. W. Florczakowi
za stymulujące dyskusje oraz prof. P. Frankiewiczowi,
dr I. Wagner, dr K. Krauze, dr K. Izydorczyk, dr. T. Jurczakowi,
dr. Z. Kaczkowskiemu, dr J. Mankiewicz-Boczek, dr A. Bednarek,
dr E. Kiedrzyńskiej, dr M. Łapińskiej, mgr A. Drobniewskiej,
mgr M. Urbaniak, mgr A. Skowron
za współpracę w zebraniu literatury i opracowaniu materiałów.
Dziękuję dyrekcji i pracownikom GUS
za udostępnienie danych i dyskusję umożliwiającą weryfikację
proponowanych hipotez i scenariuszy.
Maciej Zalewski
2
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
LORIS Wizja. Regionalny foresight technologiczny
(umowa nr WKP_1/1.4.5/2/2006/7/10/588)
Projekt okładki: Monika Piasecka
Skład i łamanie tekstu: Jadwiga Poczyczyńska
Redakcja językowa: Oksana Hałatyn-Burda
© Copyright by: Społeczna Wyższa Szkoła
Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi
ISBN: 978-83-60230-59-6
Druk i oprawa: Drukarnia „GREEN”, Plac Komuny Paryskiej 4,
90-007 Łódź, tel. 42 632 27 13, fax. 42 632 27 13,
0 604 507 082, e-mail:[email protected]
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
3
Spis treści
Wstęp
1.
2.
3.
5
Zrównoważony rozwój jako fundamentalne założenie polityki
państwa, Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych…………………………………………………………………………
Metodyka…………………………………………………………………...
Strategia wdrażania foresightu………………………………………..
3.1.
13
17
Analiza systemowa jako metodologia przewidywania
i optymalizacji podejmowania decyzji………………………..
18
Sieci foresightowe jako system odporny i zdolny do
elastycznego reagowania w warunkach niestabilności
procesów globalizacyjnych krajowych i regionalnych……
19
Zasady wdrażania foresightu dla tworzenia przewagi
konkurencyjnej („SOFTWARE”)……………………………….
20
3.3.1.
Wizja vs. Potencjał…………………………………….
20
3.3.2.
Zasada antycypacji jako jedno z narzędzi
prognostycznych……………………………………….
21
3.3.3.
Zasada implement–invent……………………………
23
3.3.4.
Zasada synergii………………………………………..
23
3.3.5.
Zasada wdrażania adaptacyjnego………………….
24
3.3.6.
Zasada dialogu…………………………………………
26
Analizy sieci w kontekście krótko- i długoterminowych
obszarów priorytetowych technologii………………………………..
37
3.2.
3.3.
4.
7
4.1.
Mechatronika, nanotechnologie, technologie
informatyczno-komunikacyjne………………………………..
38
4.2
Biotechnologie i ekobiznes……………………………………..
39
4.3.
Edukacja, potencjał badawczo-rozwojowy………………….
42
4.4.
Jakość życia i zdrowie…………………………………………..
43
5.
Biotechnologie i ekobiznes……………………………………………..
45
6.
Jakość życia i zdrowie…………………………………………………..
49
7.
Uwagi końcowe…………………………………………………………...
53
8.
Konkluzje…………………………………………………………………..
57
Literatura…………………………………………………………………………..
59
4
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
5
WSTĘP
Foresight oznacza kulturę myślenia o przyszłości, jednak jego znaczenie dla
planowania rozwoju precyzyjniej oddaje teza Nelsona Mandeli: „Akcja bez
sformułowania wizji jest marnowaniem czasu i środków”. W erze globalizacji
należałoby dodać − szans na zdobycie przewagi konkurencyjnej oraz potencjału
intelektualnego.
Pomimo opinii Poppera (1991) o nieprzewidywalności przyszłości, nie budzi
wątpliwości fakt, że foresight ma fundamentalne znaczenie w procesie dynamizowania rozwoju kraju i regionu, ponieważ systematyzuje i integruje wiedzę
ekspertów reprezentujących najważniejsze obszary nauki i gospodarki. Foresight
stymuluje także wymianę wiedzy, doświadczeń i poglądów pomiędzy uczonymi,
przedstawicielami przemysłu, biznesu oraz podejmującymi decyzje umożliwiające maksymalizację szans rozwojowych kraju i regionu.
Popper formułował swą opinię dwadzieścia lat temu, gdy nauka była w fazie
specjalizacji sektorowej. Stąd przewidywania wąsko wyspecjalizowanych ekspertów, niedysponujących dostępną obecnie metodyką, a także poszerzonym
spektrum wiedzy interdyscyplinarnej – (integrative science) z natury rzeczy musiały odbiegać od rzeczywistości.
Według International Council of Scientific Unions (ICSU), nauka XXI w.
powinna integrować różne dyscypliny i zmierzać do rozwiązywania problemów
(ang. integrative and problem solving). W odróżnieniu od tradycyjnego podejścia obowiązującego do końca XX w., gdy kanonem aktywności badawczej była
ciekawość uczonego (ang. curiosity driven science), konsekwencją dynamicznego rozwoju w ostatnich latach nauki integrującej jest ogromny wzrost potencjału
predykcyjnego, umożliwiającego przewidywanie procesów makroskalowych
i megatrendów. Należy jednak rozdzielić zdolność przewidywania w obszarze
zrównoważonego użytkowania zasobów naturalnych wody, energii, surowców
i przestrzeni, która dzięki nowemu podejściu staje się stosunkowo wysoka, od
przewidywania dynamiki systemów socjoekonomicznych, która ma charakter
stochastyczny, oscylujący w zależności od wielu różnorodnych czynników.
W konsekwencji modele ekonometryczne, budowane z uwzględnieniem przebiegu procesów ekonomicznych oraz hierarchii ważności czynników, nawet
tych z bliskiej przeszłości, stanowią jedynie punkt odniesienia (ang. reference
point) dla formułowanych przewidywań wzrostu gospodarki, gdyż człowiek
6
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
dysponujący nieprzewidywalną siłą sprawczą może − poprzez rewolucyjne odkrycia naukowe oraz nieracjonalne decyzje (np. terroryzm), drastycznie zmieniać funkcjonowanie nie tylko społeczeństw lokalnych, ale także społeczeństwa
globalnego.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
7
1.
Zrównoważony rozwój
jako fundamentalne założenie
polityki państwa, Unii Europejskiej
i Organizacji Narodów Zjednoczonych
(Maciej Zalewski, Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Żyjemy w erze nazwanej Antropocenem (Meybeck, 2003), co oznacza, że po
raz pierwszy w historii Ziemi człowiek zyskał dominację w kształtowaniu procesów przyrodniczych, wyznaczających ramy naszej egzystencji na planecie
Ziemia (fot. 1). Obecnie, według danych NASA, prawie 80% powierzchni globu
jest użytkowane z różną intensywnością i w konsekwencji zmienione w różnym
stopniu przez człowieka. Ma to swoje konsekwencje nie tylko w postaci emisji
zanieczyszczeń, ale również w procesie degradacji ewolucyjnie ukształtowanych
procesów krążenia wody, związków mineralnych (węgla, azotu, fosforu) oraz w
przepływie energii, czego skutkiem są np. globalne zmiany klimatu, nasilająca
się na całym świecie eutrofizacja (przeżyźnienie) wód, a także coraz częściej
pojawiające się powodzie i susze.
W konsekwencji po raz pierwszy w historii ludzkości zarówno surowce, jak
i niezdegradowana przestrzeń przyrodnicza stają się kluczowymi elementami
determinującymi konkurencyjność i zrównoważony rozwój.
Przykładem kraju o znakomitym potencjale technologicznym, rozwijającego
systemowe kreowanie rzeczywistości, w którym kluczowe znaczenie przywiązuje się do stanu środowiska naturalnego determinującego warunki życia, jest Holandia. W kraju tym głównym elementem limitującym rozwój jest ograniczony
dostęp do niezdegradowanej przyrodniczo przestrzeni. „Deficyt” ten jest rezultatem pozyskiwania lądu z morza, oraz maksymalizacji produkcji rolniczej, która
doprowadziła do poważnego skażenia wód gruntowych związkami azotu, a także pozbawienia naturalnej i niezagospodarowanej przestrzeni o wysokiej bio-
8
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
różnorodności w krajobrazie – lasów i tzw. użytków ekologicznych, tworzących
ostoje dla zwierząt.
Fotografia 1.
Obraz Ziemi w nocy wskazujący poprzez intensywność oświetlenia światowe obszary aktywności ekonomicznej, będącej funkcją intensywnego
wykorzystania energii
(Craig Mayhew, Robert Simmon, NASA GSFC)
Prawie w całej Europie ekosystemy wodne kształtowano zgodnie z XIXwieczną zasadą inżynierską maksymalnego przyspieszenia transferu wody oraz
skrócenia czasu jej zatrzymania w krajobrazie. Stąd funkcjonowanie ekosystemów jest zdeterminowane charakterem funkcjonowania infrastruktury hydrotechnicznej (ang. overengineering of environment), gdyż wiedza o procesach
ekologicznych, takich jak eutrofizacja, proces samooczyszczania czy sukcesja
ekologiczna była ograniczona i wykorzystywana jedynie do restryktywnej
ochrony środowiska. Obecnie potencjał ekologii i limnologii, a szczególnie interdyscyplinarnych nauk o środowisku, takich jak ekohydrologia (Zalewski,
2000), tworzy podstawy harmonizacji funkcji gospodarczych i przyrodniczych
środowiska, czego przykładem jest projekt demonstracyjny UNESCO/UNEP w
dorzeczu Pilicy, integrujący poprawę stanu środowiska z rozwojem ekonomicznym regionu oraz tworzeniem miejsc pracy dzięki zastosowaniu biotechnologii
ekologicznych. Podstawowym zadaniem projektu jest redukcja dopływu ładunków fosforu i innych zanieczyszczeń do Pilicy i Zbiornika Sulejowskiego, gdyż
powodują one eutrofizacje zbiornika i powstawanie kancerogennych zakwitów
sinicowych (fot. 2: a i b). Projekt w zlewni Pilicy zakłada transfer nadmiaru
związków fosforu w ściekach z oczyszczalni w biomasę roślin energetycznych
w systemie biofiltracyjnym, którego kluczowym komponentem jest wierzba,
a następnie jej wykorzystanie jako bioenergii.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
9
Fotografia 2
Zakwity sinicowe na Zbiorniku Sulejowskim,
będące wynikiem nadmiaru związków fosforu i azotu
A – w okolicy Zapory (J. Mrówczyński)
B – w okolicy ujęcia wody dla Łodzi (M. Tarczyńska)
Omówiony przykład wskazuje także, że dzięki zastosowaniu nowoczesnej
transdyscyplinarnej nauki i podejścia systemowego dbałość o stan środowiska
nie jest działaniem kosztownym, a zatem ograniczającym konkurencyjność, potencjał ekonomiczny i nieakceptowanym społecznie. Systemowe zastosowanie
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
10
biotechnologii ekologicznych poprawia jakość środowiska, tworzy pozytywne
sprzężenie zwrotne, redukując emisję CO2, tworząc nowe miejsca pracy,
a w dalszym horyzoncie czasowym, dzięki poprawie jakości środowiska, sprzyja
rozwojowi turystyki i trwałemu rozwojowi gospodarczemu regionu (rys. 1).
Rysunek 1.
Przykład systemowego podejścia ekohydrologicznego
do praktyki służącej poprawie stanu zasobów wodnych, środowiska
oraz stymulacji rozwoju socjoekonomicznego
Źródło: Zalewski, 2002.
W Polsce 70% krajobrazu jest użytkowane rolniczo, co prowadzi do degradacji cykli biogeochemicznych i cyklu krążenia wody, a w rezultacie − do opisywanych wcześniej poważnych konsekwencji społecznych i ekonomicznych.
Jednak w świadomości społecznej degradacja środowiska jest kojarzona głównie
z emisją do atmosfery lub wody zanieczyszczeń, generowanych przez przemysł
lub osiedla ludzkie, a jego ochrona – jedynie z eliminacją zagrożeń.
Jednocześnie zdobywanie przewagi konkurencyjnej jest kojarzone przez polityków, media, a także podejmujących decyzje niemal wyłącznie jako generowanie i wdrażanie nowych technologii, podczas gdy w Antropocenie to niezdegradowana przyrodniczo przestrzeń jest jednym z najważniejszych czynników.
Gwarantuje ona nie tylko produkcję żywności o odpowiednich parametrach zapewniających zdrowy rozwój społeczeństw i wysoką jakość życia, ale także,
szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych − w coraz większym stopniu kojarzona jest z uprawianiem w czasie wolnym sportu i turystyki. Racjonalne użytkowanie krajobrazu i utrzymanie dostępu do niezdegradowanej przestrzeni przy-
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
11
rodniczej jest kluczowym czynnikiem decydującym o zatrzymaniu w regionie
wysoko wykwalifikowanych specjalistów, wymagających wysokiej jakości życia (Benie, 2005). Daje ona możliwość korzystania z różnorodnych form regeneracji sił po pracy wymagającej coraz większego wysiłku intelektualnego, niezbędnego do utrzymania przewagi konkurencyjnej regionu. Wynika stąd konieczność kształcenia nie tylko specjalistów od technologii, ale także kształcenie
na wyższym poziomie edukacji (podyplomowym i podoktorskim) specjalistów
posiadających zdolność analizy i integracji wiedzy z różnych dyscyplin (ang.
integrative transdiciplinary science), niezbędnych dla rozwijania rozwiązań systemowych, harmonizujących potrzeby gospodarcze i społeczne z potencjałem
ekologicznym środowiska. Podejście stawiające wszechstronną, nowoczesną
edukację na wysokiej pozycji wśród czynników rozwoju regionu, stanowi generalny wniosek z analiz i dyskusji przeprowadzonych w czasie trwania projektu
i jest niezbędne do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju. Od czasu konferencji
w Johannesburgu oraz szczytu w Goeteborgu w czerwcu 2001 r. koncepcja
zrównoważonego rozwoju stała się fundamentalnym elementem polityki ONZ
oraz Unii Europejskiej. Jej kluczowym założeniem jest harmonizacja aspektów
ekonomicznych i społecznych z racjonalnym użytkowaniem środowiska, umożliwiającym zachowanie jego zasobów dla kolejnych pokoleń.
12
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
13
2.
METODYKA
(Maciej Zalewski, Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Podstawowe założenia i metodykę foresightu przedstawiono w części opracowanej przez prof. B. Piaseckiego oraz prof. A. Rogut.
Proces globalizacji i będący jego konsekwencją wzrost konkurencyjności
powoduje poprawę świadomości dotyczącej fundamentalnej roli wizji jako
czynnika stymulującego rozwój, a w konsekwencji zdobywania przewagi konkurencyjnej, która będzie stanowiła punkt odniesienia dla optymalnego wykorzystania potencjału tkwiącego w danej społeczności i zasobach regionu.
Proces formułowania wizji polegał na organizowaniu serii spotkań ekspertów, podczas których przedstawiano i dyskutowano hipotezy, następnie konfrontowano je z wiedzą ekspertów, a w kolejnej fazie prezentowano i omawiano je z
przedstawicielami gremiów decyzyjnych sfery B+R, a także przemysłu, handlu,
finansów i nauki. Sekwencje, a także profil spotkań przedstawiono na rys. 2.
Równolegle w trakcie serii spotkań interdyscyplinarnych, a także specjalistycznych z udziałem koordynatorów projektu i przedstawicieli Katedry Modeli
i Prognoz Ekonomicznych UŁ, Katedry Teorii i Analiz Systemów Ekonomicznych UŁ oraz Urzędu Statystycznego dyskutowano i weryfikowano hipotezy
oraz ich transformacje z kolejnymi wersjami modelu ekonometrycznego (rys. 2).
Podstawą do sformułowania wizji zrównoważonego rozwoju
regionu łódzkiego były następujące trzy elementy:
1. Analiza globalnych megatrendów stanowiących kontekst weryfikujący oraz interpretacyjny dla rezultatów rund delfickich (np. scenariusze globalnych zmian klimatu, tendencje wzrostu cen paliw kopalnych, cen żywności, zmiany położenia globalnych centrów aktywności ekonomicznej i politycznej – rosnąca rola Azji.
2. Analiza i synteza opinii ekspertów na podstawie rund delfickich odniesionych do hipotez sformułowanych przez wiodących ekspertów.
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
14
3. Projekcja rozwoju ekonomicznego w oparciu o dane z przeszłości weryfikowane wynikami badań opisanych w punktach 1. i 2. z wykorzystaniem modelu ekonometrycznego (Welfe i in., 2007).
Rysunek 2.
Specjalistyczna
dyskusja naukowa
dotycząca modeli
prognostycznosymulacyjnych
i scenariuszy rozwoju
regionu
Prezentacja
wstępnych wyników
identyfikacja priorytetów
i dyskusja nad
kształtem modeli
Identyfikacja
obszarów regionalnych
kompetencji i
sformułowanie
hipotez
do rund delfickich
Prezentacja
obszarów
priorytetowego rozwoju
technologicznego
stake-holders i
podejmującym decyzje
Formułowanie hipotez
dotyczących
potencjalnie najbardziej
rozwojowych obszarów
technologicznych
(mechatronics, info,
biotech med.,
ecobusiness )
Rundy delfickie
opinie 400 ekspertów
weryfikujące wartość
zaproponowanych
hipotez
Synteza rund
delfickich
przygotowanie wkładu
do budowy scenariuszy
Budowa scenariuszy
rozwoju technologii
w regionie łódzkim
Opracowanie syntezy
Sformułowanie
sieciowej koncepcji
rozwoju
technologicznego
regionu
Prezentacja wyników i
dyskusja na forum
stake-holders,
przedstawicieli MSP i
naukowców w
specjalistycznych
grupach i na forum
ogólnym
Identyfikacja węzłów
(kluczowych
technologii)
na poziomach:
Edukacja i potencjał
badawczo-rozwojowy
Mechatronika,
nanotechnologie, technologie
informatycznokomunikacyjne;
Biotechnologie i ekobiznes;
Jakość życia i zdrowie
Analiza ekonometryczna i budowa modeli prognostyczno-symulacyjnych
Interdyscyplinarna
dyskusja naukowa
nt. forsightu
technologicznego
Seria spotkań i dyskusji z udziałem przedstawicieli Katedry Modeli i Prognoz Ekonometrycznych UŁ,
Katedry Teorii i Analiz Systemów Ekonomicznych UŁ Wydziału Zarządzania UŁ, Urzędu
Statystycznego w Łodzi
Sformułowanie zasad wdrażania forsightu technologicznego „software”
Sekwencja spotkań roboczych prowadzących do sformułowania
foresightu technologicznego na bazie modeli prognostycznosymulacyjnych oraz sformułowania zasad wdrażania foresightu
Konkluzja z procesu przedstawionego na rys. 2 brzmi:
Podstawą rozwoju nowych technologii powinno być stworzenie
w regionie zintegrowanego, interdyscyplinarnego, zorientowanego
na „problem solving” systemu absorpcji informacji, integracji wiedzy, kreowania i testowania nowych rozwiązań technologicznych
w odniesieniu do zidentyfikowanych w foresighcie obszarów technologicznych. Ramy organizacyjne dla stworzenia takiego systemu
powinny stanowić uczelnie wyższe regionu oraz instytuty badawcze.
Przedstawione powyżej stadia burzy mózgów, w powiązaniu z identyfikacją
barier w rundach delfickich, zainspirowały do podjęcia próby sformułowania
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
15
zasad wdrażania foresightu. Fundamentalnym pytaniem było to, w jaki sposób
trzy wymienione wcześniej elementy powinny zostać wykorzystane do sformułowania spójnej wizji foresightu.
Podejściem powszechnie przyjętym w metodyce foresightu jest hierarchiczny
układ odzwierciedlający priorytety zidentyfikowane przez ekspertów. Jednak
opinie ekspertów w badaniach przeprowadzanych w ramach projektu Loris Wizja wymagają pewnej korekty na etapie formułowania wizji. Przykładem jest
uznanie nowoczesnego rolnictwa − produkcji wysokiej jakości żywności, bioenergii, biopaliw − za jeden z istotnych priorytetów rozwoju regionu. Wszystkie
powyższe obszary rozwoju wymagają zastosowania nawodnień (w skali świata
70% wykorzystywanych zasobów wody przeznacza się dla rolnictwa), co może
być problemem w obliczu przewidywanych i już obserwowanych zmian klimatu, których konsekwencją będzie nasilająca się redukcja zasobów wody w okresie lata. W procesie budowania wizji eksperci przypisali niski priorytet budowie
zbiorników retencjonujących wodę. Mimo tego realizacja zadania „budowa
zbiorników retencyjnych” jest warunkiem koniecznym do osiągnięcia sukcesu w
innych dziedzinach, oznaczonych przez ekspertów wyższym priorytetem (np.
rolnictwo, biomasa i bioenergia), w sytuacji kiedy zasoby wody w województwie nie dają możliwości nawodnienia upraw w obliczu nasilających się zmian
klimatycznych.
Nasilająca się redukcja przepływów wody w okresie lata może być kompensowana jedynie retencją w okresie zimy, kiedy to scenariusze klimatyczne
przewidują poważne zwiększenie odpływu na terenie Polski. Nadanie niskiej
rangi tak ważnemu czynnikowi, od którego uzależnione są inne obszary gospodarki regionu, jest prawdopodobnie wynikiem specjalizacji ekspertów, a także
popularyzowanej przez organizacje proekologiczne i media nieprawdziwej tezy,
że zbiorniki zaporowe są niekorzystne dla stanu środowiska.
Biorąc pod uwagę powyższe komplikacje interpretacyjne, podjęto decyzję
o zastosowaniu sieci jako formy przedstawienia wyników foresightu. dla kluczowych obszarów rozwoju. Sieć jest systemem bardziej odpornym i zdolnym
do elastycznego reagowania w warunkach niepewności, dlatego jej zastosowanie będzie właściwsze niż stosowanie hierarchicznych systemów linearnych.
Pozwala ponadto na precyzyjne, odwzorowanie opinii ekspertów (rundy delfickie) integrując kluczowe priorytety, a także umożliwiając naniesienie niezbędnych korekt podczas opracowania planu działań, np. omówione powyżej znaczenie zbiorników zaporowych dla rozwoju rolnictwa i produkcji biopaliw.
16
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
17
3.
Strategia wdrażania foresightu
(Maciej Zalewski, Kinga Krauze, Monika Dzięgielewska-Geitz,
Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Zgodnie z teorią podejmowania decyzji, strategia sukcesu powinna zawierać
dwa komponenty: eliminację zagrożeń oraz maksymalizację szans. Zagrożenia
to groźba marginalizacji i zapaści cywilizacyjnej w wyniku konkurencji z dynamicznie rozwijającymi się krajami Azji, których przewaga konkurencyjna polega na mniejszej energochłonności funkcjonowania społeczeństwa ze względu
na warunki klimatyczne. Stąd konkurowanie za pośrednictwem kosztów pracy
po wejściu do Unii Europejskiej nie ma perspektyw ani tym bardziej przyzwolenia społecznego. W konsekwencji zadaniem strategicznym jest zastosowanie
strategii wyprzedzania (np. Zalewski, 2000).
W świetle analizy porównawczej krajów znajdujących się w regionach, które
w erze globalizacji odnoszą największy sukces, staje się oczywiste, że czynnikiem rozwoju jest nie tylko umiejętność zdefiniowania potencjalnie najważniejszych obszarów technologii, dających przewagę konkurencyjną, ale w równej
mierze metodyka zamiany wizji w plan działania. Stąd należy potraktować zidentyfikowane technologie jako hardware, które bez odpowiedniego oprogramowania (software), tzn. metodologii wdrażania, nie mają szans na pełną realizację oraz wykorzystanie potencjału intelektualnego oraz infrastrukturalnego
regionu i kraju. Na tej podstawie w powyższym opracowaniu jako integralny
element foresightu zaproponowano podstawowe zasady niezbędne dla skutecznego wdrożenia przewidywanych kierunków, mogących przyczynić się do maksymalizacji szans rozwoju regionu łódzkiego i Polski.
18
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
3.1. Analiza systemowa jako metodologia przewidywania
i optymalizacji podejmowania decyzji
Podstawy analizy systemowej zostały sformułowane przez International Institute Applied System Analysis. Instytut ten jest nastawiony na rozwiązywanie
wielko-skalowych, socio-technicznych problemów ludzkości i planety, związanych z energią, technologią, warunkami życia, zdrowiem i biosferą. Opracowane tam przewidywania i scenariusze są formułowane na podstawie wiedzy, metodyki współczesnej nauki i technologii, z uwzględnieniem odniesień do celów
społecznych, a także szerokiego zakresu niepewności, który jest immanentną
cechą systemów o tak dużej złożoności. Proces ten jest realizowany przy udziale
nie tylko uczonych, ale także podejmujących decyzje oraz stron uczestniczących
w danym procesie (Hordijk, 2007).
Na analizę systemową, której ramy opracowano w IIASA
składa się dziewięć etapów:
1. Uporządkowanie informacji i wiedzy naukowej dotyczącej problemu.
2. Określenie celów stron zainteresowanych rozwiązaniem problemu (stakeholders).
3. Zbadanie różnych alternatywnych dróg osiągania tych celów.
4. Rozpatrywanie problemu w kontekście zakumulowanej wiedzy.
5. Ocena alternatywnych przebiegów rozwoju sytuacji.
6. Porównanie alternatyw poprzez szczegółową analizę możliwych
zaburzeń i ich konsekwencji.
7. Przedstawienie alternatywnych scenariuszy w formie umożliwiającej wybór przez strony zainteresowane.
8. Konsultacje w trakcie wdrażania (follow up assistance)
9. Ocena rezultatów.
Analiza systemowa napotyka na ograniczenia wynikające z wysokiej kompleksowości zachodzących procesów, jednak dzięki temu, że jest oparta na analizie interdyscyplinarnej wprowadza istotny komponent obiektywności do subiektywnego procesu podejmowania decyzji, a także wprowadza pewną równowagę umożliwiającą godzenie często sprzecznych interesów różnych grup społecznych zainteresowanych rozwiązaniem problemu. Przyjęcie jako ram nie tylko interdyscyplinarnego podejścia łączącego różne dziedziny nauki, lecz także
uwzględnienie opinii inetresariuszy (stakeholders), których rozwiązywany problem dotyczy, określa analizę systemową jako podejście transdyscyplinarne.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
19
3.2. Sieci foresightowe jako system odporny i zdolny
do elastycznego reagowania w warunkach
niestabilności procesów globalizacyjnych krajowych
i regionalnych
Rundy delfickie określiły hierarchię technologii ważnych dla przyszłości regionu łódzkiego. Wydaje się, że w warunkach dużej nieprzewidywalności procesów gospodarczych, socjologicznych i ekonomicznych, a także klimatycznych, należałoby zastosować inne podejście niż układ hierarchiczny. Obszary
priorytetowych technologii, zidentyfikowanych i zhierarchizowanych przez ekspertów, powinny funkcjonować w przestrzeni jako sieć (ang. network) wzajemnie interakcyjnych elementów.
W warunkach globalizacji, czyli swobodnego przepływu kapitału i potencjału intelektualnego, gdy czynnik socjoekonomiczny jest trudno przewidywalny,
kreatywność i przedsiębiorczość, dostęp do zasobów naturalnych: wody,
energii i zdrowej atrakcyjnej przyrodniczo przestrzeni na równi z nowymi
technologiami zakreślają ramy rozwoju. Przestrzeń życiowa w XXI w., ze
względu na rosnące aspiracje społeczeństw co do jakości życia i zdrowia, staje
się niezwykle ważnym zasobem. Będzie on w coraz większym stopniu determinował osiąganie przewagi konkurencyjnej. Stąd stan środowiska, stopień jego
naturalności, harmonijne wykorzystanie ważniejszych czynników determinujących zdobywanie przewagi konkurencyjnej przez kraje i społeczeństwa, dostosowanie do funkcjonowania i priorytetów danej społeczności stają się kluczowymi czynnikami determinującymi rozwój. Specyficzna struktura sieci umożliwia uwzględnienie tych czynników w formułowaniu i adaptacyjnym zarządzaniu strategią rozwoju.
Za takim podejściem przemawiają następujące argumenty:
1. Sieć dzięki zastosowaniu grafiki lepiej niż lista rankingowa ilustruje
hierarchię oraz relacje pomiędzy potencjalnymi polami rozwoju,
zdefiniowanymi na podstawie rund delfickich (np. poprzez zastosowanie
wielkości węzłów lub gradientu kolorów − kartografia).
2. Sieć jest systemem znacznie bardziej odpornym i zdolnym do
elastycznego reagowania niż linearne czy hierarchicznie uporządkowane
systemy. Jeśli jeden element sieci zostaje wyeliminowany lub ulega
osłabieniu (np. dana technologia jest zastąpiona przez alternatywną, taką jak
np. telefonia komórkowa), sieć nadal funkcjonuje, gdyż immanentną cechą
jej struktury jest zdolność kompensacji.
3. Sieć wskazuje konieczność uwzględnienia w strategiach oraz planach
implementacyjnych powiązań pomiędzy różnymi obszarami priorytetowych
technologii, a także możliwości uzyskiwania synergii pomiędzy
technologiami, np. biotechnologie w rolnictwie mogą w szerokim zakresie
20
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
być adaptowane do zastosowania jako biotechnologie ekologiczne
w ochronie środowiska i vice versa.
4. Sieć jest czynnikiem stymulującym rozwój badań inter- i transdyscyplinarnych.
5. Sieć powinna być punktem wyjścia dla tworzenia rozwiązań systemowych.
6. Sieć dostarcza informacji dla strategii stabilnych, ale niekoniecznie
optymalnych z punktu widzenia sytuacji istniejącej w momencie
formułowania strategii.
Podsumowując:
Sieć umożliwia decydentom analizę różnych scenariuszy pod
kątem kształtowania przyszłości, zamiast przewidywania przyszłości. Wskazuje także, jakie działania podjęte dziś będą najbardziej stymulować trwały, zrównoważony rozwój.
Należy podkreślić, że podczas formułowania strategii zawsze powinna obowiązywać zasada ostrożności (ang. precaution principle), stosowana przez Komisję Europejską, która jako punkt wyjścia przyjmuje, że decyzje są podejmowane na podstawie scenariuszy sygnalizujących największe zagrożenia, które
mogą się pojawić w momencie, kiedy jest już za późno na działanie.
3.3. Zasady wdrażania foresightu dla tworzenia
przewagi konkurencyjnej („SOFTWARE”)
3.3.1. Wizja vs. potencjał
Pierwszym i kluczowym elementem implementacji foresightu jest zweryfikowanie wizji z istniejącym potencjałem naukowym w regionie.
Podejście to powinno być wsparte analizą identyfikującą mocne jednostki
naukowe, dysponujące dużym potencjałem rozwijania nowych obszarów badawczych i doświadczeniem skutecznego transferu wiedzy we wdrożenia, a także współpracy z istniejącymi przedsiębiorstwami oraz grupami producenckimi.
Polska i region muszą zdobyć przewagę konkurencyjną w krótkim dość czasie,
ograniczonym poprzez dopływ środków z Unii Europejskiej. Kadry już wykształcone transdyscyplinarnie i mające potencjał konwersji wiedzy w knowhow odgrywają zasadniczą rolę w uzyskaniu szybkiej i zdecydowanej przewagi.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
21
Należy jednak mieć świadomość, że rozwijanie dziedziny, której nie ma w
naszej bazie naukowej, może być skutecznie dokonywane na zasadzie inwestycji
zagranicznych i transferu technologii. Tworzenie nowego kierunku badawczego
w regionie − przy założeniu, że istnieje znakomity potencjał intelektualny − jest
procesem długotrwałym (może trwać do 10 lat) i nie daje pewności przyszłego
sukcesu.
Wsparcie finansowe kierunków strategicznych powinno być realizowane na podstawie dwóch podstawowych kryteriów:
1. Osiągnięć i doświadczenia we wdrożeniach.
2. Naukowej wartości zespołu (ranking MNSW oraz aktywność
międzynarodowa).
Zespoły mające duże osiągnięcia naukowe, pozbawione dotąd doświadczeń
implementacyjnych, powinny być wspierane w ramach wspólnych projektów z
zespołami posiadającymi wdrożone patenty.
3.3.2. Zasada antycypacji jako jedno z narzędzi
prognostycznych
Należy przeanalizować specyfikę i dynamikę rozwoju w danej dziedzinie
i podjąć próbę sformułowania algorytmu rozwoju, na podstawie którego formułuje się hipotezy dla badań wyprzedzających. Przykładem jest antycypacja kierunku rozwoju ekologii systemów rzecznych (Zalewski, 2000), gdzie dzięki
sformułowaniu algorytmu uwzględniającego zwiększenie skali (fragment rzeki→kontinuum→dolina rzeki→dorzecze) oraz rozwojowi koncepcji dotyczącej
dynamiki procesów (od opisywania zależności między organizmami, a środowiskiem do regulowania procesów dla zwiększania odporności systemów na oddziaływania człowieka − rys. 3), w końcu lat 80. XX w. zdefiniowano zakres
nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy – ekohydrologii, będącej obecnie
(w latach 2008−2013) jednym z pięciu priorytetów Międzynarodowego Programu Hydrologicznego UNESCO (UNESCO IHP).
Na podstawie podobnych założeń sformułowano prototyp algorytmu rozwoju
regionu łódzkiego (rys. 4).
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
22
Rysunek 3.
Przykład algorytmu rozwoju ekologii systemów rzecznych, który
przyczynił się do sformułowania koncepcji ekohydrologii
SKALA: ODCINEK RZEKI
KONCEPCJA:
RZEKA
Struktura zespołów
organizmów na tle
czynników
abiotycznych
Dynamika procesówprzepływ energii,
krążenie pierwiastków
biogennych
DORZECZE
Wykorzystanie właściwości
ekosystemów do regulacji
procesów krążenia wody,
pierwiastków i przepływu energii w
skali dorzecza, dla poprawy stanu
zasobów wodnych
Rola stref ekotonowych
woda-ląd w krajobrazie
Ekohydrologia
Naiman, Decamps, Fournier
Zalewski et al. (1997)
(1989)
Baird, Wilby (1999)
Rola wezbrań rzek
Rodrigues-Iturbe (2000)
(flood pulses concept)
Junk et al. (1989)
Holistyczne
Potencjał predykcyjny
DOLINA
Spiralna
cyrkulacjabiogenów
Weber, Patten (1979)
Newbold et al. (1981)
Kontinuum rzeczne
Strefowość rzek Vannote et al. (1980)
Huet (1949)
Illies and Botosaneanu (1963)
czas
Hynes (1970)
Starmach (1983/84)
Statzner, Higler (1985)
Newbold et al. (1982)
Minshall et al. (1983)
Redukcjonistyczne
Naiman et al. (1988)
Welcomme (1985)
Bayley (1991)
Chauvet, Decamps (1989)
Schiemer, Zalewski (1992)
Petersen, Petersen (1992)
Petts (1990)
Gilbert et al. (1997)
Mitsch (1993)
Jorgensen (1996)
Źródło: Zalewski 2000, zmienione.
Rysunek 4.
Rozwój / wartość dodana
Udział wartości dodanej w regionie łódzkim w całości gospodarki kraju
Szczegółowe wyjaśnienia patrz: „Modele prognostyczno-symulacyjne” Welfe i in., 2007.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
23
3.3.3. Zasada implement-invent
Przyjmuje się, że inventorzy zmieniają świat, zaś „implementatorzy” zmieniają cywilizację. Wydaje się, że obecnie w różnego rodzaju planach rozwoju
największy nacisk kładzie się na rolę inventorów, nowe patenty, wynalazki itp.
Tymczasem np. Japonia, która w czasie II wojny światowej dysponowała relatywnie dobrymi technologiami i mogła się porównywać pod tym względem z
osiągnięciami amerykańskimi, rozpoczęła zdobywanie przewagi konkurencyjnej
nie według schematu invent-implement lecz implement-invent. Przykład ten
wskazuje, że warunkiem rozwoju jest posiadanie warsztatu naukowego skutecznego w procesie wdrażania i udoskonalania, a dopiero na tej bazie najczęściej
powstają innowacje. Równolegle niezbędny jest system nastawiony na kształcenie inventorów, wykorzystujący elementy programów studiów stymulujące
zdolność kreatywnego myślenia. W tym celu można by stworzyć (np. na bazie
interdyscyplinarnego zespołu realizującego foresight) kilkuosobowy zespół uzupełniony przez metodologów nauki, psychologów o dużym doświadczeniu międzynarodowym i wdrożeniowym, który opracowałby specjalne elementy włączane do obecnych programów studiów, kształcących kreatywne myślenie. Jest
to szczególnie istotne w erze globalizacji, gdy coraz większego znaczenia nabiera konkurencja pozwalająca zdobyć potencjał intelektualny, w Stanach Zjednoczonych już pół wieku temu uznany za kluczowy czynnik stymulujący rozwój.
3.3.4. Zasada synergii
W erze badań transdyscyplinarnych stała wymiana informacji pomiędzy dyscyplinami naukowymi jest podstawą inicjatyw innowacyjnych, stąd stworzenie
nieformalnych (np. faculty clubs na uniwersytetach amerykańskich) i formalnych platform, inkubatorów inicjujących projekty transdyscyplinarne i maksymalne wykorzystanie potencjału łódzkich uczelni staje się pilnym zadaniem.
Z potencjału laboratoriów biotechnologicznych powinny korzystać ekobiznes,
służba zdrowia, przemysł farmaceutyczny, rolnictwo, nanotechnologie.
Należy jednak podkreślić, że istnieją pewne opory dotyczące współpracy interdyscyplinarnej związane z prawami autorskimi. Stąd powinny zostać sformułowane zasady, a także winna wzrosnąć świadomość, że obydwie współpracujące strony muszą dbać nie tylko o dzielenie się wiedzą (ang. knowledge shearing), lecz także o prawa autorskie, gdyż tylko wtedy możliwe jest osiągnięcie
wspólnego sukcesu i wzajemnych korzyści. Tę fazę foresightu trzeba traktować
jako pierwsze stadium i bazę do dalszej współpracy.
24
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
3.3.5. Zasada wdrażania adaptacyjnego
(Kinga Krauze, Maciej Zalewski, Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Zadaniem projektu Foresight jest wyznaczenie kierunków rozwoju regionu
oraz jego strategicznych celów w warunkach narastającej konkurencji globalnej
i krajowej. Wobec szybko zmieniającej się sytuacji społecznej, ekonomicznej
oraz uwarunkowań ekologicznych sukces działań będzie jednak związany
przede wszystkim z umiejętnością dostosowania do zmieniających się warunków metod, planów, a być może również celów w fazie wdrażania rekomendowanych rozwiązań. W celu identyfikacji i wypracowania optymalnej strategii
byłoby zatem wskazane przyjęcie zarządzania adaptacyjnego jako podstawy do
implementacji działań zdefiniowanych w ramach projektu.
Zarządzanie adaptacyjne (ang. Adaptative Assessment Management), Holling, 1978; Olsson i in., 2006) nawiązuje do teorii podejmowania decyzji, ale ma
zastosowanie w warunkach braku pełnej informacji o procesach ekonomicznych
i społecznych, stanie środowiska, jego przyszłych zmianach oraz czynnikach,
które mogą zmienić kontekst działań, a tym samym wpłynąć na ich ostateczny
efekt. Zarządzanie takie, dzięki ciągłemu monitoringowi procesu wdrażania planów i decyzji oraz ich konsekwencji, sprzyja zmniejszeniu ryzyka osiągnięcia
niepożądanych efektów. Stosownie do zmian warunków, cele i metody mogą
być modyfikowane, a jednocześnie weryfikuje się i uzupełnia bazy danych oraz
informacji.
W zależności od dostępności informacji o środowisku oraz stosownych metod zarządzanie adaptacyjne może przyjąć formę pasywną lub aktywną. Posiadając wystarczający wgląd w stan systemów socjo ekologicznych oraz trajektorii
ich zmian, można oprzeć się na modelach prognostycznych, umożliwiających
określenie priorytetów zarządzania i rozwoju regionalnego. W tym wypadku
zarządzanie adaptacyjne wiąże się ze zdobywaniem nowej wiedzy i aktualizacją
modeli, a tym samym priorytetów rozwojowych.
W przypadku dziedzin lub procesów trudnych do prognozowania lub podejmowania nowych wyzwań w oparciu o pomysły innowacyjne pasywne zarządzanie adaptacyjne zogniskowane na poprawie istniejących metod zarządzania,
może być zastąpione zarządzaniem aktywnym. Opiera się ono na opracowaniu
i testowaniu nowych strategii, uwzględniających nowe, niekonwencjonalne założenia. W tym przypadku zarządzanie adaptatywne umożliwia „uczenie się poprzez eksperymentowanie”, wypracowanie zupełnie nowego podejścia do zarządzania oraz wybór najlepszej spośród kilku opcji.
Zarówno pasywne, jak i aktywne zarządzanie adaptacyjne wymaga:
i) interaktywnego procesu podejmowania decyzji, tzn. oceny efektów oraz
dostosowania działań w oparciu o wiedzę zdobywaną w procesie
implementacji rozwiązań;
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
25
ii) wypracowania sprzężeń zwrotnych między monitoringiem a procesem
podejmowania decyzji;
iii) jasnego określenia ryzyka oraz niewiadomych poprzez opracowanie
wielopoziomowego modelu i określenie interakcji między jego komponentami;
iv) oceny prawdopodobieństwa osiągnięcia sukcesu dla każdego ze zdefiniowanych działań, na każdym z poziomów wdrażania;
v) uznania ryzyka i niepewności za stałe czynniki związane z podejmowaniem
decyzji i zarządzaniem, które jednocześnie umożliwiają uczenie się
i doskonalenie.
Przyjęcie powyższych założeń jako składowej procesu wdrażania i podejmowania decyzji pozwala na optymalizację rozwiązań w celu osiągnięcia najlepszych możliwych rezultatów. Proponowana sieć przyszłościowych technologii i działań przeciwstawia się tradycyjnemu podejściu hierarchicznemu, które
ogranicza możliwość elastycznego reagowania na zmiany warunków. Dodatkowo przyjęcie jej jako układu podlegającego zarządzaniu adaptacyjnemu pozwala
na znaczące ograniczenie ryzyka związanego z wyznaczaniem nowych kierunków rozwoju regionu oraz planowaniem inwestycji i wdrożeń (rys. 5).
Rysunek 5.
Schemat zastosowania zarządzania adaptatywnego
dla sieci przyszłościowych technologii i działań projektu
foresight Loris Wizja w regionie łódzkim
KROK 3
KROK 2
Zdefiniowanie możliwych rozwiązań
oraz ich rezultatów- wynik rund Delfickich
Model ekonometryczny
Welfe
KROK 4
Sieć przyszłościowych
technologii i działań
KROK 1
Identyfikacja problemu
– zwiększenie konkurencyjności regionu
KROK 5
Projekt działań
KROK 9
KROK 6
Zmiana podejścia
– zmiana siły węzłów w sieci
Wdrożenie
KROK 8
KROK 7
Ocena
Monitoring efektów
26
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
3.3.6. Zasada dialogu
(Monika Dzięgielewska-Geitz, Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Proces formułowania hipotez, opracowanie syntezy, ale przede wszystkim
efektywne wdrażanie priorytetowych technologii zidentyfikowanych w procesie
foresightu wymaga świadomości celu, a także akceptacji przez strony zróżnicowanej hierarchii priorytetów. Podstawą osiągnięcia tych celów jest nowoczesna
metodologia nawiązywania dialogu.
Zarys metodologii zarządzania złożonymi procesami rozwoju poprzez platformy współpracy MSPs (multi-stakeholder
platforms) wykorzystuje zasady:
¾ Dialogu (Stakeholder Dialogue),
¾ Współrządzenia (Governance),
¾ Budowania umiejętności (Capacity-Building),
¾ Rozwiązywania problemów (Problem-Solving),
¾ Wzajemnego uczenia się (Mutual Learning).
Dialog jako narzędzie transferu globalnego paradygmatu środowiskowego
Wiek przemysłowy, którego schyłek rozpoczął się w drugiej połowie XX w.,
charakteryzował się ingerencją infrastruktury w środowisko naturalne, powodował głęboką i daleko posuniętą degradację ekosystemów. Powstawały ekologiczne grupy nacisku, które w odpowiedzi na zarządzenia decydentów, wobec
braku narzędzi dialogu społecznego, blokowały ich działania. Paradygmat środowiskowy towarzyszący wiekowi przemysłowemu to paradygmat restrykcyjny
oparty na zakazie prowadzenia działań przyczyniających się do degradacji środowiska lub nakazujący działania uważane za korzystne dla niego.
Wiek XXI przyniósł ze sobą zmianę paradygmatu z restrykcyjnego na kreatywny, w ramach którego dialog między grupami interesariuszy – naukowcami, inżynierami, decydentami oraz społeczeństwem − tworzy możliwość prowadzenia badań i wdrażania rozwiązań o charakterze demand-led, nie tylko
chroniących środowisko, ale także odwracających jego degradację.
Środowisko naturalne jako istotny element rozwoju społeczno-ekonomicznego i technologicznego
Zgodnie z koncepcją zrównoważonego trwałego rozwoju, postęp technologiczny powinien być zharmonizowany ze środowiskiem i zasobami naturalnymi,
winien zapewnić wysoką jakość życia nie tylko obecnym, ale i przyszłym pokoleniom. Foresight technologiczny powinien uwzględniać aspekty środowiskowe
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
27
jako istotne czynniki rozwoju, zatrzymywać degradację, a także, w miarę realnych możliwości, odwracać ją dzięki zintegrowanym rozwiązaniom naukowym.
Obecnie podejście do środowiska zmienia się z paradygmatu restrykcyjnego
(ekstremalna ochrona środowiska, over-engineering, podejście sektorowe) w
integracyjny paradygmat kreatywny (z wykorzystaniem „czystych ekologicznie”
ekonomicznych rozwiązań systemowych, opartych o biotechnologie ekologiczne, harmonizujących potrzeby człowieka z wydolnością środowiska).
Podejście MSPs (Multi-Stakeholder Platforms) jako strategia transferu
wiedzy do świadomości interesariuszy w celu wspierania
zrównoważonego rozwoju
Wobec wyzwań końca XX w., w szczególności związanych z perspektywą
zmian klimatycznych, a w ich konsekwencji m.in. braku dostępu do wody w
krajach rozwijających się, na bazie zdefiniowanych Rozwojowych Celów Milenijnych ONZ (UN Millenium Development Goals) wyłoniła się koncepcja
MSPs (Multi-Stakeholder Platforms). Opiera się ona na współpracy w celu
usprawnienia i udrożnienia przepływu wiedzy oraz informacji i dialogu prowadzącego do rozwiązań optymalnie najlepszych dla środowiska naturalnego
i człowieka. Koncepcje te są ujęte m.in. w Multi-Stakeholder Engagement Processes – A UN Capacity Development Resource (Capacity Development Group,
Bureau for Development Policy, United Nations Development Programme, November 2006). Transferowi wiedzy do świadomości interesariuszy służy sprawdzona metodologia wykorzystująca dialog i narzędzia prowadzące do realnego
wypracowywania strategii i planów poprawy jakości życia oraz bezpieczeństwa
środowiskowego, stosowana m.in. w projektach EMPOWERS SWITCH**, która została przedstawiona poniżej, w oparciu o dokumentację wykonaną dla tych
projektów (Moriarty P., Batchelor Ch. i in., 2007).
Format wykorzystania MSPs (Multi-Stakeholder Platforms)
w zarządzaniu: cel, model, podejście strategiczne, narzędzia, rezultaty
1. Cel ogólny zastosowania podejścia MSPs w projektach takich, jak LORIS
WIZJA. Celem MSPs jest poprawa oraz przyspieszenie złożonych lokalnych
i regionalnych procesów rozwoju poprzez zarządzanie, planowanie oraz zintegrowane działania z wykorzystaniem współudziału w podejmowaniu decyzji
(participatory processes) oraz dialog między interesariuszami (stakeholders).
2. Model zarządzania. Model zarządzania w MSPs opiera się na następujących
zasadach:
¾ procesy współudziału (participatory processes) i dialog pomiędzy interesariuszami (stakeholder dialogue) w celu wytworzenia mechanizmu komunikacji poziomej dla interesariuszy na tym samym poziomie działania
oraz pionowej interesariuszy na różnych poziomach;
28
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
¾ zarządzanie strategiczne wykorzystujące uzgodnione informacje oraz przejrzysty i otwarty na konsultacje społeczne proces podejmowania decyzji −
dialog pomiędzy interesariuszami i zintegrowane działania (rys. 6);
Rysunek 6.
Elementy składowe modelu współzarządzania strategicznego
w kontekście MSPs
3. Podejście strategiczne. Podejście strategiczne opiera się na modelu dialogu pomiędzy interesariuszami opartym na cyklu zarządzania projektem oraz sprawdzonym mechanizmie budowania wizji, scenariuszy i strategii dla rozwoju.
4. Narzędzia. Podejście wykorzystuje sprawdzone narzędzia umożliwiające budowanie mechanizmu współrządzenia (governance), związane z procesem
facylitacji, omówionym w kolejnych sekcjach.
5. Rezultaty:
¾ wspólnie wypracowane wizje i strategie ich osiągnięcia,
¾ możliwe do realizacji i osiągnięcia wyznaczonych celów plany,
uwzględniające czynniki niepewności,
¾ platforma dla wymiany informacji i danych.
Software
Trzy filary rozwoju. Podejście do koordynacji i wdrażania realnych działań
stworzone w programie EMPOWERS oraz wykorzystywane w projekcie
SWITCH oferuje logiczny zestaw procesów, które jeśli zostaną zaakceptowane
oraz wcielane w życie przez interesariuszy, będą prowadziły do osiągnięć w
dziedzinie rozwijania strategii zarządzania rozwojem, planowania i działania, a
także do lepszej komunikacji oraz sprawniejszego podejmowania decyzji.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
29
Koordynacja komunikacji, zwana facylitacją (facilitation), prowadzona z
wykorzystaniem sprawdzonych metod pozwoli interesariuszom przejść przez
ustrukturyzowany proces planowania i dialogu (rys. 7).
Rysunek 7.
Elementy składowe modelu współzarządzania strategicznego
w projekcie Loris Wizja
Filar I: Dialog między interesariuszami i zintegrowane działania
Dialog między interesariuszami oraz zintegrowane działania są podstawowym filarem struktury przyspieszenia i poprawy działań w kierunku rozwoju na
poziomie centralnym, regionalnym i lokalnym. Dobry przepływ informacji, częsta i efektywna komunikacja zapewnią znalezienie na wszystkich poziomach
najlepszych rozwiązań stosownych do lokalnych wymagań. Dialog i zintegrowane działania oznaczają, że:
¾ interesariusze zostali zidentyfikowani;
¾ istnieje platforma komunikacji pomiędzy interesariuszami (ang. stakeholder
platform), umożliwiająca wspólne analizowanie problemów, wypracowywanie
wspólnej wizji, wymienianie poglądów oraz uzgadnianie wspólnych działań;
¾ dialog i zintegrowane działania nie są przypadkowe, lecz mają miejsce dzięki
zorganizowanemu procesowi, którego zinstytucjonalizowanie prowadzi do
usprawnionego, przyspieszonego, logicznego rozwoju.
Ustanowienie platformy współpracy wymaga wysiłku od interesariuszy oraz
koordynatorów komunikacji (facylitatorów). Interesariusze mogą bowiem reprezentować różne, często sprzeczne interesy, mieć różną motywację oraz znajdować się na różnych poziomach władzy.
30
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Filar II: Cykl planowania/zarządzania i metody budowania wizji, strategii,
planowania
a) Cykl planowania/zarządzania składa się z następujących faz (rys. 8):
i) Faza 1: Wizja
ii) Faza 2: Ocena
iii) Faza 3: Strategie
iv) Faza 4: Planowanie
v) Faza 5: Wdrożenia
vi) Faza 6: Refleksja
Rysunek 8.
Fazy cyklu planowania projektu w podejściu MSPs
(EMPOWERS Visioning Methodology)
W pierwszej fazie cyklu interesariusze budują wstępną wizję przyszłości.
Ponieważ dane są nie zawsze znane, a przyszłość może być niepewna, tworzą
oni zestaw różnorodnych scenariuszy odzwierciedlających możliwe przyszłe
sytuacje.
W drugiej fazie następuje ocena wizji pod kątem stopnia realności jej osiągnięcia wg kryteriów SMART. Zgodnie z tym podejściem, wizja powinna spełniać następujące kryteria:
S – Specific (konkretna),
M – Measurable (mierzalna),
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
31
A – Acceptable (akceptowalna),
R – Realistic (realistyczna),
T – Timebound (umieszczona w ramach czasowych).
W trzeciej fazie – budowania strategii – powstają strategie osiągnięcia wizji
w kontekście jak największej liczby scenariuszy. Należy zdać sobie sprawę z
faktu, że niektóre scenariusze mogą być na tyle skomplikowane, iż żadna realistyczna strategia nie będzie się do nich odnosić, co może spowodować konieczność weryfikacji wizji.
b) Metody budowania wizji, strategii i planowania.
Terminologia:
WIZJA – sytuacja/stan jaki chcemy osiągnąć w przyszłości
SCENARIUSZ – droga wiodąca do osiągnięcia pożądanego stanu
STRATEGIA – działania nastawione na osiągnięcie wizji
SMART – konkretna, mierzalna, akceptowalna, realistyczna, umieszczona
w ramach czasowych
Rysunek 9.
Etapy osiągania wizji od obecnej sytuacji poprzez scenariusz
do realizacji (EMPOWERS Visioning Methodology)
Analiza obecnej sytuacji (1)
Proces budowania wizji dotyczy tworzenia konkretnego i uzgodnionego
przez wszystkich uczestników opisu, demonstrującego, jak interesariusze wyobrażają sobie w przyszłości określony obszar, w którym funkcjonują (np. w
projekcie SWITCH system zarządzania zasobami wodnymi w Łodzi w roku
2038). Punktem wyjścia do budowania wizji jest analiza obecnej sytuacji pod
kątem wyzwań, szans, zagrożeń i niepewności.
Kroki, które można zastosować w dochodzeniu do wspólnej wizji to:
Krok 1: Osiągnięcie porozumienia w obszarze zainteresowania oraz w określonych ramach czasowych w warunkach, w których interesariusze są adekwatnie
reprezentowani.
32
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Krok 2: Określenie najważniejszych problemów, które mają być uwzględnione
w wizji za pomocą różnych technik, np. analizy „drzewa problemów”, „burzy
mózgów”, „listy problemów”. Specjalistyczna wiedza ekspertów jest na tym
etapie bardzo pomocna.
Krok 3: Sformułowanie zarysu wizji w konwencji narracyjnej z elementami celów wyrażonych w liczbach oraz jej ocena za pomocą kryteriów SMART (ang.
Specific, Measurable, Achieveable, Realistic, Timebound – konkretna, mierzalna, osiągalna, realistyczna, osadzona w ramach czasowych).
Krok 4: Sprawdzenie, czy pierwsza wersja wizji jest spójna z wizjami na
wszystkich poziomach administracyjnych w procesie, a także z procesami administracyjnymi.
Krok 5: Po zakończeniu fazy budowania scenariuszy i strategii istotne jest, by
zweryfikować, czy strategie mają szansę doprowadzić do osiągnięcia zbudowanej wizji.
Krok 6: Szerokie propagowanie wizji, zachęcanie do komentarzy i informacji
zwrotnej. Zredagowanie ostatecznej wersji z uwzględnieniem konstruktywnych
komentarzy.
Budowanie scenariuszy (2)
Budowanie scenariuszy to metoda pracy między etapem tworzenia wizji oraz
strategii. Scenariusz jest opisem tego, co może się wydarzyć w przyszłości. Nie
jest on konkretną przepowiednią przyszłości, lecz możliwością opartą na istniejących trendach, obszarach wiedzy i czynnikach niepewności. Sformułowanie zestawu scenariuszy narracyjnych pomaga stworzyć podstawę do identyfikacji możliwych dróg (strategii) prowadzących do osiągnięcia wizji. W fazie tworzenia wizji scenariusze pomagają zarysować ogólną strategię. W dalszej fazie jej budowania, kiedy staje się ona coraz bardziej konkretna, scenariusze podlegają weryfikacji pod kątem nowych informacji, szans, zagrożeń i niepewnych okoliczności.
Faza budowania scenariuszy wymaga przygotowania w postaci stworzenia
wizji oraz działań warsztatowych i powarsztatowych. Konieczna jest także ogólna
baza informacji, która powstaje w fazie oceny i umożliwia wypracowanie pięciu
wysokiej jakości scenariuszy. Do scenariuszy prowadzą następujące kroki:
Krok 1: Ocena i klasyfikacja czynników mogących wpłynąć na realizację wizji
pod względem ich wagi oraz nieprzewidywalności z wykorzystaniem diagramu
przedstawionego na rys. 10.
Krok 2: Wybór dwóch czynników – najważniejszych i najmniej przewidywalnych (rys. 11).
Krok 3: Zdefiniowanie dwóch ekstremalnych sytuacji związanych z działaniem
wybranych czynników.
Krok 4: Stworzenie scenariuszy narracyjnych dla sytuacji będących wynikiem
każdej kombinacji działania czynników.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
33
Rysunek 10.
Diagram do oceny i klasyfikacji czynników mogących wpłynąć
na realizację wizji. Czynniki klasyfikowane są pod względem ich wagi
oraz nieprzewidywalności (EMPOWERS Visioning Methodology).
Budowanie strategii (3)
Budowanie strategii to etap podejmowania decyzji w podstawowym strategicznym kierunku, identyfikacji szerokiego spektrum możliwych działań oraz
określania, jak można rozwiązać problemy i podołać wyzwaniom stojącym na
drodze do realizacji wizji. Do zbudowania strategii mogą doprowadzić następujące kroki:
Krok 1: Identyfikacja i lista praktycznych opcji oraz szans osiągnięcia wizji w
czasie warsztatu poświęconego wypracowaniu strategii.
Krok 2: Ocena społecznej, technicznej, politycznej, ekonomicznej
i środowiskowej akceptacji oraz możliwości realizacji zidentyfikowanych opcji
i szans.
Krok 3: Identyfikacja ryzyka i ograniczeń, które mogą wywierać wpływ na to,
czy strategie mają szansę powodzenia. Ryzyko i ograniczenia mogą zawierać
powolny zwrot kosztów, brak umiejętności lub możliwości administracyjnych,
korupcję, przypisywanie niewielkiego znaczenia sprawom środowiska oraz szereg innych czynników.
34
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Rysunek 11.
Diagram do oceny i klasyfikacji czynników mogących wpłynąć
na realizację wizji. Do dalszej analizy wykorzystuje się czynniki
klasyfikowane jako najważniejsze i najbardziej nieprzewidywalne
(EMPOWERS Visioning Methodology)
Krok 4: Stworzenie zarysu różnych możliwych strategii lub zasadniczych elementów składających się na nie, umożliwiające realizację wizji, z uwzględnieniem informacji zgromadzonych w fazie oceny. Jednym z możliwych rezultatów
tego kroku może być tabela, w której wyszczególnione będą główne elementy
strategiczne, które mogą być ujęte w odniesieniu do każdego scenariusza.
Krok 5: Ewaluacja strategii pod kątem ich potencjału w procesie realizacji wizji,
której można dokonać za pomocą technik analitycznych lub modelowania.
Krok 6: Synteza jednej szerokiej strategii z listy wszystkich strategii, które mogą
prowadzić do realizacji wizji, dokonana w dialogu ze wszystkimi interesariuszami.
Krok 7: Ocena, czy realizacja strategii pozostaje w zgodzie z istniejącymi lub
realnymi możliwościami budżetowymi oraz czy ma szerokie poparcie polityczne
Planowanie (4)
W zależności od rozmiaru i stopnia złożoności strategii można wypracować
jeden lub kilka planów odnoszących się do różnych aspektów projektu. Planowanie projektu jest integralną częścią zarządzania nim, czyli organizowania
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
35
i zarządzania zasobami w taki sposób, żeby były one w stanie zapewnić realizację projektu w określonym czasie i w ramach dostępnych finansów. Efektywne
planowanie polega na zastosowaniu różnorodnych narzędzi oraz zapewnieniu
udziału wszystkich interesariuszy, którzy uczestniczyli we wcześniejszych etapach procesu.
Filar III: Facylitacja − koordynacja komunikacji
Sukces we wdrażaniu kompleksowych projektów z wykorzystaniem MSPs
wymaga umiejętnej koordynacji komunikacji − facylitacji, aby zapewnić sprawne przechodzenie przez kolejne etapy cyklu zarządzania oraz budowanie umiejętności współdziałania. Istnieją dwie jasno określone fazy facylitacji i budowania umiejętności. W fazie wstępnej kluczową rolę odgrywa zespół koordynujący
facylitację, który zapewnia:
¾ wysokie prawdopodobieństwo realizacji zidentyfikowanych przez interesariuszy celów wynikających z procesu;
¾ koordynację komunikacji za pomocą metod, które zapewnią internalizację
podejścia opartego na dialogu i zaangażowaniu za strony interesariuszy;
¾ błyskawiczne rozwiązywanie ewentualnych konfliktów.
W fazie drugiej facylitatorzy odgrywają rolę wspierająco-doradczą w procesie zarządzania zinegrowanymi działaniami i rozwiązywania konfliktów. Ich
kluczowym zadaniem jest obserwacja i monitorowanie procesu.
Narzędzia (5)
Oto przykłady narzędzi, które mogą być zastosowane w pracy w ramach MSPs.:
a. Narzędzia służące wspólnemu uczeniu się i działaniu:
¾ narzędzia wspólnej oceny;
¾ analiza „drzewa problemów”;
¾ semi-ustrukturyzowana dyskusja;
¾ analiza SWOT;
¾ ustalanie priorytetów oraz ich kolejności;
¾ analiza zaufania i praw.
b. Narzędzia umożliwiające ocenę szacunkową:
¾ zasoby, infrastruktura, popyt i dostęp;
¾ jakościowe systemy informacyjne;
¾ zapewnienie i kontrola jakości;
¾ modelowanie;
¾ zarządzanie informacjami;
¾ analiza korzyści kosztów.
36
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
c. Narzędzia do pracy z interesariuszami:
¾ identyfikacja interesariuszy;
¾ analiza ich ról i zadań;
¾ analiza instytucjonalna;
¾ wizualne modele zarządzania i koordynacji;
¾ angażowanie ubogich i wykluczonych;
¾ rozwijanie umiejętności (capacity-building);
¾ podnoszenie świadomości;
¾ komunikacja (facylitacja);
¾ rozwiązywanie konfliktów.
d. Narzędzia monitoringu:
¾ monitoring i ewaluacja;
¾ określanie minimum postępu;
¾ dokumentacja procesu.
Przedstawiona metodyka jednoznacznie wskazuje, jak skomplikowanym
procesem jest dialog pomiędzy stronami biorącymi udział w procesie ukierunkowanego rozwoju. Jednocześnie umiejętność prowadzenia dialogu w oparciu
o postępy psychologii i socjologii nie tylko umożliwia osiąganie celów, ale jest
też znakomitym narzędziem interdyscyplinarnej edukacji społecznej prowadzącej do rozwoju aspiracji i umiejętności współpracy.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
37
4.
ANALIZY SIECI W KONTEKŚCIE
OBSZARÓW PRIORYTETOWYCH
TECHNOLOGII
(Maciej Zalewski, Iwona Wagner, Międzynarodowe Centrum Ekologii PAN)
Jak wspomniano wcześniej, podstawą rozwoju nowych technologii w regionie powinno być stworzenie zintegrowanego, interdyscyplinarnego, zorientowanego na rozwiązywanie problemów (ang. problem solving) systemu absorpcji
informacji oraz integracji wiedzy i testowania nowych rozwiązań technologicznych w odniesieniu do zidentyfikowanych w foresighcie obszarów technologicznych. Region powinien w sposób systemowy łączyć obszary funkcjonalne w
oparciu o rozwój kapitału ludzkiego, wdrożenia najnowszych badań naukowych
i istniejące jednostki naukowe (rys. 12).
W wyniku analiz wykonanych przez ekspertów wyodrębniono następujące
obszary priorytetowych technologii:
¾ mechatronika, nanotechnologie, technologie informatyczno-komunikacyjne;
¾ biotechnologie i ekobiznes;
¾ edukacja, potencjał badawczo-rozwojowy;
¾ jakość życia i zdrowie.
4.1. Mechatronika, nanotechnologie,
technologie informatyczno-komunikacyjne
Ze względu na potencjał umożliwiający osiągnięcie synergii, a także konieczność zwiększenia masy krytycznej, zdecydowano o skonfigurowaniu sieci
wspólnej dla tych trzech obszarów badawczych. Jako podstawę przyjęto zinte-
38
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
growany wskaźnik rozwoju zrównoważonego (A. Rogut, LORIS Wizja), weryfikowany dodatkowo wynikami jedno i dwuczynnikowej analizy wyników foresightu technologicznego (B. Piasecki, LORIS Wizja) – rys. 13, 14, 15, 16.
Rysunek 12.
Zastosowanie działań wdrażających metodologię foresight uwzględniających
osiągnięcia nauki – przykład zintegrowanych nauk o środowisku
W centrum sieci znalazły się „węzły” o najwyższym wskaźniku wyrażonym
największym rozmiarem węzła. Najwyższa wartość wskaźnika wystąpiła w przypadku liczby firm produkcyjnych i wskazuje ona na znaczenie masy krytycznej dla
potencjału kooperacyjnego. Za następny czynnik rozwoju uznano współpracę MSP z
koncernami, co wskazuje na duże inwestycje zagraniczne stanowiące ważną siłę
sprawczą rozwoju nowych technologii w regionie. Trzeci element to miniaturyzacja
(6.34) oraz metale lekkie i kompozyty (6.29), zgodny z zasadą „eco-efficency” −
redukcji materii i energii na jednostkę dochodu narodowego jako klucza do
efektywnego użytkowania zasobów naturalnych i redukcji degradacji środowiska. Również czwarty obszar − optymalizacja funkcjonowania systemów przemysłowych − jest zgodny z tą zasadą. Dzięki mechatronice (6.26) również w
ochronie środowiska (6.24), a także e-pracy (6.26), oprogramowaniu i systemach informatycznych (6.21), nowych technologiach dla przemysłu motoryza-
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
39
cyjnego związanych z redukcją masy pojazdów i napędom hybrydowym, a także
technologiach procesowych i obróbki ubytkowej (6.15), automatyzacji i robotyzacji, modelach dystrybucji i just in time (6.07), nastąpi poprawa konkurencyjności regionu i zrównoważony rozwój. W przypadku nanoregionu (6.38), kluczem do jego powstania będą inwestycje zagraniczne (6.32).
Rysunek 13.
Wyniki analizy rund delfickich w obszarze mechatronika,
nanotechnologie, technologie informacyjno-komunikacyjne
4.2. Biotechnologie i ekobiznes
Aby przyspieszyć realizację dyrektyw Komisji Europejskiej oraz polityki
ekologicznej państwa opisanej zasadą zrównoważonego rozwoju, a także osiągnąć synergię i zwiększanie masy krytycznej w zakresie B+R, zdecydowano się
na połączenie w sieć obszarów technologicznych biotechnologie i ekobiznes
(rys. 14).
Za priorytet rozwojowy eksperci uznali stworzenie bioregionu, w którym
kluczową rolę odgrywają biorafinerie (6.09), jednak jeszcze wyższe uznanie
uzyskało zastosowanie biotechnologii dla przemysłu AGD. Kolejno − biotechnologie dla przemysłu spożywczego (6.01), bioprocesy w produkcji żywności
40
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
i medycynie (5.99), biotechnologie dla przemysłu chemicznego (5.98), utworzenie klastra biotechnologii dla produkcji biopaliw (5.97) bioenergia, biopaliwa,
produkcja biomasy (5.89), biomateriały (5.66) i high-tech w produkcji żywności
(5.64). Dziwi nieco niska pozycja biotechnologii dla przetwarzania węgla
(5.31). Być może wynika ona z małego potencjału B+R w regionie, jednak
w kontekście ilości zasobów w regionie i globalnych procesów socjoekonomicznych, omówionych w części wstępnej i dyskusji, niewątpliwie powinny one
odegrać rolę priorytetu w rozwoju regionu.
Rysunek 14.
Wyniki analizy rund delfickich w obszarze biotechnologie i ekobiznes
Dość wysoko eksperci ocenili możliwość i konieczność zagospodarowania
odpadów i surowców wtórnych (5.92; 5.8), natomiast kompleks biotechnologii
w ochronie środowiska uzyskał znacznie niższe notowania niż wcześniej omawiane, co wskazuje, że większość ekspertów preferuje mechanistyczną wizję
świata, nie w pełni kompatybilną z obecną polityką zrównoważonego rozwoju
ONZ, UE i Polski. Stąd najwyżej oceniono znaczenie systemów informatycznych w monitoringu i rekultywacji środowiska (5.16) oraz monitoringu i bioakumulacji mikrozanieczyszczeń (5.04). Jednak szczególnie dziwi z jednej strony docenienie konieczności produkcji biopaliw i bioenergii, z drugiej natomiast
bardzo niska punktacja hipotez dotyczących zbiorników zaporowych i regulacji
obiegu wody w dorzeczu dla rolnictwa, bioróżnorodności i rekreacji w obliczu
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
41
omówionych dalej w tym opracowaniu przewidywanych zmian klimatu. Podobnie dynamicznie rozwijane na świecie zastosowanie biotechnologii ekosystemowych, fitotechnologii i bioremediacji ściśle powiązane z produkcją bioenergii
i biomasy nie spotkało się z uznaniem ekspertów (4.76). Przyszłościowy sposób
zwiększania udziału energii odnawialnej w bilansie energetycznym kraju, a jednocześnie poprawy jakości środowiska, pokazuje przykład Łodzi, gdzie 60 hektarowa plantacja w strefie ograniczonego użytkowania grupowej oczyszczalni
ścieków nawożona jest osadami pościekowymi (fot. 2: a, b, c).
Fotografia 2
Plantacje wierzby energetycznej w obszarze ograniczonego użytkowania
Grupowej Oczyszczalni Ścieków w Łodzi
(A. Drobniewska).
42
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
4.3. Edukacja, potencjał badawczo-rozwojowy
Ponieważ strefa badań i rozwoju jest ściśle powiązana z edukacją, połączono
te dwa obszary w jedną sieć (rys. 15). W jej centrum, jako elementy
o najwyższym priorytecie, znalazły się obszary szkolnictwa zawodowego (6.38),
co wyraża obecny deficyt kadr w przemyśle, szkolnictwo wyższe kształcące
sprawnych profesjonalistów nastawionych na rozwiązywanie problemów (ang.
problem solving), oraz stałe kształcenie (ang. life long learning) − 5.92, indywidualizacja oferty edukacyjnej (6.09) i edukacja transdyscyplinarna (5.5). Powiązanie edukacji z rozwojem zaplecza naukowo-badawczego, transferem wiedzy
i technologii (6.26) oraz strefą B+R (6.08) powinno tworzyć warunki umożliwiające rozwój klastra mechatronicznego (6.25), klastra farmaceutycznego
(6.23), a także rozwijanie strategii i nowych firm biotechnologicznych. Szczególnie ważne, według ekspertów, będzie zagwarantowywanie przez uczelnie
kapitału ludzkiego dla biotechnologii (5.73) i medycyny (5.58).
Rysunek 15.
Wyniki analizy rund delfickich w obszarze edukacji
i potencjał badawczo-rozwojowego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
43
4.4. Jakość życia i zdrowie
Według ekspertów, najwyższy potencjał rozwojowy regionu istnieje w obszarze usług medycznych (6.74), klastra farmaceutycznego (6.23) oraz nanotechnologii w zakresie sprzętu medycznego (6.16; rys. 16). Nanotechnologie
dotyczące leków zostały ocenione znacznie niżej (5.19).
Synteza inteligentnych nanomateriałów (5.95) oraz biotechnologie dla przemysłu farmaceutycznego (5.91) to również przyszłościowe dziedziny. Nie budzi
wątpliwości fakt, że diagnostyka (5.94) i usługi badawcze (5.91) będą rozwijane, przez co będzie możliwe stworzenie pól rozwojowych dla biznesu. Rozwój
turystyki i rekreacji (5.79) podobnie jak żywność ekologiczna (5.59) staną się
wyznacznikiem konieczności dbania o zdrowie. Jednak świadomość ta nie jest
jeszcze wystarczająca, aby docenić konieczność kształtowania krajobrazu miejskiego pod kątem estetyki, zdrowia, rekreacji i wartości kulturowych (4.86).
Rysunek 16.
Wyniki analizy rund delfickich w obszarze jakości życia i zdrowia
44
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
45
5.
Biotechnologie i ekobiznes
(Stanisław Bielecki, Instytut Biochemii Technicznej Politechniki Łódzkiej)
Zgodnie z definicjią przyjętą przez OECD, biotechnologia to interdyscyplinarna dziedzina nauki i techniki, zajmująca się zmianą materii żywej i nieożywionej poprzez wykorzystanie organizmów żywych, ich części bądź pochodzących od nich produktów, a także modeli procesów biologicznych w celu tworzenia wiedzy, dóbr i usług.
Biotechnologia w klasyfikacji OECD według dziedzin działalności B+R została ujęta w następujących obszarach nauki:
Nauki techniczne: biotechnologia przemysłowa, biotechnologia środowiskowa;
Nauki medyczne i zdrowie: biotechnologia medyczna;
Nauki rolnicze: biotechnologia rolnicza.
W regionie łódzkim istnieją podstawy do rozwijania wszystkich typów biotechnologii, ale z powodu jakości dostępnych surowców i nie najlepszych gleb
szybki rozwój biotechnologii rolniczej i przemysłowej wraz z biotechnologią
środowiskową może być podstawą do stworzenia w Łodzi i województwie silnego regionu biogospodarki opartej na wiedzy, będącej mocnym filarem biogospodarki powstającej w Europie. Biogospodarka to zastosowanie biotechnologii,
bioprocesów, bioproduktów do tworzenia dóbr i usług. Postawienie następujących hipotez jest w pełni uzasadnione:
1. Region łódzki stanie się silnym ośrodkiem gospodarki opartej na wiedzy, w
tym biogospodarce wykorzystującej biotechnologię.
2. W regionie łódzkim nastąpi rozwój wszystkich działów biotechnologii: biotechnologii przemysłowej, rolniczej i medycznej.
3. Biotechnologie będą w coraz większym stopniu wykorzystywane w przemyśle, rolnictwie, ochronie zdrowia i środowiska.
4. Nastąpi rozwój nowych bioproduktów i bioprocesów, bioenergii, nowych
składników żywności i sposobu żywienia oraz biomedycyny.
46
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
5. Nastąpi zastąpienie tradycyjnych oraz powstanie nowych niebiologicznych
przemysłowych bioprocesów i wytwarzanie produktów o wysokiej wartości
dodanej. Postawienie na nowe bioprocesy pozwoli na tworzenie nieistniejących dotychczas na rynku produktów i usług, umożliwiających wzrost konkurencyjności regionu.
6. Bazą dla biogospodarki opartej na wiedzy będzie połączenie uprawy roślin z
biotechnologią przemysłową. Istotną rolę będą tu odgrywały ulepszone rośliny przemysłowe otrzymane na drodze modyfikacji poprzez rozwój biotechnologii systemów.
7. Produkty białego przemysłu i bioenergia będą stanowić około 1/3 produkcji
przemysłowej.
8. Taką wielkość produkcji przewiduje się dla nowo powstającego przemysłu
europejskiego i powinno to znaleźć odbicie w nowo powstającej biogospodarce w woj. łódzkim.
9. Biotechnologia przemysłowa dostarczy nowych biomateriałów, w tym nowych biopolimerów i bioplastyków do celów konstrukcyjnych.
10.Nastąpi intensywny rozwój biorafinerii, w których z surowca roślinnego będą
ekstrahowane wysokiej jakości chemikalia, a pozostała biomasa będzie zamieniana na bioenergię i inne półprodukty dla przemysłu chemicznego. Pozostałości tych procesów będą wykorzystywane w produkcji nawozów. Powstający nowy paradygmat dla biogospodarki powinien być podstawą dla
zrównoważonego rozwoju regionu. W skrócie można go przedstawić jako:
żywność – pasze – biomateriały – biopaliwa – nawozy. Ta kaskada zabezpiecza i pokazuje właściwe wykorzystanie odnawialnych surowców Poniższe
hipotezy potwierdzają to.
11.Bioenergia zwiększy efektywność kosztową – większe bezpieczeństwo dostaw energii, minimalizacja odpadów.
12.Produkcja bioenergii z biomasy będzie konieczna z powodu dywersyfikacji
źródeł energii.
13.Bioenergia to paliwa płynne oraz ogrzewanie i elektryczność.
14.Żywność funkcjonalna i spersonalizowana wykreuje nowy rynek przynoszący zyski.
15.Żywność będzie produkowana dla specjalnych grup odbiorców: ludzi starszych, alergików itp.
16.Nastąpi wzrost produkcji żywności dłużej utrzymującej świeżość.
17.Nowe technologie biomedyczne pozwolą na nieinwazyjny monitoring funkcji życiowych i psychicznych.
18.Testy genetyczne będą ważne dla terapii genowej.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
47
19.Biotechnologia oparta na inżynierii genetycznej stanie się ważnym składnikiem nowoczesnego przemysłu żywnościowego, farmaceutycznego, hodowlanego i medycznego.
20.Biotechnologia odegra także rosnącą rolę w produkcji paliw i ochronie naturalnego środowiska i życia człowieka.
21.Będzie się uprawiać modyfikowane genetycznie rośliny w celu pozyskania
niektórych leków.
22.Biotechnologia jako dziedzina interdyscyplinarna będzie obejmować kształcenie w zakresie nauk przyrodniczych i inżynieryjnych.
23.Ze względu na dużą konkurencyjność biotechnologii i duże zapotrzebowanie
na specjalistów z tej dziedziny na całym świecie, konieczne będzie odpowiednio wysokie finansowanie R&D w tym obszarze, zarówno w sektorze
państwowym, jak i prywatnym.
Powyższe hipotezy przyjmowane w wielu regionach Europy postawią również region łódzki w rzędzie regionów rozwijających nowoczesną gospodarkę.
Konieczne będzie pełne wykorzystanie obecnych zasobów intelektualnych regionu (instytucje akademickie) i włączenie do tego wyścigu rodzimego przemysłu, a także budowanie nowego centrum B+R, które skróciłoby znacznie drogę
od nauki do przemysłu. Ten warunek jest niezbędny do budowania regionu biogospodarki opartej na wiedzy.
48
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
49
6.
Jakość życia i zdrowie
(Konrad Rydzyński, Instytut Medycyny Pracy im. J. Nofera)
Na podstawie wyników badań foresightowych, w których uczestniczyło w
2 rundach ok. 650 ekspertów, wyraźnie widać duże przypisywane przez ekspertów sektorowi zdrowia w strategii rozwoju regionu. W połączeniu z ogólnoświatową tendencją do generowania przez ten sektor postępu badań i wdrożeń w wyniku rosnącego popytu na usługi medyczne może on stać się motorem rozwoju
regionu łódzkiego.
Spośród odpowiedzi i dominujących wskazań hipoteza 15 uzyskała najwyższy wskaźnik zintegrowany spośród wszystkich hipotez testowanych w obszarze
„Zdrowie”.
Usługi medyczne (15)
W województwie łódzkim na dużą skalę rozwiną się komercyjne usługi medyczne i leczniczo-rehabilitacyjne dla pacjentów z kraju i z zagranicy (województwo łódzkie zajmie jedno z trzech pierwszych miejsc w kraju jeśli chodzi
o skalę świadczonych usług).
Zdaniem ekspertów, rozwój usług medycznych może przyczynić się do rozwoju gospodarczego regionu, dając wzrost zatrudnienia i konkurencyjności firm
działających w tym obszarze. Jednocześnie, co bardzo ważne, rozwój ten może
dokonać się w miarę szybko (wskaźnik 1,74). Opinia ta jest o tyle ważna, że
większość czynników rozwoju regionu ma długi horyzont czasowy (po roku
2013).
Należy jednak zauważyć, że respondenci wskazywali na cały szereg znaczących barier rozwoju, takich jak słaba infrastruktura, mała opłacalność ekonomiczna i niski potencjał badawczo-rozwojowy tego sektora. Powinno to dziwić
w regionie, w którym działa największy bodaj w Polsce Uniwersytet Medyczny.
Opinia ta współgra jednak z niską oceną kapitału ludzkiego dla medycyny (hipoteza 34), która uzyskała najniższy (razem z kapitałem ludzkim dla biotechno-
50
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
logii) wskaźnik zintegrowany (1,49). Obraz ten powinien stanowić impuls dla
władz UM do zmiany tej sytuacji, która może skutkować zmarnowaniem szansy,
wskazywanej zgodnie przez ekspertów jako jeden z głównych motorów rozwoju
w najbliższym czasie. Co ciekawe, eksperci bardzo nisko ocenili znaczenie
stworzenia wspólnej strategii dla rozwoju usług medycznych w regionie.
Strategia dla rozwoju wysoko specjalistycznych usług medycznych (35)
Uniwersytet Medyczny i Urząd Marszałkowski utworzą wspólny plan rozwoju
sektora wysoko specjalistycznych usług medycznych (ustalenie priorytetów rozwoju).
Wskazuje to na niską ocenę efektywności działań obu instytucji. Ta opinia
jest jednak wysoce niepokojąca, jako że do zadań Urzędu Marszałkowskiego
należy kształtowanie polityki zdrowotnej i dysponuje on znacznymi środkami
finansowymi zarówno krajowymi, jak i unijnymi. Duży sceptycyzm cechował
ekspertów w ocenie realnych szans na zastosowanie najnowszych technologii w
diagnostyce medycznej w odniesieniu do hipotezy:
Rekombinacja DNA w diagnostyce (6)
W łódzkich palcówkach badawczo-rozwojowych nastąpi rozwój technologii
wykorzystujących technikę rekombinacji DNA dla celów diagnostycznych.
Nanotechnologie w diagnostyce (7)
W placówkach badawczo-rozwojowych województwa łódzkiego nastąpi rozwój innowacyjnych metod diagnostycznych opartych na nanotechnologii.
Jest to ocena niepokojąca, ponieważ tylko wdrożenie najnowszych technologii może zapewnić wysoką konkurencyjność usług medycznych. Podobnie oceniono realność i znaczenie hipotez 10 i 11.
Nanotechnologie w lekach (10)
W łódzkich placówkach leczniczych stosowane będą na szeroką skalę leki
wykorzystujące nanotechnologie.
Rekombinacja DNA w terapii (11)
W łódzkich placówkach badawczo-rozwojowych nastąpi rozwój technologii
wykorzystujących technikę rekombinacji DNA dla celów terapeutycznych.
Wszystkie te hipotezy uzyskały jedne z najniższych wskaźników
(1,84−1,86). Znacznie większe znaczenie eksperci przypisywali udziałowi nanotechnologii i biotechnologii − hipotezy 13 i 14.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
51
Nanotechnologie w sprzęcie medycznym (13)
W województwie łódzkim rozwinie się innowacyjny i konkurencyjny przemysł
zajmujący się produkcja instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych,
produkcja sprzętu medycznego i chirurgicznego oprze się powszechnie na nanomateriałach.
Biotechnologie w implementacji i sprzęcie rehabilitacyjnym (14)
W województwie łódzkim rozwinie się produkcja materiałów i sprzętu rehabilitacyjnego oparta w znacznym stopniu na biotechnologii.
Przewidywany rozwój tego typu produkcji (i co za tym idzie − usług) jest
odległy, po roku 2013. Respondenci wskazywali jednak na bardzo istotne bariery rozwoju (wskaźnik 1,64–1,67). Do głównych barier zaliczali mały potencjał
wytwórczy firm, możliwości finansowe i problemy z kapitałem ludzkim.
Podsumowując, należy powiedzieć, że zdaniem respondentów rozwój usług
w dziedzinie zdrowia może być silnym czynnikiem rozwoju regionalnego.
Stworzenie korzystnych warunków otoczenia może spowodować, że nastąpi on
w krótkim czasie (perspektywa kilku lat), co powinno stymulować rozwój
przemysłu wysokich technologii (głównie nanotechnologii) w regionie.
Tworząc hipotezy nie uwzględniono nowoczesnego podejścia do rozwoju
przemysłu i usług w ramach polityki zrównoważonego rozwoju. Elementem
niezbędnym w tej polityce jest wpływ środowiska na zdrowie pracowników.
Dotyczy to nie tylko (a właściwe dzisiaj w coraz mniejszym stopniu) zagrożeń
stwarzanych przez środowisko pracy, ale również w coraz większym stopniu −
przez środowisko bytowania. Zjawisko to łączy się z rosnącą troską obywateli
o własne zdrowie i obawami, że może ono być zagrożone przez negatywne skutki oddziaływania środowiska. Troska ta ma też aspekt pozytywny. Duża część
coraz bardziej świadomych obywateli ocenia miejsce swojej pracy przez pryzmat przyjaznych warunków środowiska i możliwości. Wysoka jakość środowiska zaczyna odgrywać coraz większą rolę przy wyborze nowego miejsca pracy.
Jeśli chcemy uczynić region łódzki atrakcyjnym miejscem zamieszkania
i przyciągnąć najlepszych specjalistów, ten aspekt zrównoważonego rozwoju
firm nie powinien być lekceważony. Szczególne znaczenie ma to stwierdzenie w
świetle zgodnej opinii ekspertów, że regionowi łódzkiemu należy się duże
wzmocnienie w zakresie kapitału ludzkiego w obszarach biotechnologii
i nanotechnologii.
Należy pamiętać, że traktat Unii Europejskiej uznaje zdrowe społeczeństwo
za jeden z głównych celów polityki wspólnotowej. Zaleca także, aby zdrowie
publiczne było uwzględnione w politykach innych sektorów.
52
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
53
7.
Uwagi końcowe
Warunkiem skutecznego zrealizowania długoterminowej, 25-letniej wizji
rozwoju regionu na podstawie sieci priorytetowych technologii oraz działań zidentyfikowanych na podstawie foresightu jest pilne wykorzystanie głównego
strumienia środków finansowych z Unii Europejskiej, którego podstawowa transza zostanie przekazana najdalej do 2015 r.
Kilkuset ekspertów reprezentujących różne dziedziny zgodnie wskazało, że
głównym czynnikiem determinującym przewagę konkurencyjną jest rozwój
technologii, które będą redukować zużycie energii i materii na jednostkę dochodu narodowego, a także poprawiać jakość środowiska, jakość życia i zdrowie.
Takimi przykładami są mechatronika, nanotechnologie i biotechmed, ekobiznes
– technologie niskoenergetyczne, generujące stosunkowo duży zysk.
Jednym z najważniejszych czynników przemawiających za proaktywną polityką wykorzystania foresightu są zmiany umiejscowienia centrów ekonomicznych świata, które obecnie dotyczą rozwoju Azji (Chiny i Indie) oraz Brazylii.
Kraje te jako główną siłę rozwoju nowoczesnych technologii potrafiły wykorzystać przemysł lotniczy, a nawet kosmiczny. Należy również pamiętać o mniejszych krajach, niezwykle dynamicznie rozwijających nowe technologie, takich
jak Korea, Malezja, Meksyk i wiele innych. Posiadają one ogromny potencjał
taniej siły roboczej, ale również potencjał intelektualny – kadrę wykształconą na
najlepszych uczelniach amerykańskich i europejskich.
Era tanich zasobów paliw kopalnych dobiega końca, a zaczyna się era wykorzystania zdywersyfikowanych źródeł energii, co wiąże się z wyższymi kosztami i bardziej skomplikowanymi technologiami korzystania z nośników. Jednym
z synonimów staje się „cywilizacja wodorowa”, stąd wszelkie strategie rozwoju
powinny być zogniskowane na alternatywnych źródłach pozyskiwania energii,
oszczędności energii oraz takim wykorzystaniu energii poprzez technologie,
które daje dużą wartość dodaną przy niewielkich nakładach energetycznych
i zminimalizowanym negatywnym oddziaływaniu na środowisko.
54
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Analizy przeprowadzone w ramach projektu LORIS WIZJA jednoznacznie
zidentyfikowały technologie zgodne z kierunkiem niezbędnym do osiągnięcia
zrównoważonego rozwoju.
Należy podkreślić, że w kontekście omawianych procesów socjoekonomicznych zasoby węgla brunatnego w regionie łódzkim będą niezwykle ważnym
czynnikiem rozwoju pod warunkiem rozwijania nowych, przyjaznych dla środowiska technologii spalania, a także wykorzystania zasobów węgla do innych
celów, np. w rolnictwie jako nośnika nawozów, optymalizującego ich wykorzystanie przez rośliny na glebach niskiej jakości, których jest dużo w regionie,
a których wykorzystanie rolnicze lub do produkcji bioenergii przy zastosowaniu
ww. technologii stanie się wysoko opłacalne.
Konieczne jest także rozwijanie technologii zwiększających energooszczędność w konstrukcjach architektonicznych. W naszym klimacie ogromna ilość
energii jest przeznaczana na ogrzewanie, co w porównaniu z Indiami, Azją Południowo-Wschodnią i innymi krajami o cieplejszym klimacie będzie wraz ze
wzrostem cen paliw kopalnych poważnie obniżało naszą konkurencyjność. Stąd
oprócz rozwoju technologicznego służącego zwiększaniu konkurencyjności państwa i regionu niezbędne są szybkie zmiany w prawie budowlanym (np. zwiększenie liczby warstw izolacyjnych nowo konstruowanych budynków).
Zmiany klimatu będą powodowały coraz poważniejsze komplikacje, utrudniające realizację celów strategicznych zdefiniowanych w aspekcie bioregion
(tzn. rozwijanie wysoko opłacalnej produkcji żywności, biopaliw i biomateriałów). Scenariusze klimatyczne, opracowywane dla dorzecza Bałtyku przez Instytutu Maksa Plancka (Helcom Tematic Assment, 2006) wykazują stopniowy
wzrost średniej temperatury o ok. 4 stopnie do końca stulecia dla naszego regionu, co będzie pozytywnie skutkowało wydłużeniem okresu wegetacji (temp.
powyżej 5ºC) nawet do 90 dni. Jednak ilość opadów w lecie może się zmniejszyć nawet o 45%, co przy wyższych temperaturach ograniczy poważnie wydajność rolnictwa i ogrodnictwa wymagających nawodnień. Stąd zwiększone według prognozy nawet od 20 do 70% opady zimowe powinny być retencjonowane w systemach zbiorników zaporowych rożnej wielkości, skonstruowanych
analogicznie do młynów wodnych, tzn. generujących energię elektryczną, a zarazem zapewniających, dzięki stałym kanałom obejścia, migrację organizmów
wodnych. Systemy zbiorników wodnych na ciekach, o ile zostaną skonstruowane z wykorzystaniem ekohydrologicznych rozwiązań systemowych oraz biotechnologii ekologicznych pozwalających zapewnić dobrą jakość wody (eliminacja toksycznych zakwitów sinicowych), nie tylko poprawią bilans wodny regionu oraz warunki do wysoko wydajnej produkcji rolnej, ale również przyczynią się do rozwoju lokalnej rekreacji, a przez to − do zatrzymywania w regionie
znacznej części środków wydawanych przez mieszkańców łódzkiej aglomeracji
na turystykę i rekreację, która została uznana przez ekspertów za rozwojową
dziedzinę biznesu w regionie. Należy również podkreślić, że tworzenie gradien-
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
55
tu siedlisk, od wód szybko płynących do stagnujących, przyczyni się do utrzymania bioróżnorodności w ekosystemach wodnych, a także w krajobrazie i zapewni zgodność działań z dyrektywami środowiskowymi Komisji Europejskiej,
np. Ramową Dyrektywą Wodną, pomagając w ten sposób uniknąć ewentualnych wysokich kar za niedotrzymanie warunków Komisji Europejskiej.
Edukacja szkolna. Podczas dyskusji ekspertów podnoszony był postulat
tworzenia warunków rozwoju dla najbardziej utalentowanej młodzieży. Postulat
ten jest słuszny, ale nie powinien być interpretowany jako tworzenie preferencyjnych warunków dla kilkuprocentowej elity, gdyż kluczem do sprawiedliwości społecznej jest równość szans, szczególnie dla ludzi młodych. Wiadomo
również, że wczesna selekcja, zarówno w sporcie, jak i w nauce, niejednokrotnie
nie dawała spodziewanych rezultatów W sporcie osoby wcześnie dojrzewające
posiadały przewagę wynikającą np. z szybszego przyrostu masy mięśniowej
i lepszej koordynacji, jednak w długofalowym horyzoncie czasowym bardzo
często osoby późno dojrzewające osiągały znacznie lepsze rezultaty na poziomie
seniorskim. Z kolei w nauce młodociani geniusze często charakteryzowali się
niską inteligencją emocjonalną, co skutecznie blokowało ich rozwój na poziomie profesjonalnym. Z analizy krzywej Gausa, charakteryzującej rozkład cech w
populacjach, wynika, że cała młodzież powinna być traktowana jako ważny potencjał rozwojowy społeczeństwa, gdyż rożne formy inteligencji np. w ogromnym stopniu modyfikują przełożenie IQ na dynamizowanie rozwoju społecznoekonomicznego społeczeństwa przez daną jednostkę.
Analizując proces edukacji w społeczeństwach o najwyższym poziomie rozwoju oraz dbających o równość szans, takich jak np. Holandia, Szwecja, tworzenie warunków harmonijnego rozwoju fizycznego i psychicznego poprzez
zróżnicowane formy aktywności, w tym przede wszystkim sport, jest najskuteczniejszą formą nie tylko przygotowania społeczeństwa do osiągania przewagi
konkurencyjnej w warunkach narastającej konkurencji globalnej ale także ograniczania przestępczości.
Ważnym problemem, który ze względu na specyfikę foresightu nie znalazł
odzwierciedlenia w opracowanych materiałach, jest dość powszechna chęć
wczesnego przechodzenia na emeryturę przy coraz większych aspiracjach dotyczących wysokości tej emerytury oraz coraz mniejszym przyroście naturalnym,
a także znaczącej emigracji najbardziej produktywnej frakcji społeczeństwa.
Według Lutza i in. (2007), aby uniknąć załamania budżetu państwa, co miałoby
największe konsekwencje dla najsłabszych regionów, a także złagodzić narastające niezadowolenie społeczne spowodowane koniecznymi próbami wydłużenia
wieku emerytalnego, trzeba rozpocząć długofalową akcję uświadamiającą społeczeństwo, ludzi mediów, którzy obecnie (często nieświadomie) wzmacniają
nastroje roszczeniowe i populistyczne.
56
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
57
8.
Konkluzje
Każda strategia sukcesu powinna zawierać element eliminacji zagrożeń
i maksymalizacji szans. Na podstawie przeprowadzonych analiz foresightu należy przyjąć, że eliminacja zagrożeń to wzmocnienie dotychczasowych technologii w regionie, stymulacja rolnictwa i przetwórstwa, gdyż przewidywany dalszy
wzrost cen żywności w skali globalnej, wynikający z podnoszenia się poziomu
życia w Azji, przy równoczesnym limitowaniu produkcji rolnej zasobami wody,
np. Chiny (de Marsily, 2007), a także potencjał B+R istniejący w regionie powinien być intensywnie wykorzystany. Sytuacja w zakresie przemysłu tekstylnego
jest odmienna, lecz tu szanse istnieją w nie mniejszym zakresie, nie tyko dzięki
tradycji i istniejącemu kapitałowi ludzkiemu, lecz także dzięki potencjałowi
B+R (Piasecki, Rogut, 2007).
Jednak, jak wskazuje model ekonometryczny (Welfe i in., 2007), kluczem do
dynamicznego rozwoju regionu łódzkiego jest znaczące zwiększenie nakładów na
sferę B+R w zakresie zdefiniowanych w ramach foresightu Loris Wizja priorytetów, takich jak biotechnologie, mechatronika, informatyka i komunikacja oraz
ekobiznes. Warunkiem koniecznym, aby zwiększenie nakładów na powyższe obszary przyniosło oczekiwane zdynamizowanie rozwoju regionu, jest równoległe
rozwijanie potencjału edukacyjno-badawczego, a także znaczące zwiększenie nakładów na badania w sferze jakość życia i zdrowia, determinowanych w poważnym zakresie usługami medycznymi, nowymi lekami, diagnostyką, terapiami, ale
również stanem środowiska, w którym (dzięki rozwojowi podejścia systemowego
oraz zastosowaniu nowych metod biotechnologii ekologicznych) nastąpi znacząca
redukcja wyemitowanych zanieczyszczeń, restytucja atrakcyjnego kulturowo
i estetycznie krajobrazu, co stworzy warunki do dalszego rozwoju turystyki i rekreacji.
Ważnym układem odniesienia dla wyboru priorytetowych technologii powinny być procesy globalizacji, w których zasoby, energia, woda i potencjał intelektualny są uważane za kluczowe czynniki zdobywania przewagi konkurencyjnej
i zrównoważonego rozwoju (Constanza i in., 2007). Stąd nowe źródła czystej
energii lub technologie pozyskiwania czystej energii z tradycyjnych źródeł (węgiel brunatny), a także technologie mechatroniczne, informatyczno-
58
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
telekomunikacyjne i nanotechnologie przyczyniające się do redukcji zużycia
energii na jednostkę dochodu narodowego powinny być priorytetem. Technologiami o największym potencjale stymulującym rozwój, do tej pory niedocenianymi w Polsce, są biotechnologie dla przemysłu, rolnictwa ochrony zdrowia
i ochrony środowiska. Są one zgodne z zasadą eco-efficiency lub factor four (Von
Weizsacker i in., 1997). Najbardziej niedocenianymi czynnikami rozwoju regionu
są wykorzystanie potencjału naukowo-kulturowego i poprawa stanu środowiska.
Ten ostatni czynnik powinien w coraz większym stopniu stawać się motorem recyrkulacji kapitału w regionie, przez co mógłby nie tylko przyspieszać wzrost
ekonomiczny, ale również przyczyniać się do zatrzymania wysoko kwalifikowanej kadry, dla której jakość życia w coraz większym zakresie kojarzy się z czystym, atrakcyjnym turystycznie, rekreacyjnie i kulturowo środowiskiem.
Należy podkreślić, że według raportu opracowanego na podstawie scenariuszowych technik planowania przez Stockholm Environmental Institute trzy elementy: postęp, rynek i polityka były niewystarczające dla osiągnięcia trwałego rozwoju, gdyż prowadziły do dezintegracji społecznej,
wzrostu przemocy i nędzy (Lempart i in., 2005). Tylko scenariusz zakładający powszechną akceptację przyjaznych środowisku ekologicznych wartości prowadził do trwałego rozwoju.
PODSUMOWANIE
W ujęciu transdyscyplinarnym socjoekosystem, jakim jest region, składa się z trzech elementów: ekologicznego, gospodarczego i społecznego.
Zakładając jako cel trwałą społeczną użyteczność socjoekosystemu
w warunkach równych szans, niezbędne jest zagwarantowanie rozwoju ekonomicznego poprzez nakłady na badania, rozwój i inwestycje w zakresie
wszystkich czterech obszarów technologii: mechatroniki, technologii informacyjno-komunikacyjnych, biotechnologii, ekobiznesu i usług dla zdrowia.
Priorytetem strategicznym powinna być minimalizacjia zużycia zasobów naturalnych, w tym energii, redukcja emisji zanieczyszczeń
i odpadów na jednostkę dochodu narodowego.
Planowanie przestrzenne, ochrona środowiska, w tym zasobów wody,
i ochrona zdrowia oparte na podejściu systemowym, łączącym wiedzę
transdyscyplinarną z podniesieniem świadomości zdrowotnej i ekologicznej
społeczeństwa, zwiększy potencjał adaptacyjny regionu w obliczu zmian
globalnych i zapewni zrównoważony rozwój zgodny z dyrektywami UE.
Realizacja powyższych działań znajdzie przełoży się na dynamiczny
rozwój ekonomicznym, znaczącą poprawę jakości życia i zdrowia,
a w konsekwencji − wytworzeniu więzi mieszkańców z regionem, co
w erze globalnej konkurencji o potencjał intelektualny jako główny
czynnik rozwoju, jest podstawą sukcesu regionu.
Perspektywy zrównoważonego rozwoju regionu łódzkiego…
59
Literatura
Benie S., 2005, A case for using adaptive platforms in the development and implementation of
urban-centred adaptive management plans, Urban Ecosystems, 8: 285–311.
Climate Change In the Balic Sea area. Draft HELCOM Thematic Assessment in 2006. Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin - The BACC Project, International
Conference Gothenburg, Sweden, 22−23 May 2006.
Constanza R., Graumilch L. J., Steffen W. 2007, Sustainability or collapse?An integrated
history and future of people on earth, MIT Press, Cambridge, USA, 495 pp.
de Marsily G. 2007, An overview of the world’s water resources problems in 2050, Ecohydrology & Hydrobiology, 7(2): 147−155.
Holling, C. S. (ed.) (1978), Adaptive Environmental Assessment and Management, Chichester: Wiley.
Hordijk L. 2007, The art and craft of system analysis, Options, IIASA, winter 2007, p. 14−15.
Lempert R. J., Popper S.W., Bankes S. C. 2003, Shaping the next one hundred years: New
Methods for Quantitative, Long-Term Policy Analysis. RAND MR-1626, 2003,
www.rand.org/publications/MR/MR1626.
Lutz W., Anderson W. and Scherbov S., 2007, The growing divergence in population trends
and concerns. Options, IIASA, winter 2007, p. 10−13.
Meybeck M. 2003, Global analysis of river systems: from Earth system controls to Anthropocene syndromem, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, [B] 358
(1440), p. 1935−1955.
Moriarty P., Batchelor Ch., Abd-Alhadi F. T., Laban P., Fahmy H., 2007, The EMPOWERS
Approach to water Governance: Guidelines, Methods and Tools.
Olsson, P., L. H. Gunderson, S. R. Carpenter, P. Ryan, L. Lebel, C. Folke, and C. S. Holling.
2006, Shooting the rapids: navigating transitions to adaptive governance of socialecological systems, Ecology and Society 11(1): 18.
Piasecki B, Rogut A., 2007, Innowacyjność firm włókienniczo-odzieżowych. Poznawanie
potrzeb. Przełamywanie barier.
Von Weizsacker E. Lovins A. B., Lovins L. H. 1997, Factor Four. Doubling Wealth –
Halving Resorce Use. The New Report to The Club of Rome. Earthscan, London, UK.
Zalewski M. & Wagner-Lotkowska I. (eds). 2004, Integrated Watershed Management – Ecohydrology and Phytotechnology-Manual. UNESCO IHP, UNEP IETC, 246pp.
http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/Water_Sanitation/integrated_watershed_mgmt_m
anual/index.asp.
60
Praca zbiorowa pod red. M. Zalewskiego
Zalewski M. (ed.) 2002, Guidelines for the Integrated Management of the Watershed, Phytotechnology and Ecohydrology. UNEP-IETC, Freshwater Management Series 5.
http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/Freshwater/FMS5/
Zalewski M. 2000, Strategia wyprzedzania jako maksymalizacja szans rozwoju nauk ekologicznych w Polsce w warunkach postępującej globalizacji, Kosmos: tom 49, 1−2:
263−274.
Profesor Maciej Zalewski jest dyrektorem Miedzynarodowego
Instytutu PAN - Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii pod auspicjami UNESCO, kierownikiem Katedry
Ekologii Stosowanej Uniwersytetu £ódzkiego, cz³onkiem Rady
Narodowego Centrum Badañ i Rozwoju i przewodniczacym
komitetów naukowych UNESCO w programach: Czlowiek
i Biosfera (MAB) - Rola stref ekotonowych w kszta³towaniu
krajobrazu, oraz Miedzynarodowego Programu Hydrologicznego - Ekohydrologia. Obecnie pracuje nad zastosowaniem
ekohydrologii i biotechnologii ekologicznych w gospodarce
wodnej i ochronie œrodowiska.
Niniejsze opracowanie powsta³o w ramach projektu "Loris Wizja, Regionalny
foresight technologiczny", którego celem by³o wskazanie optymalnych kierunków
rozwoju i zdobywanie przewagi konkurencyjnej przez region. Pogarszajacy siê stan
œrodowiska i globalne zmiany klimatu s¹ nie tylko wynikiem emisji zanieczyszczeñ,
ale przede wszystkim degradacji podstawowych procesów ekologicznych, takich jak
kr¹¿enie wody, biopierwiastków, a tak¿e bioro¿norodnoœci, obejmuj¹cych obecnie
prawie 80% powierzchni ziemi. Opracowanie wskazuje technologie, które mog¹
nie tylko zdynamizowaæ wzrost ekonomiczny, ale równie¿ s¹ zgodne z polityk¹
zrównowa¿onego rozwoju, przez co mog¹ przyczyniæ siê do poprawy jakoœci ¿ycia
i stanu œrodowiska, wzmacniaj¹c wiêzi mieszkañców, w tym wykszta³conej, m³odej
kadry z regionem.
ISBN: 978-83-60230-59-6

Podobne dokumenty