pobierz

Komentarze

Transkrypt

pobierz
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
Journal of Modern Science
JoMS
DOI 10.13166/JoMS.issn.1734-2031
ISSN 1734-2031
Kwartalnik
Quarterly
j
o
m
s
January
March
1/20/2014
.
w
s
g
e
.
e
d
u
2014
.
p
l
Zespół redakcyjny / Editorial team
Adres / Address
Redaktor naczelna / Editor-in-Chief Wyższa Szkoła
Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi
dr hab. Magdalena Sitek, prof. WSGE w Józefowie, Polska / Alcide De Gasperi University of
Euroregional Economy in Józefów, Poland
dr Małgorzata Such-Pyrgiel
Zastępca redaktora naczelnego / Assistant Editor
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide
De Gasperi w Józefowie, Polska / Alcide De Gasperi
University of Euroregional Economy in Józefów, Poland
dr Krzysztof Dziurzyński
Zastępca redaktora naczelnego / Assistant Editor
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide
De Gasperi w Józefowie, Polska / Alcide De Gasperi
University of Euroregional Economy in Józefów, Poland
mgr Aurelia Łuczyńska
redaktor językowy (język angielski) / English language
editor Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie, Polska/ Alcide De
Gasperi University of Euroregional Economy in Józefów,
Poland
mgr Elżbieta Jamróz
redaktor językowy (język włoski) / Italian language
editor Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie, Polska/ Alcide De
Gasperi University of Euroregional Economy in Józefów,
Poland
mgr Aleksandra Ukleja
Sekretarz Redakcji / Managing Editor Wyższa Szkoła
Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi
w Józefowie, Polska/ Alcide De Gasperi University of
Euroregional Economy in Józefów, Poland
redaktor tematyczny /Subject Editor Wyższa Szkoła
Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi
dr hab. inż. Jerzy Zawisza, Prof. WSGE w Józefowie, Polska/ Alcide De Gasperi University of
Euroregional Economy in Józefów, Poland
prof. zw. dr hab. Bronisław Sitek
redaktor tematyczny /Subject Editor Wyższa Szkoła
Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi
w Józefowie, Polska/ Alcide De Gasperi University of
Euroregional Economy in Józefów, Poland
Adres redakcji / Editorial Office
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie
05-410 Józefów, ul. Sienkiewicza 4
tel./fax +48 022 789 19 03
[email protected]
www.joms.wsge.edu.pl
Adres do przesyłania artykułów / Address for Submission Wyższa Szkoła Gospodarki
Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie, ul. Sienkiewicza 2, 05-140 Józefów,
Polska / Alcide De Gasperi University of Euroregional Economy, ul. Sienkiewicza 4, 05-410
Józefów, Poland
Aleksandra Ukleja tel.: (+48) 22 789 19 03 int. 12 [email protected]: [email protected]
j2 | WSGE
o m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
.
p
l
j
o
m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
. p | l3
WSGE
Rada Naukowa / Scientific Committee
Prof. dr hab. Bronisław Sitek [Przewodniczący / Chairman] University of Warmia and Mazury
in Olsztyn, Poland
Prof. dr hab. Peter Terem [Zastępca Przewodniczącego/Deputy Chairman] Matej Bel
University Banská Bystrica, Slovakia
Prof. dr hab. Edward Erazmus Alcide De Gasperi University of Euroregional Economy in
Józefów, Poland
Dr hab. Piotr Majer, prof. UWM University of Warmia and Mazury in Olsztyn, Poland
Prof. dr hab. Stanisław Mraz Matej Bel University Banská Bystrica, Slovakia
Prof. dr. hab. Victoria Serzhanova University of Rzeszów, Poland
Prof. dr hab. Witold Pokruszyński Alcide De Gasperi University of Euroregional Economy in
Józefów, Poland
Prof. Paulo Aldo Rossi University of Genoa, Italy
Prof. Silvestre Bello Rodriguez University of Las Palmas de Gran Canaria, Spain
Prof. dr hab. Ligita Simanskiene Klaipėda University, Lithuania
Prof. dr hab. Jan Widacki Andrzej Frycz Modrzewski Krakow University, Poland
Prof. dr hab. Zdzisław Majkut Alcide De Gasperi University of Euroregional Economy in
Józefów, Poland
Prof. Laura Tafaro University of Bari “Aldo Moro”, Italy
Prof. dr hab. Svetlana Zapara Sumy State University, Ukraine
Prof. Jaime Bonnet University of Valencia, Spain
Prof. Cristina Hermida del Llano King Juan Carlos University in Madrid, Spain
Assoc. Prof. PhD. Ioan Ganfalean “1 Decembrie 1918” University in Alba Iulia, Romania
Dr hab. inż. Jerzy Zawisza, Prof. WSGE Alcide De Gasperi University of Euroregional Economy
in Józefów, Poland
Prof. Ksenofon Krisafi University of Tirana, Albania
Prof. Dr. Sabri Gökmen Karamanoğlu Mehmetbey University, Turkey
Lect. PhD. Miruna Mihaela Tudorascu “1 Decembrie 1918” University in Alba Iulia, Romania
dr Wiesław Breński University of Warmia and Mazury in Olsztyn, Poland
dr Lucyna Sikorska Polish Border Guard Training Centre in Kętrzyn, Poland
dr Andrzej Wawrzusiszyn University of Warmia and Mazury in Olsztyn, Poland
Dr hab. Wojciech Sroczyński, Prof. UPH Siedlce University of Natural Sciences and Humanities
Prof. Cadgas Hakan Aladag Hacettepe University, Turkey
Prof. Ufuc Yolcu Hacettepe University, Turkey
Korekta / Proofreading - mgr Sławomir Koźlak
Skład, łamanie, projekt okładki / Typesetting, type-matter, cover - mgr Miłosz
Ukleja i mgr Aleksandra Ukleja
Za wersję pierwotną niniejszego
czasopisma uznaje się wersję wydaną
drukiem. Elektroniczna wersja
czasopisma stanowi kopię egzemplarzy
wydanych drukiem i jest dostępna pod
adresem.
The printed version of Journal of
Modern Science is the original one.
The electronic version of the journal
is available as a copy of the original
printed version.
http://www.joms.wsge.edu.pl
Nakład / Circulation - 150 egzemplarzy / copies
Druk i oprawa / Printing and binding Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Reklamowe GRYF,
ul. Andersa 42, 10-693 Olsztyn, tel.: 89 677 98 69 / fax.: 89 627 10 22 /
[email protected]
Wydawca / Publisher
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie
05-410 Józefów, ul. Sienkiewicza 4
Aleksandra Ukleja
tel./fax +48 022 789 19 03
[email protected]
www.wsge.edu.pl
© Copyright by Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi
w Józefowie. All Rights Reserved / Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie,
przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej
publikacji bez zgody wydawcy zabronione.
Journal of Modern Science jest indeksowany w następujących bazach / Journal
of Modern Science is indexed in the following databases: Google Scholar •
IndexCopernicus Journals Master List • Polish Ministry of Science and Higher Education
list of Scientific journals • Ulrich’sWeb • Arianta • Research Bible
j4 | WSGE
o m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
.
p
l
Spis treści:
Nauki humanistyczne / Humanities......................................................9
Anna Klim-Klimaszewska, Ewa Jagiełło..................................................11
Conflicts in preschool children
Sytuacje konfliktowe u dzieci w wieku przedszkolnym
Barbara Antczak..........................................................................................31
The sense of welfare in Polish families
Poczucie dobrostanu w polskich rodzinach
Krzysztof Dziurzyński...............................................................................49
School cooperation with parents - on the margins of a study of educational
Współpraca szkoły z rodzicami - na marginesie pewnego badania edukacyjnego
Dorota Łażewska..........................................................................................71
Philosopher context of the family in the twenty-first century and its pedagogical
implications
Filozoficzny kontekst funkcjonowania rodziny w XXI wieku i jego pedagogiczne
implikacje
Katarzyna Ferszt-Piłat..............................................................................85
Deviation and student’s safety and information for teachers
Dewiacje wśród uczniów a bezpieczeństwo w szkole oraz informowanie nauczycieli
Patrycja Kozera-Mikuła...........................................................................105
Adolescence in the exsistential perspectve - the problem of searching for the sense
of life and creating of values` hierarchy in young people
Dojrzewanie w perspektywie egzystencjalnej – problem poszukiwania sensu życia
i kształtowania hierarchii wartości u młodzieży
Nauki społeczne / Social sciences...............................................129
Magdalena Sitek........................................................................................131
The concept of the family in the light of the European Court of Human Rights
Koncepcja rodziny w świetle postanowień Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka
Franco Manti..............................................................................................145
Biopolitical - definitions and lines of development of theoretical reflection
Viktoriya Serzhanova...............................................................................153
Organization and Functioning of the International Criminal Court
Organizacja i funkcjonowanie Międzynarodowego Trybunału Karnego
j
o
m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
. p | 5l
WSGE
Joanna Modrzejewska-Leśniewska.........................................................183
Renewable Resources of Energy in Afghanistan
Odnawialne źródła energii w Afganistanie
Bronisław Sitek, Wincenty Bednarek...................................................207
The constitutional protection of the family and the ideology of a new social order
Konstytucyjna ochrona rodziny a ideologia nowego ładu społecznego
Katarzyna Bomba.......................................................................................221
The principle of non-discrimination against part-time workers in the light of the
Council Directive 97/81/EC concerning the Framework Agreement on part-time
work
Zakaz dyskryminacji ze względu na zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu
pracy w świetle Dyrektywy Rady 97/81/WE zawierającej Ramowe Porozumienie
dotyczące zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy
Aleksandra Szejniuk.................................................................................245
Working conditions and the effectiveness of an organization
Warunki pracy a efektywność przedsiębiorstwa
Szymon Buczyński, Paweł Snopek............................................................263
Trafficking of counterfeit goods criminology perspective
Przemyt towarów podrabianych perspektywa kryminologiczna
Monika Krukowska....................................................................................287
China and African Energy Resources
Chiny i surowce energetyczne Afryki
Sebastian Bentkowski................................................................................313
Legal formalization of the control in realization of tasks in the area of health care
Formalizacja prawna kontroli realizacji zadań w zakresie opieki zdrowotnej
Katarzyna Bomba.......................................................................................327
Procedural obstacles in the vindication of claims related to labour relations under
the Polish special procedure covering labour law cases
Proceduralne utrudnienia w dochodzeniu roszczeń ze stosunku pracy na gruncie
polskiego postępowania odrębnego w sprawach z zakresu prawa pracy
Wojciech Niklas..........................................................................................347
The prospect of shale gas extraction on Polish territory on the basis of the practice
of European countries and USA
Perspektywa wydobycia gazu łupkowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
na podstawie praktyki krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych
j6 | WSGE
o m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
.
p
l
Paweł Sitek...................................................................................................371
Legal aspects of the family structure and the ambivalence of the concept of
partnership in parental relations with children
Aspekty prawne struktury rodziny a ambiwalentność koncepcji partnerstwa
w stosunkach rodzicielskich z dziećmi
Bogusław Bujak..........................................................................................383
The banking product in supervisory regulations - formal and legal aspects of
creating a banking product
Produkty bankowe w regulacjach nadzorczych – aspekty formalno-prawne
tworzenia produktu bankowego
Artur Banaszak..........................................................................................401
Gambling as the problem in the contemporary societies
Hazard jako problem współczesnych społeczeństw
Iwona Niedziółka.......................................................................................419
Child as a consumer
Dziecko jako konsument
Paulina Siejka..............................................................................................431
The legal effects of concubinage as an alternative to marriage in the twenty-first
century
Skutki prawne konkubinatu jako alternatywy dla małżeństwa w XXI wieku
Elżbieta Szafrańska, Jerzy Szafrański................................................447
Security of postal and special delivery services and threat of terrorism
Bezpieczeństwo usług pocztowych i kurierskich, a zagrożenia terrorystyczne
Sprawozdania, recenzje / Conference reports, book reviews...463
Sofiia Sokolova, Michał Łęski..................................................................465
Pierwsze kroki realizacji współpracy polsko-kazachskiej WSGE - Sprawozdanie
z konferencji II 2014
Krzysztof Dziurzyński..............................................................................471
Recenzja Ewa Wysocka, Diagnostyka pedagogiczna. Nowe obszary i rozwiązania,
Oficyna Wydawnicza Impuls, Karków 2013, s. 359.
[Rewiev book: Ewa Wysocka, Pedagogical diagnosis. New areas and solutions,
Impuls Publishing House, Krakow 2013, pages: 359]
j
o
m
s
.
w
s
g
e
.
e
d
u
. p | 7l
WSGE
8 | WSGE
Nauki humanistyczne
Humanities
JoMS 1/20/2014, ss. 11-30
Anna Klim-Klimaszewska
Ewa Jagiełło
Conflicts in preschool children
Sytuacje konfliktowe u dzieci w wieku przedszkolnym
prof. nadzw. dr hab. Anna Klim-Klimaszewska
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
dr Ewa Jagiełło
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
[email protected]
Abstracts
The article is dedicated to natural phenomenon, and the conflict of
it. The conflict takes specific place in life of every individual, because it
causes stressful situations, and these cause formation of psychical and
physiological disorders of organism. This can be considered as process or
state. In literature of object and every daily life can be identified with difference of opinions, rivalry, incompatibility, competition, contradiction,
struggle, hostility etc. Why does it comes to antagonisms, and can they be
avoid? Many practitioners and theoreticians constantly seek answer to this
question. Their object of interest is both the phase of going in to conflict,
conflict its self, and phase of a solution. Continuing these considerations
the author of this article undertook test performance of conflict process
among chosen pre - school children. The study was done on 300 children
of 5-6 years of age in kindergartens located in city Siedlce, among 120 girls
and 180 boys. Diagnostic method was used, which resulted in observation,
questioner and interview. With chosen tools analysis of phenomenon of
conflict, methods of children’s behavior, results of this occurrence, its place
and the time of occurrence as well as the strategy of solution and a result
of it were done.
Niniejszy artykuł został poświęcony zjawisku naturalnemu, jakim
jest konflikt. Konflikt zajmuje specyficzne miejsce w życiu każdej żywej
jednostki, ponieważ doprowadza do sytuacji stresowych, a te z kolei są
przyczyną powstawania zaburzeń psychicznych i fizjologicznych organizmu. Można go rozważać jako proces lub stan. W literaturze przedmiotu,
a także w życiu codziennym bywa utożsamiany z rozbieżnością poglądów,
WSGE | 13
rywalizacją, niezgodnością, konkurencją, sprzecznością, walką, wrogością
itp. Dlaczego dochodzi do antagonizmów, czy można ich uniknąć? Wielu
praktyków i teoretyków, nieustannie poszukuje odpowiedzi na zadane pytanie. Ich obiektem zainteresowania jest zarówno faza wchodzenia w konflikt, sama sytuacja konfliktowa, jak i faza jego rozwiązania.
Kontynuując te rozważania Autorzy niniejszego artykułu podjęli próbę przedstawienia procesu konfliktu wśród wybranych dzieci przedszkolnych. Badaniem objęto 300 dzieci 5-6 letnich z przedszkoli na terenie miasta Siedlce, w tym 120 dziewczynek i 180 chłopców. Wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego, realizacji której służyła obserwacja, ankieta
i wywiad. Przy pomocy wybranych narzędzi dokonano analizy powstawania omawianego zjawiska, sposobów zachowań dzieci, skutków tego
zjawiska, jego miejsca i czasu występowania oraz strategii radzenia sobie
z nim.
Key words:
conflict, aggression, stress, pre-school, children
konflikt, agresja, stres, przedszkole, dzieci,
Artykuł jest elementem realizacji grantowego projektu KEGA 024PU4/2013 (Ministerstwo Szkolnictwa, Nauki, Badań i Sportu Republiki
Słowackiej).
Wstęp
Wielu ludzi na całym świecie, siedząc każdego poranka wygodnie
w fotelu, popijając poranną kawę i przeglądając prasę, albo słuchając informacji przekazywanych w audycjach radiowych, czy też oglądając program
telewizyjny, jest zarzucanych masą świeżych wiadomości. Wśród nich są
te o zabarwieniu pozytywnym, jak i negatywnym. Przy czym niestety dominują te z drugiej kategorii. Okazuje się, że nie miejsca na świecie, któremu można nadać miano „raju”, gdzie nie byłoby sporów, wojen czy innych
antagonizmów. Rodzące się na różnych kontynentach konflikty różnią się
podłożem. Mogą one powstawać chociażby na skutek różnic religijnych
(np. w Bośni – konflikt pomiędzy katolickimi Chorwatami, muzułmańskimi Bośniakami a prawosławnymi Serbami), narodowowyzwoleńczych
(np. Czeczeńcy próbujący oderwać się od Federacji Rosyjskiej), terytorial-
14 | WSGE
nych (np. Indie i Pakistan – spierający się o Kaszmir i Dżammu), ekonomicznych (np. Rosja i Czeczenia – prowadzące spór o ropę i gaz), plemiennych (np. Tutsi i Hutu w Afryce – walka o wodę).
Konflikt w świetle literatury
Snując rozważania na temat konfliktu, należałoby się na wstępie odnieść do etymologii tego słowa oraz podjąć próbę jego zdefiniowania. Termin konflikt można utożsamić z łacińskim conflictus oznaczającym zderzenie. W słownikach konflikt jest kojarzony ze sporem, kłótnią, rozbieżnością poglądów, rywalizacją, niezgodnością, konkurencją, sprzecznością,
walką, wrogością itp.
We wstępnych rozważaniach nie sposób pominąć wyjaśnienia pojęcia
kluczowego. W literaturze przedmiotu spotykamy się z dość dużym wachlarzem propozycji.
Tadeusz Tomaszewski (1967) stwierdza, iż sytuacja konfliktowa powstaje „wtedy, kiedy czynność jest organizowana tak, aby przeciwstawić się realizacji jakiejś innej czynności, albo też wtedy, kiedy jedna i ta sama czynność
organizowana jest tak, aby realizować dwa przeciwstawne wyniki”.
Zdaniem Jana Szczepańskiego (1970) – konflikt to „proces społeczny, w którym jednostka lub grupa stara się osiągnąć własny cel (zaspokoić
własne potrzeby) przez zniszczenie lub podporządkowanie sobie innej jednostki lub grupy, dążącej do podobnych celów, albo też do celów odmiennych, ale za pomocą tych samych środków”.
Z kolei Irena Dudzińska (1970) uważa, iż „sytuacja konfliktowa to
określony układ bodźców, utrudniający realizację zamierzonej czynności,
której celem jest osiągnięcie ważnego dla danej jednostki wyniku”.
W ujęciu Małgorzaty Cywińskiej (2004) „konflikt interpersonalny jest
wynikiem kontaktów międzyludzkich, wynikiem pozostawania przynajmniej dwóch osób we wzajemnej interakcjach, co oznacza, że każda ze
stron ma możliwość oddziaływania na siebie.” A rodzi się w chwili, gdy
jedna z osób stara się wywrzeć wpływ na swojego partnera, bezwarunkowo odrzucając jego zdanie czy uczucia, a on stawia opór. Wskazane pojęcia
nie wypełniają całej listy, lecz podkreślają złożoność i wieloaspektowość
omawianego procesu. Autorka utożsamia konflikt między dwojgiem lub
większą liczbą osób z „rodzajem prowadzonej między partnerami gry,
w której każdy pragnie zdobyć jak najwięcej nagród a jak najmniej stracić. W toku transakcji interpersonalnych przeciwne strony wymieniają
WSGE | 15
między sobą nagrody i kary, co wystawia na próbę trwałość ich związku
koleżeńskiego, przyjacielskiego, małżeńskiego i albo dochodzi do zerwania interakcji (jeżeli ponoszone koszty znacznie przewyższają uzyskiwane
nagrody), albo też ich układ interpersonalny stabilizuje się, pogłębia się
(jeśli kary nie są zbyt silne).”
Nieumiejętnie rozwiązywany konflikt może doprowadzić do aktów
otwartej agresji. Zwraca na to uwagę Krzysztof Dziurzyński (2012), który
wraz z Ewą Arciszewską, Moniką Jurewicz oraz Jadwigą Wicińską (2010)
pokazuje że problem edukacji w obszarze tzw. umiejętności miękkich (komunikacja interpersonalna) powinien być jednym z priorytetów polityki
oświatowej w skali kraju, powiatów, gmin czy poszczególnych szkół.
Rodzaje konfliktów
W literaturze przedmiotu wyróżnia się trzy rodzaje konfliktów:
1. konflikt między dążeniem a dążeniem mający miejsce wtedy, gdy człowiek ma podjąć decyzję związaną z wyborem jednego z dwóch równie
atrakcyjnych motywów czy sposobów działania;
2. konflikt między unikaniem a unikaniem;
Występuje on wówczas, gdy musimy dokonać wyboru jednego
z dwóch równie mało atrakcyjnych sposobów działania. Często występuje
wtedy tendencja do ominięcia sytuacji konfliktowej przez zajęcie się czymś
innym, odwracającym naszą uwagę od konieczności podjęcia niemiłej decyzji. Podjęcie decyzji w sytuacji konfliktu typu unikanie-unikanie dlatego
jest takie trudne, ponieważ, jak wynika z badań, im bardziej zbliżamy się
do wyboru jednego z dwóch równie negatywnie ocenianych zachowań,
tym wyraźniej wzrasta tendencja do cofania się, a tym samym powrotu do
stanu niezdecydowania. Opisywana powyżej prawidłowość często przyczynia się do niemożności rozwiązania konfliktu;
3. konflikt między dążeniem a unikaniem;
Z konfliktem tym spotykamy się wtedy, gdy sama podnieta oceniana
jest ambiwalentnie, to jest równocześnie pozytywnie i negatywnie. Dziecko pragnie bawić się z rówieśnikami, a jednocześnie lęka się, że zostanie
przez nich wyśmiane. Trudność w rozwiązywaniu konfliktu typu dążenie-unikanie polega na tym, że im podnieta ambiwalentna jest bardziej oddalona, tym wyraźniej widzimy jej cechy pozytywne, czyli przeważa tendencja dążenia ku niej. Jednak w miarę zbliżania się do podniety zaczynamy
coraz wyraźniej dostrzegać jej cechy negatywne, a co za tym idzie, nasila
16 | WSGE
się tendencja do oddalania. Tendencja do unikania tym wyraźniej wzrasta, im zmniejsza się odległość między jednostką a podnietą (Mika, 1972;
Przetacznikowa, 1973).
Konflikty są nieuniknione wszędzie tam, gdzie człowiek przejawia
jakiekolwiek dążenia związane z zaspokojeniem potrzeb życiowych. Gdy
dąży do osiągnięcia zamierzonego celu, napotyka na przeszkody, które
mogą wywołać różne procesy. Jan Szczepański (1970) wskazuje na cztery
zasadnicze procesy:
• przystosowania – występujący wówczas, gdy jednostka lub grupa
znajduje się w nowej sytuacji, w której uznane i dotychczas stosowane
sposoby działania nie prowadzą do zaspokojenia potrzeb i wymagają
zmian dotychczasowych wzorów zachowań; w przedszkolu sytuacje
takie mają miejsce wówczas, gdy dziecko po raz pierwszy przychodzi
do przedszkola, a także, gdy pojedyncze dziecko wchodzi do zorganizowanej i zżytej grupy;
• współdziałania – polegający na uzgodnionym wykonywaniu działań
częściowych w osiąganiu wspólnego celu; na tle stosunków „równy
z równym” istnieją sytuacje wymagające podziału czynności na zasadzie zależności, tzn. pełnienie funkcji dających prawo kierowania
innymi i stawiania im wymagań w imieniu grupy lub nauczycielki,
a także konieczność podporządkowania się kierującemu, np. podczas
dyżurów, zabaw z podziałem na role;
• współzawodnictwa – którego zasadniczą cechą jest dążenie do prześcignięcia przeciwnika w osiągnięciu takiego samego celu lub odmiennego, ale realizowanego za pomocą tych samych środków, np. dziecko
pragnie bawić się zabawką, którą bawi się inne, chce w zabawie pełnić funkcję powierzoną komuś innemu; czasami dziecko z łatwością
osiąga zamierzony cel, zdarza się jednak, że napotyka na przeszkody,
a pokonując je, łamie ustalone w grupie normy postępowania; inni nie
godzą się z tym, dochodzi więc najpierw do wymiany słownej, bójek
i niszczenia przedmiotów; jeżeli we współzawodnictwie są podejmowane działania zmierzające do zniszczenia przeciwnika lub jego
przedmiotów, to przeradza się ono w konflikt, czyli starcie wywołane
rozbieżnością postaw, celów, sposobów działania, wobec konkretnego
przedmiotu lub sytuacji.
WSGE | 17
Źródło konfliktu
Do nieporozumień dochodzi zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci,
nawet tych całkiem małych. Zwłaszcza wówczas, gdy zaczynają one odczuwać potrzebę nawiązywania pierwszych kontaktów z rówieśnikami
o takich samych lub zbliżonych zainteresowaniach, co skutkuje pojawieniem się uczuć koleżeństwa lub przyjaźni. Wtedy w grę wchodzą emocje
zarówno w sensie dodatnim, jak i ujemnym. U małych dzieci zjawiska
sympatii i agresji występują obok siebie, nie przeszkadzają sobie wzajemnie. W grupie przedszkolnej często te same dzieci, które przed chwilą się
kłóciły, skarżyły na siebie, odchodzą od wychowawczyni i dalej bawią się
razem. Bywa też i tak, że gdy jedno z uwikłanych w konflikt dzieci zostanie
ukarane przez odsunięcie od zabawy, to jego przeciwnik prosi o zwolnienie tego dziecka od kary, aby móc się dalej wspólnie z nim bawić (Zaborowski, 1960).
Sytuacje konfliktowe są krótkotrwałe i nie wytwarzają atmosfery wzajemnej wrogości. Incydentalnie doprowadzając do eksplozji agresji czy ich
intensyfikacji, rzadko wzniecając wzajemne animozje pomiędzy dziećmi.
Obserwując przedszkolaki, dzieci w wieku przedszkolnym, da się zauważyć, że najczęściej do konfliktów dochodzi między dziećmi, które zazwyczaj najczęściej bawią się ze sobą i się lubią. Przypuszczalnie aspekt przyjaźni czy serdecznego koleżeństwa znacznie skraca czas trwania sporu.
Siergiej L. Rubinsztejn (1962), opisując zachowania dzieci, podkreśla, że „u małych dzieci nie ma jeszcze wyraźnie sformułowanych i bardziej stałych zainteresowań, jakichś torów, które by nieco dłużej nadawały im kierunek. Występuje u nich zazwyczaj jedynie pewna kierunkowość ruchoma, łatwo pobudliwa i szybko gasnąca”.
Należy zauważyć, że do sytuacji konfliktowej dochodzi nie tylko między dzieckiem i dzieckiem, konflikty rodzą się także między grupą a jednym dzieckiem. Oto przykład – sytuacja ma miejsce podczas zabawy w sali
przedszkolnej w grupie 4-latków: „Chłopcy bawią się klockami, każdy
buduje swoją wieżę. Adaś idzie do pudełka z klockami znajdującego się
w drugiej części sali, w tym czasie któryś z chłopców przewraca jego konstrukcję. Adaś ze łzami w oczach biegnie do nauczycielki i skarży na kolegów. „Winowajcy” twierdzą, że to było niechcący. Adaś twierdzi, że specjalnie. Nauczycielka tłumaczy, że w trakcie zabawy mogą i takie sytuacje
mieć miejsce, po czym zapewnia go, że zbuduje jeszcze ładniejszą wieżę.
Chłopiec powraca do zabawy, po chwili ponownie biegnie do nauczycielki
z płaczem i mówi: „Krzyś i Bartek specjalnie zabrali mi niebieskie kloc-
18 | WSGE
ki”. Nauczycielka podchodzi do bawiących się pozostałych chłopców, którzy jej wyjaśniają: „Proszę Pani, my wzięliśmy pierwsi niebieskie klocki.”
Dochodzi do sprzeczki między dwiema stronami sporu, Adaś prosi Panią
o ukaranie kolegów. Pani twierdzi, że klocków jest tak dużo, że nie ma
uzasadnionego powodu do kłótni, a tym bardziej do karania. Adaś nadal
upomina się o karę, podchodzi wówczas Ania i Kasia, które widziały całe
zdarzenie i oznajmiają, że on kłamie. Nauczycielka upomina Adasia, który obrażony siada przy stoliku i obserwuje inne dzieci. Po paru minutach
chłopiec powraca do grupy bawiących się kolegów, lecz oni go stanowczo
odpychają, wołając: skarżypyta, beksa”. Niesnaski między chłopcem a grupą prawdopodobnie zaistniały z powodu niedojrzałości do zabaw zespołowych. Nie ulega wątpliwości, że zakres wpływu grupy na dziecko zależy
od jego zachowania się w grupie i od stopnia życzliwości, z jaką grupa je
przyjmuje. Na ogół lepiej czuje się w grupie i łatwiej jest przez nią akceptowane dziecko, które umie sobie nad nią zapewnić przewagę. To dziecko
czuje się bardziej pewne siebie, zachowuje się śmiało i samodzielnie.
Kiedy dochodzi do sytuacji konfliktowych w grupie przedszkolaków?
Obserwacje dzieci podczas zabaw czy zadań dydaktycznych wiodą do
stwierdzeń, że sytuacje konfliktowe pojawiają się, gdy dzieci:
• sprzeciwiają się, ponieważ nie godzą się być pokrzywdzone;
• chcą zwrócić na siebie uwagę innych dzieci lub rodziców, chcą być stale zauważane;
• naśladują zachowanie starszych kolegów lub widziane w telewizji;
• z jakiegoś powodu są zestresowane i szukają sposobu na rozładowanie
emocji;
• mają własne doświadczenia z przemocą i brutalnością, np. w rodzinie;
• chcą bawić się tą samą zabawką lub wykonywać tę samą czynność;
• wolą wyrwać zabawkę niż poprosić lub poczekać na swoją kolej;
• dając upust zniecierpliwieniu i złości;
• chcą dominować;
• próbują narzucić swoją zabawę lub własne zasady;
• pragną osiągnąć sukces, realizując określone zadania;
• celowo sprawiają przykrość innym;
• nie uznają poglądów innych;
• drwią z wyglądu innych;
WSGE | 19
• nie nabyły umiejętności społecznych, zasad współżycia, grzeczności,
nieprzeszkadzania innym;
• nie potrafią szukać innych rozwiązań w trudnych sytuacjach, itp.
Dokonując analizy wymienionych powyżej powodów zaistnienia sytuacji konfliktowej, za Ireną Dudzińską (1970) można je zaklasyfikować do
dwóch kategorii:
1) konfliktów wynikających z określonej sytuacji,
2) konfliktów powodowanych indywidualnym zachowaniem się dzieci.
Jak słusznie zauważa autorka, nie są to dwa zbiory rozłączne, gdyż na
konkretną sytuację mogą oddziaływać indywidualne zachowania dzieci.
Rozwiązywanie konfliktów
Konflikty wśród dzieci można rozwiązywać poprzez:
• rozpoznanie i nazwanie konfliktu, które polega na poinformowaniu
dziecka, że powstał konflikt, który należy rozwiązać, a także o tym,
jakie uczucia lub potrzeby rodzica/wychowawcy nie mogą być zrealizowane poprzez zaistnienie sytuacji konfliktowej, otrzymujemy wtedy
od dziecka informację zwrotną dotyczącą jego odczuć związanych z tą
sytuacją;
• poszukiwanie możliwych rozwiązań konfliktu, do których kluczem
jest jak największa ilość możliwych rozwiązań, najważniejsze jest, aby
nie oceniać żadnego z rozwiązań w momencie jego pojawienia się, należy zastosować metodę zwaną burzą mózgów;
• krytyczną ocenę projektów rozwiązań, czyli wspólną analizę pomysłów pod kątem przydatności, odrzucanie nieprzydatnym pomysłów;
• wybór najlepszego rozwiązania, które powinno być przyjęte przez obie
strony, zrozumiałe, a w przypadku, kiedy składa się ono z kilku punktów, można zapisać je, aby żaden z nich nie został zapomniany;
• opracowanie sposobów wprowadzenia w życie obranego rozwiązania, co wymaga dokładnego przeanalizowania wszystkich szczegółów
związanych z wykonaniem postanowienia, gdyż niejasności w tym
względzie mogą stać się przyczyną kolejnych konfliktów;
• kontrolę i krytyczną ocenę przyjętego rozwiązania, ponieważ może się
zdarzyć, że nie sprawdza się ono w praktyce, że któraś ze stron nie
jest w stanie go przestrzegać – wówczas należy renegocjować warunki
umowy, by nie dopuścić do nowej eskalacji konfliktu (Gordon 1991).
20 | WSGE
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Do sposobów rozwiązywania konfliktów wśród dzieci zalicza się:
stosowanie pozytywnych wypowiedzi typu „ja”,
aktywne słuchanie,
prawidłowe odczytywanie potrzeb dzieci,
stosowanie handlu zamiennego,
zmiana otoczenia,
konfrontacyjne wypowiedzi typu „ja”,
prewencyjne wypowiedzi typu „ja”,
zmiana faz rozwiązywania konfliktów celem zmniejszenia oporu,
rozwiązywanie problemu, zmiana uczuć wtórnych na pierwotne
(Śliwerski 2004).
Analiza wyników badań własnych
W celu dokonania analizy powstawania sytuacji konfliktowych wśród
dzieci w wieku przedszkolnym przeprowadzone zostały badania w grupie
dzieci 5-6 letnich z przedszkoli na terenie miasta Siedlce. Badaniami objęto 300 dzieci, w tym 120 dziewczynek i 180 chłopców. Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego, realizacji której służyła obserwacja, ankieta i wywiad.
W pierwszej kolejności poszukiwano informacji, z czym badanym
dzieciom kojarzy się konflikt. Uzyskano następujące odpowiedzi:
• kłótnie,
• sprzeczki,
• przezwiska,
• obraźliwe słowa,
• ciąganie za włosy,
• drapanie,
• popychanie,
• bicie,
• szczypanie,
• gryzienie,
• kopanie,
• zabieranie i niszczenie zabawek,
WSGE | 21
•
•
•
•
•
•
•
wyśmiewanie,
drwienie,
dokuczanie,
dręczenie,
plucie,
krzyk i płacz,
złość.
Z wyżej wymienionych wypowiedzi wynika, że większość dzieci kojarzy konflikt z nieprawidłowymi zachowaniami i złymi emocjami. Na tej
podstawie można przypuszczać, że badane dzieci potrafią odróżnić dobre
zachowanie od złego. Mimo to są one uczestnikami różnorodnych sytuacji
konfliktowych, o czym świadczą dane przedstawione w tabeli 1.
Tabela 1. Występowanie konfliktów wśród dzieci
Lp.
Występowanie konfliktów
%
L
Nie
pamiętam
%
L
%
68
96
32
0
0
40
144 48
36
12
Tak
L
Czy
wśród
twoich
koleżanek
i kolegów
1. występują konflikty?
204
zdarzyło ci się, że brałeś udział
2. Czy
120
w konflikcie?
Nie
Na podstawie analizy danych przedstawionych w tabeli 1. można
stwierdzić, że występuje wyraźna różnica pomiędzy deklaracjami co do
udziału w konflikcie a opiniami o jego przejawianiu przez koleżanki i kolegów. Dzieci uważają, iż same rzadziej niż ich rówieśnicy popadają w konflikty.
Dalsze badania ujawniły rodzaje konfliktów, w jakich uczestniczą badane dzieci. Dane przedstawia tabela 2.
22 | WSGE
Tabela 2. Rodzaje zachowań przejawianych przez badane
dzieci w czasie konfliktów
Lp.
Dziewczynki
L
%
Zachowania dzieci
I.
Chłopcy
L
%
Razem
L
%
Konflikty fizyczne
1. Ciąganie za włosy
23
19
13
7
36
12
2. Bicie
17
14
52
29
69
23
3. Popychanie
6
5
16
9
22
7
złości na
4. Wyładowywanie
przedmiotach
11
9
27
15
38
13
5. Gryzienie
6
5
13
7
19
6
6. Podstawianie nogi
0
0
4
2
4
1
7. Kopanie
12
10
36
20
48
16
8. Plucie
0
0
4
2
4
1
9. Drapanie
1
1
1
1
2
1
10. Szczypanie
11
9
11
6
22
7
11. Wyrywanie zabawek
8
7
23
13
31
10
II.
Konflikty werbalne
1. Obrażanie innych (przezwiska)
43
36
20
11
63
21
2. Krzyczenie
30
25
20
11
50
17
Dane przedstawione w tabeli 2. pokazują, że wśród badanych dzieci
dominowały konflikty fizyczne. Do najczęstszych należało bicie i kopanie,
które przede wszystkim dominowały wśród chłopców. Natomiast u dziewczynek najczęściej dochodziło do konfliktów w postaci bicia i ciągania za
włosy. Z kolei wśród konfliktów werbalnych pojawiało się obrażanie innych
i przezywanie się oraz krzyczenie. Dotyczyły one w przeważającej części
dziewczynek niż chłopców. Dalsza analiza tabeli 2. pokazuje, że konflik-
WSGE | 23
ty słowne dominowały u dziewczynek, zaś konflikty fizyczne u chłopców.
Uzasadnić to można tym, że dziewczynki wykazują większe zdolności werbalne, chłopcy zaś charakteryzują się większą impulsywnością i bardziej
pobudliwym temperamentem.
W dalszej kolejności zbadano przyczyny zachowań konfliktowych.
Uzyskane wyniki zamieszczono w tabeli 3.
Tabela 3. Przyczyny konfliktów
Lp.
Przyczyny konfliktów
Dziewczynki
Chłopcy
Razem
L
%
L
%
L
%
1. Przeszkadzanie w zabawie
28
23
45
25
73
24
2. Chęć odebrania zabawki
23
19
38
21
61
20
3. Odmowa wspólnej zabawy
20
17
34
19
54
18
4. Zdobycie miejsca do zabawy
10
8
18
10
28
9
zajmowania miejsca
5. Chęć
w pierwszej parze
41
34
22
12
63
21
6. Trzymanie Pani za rękę
38
32
19
11
57
19
Analiza danych przedstawionych w tabeli 3. pokazuje, że impulsem
konfliktów wśród badanych dzieci była reakcje na niezadowolenie. Do
najczęstszych przyczyn należy przeszkadzanie w zabawie, ponadto chęć
zajmowania miejsca w pierwszej parze oraz trzymanie Pani za rękę. Wśród
chłopców pierwsze miejsce zajęło przeszkadzanie w zabawie a następnie
chęć odebrania zabawki. Natomiast u dziewczynek najwięcej konfliktów
wynikało z chęci zajmowania miejsca w pierwszej parze i trzymania Pani
za rękę, a na trzecim miejscu znalazło się przeszkadzanie w zabawie.
Obserwacja prowadzona wśród badanych dzieci pozwoliła stwierdzić,
jakie reakcje przejawiały one w następstwie udziału w sytuacji konfliktowej. Uzyskane dane przedstawia tabela 4.
24 | WSGE
Tabela 4. Następstwa konfliktów
Lp. Następstwa konfliktów
Dziewczynki
Chłopcy
Razem
L
%
L
%
L
%
1. Płacz dziecka
30
25
25
14
55
18
2. Ból fizyczny
51
43
63
35
114
38
3. Smutek dziecka
70
58
42
23
112
37
4. Utrata własności
9
8
12
7
21
7
5. Zniszczenie własności
5
4
10
6
15
5
Dane przedstawione w tabeli 4. pokazują, że wśród badanych dzieci
najczęstszą reakcją na sytuację konfliktową był ból fizyczny i smutek. Ta
sama tendencja utrzymała się zarówno u dziewczynek, jak i u chłopców,
z tym że u dziewczynek dominował smutek, a u chłopców ból fizyczny.
Analiza obserwowanych konfliktów w badanych grupach pozwoliła
określić czas i miejsce występowania konfliktów. Dane w tym zakresie zawiera tabela 5.
Tabela 5. Czas, w jakim najczęściej dochodzi do konfliktów wśród dzieci
Lp.
Czas występowania
konfliktów
Dziewczynki
Chłopcy
Razem
L
%
L
%
L
%
1. Zabawy
41
21
56
28
97
49
2. Posiłki
8
4
15
8
23
12
3. Zajęcia obowiązkowe
11
5
16
8
27
13
Ustawianie się w pary
4. przed wyjściem z sali lub
szatni
14
7
11
5
25
12
5. Korzystanie z łazienki
13
6
15
8
28
14
87
43
113
57
200
100
Razem
WSGE | 25
Na podstawie danych przedstawionych w tabeli 5. można stwierdzić,
że wśród badanych dzieci do sytuacji konfliktowych najczęściej dochodziło podczas zabaw. Sytuacja taka miała miejsce zarówno w przypadku
dziewczynek, jak i chłopców, z tym, że u dziewczynek procent ten był nieznacznie wyższy. Konflikty występowały podczas zajmowania kącików zabaw, przydzielania ról w zabawach, korzystania z zabawek przyniesionych
przez dzieci z domu, budowania z klocków, sprzątania po zabawach.
Ostatnim etapem badań było poznanie reakcji nauczycielek badanych
grup na powstające konflikty. Uzyskane dane zawiera tabela 6.
Tabela 6. Reakcje nauczycielek na sytuacje konfliktowe
Lp.
Rodzaj reakcji nauczycielki
L
%
1.
Dyskusja nad konfliktem z udziałem wszystkich
dzieci
24
12
2.
Upominanie dzieci
63
32
3.
Dawanie pozytywnego przykładu dzieciom
23
11
4.
Izolacja dziecka (dzieci) od grupy
32
16
5.
Spowodowanie wzajemnego przeproszenia
48
24
6.
Ignorowanie sytuacji konfliktowej
10
5
Razem
200
100
Dokonując analizy danych zaprezentowanych w tabeli 6. można stwierdzić, że najczęstszą reakcją badanych nauczycielek na sytuacje konfliktowe
jest upominanie dzieci i spowodowanie wzajemnego przeproszenia. Zdarzały się też nieliczne sytuacje, że nauczycielki ignorowały konflikty powstające między dziećmi.
Podsumowanie
Do przedszkola trafiają dzieci z różnych środowisk, są wśród nich
grzeczne, krnąbrne, egoistyczne, towarzyskie, nieśmiałe i płaczliwe. Różnica zdań czy charakterów, jest źródłem nieporozumień. (Krajewska
26 | WSGE
2010). Dzieci mają prawo – w procesie swojego rozwoju – do niedojrzałego zachowania się, a kompetentny nauczyciel to wie i rozumie. Daje szansę
i wspomaga rozwój postaw odpowiedzialności za własne czyny. (Szafraniec 2011)
Wyniki przeprowadzonych badań potwierdzają wysnuty przez innych
badaczy wniosek, że powstające między dziećmi konflikty są krótkotrwałe i zazwyczaj dalej kontynuują one wspólną zabawę. Bowiem konflikty
te nie wywołują negatywnego nastawienia do partnera. Można jednak
zauważyć, iż dzieci w wieku przedszkolnym nie posiadają jeszcze opanowanych umiejętności zachowania podczas sporu, reagują spontanicznie
w zależności od sytuacji czy postępowania drugiej strony konfliktu. Dlatego też istotną rolę w przypadku dzieci w wieku przedszkolnym odgrywa
nauczyciel, który powinien umiejętnie organizować proces wychowawczo-dydaktyczny w przedszkolu, dążąc do stwarzania sytuacji uczących dzieci
osiągania kompromisu.
Irena Dudzińska (1970) w swojej książce na temat ograniczania sytuacji
konfliktowych napisała, iż „podstawowym warunkiem zapewniającym ograniczenie nieporozumień i rozwijanie życzliwych stosunków między dziećmi
jest postawa wychowawczyni, jej umiejętność i rozumienie potrzeby zajmowania się dziećmi w każdym momencie dnia”. Oczywiście nie zapominając
o czasie, gdy dzieci mają tzw. swobodną zabawę według swoich zainteresowań. Zdarza się, że wówczas nauczyciele traktują ten fragment dnia jak czas
wolniejszy i zmniejszają swoją czujność obserwatora, w mniejszym stopniu
kierują działaniami dzieci. Wysuwanie roli zajęć organizowanych na plan
pierwszy i osłabienie intensywności pracy w czasie swobodnej działalności
dzieci jest zasadniczym błędem w kierowaniu procesem wychowania i jedną
z przyczyn powstawania sytuacji konfliktowych.
Należy jednak stwierdzić, że okres swobodnej zabawy jest okresem
bardzo intensywnej pracy ze strony nauczyciela i trudniejszym, niż w czasie zajęć dydaktycznych. Jest tak dlatego, ponieważ w tym czasie każde
dziecko wymaga indywidualnej opieki, dzieci są rozproszone, podzielone
na różne zespoły, trudniej nad nimi zapanować, potrzebują nieustannego
czuwania nad przebiegiem zabawy, trzeba starannie nią kierować, pokazywać możliwość różnorodnych rozwiązań.
Przykład (grupa 4-latków):
„Podczas zajęć popołudniowych Ala i Natasza zbudowały zamek.
W pewnej chwili Przemek zaczął kopać zabawki i popsuł dziewczynkom
WSGE | 27
zamek. Dziewczynki się popłakały i ze złości popchnęły Przemka. Przestraszony Przemek też zaczął płakać. Nauczycielka natychmiast zareagowała na płacz dzieci, podeszła do nich. Po wysłuchaniu każdego dziecka
odwołała się do „Kodeksu przedszkolaka” wiszącego opodal na ścianie.
Dzieci wraz z nauczycielką głośno odczytały obowiązujące ich zasady. Na
koniec nauczycielka powiedziała, że wszyscy źle postąpili: Przemek dlatego, że kopał zabawki, a dziewczynki nie powinny same wymierzać kary
fizycznej. Po czym każde z nich zostało wyłączone z zabawy, musieli usiąść
na swoich krzesełkach i przemyśleć swoje zachowanie. Po kilku minutach
nauczycielka podeszła do nich i odwołując się do ich odczuć, doprowadziła do wzajemnych przeprosin. Przemek podał rękę dziewczynkom, a one
jemu.”
Nauczyciel wprowadzając wychowanków w sztukę rozwiązywania
konfliktów, sam powinien nabyć odpowiednich umiejętności. Szczególnie
przydatnych może być sześć następujących kroków:
1. Podejdź spokojnie i wstrzymaj rozwój sytuacji konfliktowej. Ustaw
się pomiędzy dziećmi, na poziomie ich wzrostu, używaj opanowanego
głosu i delikatnego dotknięcia; bądź neutralny, nie opowiadaj się za
żadną ze stron konfliktu;
2. Zwróć uwagę na uczucia dzieci. Powiedz: „Wyglądacie na zdenerwowanych”, niech dzieci wiedzą, że wymaga to przerwania sporu;
3. Zbierz informacje. Zapytaj: „Jaki macie problem?” lub „Co się stało?”,
nie rozpoczynaj pytania od słowa „Dlaczego …”, ponieważ małe dzieci
skupiają się na samym problemie, natomiast nie rozumieją przyczyn
jego powstania;
4. Ponownie nazwij problem: „Tak więc problemem jest …”. Używaj
słownictwa zrozumiałego dla dzieci, nie używaj słów przykrych i osądów (np. głupi, łobuz, niegrzeczny), w razie konieczności zastąp je słowami neutralnymi;
5. Poproś o rozwiązania i wspólnie wybierzcie jedno z nich. Zapytaj:
„Jak możemy rozwiązać ten problem?” Zachęć dzieci, aby pomyślały
o rozwiązaniu; w przypadku, gdyby miały z tym trudności, zaproponuj
im swoje;
6. Bądź gotowy do dalszej pomocy. Pochwal dzieci za rozwiązanie konfliktu, np.: „Rozwiązaliście problem!”. Pozostań jednak w pobliżu, gdyż
któreś z dzieci może być nieszczęśliwe z powodu takiego rozwiązania
i proces będzie wymagał powtórzenia.
28 | WSGE
Nauczyciel powinien respektować rozwiązania dzieci, nawet jeśli ich
wybór wydaje mu się niesprawiedliwy. Ważne jest, że dzieci ustaliły rozwiązanie same i uznały siebie za kompetentnych w kwestii analizy problemu.
Nade wszystko warto jednak wspomnieć, że konflikt, choć jest trudnym stanem rzeczywistości, to daje szanse na wyuczenie się pewnych strategii zachowań.
References
Cywińska, M. (1995). Konflikty interpersonalne wśród dzieci. Poznań: Wyd.
Eruditus.
Cywińska, M. (2004). Konflikty interpersonalne dzieci w młodszym wieku
szkolnym w projekcjach i sądach dziecięcych. Poznań: Wyd. Naukowe
Uniwersytetu im. A. Mickiewicza.
Dana, D. (1993). Rozwiązywanie konfliktów. Warszawa: Wyd. PWE.
Dudzińska, I. (1970). O współżyciu dzieci w grupie. Warszawa: Wyd. PZWS.
Dziurzyński K. (2010) Diagnoza stanu edukacji w dzielnicy m.st. Warszawy
Targówek, (współautorki E. Arciszewska, M. Jurewicz), wydawca: Zarząd Dzielnicy Targówek m.st. Warszawa (In:) http://urzad.targowek.
waw.pl/data/notices/2010_09_26_raport_targowek.pdf
Dziurzyński K. (2012) Zachowania agresywne uczniów mieszkający
w wielkomiejskiej aglomeracji, Warszawa, Dom Wydawniczy Uniwersum.
Dżuman M., (2009) Co nauczyciel wiedzieć powinien o uwadze i technikach
jej stymulacji w przedszkolu.[W:] M. Raczkowska-Lipińska, Wczesna
edukacja w kontekście zmian. Józefów: Wyd. WSGE
Fuchs, B. (2003). Zabawy na rozwiązywanie konfliktów i napięć w grupie,
Kielce: Wyd. Jedność.
Gordon, T. (1991). Wychowanie bez porażek, Warszawa: Wyd. PAX.
Grochulska, J. (1993). Agresja u dzieci. Warszawa: Wyd. WSiP.
Kozłowska, A. (1984). Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym. Warszawa Wyd. WSiP.
Krajewska , A. (2010). Metoda wychowawcza Róży i Karoliny Agazzi w perspektywie reform wychowania przedszkolnego. [W:] M. Raczkowska-Lipińska, E. Jagiełło, Innowacje w edukacji elementarnej. Józefów: Wyd. WSGE.
WSGE | 29
McGinnis, E., Goldstein, A. P. (2003). Kształtowanie umiejętności prospołecznych małego dziecka. Profilaktyka agresji i zaburzeń zachowania w przedszkolu i przygotowaniu do szkoły. Warszawa: Wyd. Instytut Amity.
Mika, S. (1972). Wstęp do psychologii społecznej, Warszawa: Wyd. PWN.
Przetacznikowa, M. (1973). Podstawy rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży,
Warszawa: Wyd. PZWS.
Raczkowska-Lipińska M. (2010), Wczesna edukacja dziecka w kontekście
zmian. Józefów: Wyd. WSGE.
Rubinstejn, S. L. (1962). Podstawy psychologii ogólnej. Warszawa: Wyd. KiW.
Szczepański, J. (1970). Elementarne pojęcia socjologii. Warszawa: PWN.
Szafraniec, J. (2011). Amplitudy rozwojowe – kaprys czy potrzeba natury? [W:]
Zmienne konteksty edukacji wczesnoszkolnej, Józefów: Wyd. WSGE
Śliwerski, B. (2004). Współczesne teorie i nurty wychowania. Kraków: Wyd.
Impuls.
Tomaszewski, T. (1963). Wstęp do psychologii, Warszawa: Wyd. PWN.
Zaborowski, Z. (1960). Problemy wychowania społecznego w szkole, Warszawa:
Wyd. PZWS.
Artykuł jest elementem realizacji grantowego projektu KEGA 024PU4/2013 (Ministerstwo Szkolnictwa, Nauki, Badań i Sportu Republiki
Słowackiej).
30 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 31-47
Barbara Antczak
The sense of welfare in Polish families
Poczucie dobrostanu w polskich rodzinach
dr Barbara Antczak
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Dobrostan, czyli subiektywne poczucie zadowolenia z życia definiowane jest w różny sposób. Często można spotkać sformułowanie, że jest
to zadowolenie z życia zależne od powodzenia w życiu rodzinnym, zawodowym, od aprobaty ze strony innych ludzi, szans rozwoju oraz od wielu
innych czynników.
Dobrostan psychiczny można zdefiniować jako poznawczą i emocjonalną ocenę własnego życia. Ocena ta zawiera zarówno poznawcze sądy
dotyczące poczucia zadowolenia i spełnienia, jak i emocjonalne reakcje na
zachodzące zdarzenia.
Zadowolenie z życia powinno być analizowane w konkretnych wymiarach życia, np. zdrowie, rodzina, praca i uważane za poznawczy komponent, który bazuje na przekonaniach (postawach) dotyczących życia jednostki. Pozytywne i negatywne poczucie jest stosowane do oszacowania
natężenia przyjemnych oraz nieprzyjemnych uczuć doświadczanych przez
ludzi w trakcie życia.
Niniejsze opracowanie prezentuje wyniki badań odnośnie odczuwanego zadowolenia młodzieży z życia, wewnętrznej satysfakcji z siebie, własnej atrakcyjności, relacji interpersonalnych, poczucia sensu życia. Jako
technikę badawczą zastosowano ankietę, a została ona przeprowadzona
w czterech warszawskich gimnazjach wiosną 2012 r. W badaniu wzięło
udział 354 uczniów w wieku 12-15 lat. Ankieta była zróżnicowana w formie (częściowo ustrukturyzowana) i zawierała pytania dotyczące: stylu
życia, statusu materialnego, relacji z rówieśnikami i dorosłymi, przemocy
rówieśniczej i domowej.
Welfare is the subjective sense of satisfaction with life and can be defined in different ways. It is satisfaction with life dependent on success in
WSGE | 33
family life, work, the approval of other people, opportunities for development, and many other factors.
Mental welfare can be defined as the cognitive and emotional assessment of our own lives. This assessment includes both cognitive judgments
of the sense of satisfaction and fulfillment, as well as emotional reactions to
various events. Mental well-being includes three components: life satisfaction, positive affect and negative affect.
Life satisfaction should be analyzed in specific dimensions of life such
as health, family, work and considered as a cognitive component, which is
based on the beliefs (attitudes) about the life of the individual human being. Positive and negative affect is used to calculate the intensity of pleasant
and unpleasant feelings experienced by people throughout their life.
This study presents the results of research concerning adolescents’
satisfaction with life, the inner satisfaction of their own attractiveness,
interpersonal relationships, a sense of life. As a research technique used
was a questionnaire, and it was carried out in four secondary schools in
Warsaw in spring of 2012. The study involved 354 students aged 12-15. The
survey was varied in form (partially structured) and included questions
concerning the life style, material status, relations with friends and adults,
addictions, domestic violence and violence in the adolescent group.
Key words:
satisfaction, family, fulfillment, relations, life style
zadowolenie, rodzina, spełnienie, relacje, styl życia
Wstęp
Dobrostan, czyli subiektywne poczucie zadowolenia z życia definiowane jest w różny sposób. Znany jest pogląd, który opisuje ten termin następująco: „zadowolenie z życia zależy od powodzenia w życiu rodzinnym,
zawodowym, od aprobaty ze strony innych ludzi, szans rozwoju, od wielu,
wielu innych czynników” (Grzelak, Zarzycki, 2004).
Dobrostan psychiczny można zdefiniować „jako poznawczą i emocjonalną ocenę własnego życia. Ocena ta zawiera zarówno poznawcze sądy
dotyczące poczucia zadowolenia i spełnienia, jak i emocjonalne reakcje
na zachodzące zdarzenia (Diener, Lucas, Oishi, 2008, s. 35). Dobrostan
psychiczny zawiera trzy komponenty (Schimack, 2008, s. 97):
34 | WSGE
• zadowolenie z życia (life satisfaction),
• pozytywny afekt (positive affect),
• negatywny afekt (negative affect).
Powiązania kontaktów rodzinnych z dobrostanem psychicznym są
szczególnie widoczne wtedy, gdy spojrzymy na rodzinę przez pryzmat systemowego ujęcia rodziny. Wiedza na temat rodziny i zachodzących w niej
wydarzeń i relacji — wyrażanych często w długo pamiętanych doświadczeniach i wspomnieniach — posiada dużą wagę w psychospołecznym
funkcjonowaniu człowieka. Wynika to z proporcjonalnie długiego czasu,
który osoba spędza z rodziną oraz zachodzących powiązań i zależności.
Elementy składające się na dobrostan uwidaczniają się w ramach relacji rodzinnych, opartych na bliskości emocjonalnej, silnych więziach
osobistych i intensywnych uczuciach. Precyzyjne opisanie tych zależności
przyczynia się zarówno do lepszego określenia specyfiki danego systemu
rodzinnego, jak i wskazania na jego zalety w szeregu analiz dobrostanu
psychicznego (Krok, 2010, s. 359). Poczucie dobrostanu w świecie (głównie w Europie i Ameryce Płn.) pokazuje tendencje indywidualistyczne,
ukierunkowane na własne uczucia i przekonania. Centralnym punktem
dobrostanu psychicznego jest określenie, na ile ludzkie życie jest szczęśliwe i satysfakcjonujące (Diener, Lucas, Oishi, 2004). Chodzi więc o subiektywne określenie poczucia szczęścia, które niekoniecznie musi iść w parze
z obiektywnymi odczuciami.
Często mamy do czynienia z sytuacją, że osoby żyjące na niskim poziomie ekonomicznym, czy nawet cierpiące głód i ubóstwo, są w stanie
posiadać relatywnie satysfakcjonujący poziom dobrostanu. Oznacza to,
że zadowolenie z życia i szczęście jest w dużej mierze uzależnione od
osobistych poglądów i doświadczeń życiowych, a także spostrzegania
własnego życia z indywidualnej perspektywy. Człowiek szczęśliwy
i zadowolony z życia koncentruje się na tym, kim jest, a nie na tym, co
posiada (Krok, 2010, s. 360).
Zadowolenie z życia powinno być analizowane w konkretnych wymiarach życia, np. zdrowie, rodzina, praca i uważane za poznawczy komponent, który bazuje na przekonaniach (postawach) dotyczących życia jednostki. Pozytywne i negatywne poczucie jest stosowane do oszacowania
natężenie przyjemnych oraz nieprzyjemnych uczuć doświadczanych przez
ludzi w trakcie życia.
Wśród ważnych czynników wpływających na poczucie dobrostanu jest
WSGE | 35
to, gdzie i jak mieszkamy. Na jakość codziennego życia, głównie w mieście,
wpływa wielkość mieszkania, łatwość dostępu do sklepów i usług, komfort
dojazdów, poziom hałasu, piękna architektura. Dla jakości życia znaczenie
ma także to, jak wiele przyjaciół mamy w najbliższym sąsiedztwie, jak bardzo utożsamiamy się z osiedlem, z miastem, czy gdy jesteśmy w potrzebie,
możemy liczyć na pomoc sąsiedzką, czy mamy wpływ na decyzje władz
lokalnych.
Niniejsze opracowanie prezentuje wyniki badań odnośnie odczuwanego zadowolenia młodzieży z życia, wewnętrznej satysfakcji z siebie,
własnej atrakcyjności, relacji interpersonalnych, poczucia sensu życia
(Antczak, 2012b). Jako technikę badawczą zastosowano ankietę, a została
ona przeprowadzona w czterech warszawskich gimnazjach wiosną 2012
r. W badaniu wzięło udział 354 uczniów w wieku 12-15 lat. Ankieta była
zróżnicowana w formie (częściowo ustrukturyzowana) i zawierała pytania
dotyczące:
• stylu życia,
• statusu materialnego,
• relacji z rówieśnikami i dorosłymi,
• przemocy rówieśniczej i domowej.
Analizując niniejsze badanie i wyciągając wnioski, należy pamiętać
o tym, że opiera się ono, jak zresztą większość badań społecznych, na wynikach o charakterze deklaratywnym, co oznacza, że przedstawiono rzeczywistość przez pryzmat subiektywnych doświadczeń i przekonań badanych uczniów.
Styl życia
Kwestie dotyczące wewnętrznej satysfakcji z siebie, własnej atrakcyjności, relacji interpersonalnych, poczucia sensu życia zawarte były w pierwszej części ankiety i ze względu na delikatną i intymną naturę tematu miała
ona charakter wyłącznie ilościowy. Z tych powodów badanie rozpoczęto
od zagadnień niebędących drażliwymi.
36 | WSGE
Wykres 1. Czas spędzany po lekcjach.
Źródło: badania własne.
Jak wynika z odpowiedzi badanych, najczęściej wskazywanymi formami spędzania wolnego czasu są spotkania ze znajomymi, korzystanie
z Internetu i oglądanie telewizji. Poza spotkaniami ze znajomymi, Internet
jest bardzo ważny, ponieważ jest płaszczyzną wzajemnej codziennej komunikacji. Ten wirtualny świat przenika do życia, a dalsze badania potwierdzają to - odnośnie częstotliwości przebywania w sieci. Większość
badanych korzysta z Internetu codziennie przez kilka godzin.
WSGE | 37
Wykres 2. Korzystanie z Internetu [w %}
Aktywność podejmowana przez młodzież w sieci rzadko ma wymiar
edukacyjny, ale mimo to przynosi szereg korzyści natury społecznej. Jako
jeden ze sposobów realizacji potrzeb badanych jest bycie w grupie rówieśniczej, a Internet to umożliwia – choć wirtualnie. Według młodzieży jest
to nieodzowny element życia, jedna z jego jasnych, atrakcyjnych i przez to
bardzo angażujących stron.
Status materialny
Jak pokazują wyniki, większość badanych dobrze ocenia sytuację finansową swojej rodziny – tak deklaruje łącznie ponad 62% młodzieży.
Zaledwie 10% określa swoją sytuację jako trudną („nie starcza nam na rachunki, do końca miesiąca, mamy bardzo małe środki”). Taki kształt wyników może nasuwać podejrzenie, że część dzieci nie chciała się przyznać
do złej sytuacji materialnej lub/i nie chciała wypowiadać się na ten temat
(o czym może świadczyć wysoka liczba braków odpowiedzi – 5,6%).
38 | WSGE
Wykres 3. Sytuacja finansowa rodziny
Wykres 4. Źródło pochodzenia pieniędzy na swoje potrzeby
Większość uczniów (ponad 90%) otrzymuje od rodziców kieszonkowe, co biorąc pod uwagę wiek badanych, jest całkowicie zrozumiałe, gdyż
są za młodzi, aby dorabiać sobie, wykonując nawet proste prace. Miejsca,
w których najchętniej przebywa młodzież nie wymaga posiadania dużej
gotówki (centra handlowe, parki, skwery).
WSGE | 39
Relacje z rówieśnikami i dorosłymi
Kolejnym aspektem badania w kontekście dobrostanu było zweryfikowanie relacji pomiędzy młodzieżą a innymi grupami z otoczenia, takimi
jak rówieśnicy czy dorośli. Uczniowie odpowiadali zatem na pytania dotyczące tego, z kim lubią spędzać czas, czy czują się lubiani (akceptowani)
przez swoich kolegów oraz czy są szanowani jako jednostki przez osoby
starsze od nich. Badani deklarują, że najbardziej lubią spędzać czas ze
znajomymi z klasy, z poprzedniej szkoły lub z miejsca zamieszkania.
Wykres 5. Spędzanie czasu wolnego
Wyniki wskazują, że najbliższe relacje młodzież buduje z osobami ze
szkoły, a dopiero w drugiej kolejności ze znajomymi z miejsca zamieszkania. „Paczka” przyjaciół stanowi ważny punkt odniesienia. Spędzają oni razem czas po szkole - najczęściej w restauracjach szybkiej obsługi, parkach,
galeriach handlowych. Kontakt ten jest następnie podtrzymywany do końca dnia dzięki telefonom komórkowym i portalom społecznościowym.
40 | WSGE
Niezwykle istotne w wieku dorastania jest postrzeganie i akceptacja w gronie rówieśniczym. Okazało się również, że spora część uczniów
deklaruje uczestnictwo w jakiejś formie zorganizowanych zajęć pozaszkolnych, najczęściej w kursach językowych, tańca, zajęciach sportowych.
(Pełech i Grygus, 2012)
Przemoc
Przemoc w różnych badaniach, raportach i opracowaniach ujmowana
jest w bardzo odmienny sposób. Istnieje też wiele definicji tego zjawiska
i wiele kategorii. Najbardziej rozpowszechnioną definicją jest ta przyjęta
przez Światową Organizację Zdrowia, zgodnie z którą przemoc to umyślne użycie siły fizycznej, zagrażające lub rzeczywiste, przeciwko sobie, komuś innemu lub przeciwko grupie lub społeczności, które powoduje lub
prawdopodobnie spowoduje zranienie, fizyczne uszkodzenie, śmierć, ból
psychologiczny, zaburzenie w rozwoju lub deprywację (wg WHO). Ta definicja jest bardzo szeroka, obejmuje zarówno jednorazowe, jak i wielokrotne akty przemocy psychicznej i fizycznej o różnym natężeniu i skali.
W badaniu skoncentrowano się na przemocy rówieśniczej oraz przemocy
domowej.
Przemoc rówieśnicza
Wśród młodzieży szkolnej funkcjonuje duże przyzwolenie na stosowanie przemocy w środowisku szkolnym, stąd wykrywalność jej jest
mniejsza. Bierze się to głównie z braku zaufania młodzieży do dorosłych,
czego konsekwencją jest sygnalizowanie problemów. Istnieje ogromna
rozbieżność między postrzeganiem tego zjawiska w szkole przez dorosłych
i młodzież (Antczak, 2012). Wymuszenia, szturchanie i wyśmiewanie jest
traktowane jako normalne odnoszenie się w stosunku do młodszych, silniejszych do słabszych.
WSGE | 41
Wykres 6. Przemoc rówieśnicza [w %]
Wyśmiewanie, wyzywanie i bierność wobec przemocy (widziałem, jak
kogoś bito – prawie 50% badanych) to dominujące formy przemocy rówieśniczej, głównie w gimnazjach. (Łukjaniuk 2012)
Przemoc w rodzinie
Badanie przemocy w rodzinie jest bardzo trudne – jest to temat niezwykle delikatny. Dlatego też pytania zostały zadane w sposób ogólnikowy,
na zasadzie „czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że …”
42 | WSGE
Wykres 7. Informacja dotycząca przemocy w rodzinie [w %]
Jak pokazują wyniki badania, aż 24% gimnazjalistów deklaruje, że zna
osobę, wobec której stosuje się przemoc fizyczną, a 19% wobec kogoś rodzice stosują przemoc. Poważnym problemem jest przemoc psychiczna,
która wymaga odrębnego, pogłębionego badania. Aż 50% młodzieży zna
kogoś, kto jest poniżany. Można domniemywać, że ma to miejsce zarówno
w szkole (rówieśnicy, nauczyciele), jak i w domu (rodzice, rodzeństwo).
Jest to zjawisko niezwykle niepokojące, świadczące o niskiej kulturze społecznej.
Zakończenie
Porównanie wyników wielu przeprowadzonych badań w tej tematyce
pozwala na stwierdzenie, że bliskie relacje rodzinne, obejmujące wszystkich członków rodziny, wiążą się bezpośrednio z oceną dobrostanu psychicznego. Rodzaj relacji rodzinnych jest centralnym czynnikiem dla dobrostanu i jednocześnie zależy od okresu życia, w którym znajdują się rodzice i dzieci. Inne będą relacje rodzic – dziecko w okresie niemowlęcym
WSGE | 43
i wczesnego dzieciństwa, inne w późniejszym czasie. Jednocześnie trzeba
nadmienić, iż mające miejsce pewne trudności w określeniu zależności
przyczynowych między różnymi czynnikami występującymi w rodzinie są
trudne do zdefiniowania.
Analizując zasady, którymi kieruje się rodzina i procesy zachodzące
w niej, dotyka się bezpośrednio lub pośrednio zagadnienia szczęścia i zadowolenia rodzinnego. Osoby tworzące rodzinę dążą do tego, aby była
ona środowiskiem sprzyjającym rozwojowi osobowościowemu wszystkich
członków i miejscem właściwego wychowania dzieci. Temat dobrostanu
członków rodziny, czyli poziom ich zadowolenia z życia oraz odczuwanych pozytywnych emocji i uczuć nie może pozostawać poza polem zainteresowania, jeśli dąży się do kształtowania właściwego obrazu życia
rodzinnego. Analizując rodzinę i stosunki w niej panujące, dostrzega się
konieczność systemowego, całościowego ujęcia rodziny w kontekście dobrostanu jej członków, równocześnie dostrzegając potencjalne możliwości
usprawnienia procesu funkcjonowania rodziny.
Z przeprowadzonego badania można sformułować pewne wnioski i rekomendacje, głównie z punktu widzenia dzieci – młodzieży. Podstawowym
problemem dla młodzieży jest atmosfera i partnerskie stosunki panujące
w rodzinie oraz spędzanie czasu wolnego zgodnie z zainteresowaniami –
samorealizacja (która zaowocuje w późniejszym okresie życia), rozwijanie
pasji i to w sposób dla nich atrakcyjny. Nie czują się oni gospodarzami
zarówno w szkole, jak i w miejscu zamieszkania, brak jest bezpiecznych
miejsc dających swobodę, a jednocześnie, w których młodzież poczułaby
się co najmniej współwłaścicielem. Stworzenie takich miejsc dałoby realną
szansę wpływania na zachowanie młodzieży, które przekładałoby się na
ograniczenie liczby negatywnych działań w przestrzeni, wzrostu poczucia bezpieczeństwa, zapewnienia warunków, jakich naprawdę potrzebują.
Warto wziąć pod uwagę projekty często finansowane nie tylko z funduszy
samorządowych, ale i europejskich, dzięki którym również młodzi ludzie
mieliby szansę współdecydowania o swoim otoczeniu. Korzyści płynące
z partycypacji młodzieży w takich projektach są ogromne, ponieważ zazwyczaj są to dla nich pierwsze decyzje dotyczące aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym, czują się w związku z tym pełnoprawnymi obywatelami podejmującymi ważne dla siebie decyzje. Ma to ogromne znaczenie
w późniejszych działaniach już w ich dorosłym życiu.
Bardzo ważne jest tworzenie okazji do poznawania różnorodnych
pozytywnych i inspirujących ludzi, którzy robią coś interesującego, pozy-
44 | WSGE
tywnego, nieszablonowego, z których można czerpać przykład, wzorować
się na nich. Należy zatem wzmacniać pozytywnie, a nie straszyć negatywnymi konsekwencjami. Taka filozofia powinna przyświecać nie tylko nauczycielom czy też szerzej – opiekunom, ale również rodzicom. Młodzi
ludzie muszą również wiedzieć, gdzie mogą bez konsekwencji poradzić się
specjalisty, znać miejsce, gdzie będzie udzielona im anonimowo pomoc.
Powinno się stworzyć takie warunki, w których młodzież w różnych miejscach swojego funkcjonowania będzie czuła się akceptowana i w których
będzie mogła się realizować, ważne są ich pasje, pomysły, inicjatywy, a rodzice i inni bliscy powinni ich w tym wspierać.
References:
Antczak, B. (2012a). Poczucie bezpieczeństwa w szkole. Czy jest aż tak źle?
Józefów: WSGE, „Journal of Modern Science, 1/12/2012.
Antczak, B. (2012b). Problemy gimnazjalistów w aspekcie bezpieczeństwa
społecznego w szkołach warszawskich. Józefów: WSGE, „Journal of
Modern Science”, 3/14/2012.
Czapiński, J. (2009). Diagnoza szkolna, [w:] „Raport Roczny”.
Diener, E., Lucas, R. E. i Oishi, S. (2008). Dobrostan psychiczny. Nauka
o szczęściu i zadowoleniu z życia, [w:] J.Czapiński (red.), Psychologia
pozytywna. Nauka o szczęściu, zdrowiu, sile i cnotach człowieka.
Warszawa.
Diener, E., Lucas, R. E. i Oishi, S. (2004). The evolving concept of subjective well-being: themultifaceted nature of happiness, [w:] Costa,
P. T., Siegler, I. C., (red.), Recent Advances in Psycholog and Aging.
Amsterdam.
Fotyga, B. (2008). Warszawskie badanie stylów życia młodzieży. Instytut
Spraw Publicznych.
Grzelak, J., Zarzycki, T. (2004). Społeczna mapa Warszawy. Warszawa.
Krok, D. (2010). Systemowe ujęcie rodziny w badaniach dobrostanu psychicznego jej członków, [w:] Rodzina w nurcie współczesnych przemian. Opole: UO.
Łukjaniuk J. (2012) Udzielanie i organizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach publicznych w świetle rozporządzenia
MEN z 17 xi 2010. „Teoria”, dylematy i propozycje (ss. 617-632) [w:]
Ćmiel S. (red.) Przestępczość nieletnich - teoria i praktyka. Józefów:
WSGE | 45
Wydawnictwo WSGE
Młodzież 2008, Badanie CBOS.
Pełech, J., Grygus, I. (2012) Wymogi sanitarno-higieniczne odnośnie
do zajęć z kultury fizycznej dla młodzieży jako czynnik bezpieczeństwa zdrowia i życia (ss. 459-471) [w:] Sitek M. i Bednarek W. (red.)
Krajobraz po mistrzostwach Europy 2012. Józefów: Wydawnictwo
WSGE
Pisarska, A. (2002). Picie alkoholu w wypowiedziach młodzieży w wieku 1315 lat. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Raport (2010). Badanie problemów społecznych dotyczących młodzieży mieszkającej i uczącej się na warszawskiej Woli, Pracownia Badań
i Innowacji Społecznych.
Schimack, U. (2008). The structure of subjective well-being, [w:] Eid, M.,
Larsen, R. J., (red.) The scienceof subjective well-being. New York –
London.
Ustawa z 8.10.2010 o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz
ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Dz. U. nr 213 z 2010 r.
www.who.int (04.08.2013r.).
46 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 47-70
Krzysztof Dziurzyński
Współpraca szkoły z rodzicami - na marginesie
pewnego badania edukacyjnego
School cooperation with parents - on the margins of
a study of educational
Krzysztof Dziurzyński
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Without parents , their goodwill , commitment and willingness
to help the Polish school of her life would be poor. Cooperation family
home until recently was overlooked as an important area of openness and
democratization of the Polish school . In the era of ever-increasing burden
on schools and teachers with additional responsibilities wymyślanymi by
the administration of the education department school parent support is
a real treasure. Therefore put on referowanymi research targets against
which to answer three research questions:
• How are evaluated student contacts the family home - school
• What is the actual intensity of contacts the student’s family home school
• What is the actual and declared activity of the parent to the school,
your child’s class
The main goal of cooperation between parents and teachers is to
achieve the welfare of the child . For this purpose the main consist of all the
action. A major purpose is to improve the educational work with students.
Today, collaboration, cooperation of parents and teachers in different areas
and using different methods and forms is useful to all, without exception,
and family and school.
Bez rodziców, ich przychylności, zaangażowania i chęci niesienia pomocy polskiej szkole jej życie byłoby ubogie. Współpraca domu rodzinnego do niedawna była niezauważana jako ważny obszar otwarcia i demokratyzacji polskiej szkoły. W dobie coraz większego obciążania szkoły
WSGE | 49
i nauczycieli dodatkowymi obowiązkami wymyślanymi przez administrację resortu edukacji rodzic wspierający szkołę jest prawdziwym skarbem.
Dlatego też postawiono przed referowanymi badaniami cele pozwalające
odpowiedzieć na trzy pytania badawcze:
• Jak oceniane są kontakty dom rodzinny ucznia – szkoła?
• Jaka jest faktyczna intensywność kontaktów dom rodzinny ucznia – szkoła?
• Jaka jest faktyczna i deklarowana aktywność rodziców na rzecz szkoły, klasy
swojego dziecka?
Celem nadrzędnym współpracy rodziców i nauczycieli jest osiągnięcie
dobra dziecka. Na ten cel główny składają się wszystkie działania. Istotnym dążeniem jest usprawnienie pracy wychowawczej z uczniami. Dzisiaj
współdziałanie, współpraca rodziców i nauczycieli w różnych obszarach
i z zastosowaniem różnych metod i form są przydatne wszystkim bez wyjątku, i rodzinie, i szkole.
Key words:
coopration, parents, teachers, students, help, pedagogization of parents
kooperacja, rodzic, nauczyciel, uczeń, pomoc, pedagogizacji rodziców
Zamiast wprowadzenia – ustalenia definicyjne
Współpraca według Wincentego Okonia to „współdziałanie ze sobą
jednostek lub grup ludzi wykonujących swoje cząstkowe zadania, aby osiągnąć jakiś wspólny cel; opiera się na wzajemnym zaufaniu i lojalności oraz
na podporządkowaniu się celowi, należycie uświadomionemu sobie przez
wszystkie jednostki lub grupy” (Okoń, 1996, s. 318 ).
Mieczysław Łobocki o współdziałaniu nauczycieli i rodziców pisze,
że jest ono „wspólnym działaniem dla dobra poszczególnych uczniów, klas
i całej społeczności szkolnej w procesie nauczania i wychowania. Jego cechą konstytutywną jest przede wszystkim podejmowanie różnych zadań
w imię wspólnie uzgodnionych celów” (Łobocki, 1985, s. 16 ).
Problematyką współpracy rodziców i nauczycieli, czy też współdziałania rodziny i szkoły zajmowało się wielu pedagogów. A. W. Janke zauważył,
że dalece upraszczające jest sprowadzenie wzajemnych powiązań rodziny
i szkoły (rodziców i nauczycieli) do współpracy lub współdziałania (Kawula,
Brągiel, Janke, 1998, s. 202 ).
Stanisław Kawula w swej koncepcji rozpatruje takie rodzaje powiązań,
50 | WSGE
jak: „partycypacja (współudział, współpraca, współdziałanie, inspiracja),
przystosowanie (akomodacja), inercja (bierność, obojętność), opozycja
(odrzucanie, sprzeczność interesów, konflikt)” (Kawula, Brągiel, Janke,
1998, s. 209). Wskazuje, iż mamy do czynienia ze stosunkami nie zawsze
osiągającymi poziom współpracy i współdziałania. Stąd używa terminu „pedagogiczna relacja rodzina – szkoła” (Kawula, Brągiel, Janke, 1998, s. 202).
I. Jazukiewicz pisze, że współpraca nauczyciela i rodzica jest czynnikiem wpływającym na prawidłowe pełnienie roli dziecka i ucznia. Nauczyciel rozpoczyna pracę tam, gdzie kończą ją rodzice i odwrotnie. Mamy tutaj z modelową sytuacją relacji zwrotnej. W takiej sytuacji uzasadnione jest
potraktowanie układu nauczyciel – rodzice jako relacji dwupodmiotowej.
Ujęcie pedagogicznego stosunku nauczyciel – rodzic w kategorii relacji
interpersonalnej sprzyja postrzeganiu rodzica jako szanowanego partnera,
a nauczyciela jako uznanego eksperta, oczekiwanego doradcy oraz zaufanego przewodnika w trudnościach. Relację tę można przedstawić za I. Jazukiewicz w następujący sposób.
Rysunek 1. Schemat pedagogicznej relacji interpersonalnej nauczyciel –
rodzic według I. Jazukiewicz.
Czynnikiem konstytuującym relację nauczyciel – rodzic jest dziecko-uczeń. Początkiem jej nawiązania jest rozpoczęcie nauki w szkole. Treścią
relacji jest troska o dobro dziecka (Jazukiewicz, 1995, s. 165-167 ).
Cel współpracy
Według M. Łobockiego najważniejszym celem współdziałania nauczycieli i rodziców, jest dążenie do usprawnienia pracy wychowawczej z uczniami. Nie chodzi tylko o zmianę lub udoskonalenie działań wychowawczych
ograniczonych do tzw. uczniów trudnych, posiadających specjalne potrzeby edukacyjne czy też sytuacji konfliktowych zaistniałych w klasie. Różnorodne formy współpracy nauczycieli i rodziców stosowane w praktyce
WSGE | 51
pedagogicznej dotyczą wszystkich uczniów. Należą one do codziennych
oddziaływań wychowawczych szkoły i domu (Łobocki, 1985, s. 17).
Innym celem współpracy nauczycieli i rodziców jest lepsze poznanie
przez nauczycieli i rodziców poszczególnych uczniów zarówno w środowisku szkolnym, jak i domowym. Jest to konieczny warunek usprawnienia niemal wszelkiej działalności wychowawczej. Sprzyjają temu zwłaszcza te formy kontaktów nauczycieli i rodziców, podczas których istnieje
możliwość wymiany wzajemnych spostrzeżeń i uwag co do zachowania się
uczniów w domu i szkole.
Wzajemne poznanie się i rozumienie nauczycieli i rodziców to kolejny
cel ich współpracy. Taką możliwość stwarzają wzajemne kontakty oparte
na przyjaźni i obopólnym zaufaniu. Dopiero wówczas można liczyć na zaangażowanie rodziców i nieskrępowanie nauczycieli.
Zjednywanie rodziców dla ogółu uczniów jest również ważne dla
usprawnienia pracy wychowawczej w szkole (Łobocki, 1985, s. 18-19).
Oprócz przedstawionych celów współpracy nauczycieli i rodziców istnieje zdaniem M. Łobockiego wiele innych celów. Oto przykładowe:
• uświadomienie rodzicom, że wielostronny rozwój dziecka zależy od
wspólnie realizowanych działań przez szkołę i przez dom;
• umacnianie więzi emocjonalnej między nauczycielami i rodzicami;
• umożliwienie dwukierunkowego porozumienia się nauczycieli i rodziców na zasadzie demokratyzmu i partnerstwa;
• wymiana opinii i spostrzeżeń, np. w sprawie rozwoju fizycznego, społecznego i psychicznego uczniów lub odczuwanych przez nich potrzeb
psychospołecznych;
• sugerowanie rodzicom określonych form oddziaływań wychowawczych, za pomocą których mogliby wydatnie pomóc swym dzieciom
w nauce i zachowaniu;
• ułatwianie nauczycielom zrozumienia stosunku ucznia do swej rodziny oraz jej oczekiwań wobec niego (Łobocki, 1985, s. 20).
Zasady współpracy
Urzeczywistnianie wyżej przedstawionych celów wymaga przestrzegania określonych zasad, czyli najogólniejszych dyrektyw ułatwiających nauczycielowi i rodzicom nawiązywania obopólnych kontaktów oraz owocną wymianę wzajemnych świadczeń w ramach zainicjowanego współdzia-
52 | WSGE
łania. M. Łobocki wskazuje następujące (Łobocki, 1985a, s. 120):
• Zasada pozytywnej motywacji głosi, że nieodzownym warunkiem
skutecznego współdziałania nauczycieli i rodziców jest dobrowolny
i chętny udział w owym współdziałaniu. Chodzi zwłaszcza o to, aby
byli oni świadomi celowości i wzajemnej współpracy, jak i korzyści
z niej wypływających.
• Zasada partnerstwa postuluje niemal równorzędne prawa i obowiązki wychowawcy klasy i rodziców w ich wzajemnym współdziałaniu.
Chodzi tu szczególnie o to, aby żadna ze stron nie czuła się mniej wartościowa od drugiej, aby tworzyły rodzaj wspólnoty, której członkowie
mają jednakowy udział w podejmowaniu decyzji i ponoszą za nie pełną odpowiedzialność.
• Zasada wielostronnego przepływu informacji zakłada konieczność
uruchomienia różnych kanałów porozumiewania między nauczycielami a rodzicami. Sugeruje ona dwu – i wielokierunkowe porozumiewanie się.
• Zasada jedności oddziaływań przypomina przede wszystkim o konieczności realizowania przez szkołę i rodzinę zgodnych ze sobą celów
wychowania. Oprócz zgodności celów, omawiana tu zasada domaga
się także uzgodnienia metod i form ich realizacji, które wiązałyby
emocjonalnie uczniów ze szkołą i rodziną.
• Zasada aktywnej i systematycznej współpracy uwydatnia potrzebę
czynnego i stałego zaangażowania się nauczycieli i rodziców w wykonywaniu zadań, w ramach wzajemnego współdziałania. Nie wyklucza
ona jednocześnie zróżnicowanego stopnia aktywności i systematyczności poszczególnych partnerów współdziałania.
Przedstawione zasady współdziałania nie obejmują na pewno wszystkich, którymi powinni kierować się zarówno nauczyciele, jak i rodzice. Na
przykład nie mniej ważne wydaje się zachowanie odpowiednich proporcji
między podejmowanymi działaniami na rzecz środowiska szkolnego i rodzinnego, poszanowania indywidualności i godności każdego z uczestników wzajemnej współpracy, a także elastyczne i twórcze zastosowanie różnych jej form w codziennej praktyce pedagogicznej (Łobocki, 1985, s. 35).
WSGE | 53
Formy współpracy
Jedną z najczęściej spotykanych form współpracy szkoły i domu są
spotkania zbiorowe. Właściwie zorganizowane i systematycznie prowadzone mogą w niemałym stopniu przyczynić się do coraz lepszego funkcjonowania szkoły i rodziny jako środowisk wychowawczych wzajemnie
się uzupełniających.
Najbardziej popularne spośród zbiorowych form współpracy nauczycieli i rodziców są spotkania robocze zwane potocznie wywiadówkami.
Organizowane są one przeważnie dla rodziców uczniów jednej klasy i odbywają się w zależności od typu i poziomu szkoły nie częściej niż 6-8 razy
w ciągu roku szkolnego. Ich celem jest omówienie spraw organizacyjnych
klasy, osiągnięć szkolnych uczniów i napotkanych przez nauczycieli trudności w toku nauczania i wychowania (Łobocki, 1985, s. 78).
Podczas tych spotkań rodzice zapoznawani są z planami pracy wychowawczej, otrzymują informację o ciekawych wydarzeniach z życia klasy.
Wskazane jest, aby część tych informacji przekazywali sami uczniowie.
Ich wiarygodność podnoszą rysunki lub inne dziecięce wytwory, czy też
przygotowane specjalnie gazetki klasowe lub wystawki książek (Łobocki,
1992, s. 120).
Podczas spotkań roboczych niejednokrotnie prowadzi się pedagogizację rodziców, która według S. Kawuli jest „działalnością zmierzającą do
stałego wzbogacania posiadanej przez rodziców potocznej wiedzy o elementy naukowej wiedzy o wychowaniu dzieci i młodzieży” (Kawula, 1993,
s. 581). Nierzadko na zebrania zapraszany jest ekspert (pedagog, psycholog, lekarz, terapeuta), który wygłosi odczyt lub pogadankę, a następnie
odpowie na zadawane pytania (Łobocki, 1992, s. 120).
Przebieg spotkań poświęconych pedagogizacji rodziców może przybrać postać konferencji lub seminarium. Na spotkaniach tych ekspert
wprowadzi rodziców w interesującą ich problematykę, sformułuje pytania
zachęcające uczestników do czynnego udziału w dyskusji a także będzie
moderował jej przebiegiem. Niekiedy pytania wyznaczające główne problemy dyskusji ustala wspólnie z rodzicami. Również do zadań eksperta
należy podsumowanie dyskusji (Łobocki, 1985, s. 97).
Ważną formą uprzystępniania rodzicom konkretnej i odpowiednio
zwizualizowanej wiedzy o programach i metodach nauczania są „dni
otwarte” w szkołach. W czasie ich trwania rodzice mogą uczestniczyć
w zajęciach lekcyjnych. Ma to szczególnie głęboki sens, gdyż pozwala to
54 | WSGE
rodzicom na bezpośredni wgląd w życie szkolne (Borzęcka, Mreńca, 2000,
s. 40).
Niezbędnym uzupełnieniem spotkań roboczych są spotkania o charakterze towarzyskim. Obejmują one spotkania okolicznościowe oraz z okazji
różnych imprez i uroczystości organizowanych w klasie czy w szkole. Spotkania okolicznościowe odbywają się w warunkach kameralnych nierzadko na gruncie neutralnym, np. w mieszkaniu rodziców. Są najczęściej wynikiem nieplanowanych okoliczności, a niekiedy są celowo podejmowane
zarówno z inicjatywy wychowawcy jak i rodziców. Omawia się na nich
sprawy interesujące obie strony (Łobocki, 1992, s. 120).
Spotkania z okazji uroczystości i imprez klasowych przybierają różną postać. Może to być wieczorek literacki, wieczór dobrych manier, wieczorek taneczny połączony z częścią artystyczną bądź też różnego rodzaju konkursy.
Przykładem tych spotkań są również krótkie inscenizacje wystawiane przez
uczniowski zespół teatru kukiełkowego lub np. przegląd umiejętności kulinarnych, krawieckich czy plastycznych. Okazją do ich przygotowania mogą
być ważniejsze wydarzenia, np. imieniny klasowe, Dzień Matki, Dzień Babci
i Dziadka, Dzień Dziecka, spotkanie opłatkowe, andrzejki itp. Spotkania te
mają ogromny walor wychowawczy, ponieważ oprócz ujawniania różnych
zdolności i umiejętności uczniów – pozwalają rodzicom wspólnie z uczniami i wychowawcą przeżyć osobliwe uroki życia klasy.
Poza tym wychowawca klasy ma niemały udział w organizowaniu
uroczystości i imprez ogólnoszkolnych (Łobocki, 1985, s. 126). Spotkania
te mają jednak ograniczony zasięg oddziaływań, choćby z tego powodu,
iż angażują aktywnie zaledwie niektórych tylko uczniów danej klasy a tym
samym nie budzą większego zainteresowania rodziców.
Ważną rolę we współpracy nauczycieli i rodziców odgrywają formy
współdziałania indywidualnego. M. Łobocki w swym opracowaniu wymienia następujące: konsultacje pedagogiczne, wizyty domowe, prowadzenie korespondencji i rozmowy telefoniczne (Łobocki, 1985, s. 131).
Konsultacje pedagogiczne są osobliwym sposobem prowadzenia przez
wychowawców lub nauczycieli rozmów z rodzicami na temat nurtujących ich
problemów natury wychowawczej. Nauczyciele, którzy są dobrze przygotowani do swego zawodu i stale pogłębiają swoją wiedzę pedagogiczną, potrafią
udzielić skutecznej porady rodzicom. Ważnym warunkiem udanych konsultacji pedagogicznych jest też uważne i cierpliwe wysłuchanie rodziców oraz
unikanie jakichkolwiek pouczeń pod ich adresem (Łobocki, 1985, s. 129).
WSGE | 55
Wizyty domowe – jako jedne z istotnie ważnych form współdziałania
wychowawcy klasy i rodziców pozwalają przyjść dziecku z konkretną pomocą, lecz nade wszystko wyrobić w nim przekonanie, że szkoła i rodzina
nie muszą być instytucjami wyizolowanymi i obcymi sobie. Składane przez
nauczyciela wizyty umożliwiają im bliższe i bezpośrednie poznanie warunków ucznia, jak również nawiązanie kontaktów niemal ze wszystkimi
członkami rodziny. Przyczyniają się do przełamania wzajemnej nieufności
między wychowawcą klasy i rodzicami oraz zbliżają emocjonalnie (Łobocki, 1985, s. 126).
Kontakty korespondencyjne między nauczycielami i rodzicami polegają na pisemnym ich porozumiewaniu się w pilnych sprawach z pedagogicznego punktu widzenia. Umożliwiają załatwienie w porę wielu spraw
bez konieczności nawiązywania bezpośrednich obopólnych kontaktów.
Wymianie korespondencji służą listy do rodziców oraz pisemne relacje
o wynikach w zachowaniu i nauce ucznia, np. ocena opisowa (Łobocki,
1985, s. 132).
Istotnym uzupełnieniem omówionych dotychczas form jest rozmowa
telefoniczna (Łobocki, 1985, s. 125). Wydaje się ona konieczna czy wręcz
niezbędna w różnych nieprzewidzianych sytuacjach, w których zachodzi
konieczność poinformowania rodziców, zasięgnięcia ich opinii lub pozyskania zgody w jakiejś ważnej sprawie.
Formy współpracy szkoły i rodziny, jak wynika z zaprezentowanej
przeze mnie pracy, są różnorodne. Dają możliwość pedagogom i rodzicom wspólnie działać dla dobra dzieci i troszczyć się o ich wszechstronny
rozwój.
Problematyka współpracy dom rodzinny szkoła w świetle
badań własnych
Cele badania i pytania badawcze
W referowanym badaniu wśród analizowanych problemów znalazły się:
• Znaczenie kontaktów dom rodzinny ucznia – szkoła
• Intensywność kontaktów dom rodzinny ucznia – szkoła
• Aktywność rodziców na rzecz szkoły, klasy swojego dziecka.
Metody, techniki badawcze, narzędzia badawcze
Prezentowane badanie miało charakter ilościowy. Toteż dla każdej wy-
56 | WSGE
odrębnionej grupy osób badanych przygotowano osobne narzędzie. Kwestionariusz zawierał niezbędne dane identyfikujące przynależność badanej
osoby do określonej grupy. Identyfikowano takie zmienne jak wiek i płeć,
typ szkoły.
Dobór próby badawczej uczniów, rodziców i nauczycieli
Zespół badawczy zdecydował, że ankietowaniem objęto teren wszystkich publicznych placówek oświatowych: szkół podstawowych, gimnazjów, zasadniczych szkół zawodowych, liceów oraz techników znajdujących się na terenie dzielnicy.
Pierwszym etapem losowania były klasy w poszczególnych typach
szkół. Respondenci – uczniowie automatycznie zostali dobrani do badania z racji bycia członkami społeczności klasowej. Dodatkowo do badania
zostali dołączeni rodzice wylosowanych uczniów oraz nauczyciele uczący
w tych klasach.
Badanie miało charakter dobrowolny i anonimowy. Nie istniał przymus udziału w badaniu. Z prawa odmowy w badaniu korzystali zarówno
nauczyciele, uczniowie i ich rodzice.
Określenie sposobu zbierania danych
Terenem badania była jedna z dzielnic m.st. Warszawy.
Zbieranie materiału polegało na terenowym sondażu ankietowym realizowanym metodą pen&paper. Zadaniem respondentów było wypełnienie otrzymanego kwestionariusza ankiety. Osoby badane, zanim przystąpiły do odpowiadania na pytania, były informowane o założeniach badania, o ich dobrowolnym i anonimowym charakterze, możliwości odmowy
odpowiedzi na część ankiety lub nawet na całą.
Określenie sposobu analizy danych
Materiał ankietowy został przeniesiony przez specjalnie przeszkolony
zespół koderów do aplikacji, która pozwalała na eksport danych do programu statystycznego SPSS.
Na podstawie kwalifikacji kwestionariuszy z badania do analizy statystycznej zakwalifikowano 351 ankiet.
WSGE | 57
Charakterystyka rodziców
Wśród 351 badanych rodziców liczniejszą grupę stanowiły kobiety.
Stanowiły one prawie 76% wszystkich badanych osób w tej grupie. Ojcowie wypełnili 13% kwestionariuszy. Dalsze 13% ankiet wypełniali wspólnie obydwoje rodzice. Blisko połowa (44%) ankiet pochodziła od rodziców
uczniów szkół podstawowych, 15% od rodziców gimnazjalistów, 21% od
licealistów a 9% od uczniów technikum.
W badanych rodzinach większość rodziców pracowała zawodowo, czego w ¾ pracowali obydwoje rodzice (74%). Trzy czwarte uczniów zgodnie
z deklaracjami ich rodziców posiadało rodzeństwo, z czego 44% posiadało
tylko rodzeństwo starsze, 43% tylko młodsze a 13% i starsze i młodsze.
Liczebność rodzin była zróżnicowana od 2 do ponad 6, przy czym najliczniej były reprezentowane rodziny, w których było dwoje rodziców i dwoje
dzieci (41%).
Większość rodziców (82%) określiła swoje rodziny jako silnie bądź
bardzo silnie zżyte.
Znaczenie kontaktów ze szkołą
Rodzice uczestniczący w badaniu zostali poproszeni o określenie znaczenia określonego rodzaju kontaktów między szkołą a rodzicami dla prawidłowego rozwoju dziecka. Do pytania została dołączona 7-stopniowa
skala od (0) kontakt nie ma absolutnie żadnego znaczenia do (6) kontakt
ma decydujące znaczenie. Zadaniem rodziców było zaznaczenie odpowiedzi, jakie znaczenie jego zdaniem dany typ kontaktu szkoły z domem rodzinnym dziecka ma wpływ na rozwój ucznia. Okazuje się, że tylko trzy
typy kontaktów uzyskały mniej niż 50%. wskazań co najmniej „średnio
ważne”. Są to: praca rodziców w charakterze nauczycieli, wizyty nauczyciela w domu rodziców ucznia, inne bliżej nieokreślone spotkania. Oba zdefiniowane rodzaje kontaktów niosą ze sobą pewne zagrożenia. Pierwszy
odnosi się do aspektu wiedzy i kompetencji profesjonalnych rodzica. Zawsze w takich sytuacjach powstaje pytanie – czy będę umiał, czy zrobię to
na odpowiednim poziomie profesjonalizmu. Drugi odnosi się do bardzo
znacznego (i znaczącego) zmniejszenia dystansu pomiędzy nauczycielem
– kimś ważnym a rodziną ucznia.
58 | WSGE
Tabela 2. Znaczenie kontaktów szkoły z rodzicami ucznia dla jego rozwoju
RODZAJ KONTAKTÓW
indywidualne spotkania z rodzicami
zebrania rodziców
telefony do rodziców
listy, notatki kierowane do wszystkich rodziców
indywidualne listy
zajęcia otwarte dla rodziców organizowane przez szkołę
uczestnictwo rodziców w ciałach doradczych
udział rodziców w specjalnych uroczystościach
okazyjne rozmowy z rodzicami innych (uczniów) dzieci
praca rodziców w charak­terze pomocy w szkole
inne spotkania
praca rodziców w charak­terze nauczycieli
wizyty w Państwa domu
Znaczenie
co najmniej
„średnie”
100
88
80
72
71
65
65
63
62
50
48
43
17
Źródło: Opracowanie własne.
Faktyczna intensywność kontaktów ze szkołą od początku
roku szkolnego
Skoro znane są preferencje rodziców co do określonych rodzajów kontaktów szkoły z rodzicami, warto poznać faktyczną aktywność rodziców
w kontaktach ze szkołą. Badani mieli za zadanie określić, jak często od
początku roku uczestniczyli w różnych formach kontaktu ze szkołą.
Tabela 3. Faktyczna intensywność kontaktów rodziców ze szkołą.
W ciągu ostatnich 3 miesięcy (marzec-maj 2013 r.)
brał(a) udział w zebraniu klasowym
uczestniczył(a), poza zebraniami klasowymi,
w spotkaniu z wychowawcą swojego dziecka
kontaktował(a) się telefonicznie z wychowawcą
swojego dziecka
kontaktował(a) się mailowo z wychowawcą swojego
dziecka
spotkał(a) się z pedagogiem szkolnym
spotkała się z dyrekcją szkoły
uczestniczył(a) w spotkaniu z Radą Szkoły
uczestniczył(a) w spotkaniach, imprezach szkolnych
Wartość modalna liczby
kontaktów
2
1
1
1
1
1
1
1
WSGE | 59
spotykał(a) się nieformalnie z rodzicami innych
dzieci z tej samej klasy
1
Źródło: Opracowanie własne.
Uwaga: Modalna to punkt na skali pomiarowej, któremu odpowiada największa liczebność rozkładu.
Okazuje się, że najczęściej badani rodzice kontaktują się ze szkołą raz
na trzy miesiące, poza zebraniami klasowymi, na których bywają regularnie co miesiąc.
Badani rodzice są zadowoleni z kontaktów ze szkołą. Stanowi o tym
odpowiedź 75% badanych rodziców, którzy stwierdzili, że są zadowoleni
z kontaktów ze szkołą swojego dziecka. Najbardziej z kontaktów ze szkołą
zadowoleni są rodzice gimnazjalistów (90%), następnie uczniów technikum (76%) i szkół podstawowych (72%). Najmniej liczną (68%) grupę stanowili rodzice licealistów. Podkreślić tutaj należy, że mimo takiego zróżnicowania nie były to różnice istotne statystycznie.
Badani rodzice są zadowoleni zarówno z jakości, jak i częstotliwości
kontaktów. Stanowią o tym wysokie odsetki zadowolonych z częstotliwości kontaktów (77%), jak i z jakości tych kontaktów (74%). W przypadku
omówionych dwóch wymiarów decydujących o zadowoleniu z kontaktów
ze szkołą ocen nie różnicował typ szkoły, w której uczyło się dziecko badanego rodzica.
Analiza regresji przeprowadzona dla określenia predykatorów zadowolenia badanych rodziców wykazała, że o poziomie zadowolenia z kontaktów szkoły z rodzicami w jednakowym stopniu decyduje jakość tych
kontaktów, jak i ich częstotliwość. Badani rodzice stwierdzili w większości (71%), że czują się wystarczająco poinformowani o sprawach szkoły
i w przyszłości chcieliby wiedzieć tyle samo (70%) lub nieco więcej (28%).
Konkludując, na podstawie przedstawionego materiału, można powiedzieć o prawidłowo realizowanej informacyjnej funkcji szkoły.
Aktywność rodziców na rzecz szkoły
Partycypacja rodziców w życiu szkoły w świetle ich wypowiedzi jest zróżnicowana i raczej niewielka. Ogółem 12% badanych rodziców stwierdziło kategorycznie, że zawsze pomaga w przedsięwzięciach szkolnych, zaś 22% rodziców
stwierdziło, że zawsze pomaga w przedsięwzięciach klasowych.
60 | WSGE
Dodatkowo 42% badanych rodziców stwierdziło, że od czasu do czasu pomagają w przedsięwzięciach szkolnych, a 46% stwierdziło, że pomagają incydentalnie w przedsięwzięciach klasowych. Odpowiedź na analizowane pytanie
jest zróżnicowana w zależności od typu szkoły, w jakiej uczy się dziecko badanego rodzica. Największy odsetek rodziców uczniów szkół podstawowych
angażuje się w życie szkoły. Jest ich odpowiednio 18% i 52%, gdy chodzi o działanie na rzecz szkoły i 31% i 52%, gdy pomoc dotyczy klasy.
W życie gimnazjów (jako szkoły) włącza się znacznie mniej, bo zaledwie
10% i 42% rodziców a w pomoc klasie 20% i 54%.
Rodzice licealistów jeszcze mniej chętnie włączają się w życie szkoły i klasy
swoich dzieci. W życie szkoły włącza się 4% i 32% rodziców a w pomoc klasie
10% i 39%. W przypadku rodziców uczniów techników odsetki te wynoszą:
pomoc szkole 8% i 27%, pomoc klasie 15% i 35%.
Powstaje pytanie, w jakie działania angażują się ci rodzice, którzy odpowiedzieli, że pomagają w przedsięwzięciach klasowych czy szkolnych. Najpopularniejszym obszarem aktywności rodziców były uroczystości szkolne (40%
deklaracji potwierdzających udział rodzica), najmniej popularnym była popularyzacja wiedzy oraz wspieranie kół zainteresowań. Tutaj aktywność rodziców
kształtowała się na poziomie 3 i 2%. Analizowane zagadnienie ilustrują wykresy 1-10.
W pomoc w organizacji uroczystości szkolnych angażuje stosunkowo największy odsetek rodziców we wszystkich typach szkół. Największy wzrost deklaracji udziału zauważalny jest w grupie rodziców uczniów techników.
Uroczystości szkolne
59,0%
57,4%
60,0%
50,0%
48,3%
50,0%
40,0%
34,1%
30,9%
28,6%
30,0%
19,6%
20,0%
10,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
WSGE | 61
Wykres 1. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców w uroczystości
szkolne. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów procentowych
W pomoc w organizacji wycieczek szkolnych angażuje się największy
odsetek rodziców w szkołach podstawowych. Jednak największy wzrost
deklaracji udziału zauważalny jest w grupie rodziców uczniów gimnazjów
i liceów.
Organizacja wycieczek szkolnych
63,0%
70,0%
57,0%
60,0%
47,6%
47,0%
50,0%
41,0%
34,7%
40,0%
22,9%
30,0%
16,7%
20,0%
10,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
Wykres 2. Deklaracje o angażowaniu się rodziców w organizację wycieczki szkolnej. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów
procentowych
W pomoc w organizacji imprez kulturalnych angażuje się największy
odsetek rodziców w szkołach podstawowych. I w tej samej grupie rodziców zauważalny jest największy wzrost deklaracji udziału w organizacji
tego typu przedsięwzięć.
62 | WSGE
Imprezy kulturalne
70,0%
60,2%
60,0%
50,0%
54,1%
42,9%
37,5%
40,0%
30,6%
30,0%
25,6%
23,4%
19,6%
20,0%
10,0%
0,0%
szkoła podstawowa
gimnazjum
liceum
pomaga
technikum
mógłby pomóc
Wykres 3. Deklaracje o angażowaniu się rodziców w organizację imprezy
kulturalnej. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów procentowych
W pomoc w organizacji zabaw szkolnych angażuje się największy odsetek rodziców w szkołach podstawowych. Jednak największy wzrost deklaracji udziału zauważalny jest w grupie rodziców uczniów szkół podstawowych, liceów i techników.
Zabawy szkolne
54,1%
60,0%
50,0%
43,2%
43,1%
37,8%
40,0%
28,6%
30,0%
20,9%
20,0%
9,1%
6,4%
10,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
WSGE | 63
Wykres 4. Deklaracje o angażowaniu się rodziców w organizację
zabawy szkolnej. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów
procentowych
W pomoc w organizacji „Zielonej Szkoły” to poważne zaangażowanie
czasowe. Nie dziwi, że odsetek angażujących się w to działanie rodziców
nawet w grupie szkół podstawowych zmalał do 29%. Jednak największy
wzrost deklaracji udziału w przygotowaniach do „Zielonej Szkoły” zauważalny jest w grupie rodziców uczniów szkół podstawowych, gimnazjów
i techników.
"Zielona Szkoła"
41,3%
45,0%
40,0%
35,0%
28,8%
27,5%
30,0%
22,9%
25,0%
15,2%
20,0%
11,8%
15,0%
15,4%
13,3%
10,0%
5,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
Wykres 5. Deklaracje o angażowaniu się rodziców w organizację
„Zielonej Szkoły”. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów
procentowych
W pomoc w pracach konserwacyjnych w klasach to nie tylko zaangażowanie czasowe, ale także wykazanie się bardzo konkretnymi umiejętnościami manualno-technicznymi. To idealne pole do popisu dla ojców uczniów.
Dziwi absolutny brak faktycznego zaangażowania rodziców gimnazjalistów
w tę sferę. Oczywiście najwyższy wskaźnik zaangażowania deklarują rodzice
uczniów szkół podstawowych. Jednak analiza deklaracji potencjalnej pomocy właśnie przy pracach konserwacyjnych pokazuje porównywalny wzrost
deklaracji w grupie rodziców uczniów gimnazjów, liceów i techników.
64 | WSGE
Prace konserwacyjne w klasach
38,0%
40,0%
35,0%
30,0%
25,0%
25,0%
24,1%
23,3%
20,4%
20,0%
15,6%
15,0%
10,0%
4,4%
5,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
Wykres 6. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców w przedsięwzięcia klasowe lub szkolne. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie
rozkładów procentowych
Popularyzacja wiedzy poprzez prowadzenie wykładów czy odczytów
pokazuje, że to idealny obszar do współpracy rodziców ze szkołą. Dziwi
absolutny brak faktycznego zaangażowania rodziców liceów w tę sferę.
Oczywiście najwyższy wskaźnik zaangażowania deklarują rodzice uczniów
szkół podstawowych. Jednak analiza deklaracji potencjalnej pomocy właśnie przy popularyzacji wiedzy pokazuje porównywalny wzrost deklaracji
w grupie rodziców uczniów gimnazjów i liceów.
WSGE | 65
Popularyzacja wiedzy (wykłady, odczyty)
27,0%
30,0%
25,0%
20,0%
15,0%
16,7%
14,5%
11,6%
10,0%
6,7%
5,7%
7,5%
5,0%
0,0%
szkoła podstawowa
gimnazjum
liceum
pomaga
technikum
mógłby pomóc
Wykres 7. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców
w popularyzację wiedzy. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie
rozkładów procentowych
Pomoc w pracach związanych z zagospodarowaniem otoczenia
w świetle deklaracji rodzicielskich to obszar potencjalnej pomocy rodziców uczniów szkół podstawowych, liceów i techników.
Prace związane z zagospodarowaniem otoczenia szkoły
30,0%
26,3%
24,6%
25,0%
20,0%
20,0%
15,0%
10,0%
8,6%
7,4%
4,4%
4,4%
2,8%
5,0%
0,0%
szkoła podstawowa
gimnazjum
pomaga
66 | WSGE
liceum
mógłby pomóc
technikum
Wykres 8. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców w prace
związane z zagospodarowaniem otoczenia szkoły. Stan faktyczny
a deklaracje – porównanie rozkładów procentowych
Pomoc w organizacji zawodów czy turniejów sportowych to obszar potencjalnego zaangażowania rodziców uczniów ze wszystkich typów szkół.
Zawody, turnieje sportowe
31,7%
35,0%
30,0%
25,0%
20,0%
16,7%
14,3%
11,3%
15,0%
10,0%
7,2%
6,7%
2,8%
5,0%
2,2%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
Wykres 9. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców w przedsięwzięcia klasowe lub szkolne. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie
rozkładów procentowych
Zastanawia brak faktycznego zaangażowania rodziców gimnazjalistów
i licealistów w pomoc przy organizacji zajęć kół zainteresowań. Najwyższy
wskaźnik potencjalnego zaangażowania deklarują rodzice uczniów szkół
podstawowych. Zaskakująco wysoki jest poziom deklaracji w grupie rodziców uczniów gimnazjów, liceów oraz techników.
WSGE | 67
Zajęcia w kole zainteresowań
24,5%
25,0%
20,0%
17,0%
15,0%
15,9%
11,4%
10,0%
4,4%
5,6%
5,0%
0,0%
szkoła podstawowa
pomaga
gimnazjum
liceum
technikum
mógłby pomóc
Wykres 10. Dynamika zmiany zaangażowania się rodziców w zajęcia
koła zainteresowań. Stan faktyczny a deklaracje – porównanie rozkładów
procentowych
Podsumowując, największe zaangażowanie w życie szkoły czy klasy swojego dziecka wykazują rodzice uczniów szkół podstawowych. Zastanawiające jest wycofanie z życia społeczności szkolnej rodziców szkół
ponadgimnazjalnych – liceów i techników. Kiedy porównamy deklaracje
rodziców ze stanem faktycznym ich zaangażowania w organizacje życia
szkoły czy klasy, zauważymy, że nie ma obszaru, w którym nie nastąpiłby
wzrost potencjalnego (deklarowanego) zaangażowania rodziców w życie
szkoły nawet w takich dziedzinach jak popularyzacja wiedzy czy pomoc
kołom zainteresowań.
Podsumowanie
Celem nadrzędnym współpracy rodziców i nauczycieli jest osiągnięcie
dobra dziecka. Na ten cel główny składają się wszystkie działania. Istotnym
dążeniem jest usprawnienie pracy wychowawczej z uczniami. Współdziałanie rodziców i nauczycieli w różnych formach jest przydatne wszystkim bez
wyjątku. Choć szczególne znaczenie ma ona dla uczniów, którzy zaniedbują
się w obowiązkach szkolnych, są agresywni, zahamowani, apatyczni. Szczera
wymiana opinii o takim dziecku uwalnia rodziców i nauczycieli od mylnych
68 | WSGE
domysłów i umożliwia podjęcie odpowiednich środków wychowawczych
(Łobocki 1985, s.18).
Celem jest również lepsze poznanie ucznia zarówno w środowisku szkolnym, jak i domowym. Jest to warunek konieczny dla usprawnienia działań
wychowawczych. Rodzice i nauczyciele muszą mieć możliwość wymiany
spostrzeżeń, uwag odnośnie zachowania się dziecka w szkole i w domu (Łobocki 1985, s. 19).
Celem usprawnienia pracy wychowawczej w szkole jest zjednywanie
rodziców dla ogółu uczniów. Chęci i możliwości rodziców powinny być
w tym względzie koniecznie wykorzystane. Nauczyciele winni angażować
rodziców do organizowania wycieczek i imprez rozrywkowych, uroczystości szkolnych, zawodów sportowych, zwiedzania zakładów pracy. Korzyści
będą widoczne dla nauczycieli, rodziców, a przede wszystkim dla samych
uczniów (Łobocki 1985, s. 18).
Rodzice potrzebują pomocy od nauczycieli, aby poznać lepiej swoje
dziecko i uwzględnić w jego wychowaniu punkty widzenia i spostrzeżenia
nauczycieli. Zyskują ze współpracy pomoc w przezwyciężaniu sytuacji trudnych, problemowych, związanych z wychowaniem i rozwojem dziecka. Nauczyciele potrzebują natomiast uzupełnienia swoich wiadomości o uczniu
i korekty ze strony świata pozaszkolnego (Winiarski 2002, s. 4).
Jedynie rozsądna współpraca może dotykać tego obszaru, który określa
się ,,dobrem dziecka’’. Tylko poprzez współpracę i wspólną refleksję niektóre działania ,,wokół dziecka’’ można skorygować, wyeliminować, wzmocnić
aż do ewentualnej zmiany szkoły lub wychowawcy, kiedy okaże się, że proponowane przez szkołę (nauczyciela) umiejętności, preferowane wartości,
postawy czy inne składowe są odmienne od oczekiwanych przez rodziców.
W wyniku współpracy oraz dobrej wzajemnej komunikacji może dojść
do porozumienia na rzecz dziecka i ucznia. Dobra współpraca to czynnik
determinujący poczucie satysfakcji z pracy u nauczyciela, wpływający na
wzrost jego przekonania o własnej wartości, wreszcie na poczucie sensu i celowości pracy (Taraszkiewicz 2011, s. 2).
Budowanie współpracy z rodzicami to proces złożony i długofalowy.
W pewnym sensie wszyscy muszą się do tego przyzwyczaić i nauczyć współpracy, zrozumieć, na czym ona polega. A chyba najlepiej wspólne cele oddaje
metafora ,,strzelania do jednej bramki’’- wspólnie działamy na rzecz sukcesu
zarówno każdego ucznia, jak i całej szkoły (Taraszkiewicz 2011, s. 6).
WSGE | 69
Refrerences:
Borzęcka M., Mreńca R., (2000). Z rodzicami w szkole. Wiedzieć, rozumieć,
współpracować, Warszawa: Pracownia Pedagogiczna i Wydawnicza.
Jazukiewicz I., (1995). Kompetencje interpersonalne nauczyciela w pedagogicznej relacji z rodzicami, [w:] Pedagogiczna relacja rodzina-szkoła
dylematy czasu przemian, praca zbiorowa pod redakcją A. W. Janke.
Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Kawula S., J. Brągiel, A.W. Janke, (1998). Pedagogika rodziny. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Kawula S., (1993). Pedagogizacja rodziców, [w:] Encyklopedia Pedagogiczna pod redakcją W. Pomykało. Warszawa: Fundacja Innowacja.
Lubina E. (2011).Technologiczne innowacje w nauczaniu dzieci - znak
czasów (ss. 39-48) Journal of Modern Science 2/9/2011. Józefów: Wydawnictwo WSGE
Łobocki M., (1992). ABC wychowania. Warszawa: WSiP.
Łobocki M., (1985). Poradnik wychowawcy klasy. Warszawa: WSiP.
Łobocki M., (1985a). Współdziałanie nauczycieli i rodziców w procesie wychowania. Warszawa: Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia.
Okoń W., (1996). Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo
Żak.
Taraszkiewicz M., (2011). Na dzień dobry – ABC współpracy z rodzicami,
[w:] Meritum 2(21).
Winiarski M., (2002). Dialog i współpraca nauczycieli i rodziców, [w:] Nowa
Szkoła 10/ 2002.
70 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 71-84
Dorota Łażewska
Philosopher context of the family in the twenty-first
century and its pedagogical implications
Filozoficzny kontekst funkcjonowania rodziny w XXI
wieku i jego pedagogiczne implikacje
Dorota Łażewska
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide de Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Polish, and generally European family life in the twenty-first century
is subject to radical change . This takes you from the family understood
as a monogamous, heterosexual couples formal relationship to the socalled. “Post - family family.” There are a variety of her unstable and
flexible compounds even people of the same sex. Influence the formation
of this postmodern shape family have not only economic factors, political
and legal. The new face of the family is also the result of the influence
of the philosophical ideas that transform human thinking, which in turn
translates into action. And in this sense, the family has its philosophical
context. Among the many philosophical ideas that shape the modern face
of the family, highlight the Nietzschean idea of “ revaluation of all values”,
feminism and the cult of self-realization. Forms of political, economic
and legal, however, conform to the spiritual situation of a thinking man
mentioned ideas.
Polskie a generalnie europejskie życie rodzinne w XXI wieku podlega
radykalnej przemianie. Następuje przejście od rodziny rozumianej jako
monogamiczny, formalny związek pary heteroseksualnej do tzw. post –
rodzinnej rodziny. Są nią różnorodne niestabilne i elastyczne związki osób
nawet tej samej płci. Wpływ na formowanie się owego ponowoczesnego
kształtu rodziny wywierają nie tylko czynniki ekonomiczne, polityczne czy
prawne. Nowe oblicze rodziny to również efekt wpływu idei filozoficznych
przekształcających ludzkie myślenie, co z kolei przekłada się na działanie.
I w tym sensie rodzina posiada swój filozoficzny kontekst. Wśród wielu
idei filozoficznych, kształtujących współczesne oblicze rodziny, należy wy-
WSGE | 73
różnić nietzscheańską ideę „przewartościowania wszystkich wartości”, feminizm oraz kult samorealizacji. Formy polityczne, ekonomiczne i prawne natomiast dostosowują się do duchowej sytuacji człowieka myślącego
wspomnianymi ideami.
Key words:
feminizm, nowa antropologia, postmodernizm, indywidualizm, rodziny alternatywne
Wprowadzenie
Struktura oraz funkcjonowanie rodziny w XXI podlegają radykalniej
zmianie. Opis socjologiczny informuje, iż rodzina pustoszeje, fragmentaryzuje się i starzeje (Donati, 2010, s. 21). Tradycyjne formy rodzinności,
rozumiane jako związek monogamiczny pary heteroseksualnej, zostają
powoli wypierane przez związki nazywane zrekonstruowanymi, wielokrotnie złożonymi, mieszanymi (blended family), przekomponowanymi,
patchworkowymi. Przedmiotem wyboru jest też życie w samotności, kohabitacja oraz związki homoseksualne (Mizielińska, 2009; Slany, 2002).
Tempo przejścia od rodziny tradycyjnej do form życia alternatywnego jest
dość szybkie. Zmiany te bowiem są widoczne na przestrzeni dekady, a nie
stulecia. Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny transformacji życia rodzinnego, można posługiwać się teoriami pochodzącymi z różnych
dziedzin wiedzy. Na kształt rodziny wpływają bowiem czynniki społeczne,
ekonomiczne i prawne będące przedmiotem analizy ekonomistów, prawników, socjologów, politologów oraz pedagogów. I tak zdaniem niektórych
badaczy zmiany życia rodzinnego są uwarunkowane procesem globalizacji
(Tchorzewski, 2006). Inni zaś uważają, iż to, czym powinna być rodzina,
zależy od decyzji politycznych. Władza ustawodawcza decyduje bowiem,
które wspólnoty mają prawo do nazywania się rodziną (Adamiecka - Sitek,
2009). Rodzinę w XXI wieku można również rozumieć jako swoiste wydarzenie filozoficzne. Sformułowanie wydarzenie filozoficzne zostało użyte
przez Leszka Kołakowskiego, który stwierdził, iż wydarzeniem filozoficznym był upadek komunizmu. Pod pojęciem wydarzenia filozoficznego myśliciel ten rozumiał pojawienie się nowych idei przekształcających ludzkie
myślenie i działanie (1999). I tak uwidocznienie się pewnych znaczących
idei nastąpiło w połowie XX wieku. Owe idee to nowe sposoby myślenia na
temat kultury, sztuki, nauki, życia religijnego, indywidualnego i społecz-
74 | WSGE
nego w tym również na temat form życia rodzinnego, funkcji i relacji wewnątrzrodzinnych (Slany, 2002). Ten nowy stan ludzkiego ducha i wrażliwości moralnej został nazwany postmoderną (Welsch, 1998). Opisywane
zaś przez socjologów nowe formy rodzinności określono terminem post
– rodzinna rodzina (Slany, s. 55). Rodzina XXI wieku może zatem spełnić rolę lustra odbijającego ponowoczesne znamiona świata. Rodzina XXI
wieku to również filmowy kadr utrwalający ową ponowoczesność przenikającą różnorodne obszary ludzkiej aktywności. I w tym sensie rodzinę XXI wieku można uznać za „wydarzenie filozoficzne”. Obecny kształt
rodzinności został bowiem uformowany pod wpływem idei typowych dla
ponowoczesności. Do owych ponowoczesnych idei, które przekształciły
myślenie o rodzinie, odbijając się na jej kształcie, można zaliczyć feminizm
oraz nową antropologię.
Feminizm
Współczesny socjolog M. Castells uważa feminizm za najważniejszą
rewolucję, która dokonała się na naszej planecie (Slany, 2002). Silnie oddziałujące na umysły współczesnych kobiet idee feminizmu są różnorodne
i elastyczne, trudne do klasyfikowania. Jednak z powodu związku feminizmu z marksizmem (Ślęczka, 1999; Zdybicka, 2007) można zidentyfikować pewien specyficzny dla ruchów feministycznym schemat myślowy
wywodzący się właśnie z przemyśleń Karola Marksa. Elementem ściśle
marksistowskim jest bowiem teoria walki klas. Zdaniem Marksa historia
społeczeństw to dzieje ucisku jednej klasy społecznej przez drugą. Ową
klasa uciskaną, jak sądził w XIX wieku Marks, są robotnicy i chłopi. Ten
niesprawiedliwy ustrój zatem powinien zostać zniesiony na drodze rewolucji prowadzącej do ukształtowania się społeczeństwa bezklasowego
(Lenin, 1978). W XXI wieku, po dostosowaniu myśli marksistowskiej do
nowych warunków historyczno – społecznych, uważa się, iż klasą uciskaną
nie są już chłopi i robotnicy, lecz mniejszości seksualne, narodowe oraz
kobiety. Myślenie feministyczne uwzględnia zatem teorię walki klas. Wrogiem, z którym kobieta powinna walczyć, jest mężczyzna oraz kultura patriarchalna ukształtowana przez tzw. męski punkt widzenia. To mężczyzna
bowiem, jak sądzą feministki, uznał kobietę za płeć słabszą oraz wyznaczył jej takie, a nie inne obowiązki domowe. Rodzina zaś spełnia jedynie
najważniejszą rolę w procesie odtwarzania struktur dominacji męskiego porządku (Bourdieu za Adamiecka – Sitek, 2009).
Przestrzenią dominacji mężczyzny nad kobietą jest też wymyślony
WSGE | 75
(zdaniem feministek) przez mężczyznę wzorzec kobiecości, posiadający
trzy komponenty: urodę, małżeństwo i macierzyństwo. Kobieta powinna
zatem dbać o urodę, aby spodobać się mężczyźnie, zawrzeć związek małżeński i rodzić dzieci. Jeśli kobieta nie spełnia owych trzech kryteriów (powinności), nie jest akceptowana przez patriarchalne społeczeństwo naznaczające ją stygmatem staropanieństwa. Umiejętności dbania o urodę oraz
pełnienia roli żony i matki to efekt socjalizacji, dzięki której dziewczynki
konstruowane są według [obowiązującego] wzorca kobiecości (Korzińska,
2003, s. 58).
Szczególną rolę w przekazywaniu stereotypów na temat ról płciowych odgrywają baśnie braci Grimm i Hansa Ch. Andersena. Baśniowe
teksty odzwierciedlają bowiem tradycyjny porządek kultury patriarchalnej. Wyobrażenia mężczyzn o kobiecości realizują takie baśniowe postaci
jak Kopciuszek, Śnieżka, Śpiąca Królewna, Mała Syrenka czy Roszpunka.
W owych baśniach podmiotowość kobiecie może dać tylko mężczyzna
poprzez jej przebudzenie pocałunkiem, uwolnienie z wieży czy gest wyboru poprzez nałożenie pantofelka. Kobieta zaś to istota, która poświęca
się dla mężczyzny i niejako jest jego odkupicielką, sprawiając, iż z bestii
staje się królewiczem. Świadectwem nierównego traktowania mężczyzny
i kobiety w przekazie baśniowym są też występujące tam zakazy (np. zakaz
zaglądania do komnaty lub zejścia z wyznaczonej ścieżki). Bohaterka płci
żeńskiej musi ich przestrzegać bezwzględnie. Złamanie owego zakazu jest
traktowane jako wyraz dziewczęcej głupoty, karane lub ośmieszane. Tymczasem nieprzestrzeganie zaleceń przez bohatera płci męskiej to wyraz
jego ciekawości świata, pragnienia przygód oraz chęć samostanowienia.
Celem zaś różnorodnych prób, którym poddawana jest żeńska bohaterka
nie jest uzyskanie przez nią niezależności, lecz zdobycie cnót pracowitości,
gospodarności, dobroci, skromności i pokory, szczególnie cenionych przez
patriarchalne społeczeństwo (Lasoń – Kochańska, 2012).
Z feministycznego punktu widzenia zatem pomiędzy mężczyznami
i kobietami panuje nierówność. Kobiety są podporządkowane mężczyznom i przez nich wykorzystywane. Źródłem opresji oraz zniewolenia,
sferą męskiej dominacji i kobiecej podległości są między innymi relacje
rodzinne oraz dominujący w społeczeństwie wzorzec kobiecości, który
każda kobieta, pod naciskiem społecznym, powinna realizować. Zdaniem
feministek to krzywdzące panowanie mężczyzn nad kobietami nie jest biologicznie zdeterminowane, lecz niejako konstruowane w procesie socjalizacji. Nie istnieje bowiem natura kobieca rozumiana jako stały element
76 | WSGE
tożsamości osoby płci żeńskiej. Tożsamość kobiety jest zmiennym wytworem skonstruowanym przez kulturę patriarchalną (Lasoń – Kochańska,
2012). To zaś, co jest konstruowane, może zostać zdekonstruowane. Ruchy feministyczne dążą zatem do takiego przekształcenia społeczeństwa,
w którym kobiety nie tylko nie będą dyskryminowane, lecz również zostanie usunięte zróżnicowanie ze względu na płeć, którą należy zneutralizować, zunifikować, poddać „degenderyzacji” (Slany, 2002, s. 92).
Postacią feministycznego ruchu rewolucyjnego nie są jednak obecnie
krwawe zamieszki przypominające walkę na barykadach, lecz mentalna
transformacja społeczeństwa. Próbą owej przemiany jest program Równościowe przedszkole, wzorowany na przedszkolach szwedzkich, finansowany
ze środków Unii Europejskiej, realizowany zaś już w niektórych placówkach
edukacyjnych w Polsce. Program zmierza wpierw do zmiany świadomości nauczycieli, którzy stając się „inteligencją organiczną” (Gramsci, 1961),
będą stanowić czynnik sprawczy przemian społecznych. W programie
zostały zatem zamieszczone różnorodne wskazówki ułatwiające nauczycielowi zmaganie się ze stereotypami płciowymi głęboko zakorzenionymi
w mentalności współczesnego człowieka. Nie należy bowiem powielać tradycyjnego postrzegania płci, lecz je przełamywać i zwalczać. I tak autorki
programu „namawiają” do tego, aby wszelkim bajkom, wierszykom, inscenizacjom, zabawkom, ćwiczeniom, ale także swojemu zachowaniu przyglądać się przez równościowe okulary (Dzierzgowska, Piotrowska, Rutkowska,
s. 5). Do osiągnięcia tego celu służą zamieszczone w programie wskazówki
metodyczne. I tak popularne w przedszkolach „kąciki tematyczne” przeznaczone oddzielnie dla chłopców („kącik samochodowy”) i dziewczynek („kącik kosmetyczny”) należy tak przeorganizować, aby nie kojarzyły
się z rolą płciową. „Degenderyzacji” mogą również służyć pogadanki dla
dzieci z przedstawicielami zawodów ni kojarzonych z tożsamością płciową
(np. kobieta inżynier). Należy również twórczo zmieniać teksty bajek i baśni zgodnie z założeniem projektu Od – kodujmy świat bajek. W tym celu
inscenizacja bajki może przybrać postać happeningu realizowanego przez
dzieci zgodnie z ich potrzebami, a nie według ustalonego w przeszłości
schematu bajkowych wydarzeń (Dzierzgowska, Piotrowska, Rutkowska).
Idea feminizmu zmieniła myślenie kobiet o własnej tożsamości i cielesności oraz pełnionej roli w rodzinie. Tymczasem tożsamość płciowa pełni
istotą rolę w funkcjonowaniu życia małżeńsko – rodzinnego. Płeć biologiczna i psychiczna bowiem, jako naturalne limity i zasoby obu płci (Miluska, 2001, s. 53), wpływają na zachowania zarówno kobiety, jak i mężczy-
WSGE | 77
zny oraz ich interakcji w rodzinie. Tożsamość płciowa oznacza zatem inny
wygląd, możliwości fizyczne i umysłowe oraz różnice w okresie starzenia
się. Kobiety i mężczyźni różnią się między sobą w zakresie zdolności przestrzennych i matematycznych, kompetencji werbalnych, sposobu myślenia
i komunikowania się. I tak kobiety wolą długie konwersacje na temat rodziny, podczas gdy dla mężczyzn bardziej znaczące jest krótkie komunikowanie się „w sprawach”. Ważne jest także rozumienie hormonalnie uwarunkowanej zmienności nastrojów, zwłaszcza u kobiet (Miluska, 2001, s. 53).
Na bazie tożsamości płciowej zostają pełnione role płciowe, określające,
co mężczyźni i kobiety mogą i powinni robić oraz kim powinni być w życiu małżeńsko – rodzinnym. I tak model tradycyjny wyznaczył kobietom
rolę żony i matki poświęcającej się rodzeniu dzieci, ich wychowaniu oraz
trosce o psychiczny komfort męża, który utrzymuje rodzinę, podejmując
ważne decyzje dotyczące jej funkcjonowania. Jednak pod wpływem feministycznego myślenia na temat męskości i kobiecości sposoby pełnienia
ról płciowych uległy modyfikacji. Konsekwencją tych przemian jest zaś
reorganizacja tradycyjnego życia rodzinno – małżeńskiego. Wzorcem jest
obecnie model egalitarny, który nie uznaje różnic biologiczno – psychologicznych występujących pomiędzy mężczyznami i kobietami Każde z nich
może zatem pełnić dowolnie wybraną przez siebie rolę płciową (Harwas
– Napierała, 2001).
Nowa antropologia
Drugą ideą kształtującą mentalność współczesnego człowieka jest
nowy, ponowoczesny sposób rozumienia samego siebie, własnej tożsamości i roli w świecie kultury i przyrody. Według tej idei, wywodzącej się
z przemyśleń K. Marksa, człowiek nie posiada raz na zawsze określonej
istoty, lecz „staje się”, tworząc samego siebie, gdyż jest pierwotnie niczym
(Sartre, 2001). Tak więc ponowoczesną tożsamość można nazwać płynną
tożsamością (Bauman, 2011). Uszczegółowieniem owej idei jest pogląd,
według którego dowolnie można kształtować nawet swą tożsamość płciową. Stąd zrozumiałe staje się hasło Simone de Beauvoir, autorki książki
Druga płeć, głoszące, iż nie rodzimy się kobietami – stajemy się nimi (Lasoń – Kochańska, 2012, s. 6), dokonując samodzielnego wyboru tożsamości płciowej. Ten sposób myślenia jest realizacją poglądu, według którego
człowiek nie „jest”, lecz „staje się”. Jak bowiem wyjaśnia Z. Zdybicka, celem
feminizmu nie jest pogłębienie wiedzy na temat zastanej specyfiki kobiecej
natury oraz sposobów jej działania, lecz walka o możliwość realizacji tego,
78 | WSGE
kim kobieta zechce się dopiero stać (2007).
Człowiek ponowoczesny wyznaje przy tym wartości postmaterialne
(Slany, s. 67), które nie ogniskują się już wokół rodziny, czyli wspólnoty
i jej dobra. Jak wyjaśnił Jan Paweł II w Liście do rodzin, dobrem wspólnym
małżonków jest miłość, wierność i uczciwość małżeńska oraz trwałość ich
związku „aż do śmierci”. To dobro obojga jest równocześnie dobrem każdego z nich. Ma z kolei stać się dobrem ich dzieci. Należy do istoty dobra
wspólnego. Należy do istoty dobra wspólnego, że łącząc poszczególnych ludzi, stanowi zarazem prawdziwe dobro każdego (2007). Postmaterialną
wartością jest indywidualizm dążący do samorealizacji. Mówi się nawet
o swoistym kulcie samorealizacji, ponieważ ludzkie działania koncentrują
się wokół własnego ja (Slany, 2002). Rola rodziny w owym kulcie polega
zaś na umożliwieniu samorealizacji poszczególnych jej członków. Postacią
samorealizacji kobiet, jako przejawu ich indywidualizmu, jest na przykład
podejmowanie studiów oraz pracy zawodowej, używanie środków antykoncepcyjnych, domaganie się prawa do aborcji (Dziurzyński, Słupek,
2013). Szansą dla samorealizacji jest rewolucja informatyczna dostarczająca nowych miejsc pracy odpowiadających predyspozycjom psychofizycznym kobiet. Masowa, zawodowa aktywizacja kobiet oraz postępujące za
owym zjawiskiem ekonomiczne uniezależnienie się od mężczyzny generują z kolei powstawanie alternatywnych form małżeństwa zajmujących
miejsce tradycyjnej rodziny. Kobiety z wykształceniem wyższym, posiadające dobrze płatną pracę rezygnują bowiem z tradycyjnych form rodzinności (Slany, 2002). W kontekście indywidualizmu można stwierdzić, iż rodzina rozumiana jest jako „kreatywny i dynamiczny projekt”, realizowany
w wielu wariantach (Slany, 2002, s. 53), który można porzucić po upływie
jakiegoś czasu, w celu ponownego utworzenia „rodziny z wyboru” (Mizielińska, 2009). Ograniczanie wolnego wyboru zaś postrzegane jest jako
przejaw niesprawiedliwości (Zdybicka, 2007).
Człowiek ponowoczesny hołduje bowiem raczej zasadzie „wolności
od czegoś”, a nie „wolności do czegoś”. Kategoria wolności, wywodząca się
z przemyśleń egzystencjalistów, jest naczelną wartością ponowoczesnego
człowieka. Pogląd, iż człowiek jest wolny, człowiek jest wolnością, a nawet, że człowiek jest skazany na wolność (Sartre, 2001), to konsekwencja
uprzednio zaakceptowanego założenia, zgodnie z którym człowiek nie ma
odgórnie ustalonej, zdeterminowanej natury ludzkiej. Człowiek jest bowiem pierwotnie niczym. Może być tylko tym, czym sam siebie uczyni
w przyszłości. Ten sposób myślenia zaś stanowi wniosek płynący z za-
WSGE | 79
łożenia, przyjętego jeszcze wcześniej od tezy, iż człowiek jest pierwotnie
niczym. Chodzi bowiem o pogląd, sformułowany przez F. Nietzschego,
zgodnie z którym nie ma Boga. Filozof ten głosił: Bóg umarł, stara prawda kona (1999, s. 369). Jeśli zaś nie ma Boga, to wszystko jest dozwolone.
Nie ma bowiem kogoś, kto ustanowiłby jakąś ludzką naturę determinującą ludzkie zachowania (Sartre, 2001). Punktem wyjścia egzystencjalizmu
oraz wywodzących się z niego przemyśleń na temat ludzkiej wolności jest
zatem nietzscheańska teza o śmierci Boga. Dzięki niej będzie mógł „żyć
nadczłowiek” (Nietzsche, 1999, s. 369) nieliczący się z jakimikolwiek normami moralnymi.
Dekonstrukcja
Idee feminizmu oraz nowej antropologii przyczyniły się do rozmontowania struktury rodzin tradycyjnych. Rodzina tradycyjna, jako stara siatka
bezpieczeństwa (Bauman za Slany, 2002, s. 31), została niejako poddana
procesowi rozbiórki i demontażu. Proces demontażu można porównać do
czynności polegającej na rozcinaniu tekstu artykułu oraz wrzucaniu jego
części do woreczka. Następnie po wymieszaniu wszystkich elementów
i wyciągnięciu ich z woreczka dowolnie się je rozkłada, tak aby utworzyły
nowy tekst (Ubaldo).
Zrekonstruowany tekst artykułu to metafora ponowoczesnych form
rodziny będących alternatywą dla rodziny tradycyjnej. Natomiast niszczenie pierwotnego tekstu oraz jego rekonstrukcja to sposób działania
ponowoczesnego sposobu myślenia nazwanego dekonstrukcją. Strategią
działania dekonstrukcji jest rozchwianie i rozproszenie układów podporządkowania, w którym jeden element rządzi drugim. Takim układem jest
np. relacja prawdy i fałszu, przyczyny i skutku (Welsch, 1998; Banasiak,
1997). Naturalnym układem hierarchicznym jest relacja pomiędzy mężczyzną i kobietą. Zgadza się z tym Bourdieu, który twierdzi, że najważniejszą rolę w procesie odtwarzania struktur dominacji męskiego porządku
spełnia rodzina (Adamiecka – Sitek, 2009, s. 9). W tym świetle bardziej
zrozumiała staje się odpowiedź na pytanie, dlaczego osoby kierujące się
ideą feminizmu, dążą do zniesienia zróżnicowania ze względu na płeć. Ten
proces zaś dokonuje się poprzez rozproszenie rodziny, zburzenie jej struktury bazującej na patriarchalnej hierarchii. Ideę feminizmu można ukazać
za dekonstrukcję w działaniu. Z kolei formy życia alternatywnego to przejście od stabilizacji do sytuacji wieloznacznej, niedookreślonej, elastycznej
i niestabilnej, podobnej do kłącza. W tego typu układzie nie ma zatem re-
80 | WSGE
lacji podporządkowania, nadrzędności i podrzędności.
Zakończenie
Na kształt życia rodzinnego wpływają nie tylko warunki polityczne,
ekonomiczne czy prawne, lecz przede wszystkim myślenie oraz decyzje
osób zawierających związki małżeńskie.(Kubíčková i Bočáková, 2013)
W rozumie i woli człowieka należy zatem szukać owych najgłębszych uwarunkowań i kontekstów form rodziny. I w tym sensie można twierdzić,
iż rodzina posiada swój filozoficzny kontekst. Warunki prawne i ekonomiczne natomiast jedynie się do niego dostosowują. Myślenie współczesnego człowieka jest zaś przeniknięte ideą feminizmu oraz nowej antropologii, według której człowiek jako istota absolutnie wolna ma prawo do
samorealizacji nawet kosztem innych osób. Fundamentem indywidualizmu i samorealizacji jest zatem egocentryzm (Zdybicka, 2007) skłaniający
do osiągnięcia własnego egoistycznego dobra, nierzadko przeciwko innym
(Jan Paweł II, 2007). Osoba działająca z pobudek egoistycznych nie jest
zdolna do bycia bezinteresownym darem dla drugiego człowieka. Dar ten,
będący przejawem miłości, jest zaś gwarancją trwałości nierozerwalności
małżeństwa (Jan Paweł II).
Feminizm wraz z ponowoczesnym rozumieniem człowieczeństwa deformują więzi rodzinne, stanowiąc zagrożenie dla tradycyjnego modelu
życia rodzinnego, które powszechnie uznaje się za optymalne środowisko
wychowawcze dzieci i młodzieży. Nie można jednak nie zauważyć, iż rodzina tradycyjna nie zawsze sprzyja prawidłowemu rozwojowi młodego
pokolenia. Zdarza się bowiem, iż rodzice nie potrafią wypełniać swoich
obowiązków, nie radząc sobie z problemami dnia codziennego. Z powodu dysfunkcji domu rodzinnego niezaspokojone są potrzeby materialne,
duchowe, emocjonalne i moralne dzieci. Wpływ na niekorzystną kondycję
rodziny wywiera m.in. agresja domowników, bezrobocie, ubóstwo, zaburzona struktura rodziny, choroba rodziców i niezaradność w pełnieniu ról
rodzicielskich. Środowisko rodzinne staje się wówczas miejscem napięć
i frustracji (Nowakowski, 2005). Brak wsparcia ze strony rodziny to jedna z przyczyn patologicznych zachowań młodzieży. Nieletni pochodzący
z rodzin dysfunkcyjnych znacznie częściej popełniają przestępstwa niż
młodzież wywodząca się z rodzin przeciętnych lub dobrze sytuowanych.
Młodzi ludzie, ucząc się przez naśladowanie dorosłych, powielają bowiem
nieodpowiednie wzorce domu rodzinnego (Zawisza, 2013). Z faktu jednak, iż rodzina tradycyjna nie zawsze potrafi zaspokoić potrzeby swojego
WSGE | 81
potomstwa nie wynika, iż owe potrzeby zostaną zaspokojone w tak zwanych rodzinach rozbitych i ponownie zrekonstruowanych. Życie w owych
związkach bowiem może również rodzić cierpienie i rozczarowanie. Ich
trwałość zaś nie jest większa od stabilności rodzin tradycyjnych. Jak zauważają socjologowie, alternatywne formy życia rodzinnego są jeszcze
bardziej nietrwałe od tradycyjnych małżeństw. Popularne stało się określenie Kingsley Davis, iż rozwód zasila rozwód (Slany, 2002, s. 77). Doświadczenie zdroworozsądkowe informuje zaś, iż szczęśliwe życie małżeńskie
i rodzinne nie jest czymś łatwym. Nie jest ono automatyczną konsekwencją
złożonej przysięgi małżeńskiej (Dziewiecki, 2005, s. 82). Miłość małżeńska i rodzicielska nie może opierać się tylko na dobrej woli mężczyzny
i kobiety, lecz wymaga od nich dojrzałości psychicznej, duchowej i moralnej. Stąd istotne jest uprzednie przygotowanie (dojrzewanie) do życia
w małżeństwie i rodzinie, które realizuje się już w domu rodzinnym (Dziewiecki, 2005). Zresztą życie rodzinne to nie tylko miejsce formowania się
przekonań i charakterów młodego pokolenia, lecz również swoista szkoła
dojrzałego człowieczeństwa dla samych małżonków. Natomiast tzw. wolne związki stanowią przeważnie formę zaspokajania doznań zmysłowych
(Kiereś, 2005). Dlatego też można zgodzić się z poglądem W. Sztandera,
iż nie wymyślono niczego lepszego niż rodzina. Nie musi być idealna, bo rodziny są tworem i wspólnotą ludzi, a nie ma ludzi doskonałych. Wystarczy,
że jest dobra (Nowakowski, 2005, s. 43).
W obliczu dynamicznych przemian w sposobie myślenia i działania,
które zagrażają życiu rodzinnemu wciąż aktualne jest przesłanie Jana Pawła II z 1987 roku głoszące, iż nie można „rozchwiać” tej „małej” wspólnoty,
może słabej, może niewystarczającej, która jednak jest u korzenia wszystkich
wspólnot (Jan Paweł II za Kiereś, 2005, s. 36).
Ponowoczesne sposoby myślenia i działania, odpowiedzialne za ów
proces dekonstrukcji tradycyjnych form rodzinności nie proponują bowiem niczego w zamian (Szczeniowski i Szczeniowski, 2010, s. 24).
References
Adamiecka – Sitek, A. (2009). Inna scena: konstelacje rodzinne. Wstęp, [w:]
A. Adamiecka – Sitek i D. Buchwald (red.), Konstelacje rodzinne. Obraz
rodziny w polskim dramacie i teatrze w perspektywie gender i queer. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Banasiak, B. (1997). Filozofia „końca filozofii”. Dekonstrukcja Jacquesa Derridy.
82 | WSGE
Warszawa: Wydawnictwo Spacja.
Bauman, Z. (2011). Kultura w płynnej nowoczesności. Warszawa: Agora.
Donati, P. (2010). Zmiany demograficzno – społeczne i ich wpływ na politykę
rodzinną we Włoszech, [w:] E. Leś i S. Bernini (red.), Przemiany rodziny
w Polsce i we Włoszech i ich implikacje dla polityki rodzinnej. Warszawa:
Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Duniec, K. i Krakowska J. (2009). Performans rodzinny, [w:] A. Adamiecka –
Sitek i D. Buchwald (red.). Konstelacje rodzinne. Obraz rodziny w polskim
dramacie i teatrze w perspektywie gender i queer. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Dziewiecki, M. (2005). Przygotowanie do sakramentu małżeństwa, [w:] Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii.
Dzierzgowska, A. i Piotrowska J. i Rutkowska E., Równościowe przedszkolne. Jak uczynić wychowanie przedszkolne wrażliwe na płeć. Pozyskano
[20.02.2014] z oir.com.pl/images/rownosciowe_przedszkoleprogram.pdf.
Dziurzyński, K. i Słupek, K. (2013). The matter of having progeny by the contemporary young Polish females, [w:] D. Marcová I L. Rovňanová (red.),
Sexuality VII: Rod, rodina, rodičovstvo – scenáre udrnatel’nej reprodukcie.
Zborník vedeckych príspevkov. Bratislava: Ústav vyskumu sociálnej komunikácie SAV.
Gramschi, A. (1961). Pisma wybrane. Tom I – II. Warszawa.
Harwas – Napierała, B. (2001). Modele ról płciowych i ich psychologiczne konsekwencje dla małżeństwa i rodziny, [w:] H. Liberska i M. Matuszewska
(red.), Małżeństwo: męskość, kobiecość, miłość, konflikt. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Jan Paweł II. (2007). Familiaris consortio. O zadaniach rodziny chrześcijańskiej
w świecie współczesnym. Kielce: Drukarnia im. Adama Półtawskiego.
Kiereś, B. (2005). Zdrowa rodzina, [w:] Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii, nr 13.
Kołakowski, L. (1999). Rozpad komunizmu jako wydarzenie filozoficzne, [w:]
Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków: „Znak”.
Korzińska, A. (2003). Uroda, małżeństwo, macierzyństwo jako komponenty
tożsamości płciowej.[w:] M. Radkiewicz (red.), Gender w kulturze popularnej. Kraków: Rabid.
Kubíčková,D., Bočáková O. (2013) Rodzina i autorytety w niej funkcjonujące
(ss. 169-177) [w:] Łażewska D. (red.) Autorytet w wychowaniu i edukacji.
WSGE | 83
Józefów: Wydawnictwo WSGE
Lasoń – Kochańska, G. (2012). Gender w literaturze dla dzieci i młodzieży.
Wzorce płciowe i kobiecy repertuar topiczny. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej.
Lenin, W. I. (1979). Karol Marks. Krótki szkic biograficzny wraz z wykładem
marksizmu. Warszawa.
Miluska, J. (2001). Rola płci w sposobie funkcjonowania małżeństwa i rodziny,
[w:] H. Liberska i M. Matuszewska (red.), Małżeństwo: męskość, kobiecość,
miłość, konflikt. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Mizielińska, J. (2009). Pokrewieństwo, rodzina i związki intymne. Spojrzenie na
przekór [w:] A. Adamiecka – Sitek i D. Buchwald (red.). Konstelacje rodzinne. Obraz rodziny w polskim dramacie i teatrze w perspektywie gender
i queer. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Nietzsche, F. (1999). To rzekł Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo.
Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Nowakowski, P. T. (2005). Rozważania o rodzinie funkcjonalnej i dysfuncjonalnej, [w:] Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii, nr 13.
Sartre, J. P. (2001). Egzystencjalizm jest humanizmem. Warszawa: De Agostini.
Slany, K. (2002). Alternatywne formy życia małżeńsko – rodzinnego w ponowoczesnym świecie. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”.
Szczeniowski, J. i Szczeniowski, I. (2010). Rozważania o przestrzeni aksjologicznej Europy, [w:] K. Gutowska i M. Maciejczak (red.), Wokół wartości europejskich. Wybrane problemy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Politechniki
Warszawskiej.
Ślęczka, K. (1999). Feminizm. Ideologie i koncepcje społeczne współczesnego feminizmu. Katowice: Książnica.
Tchorzewski, de A. M. (2006). Wpływ globalizacji na kondycję polskiej rodziny.
Periculum in moria. Pedagogika rodziny, nr 1 (1).
Ubaldo N. Filozofia. Świat Książki.
Welsch,W. (1998). Nasza postmodernistyczna moderna. Warszawa: Oficyna
Naukowa.
Zawisza, J. (2013). Przestępczość nieletnich przyczyną wykluczenia społecznego.
„Journal of Moderne Science”, Tom 3/18/.
Zdybicka, Z. (2007). Prawdziwy I fałszywy feminizm, [w:] Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii, nr 21.
84 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 85-104
Katarzyna Ferszt-Piłat
Deviation and students’ safety
and information for teachers
Dewiacje wśród uczniów a bezpieczeństwo
w szkole oraz informowanie nauczycieli
dr Katarzyna Ferszt-Piłat
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide de Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Deviation is a phenomenon concerning social behaviours that deviate
from certain so-called normal, established standards in a particular group,
which has accordingly appeared in any so far known to us society. In
this article, I recall the distinction used by sociologists between positive
deviation and negative deviation. This means that not all behaviour which
is called deviant by society represent a danger. As in the case, for example,
of a strange haircut or an eccentric outfit that may raise concerns for the
adults, but which is usually for young people a kind of rebellion, in relation
to certain rules, and is associated with the search for their own identity.
Consequently, it is the intention of this study to narrow the issues for
research only to negative deviation, as it is connected with a high level
of danger and risks to individuals, groups and the wider public. Current
theoretical and scientific developments, statistical data, as well as reports
from the daily media services, show rather an upward trend in the
phenomena and behaviours among students defined as negative deviant.
From this position, it seems interesting to verify whether these issues and
data on deviance among Polish school students are made more available
and known to teachers. Thus, the idea was born of ​​a non-reactive research,
conducted with the help of sociological quantitative content analysis. As
source material for the research, five widely available articles were selected
from the educational specialist press - dedicated to issues of school and
education. The analysis included articles from the period from January
2010 to September 2012. Based on the analysis of these articles, it is
possible to recognize that in a school environment some occurrences and
students’ behaviours are to be referred to as negatively deviant.
WSGE | 87
Dewiacje to zjawiska oraz zachowania społeczne odbiegające od pewnych, tak zwanych normalnych, ustalonych w danej grupie standardów.
A zatem pojawiały się w każdym ze znanych nam dotychczas społeczeństwie. W niniejszym artykule przywołuję rozróżnienie stosowane przez socjologów: na dewiację pozytywną i dewiację negatywną. Oznacza to, że nie
wszystkie zachowania nazywane przez społeczeństwo dewiacyjnymi stanowią niebezpieczeństwo. Jako, że pewne zjawiska, takie jak na przykład:
dziwna fryzura czy ekscentryczny strój, które mogą budzić niepokój dorosłych zazwyczaj stanowią dla młodzieży rodzaj buntu, w stosunku do określonych zasad i wiążą się z poszukiwaniem przez nich własnej tożsamości.
Konsekwencją tego zabiegu jest zawężenie zagadnienia badawczego tylko
do dewiacji negatywnej – jako, że wiąże się ona z dużym poziomem niebezpieczeństwa oraz zagrożenia dla jednostki, grupy oraz dla szerzej pojmowanego społeczeństwa. Każdy człowiek – szczególnie ten najmłodszy
potrzebuje ładu, harmonii, bezpieczeństwa. Są to jego podstawowe potrzeby rozwojowe, które powinny znaleźć swoją realizację, przede wszystkim
w rodzinie, ale również w ramach placówek szkolno-oświatowych. Aktualne opracowania teoretyczno-naukowe, dane statystyczne, opublikowane dane z badań, tematy debat i konferencji naukowych oraz doniesienia
z codziennych serwisów medialnych, ukazują raczej wzrostową tendencję
zjawisk i zachowań wśród uczniów, określanych jako negatywnie dewiacyjne. Z tej pozycji, interesujące wydaje się czy niniejsze zagadnienia oraz
dane dotyczące dewiacji wśród uczniów polskiej szkoły, są udostępniane
i popularyzowane szerzej nauczycielom. Tak zatem, zrodził się pomysł
badań niereaktywnych, przeprowadzonych przy pomocy socjologicznej
ilościowej analizy zawartości. Jako źródłowy materiał badawczy, wybrano
pięć powszechnie dostępnych tytułów ze specjalistycznej prasy edukacyjnej – poświęconej problematyce szkoły i wychowania. Analizą objęto tytuły z okresu: od stycznia 2010 roku do września 2012 roku. Na podstawie
analizy zawartości wspomnianych tytułów można rozpoznać, że w szkolnym środowisku uczniów mają miejsce pewne zjawiska oraz zachowania
określane jako negatywnie dewiacyjne.
Key words:
safety, deviant, students’ behaviours, quantitative content analysis
bezpieczeństwo, dewiacja, zachowanie uczniów, analiza treści
88 | WSGE
Aktualność problemu oraz opis materiału badawczego
Rok 2013 został ogłoszony „Rokiem Bezpiecznej Szkoły”. To następne
ogromne przedsięwzięcie w ramach polskiego społeczeństwa - nastawione
na przeciwdziałanie agresji i przemocy. Niniejszy projekt wpisał się w dyskurs publiczny, w którym opracowania teoretyczno-naukowe, statystyki
i dane z badań, tematy konferencji naukowych, a także doniesienia z codziennych serwisów medialnych ukazują, że nadal wśród uczniów polskich
szkół zbyt dużo jest zjawisk i zachowań niepokojących, określanych jako
dewiacyjne i patologiczne (Ćmiel, 2011, 2012). Choć, jak optymistycznie
donoszą statystyki policyjne, w 2012 roku – w porównaniu z rokiem 2011
zmniejszyła się o 11 procent liczba przestępstw odnotowanych na terenie
szkół podstawowych i gimnazjalnych (KGP, 31 stycznia, 2013). Jednak dane
Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego są alarmujące – uczniowie mają
poważne problemy emocjonalne, a co piąty z nich cierpiał bądź ma w chwili
obecnej depresję (Grabek A, i in., 2013). W tym kontekście interesujące wydaje się, czy niniejsze zagadnienia oraz dane dotyczące polskiej szkoły i jej
uczniów są udostępniane i popularyzowane szerzej nauczycielom.
Różne są sposoby docierania i budzenia świadomości nauczycieli i wychowawców. Poprzez konferencje adresowane szczególnie dla tej grupy,
poprzez periodyki naukowe, publikacje merytoryczne, szkolenia, ministerialną stronę internetową czy wreszcie studia podyplomowe. Wydaje się,
że takim najprostszym i najbardziej powszechnym sposobem są ogólnodostępne dla nauczycieli czasopisma specjalistyczne o charakterze popularno-naukowym. Badawczo ciekawi, czy problematyka zawierająca w sobie
treści odnoszące się do zjawisk dewiacji negatywnej wśród uczniów jest
w ogóle prezentowana na ich łamach oraz w jaki sposób?
Tak zrodził się pomysł badań niereaktywnych przy pomocy socjologicznej ilościowej analizy treści. Jako badawczy materiał źródłowy do analizy
wybrano cztery powszechnie dostępne tytuły ze specjalistycznej prasy edukacyjnej – poświęconej problematyce szkoły i wychowania. Analizą objęto
tytuły w okresie od stycznia 2010 roku do września 2012 roku. W ramach
czterech tytułów stanowi to łącznie 88 egzemplarzy, a w nich znajduje się
sumarycznie 114 różnego rodzaju wypowiedzi dotyczących tych niewłaściwych z punktu widzenia normy zachowań i zjawisk dewiacji negatywnej
oraz sytuacji powiązanych – na przykład działań profilaktycznych.
WSGE | 89
Dewiacje w społeczeństwie
Zjawiska oraz zachowania odbiegające od pewnych, tak zwanych normalnych, ustalonych w danej grupie standardów pojawiały się w każdym
ze znanych nam dotychczas społeczeństw. Są obecne również dziś w tkance społecznej i stanowią szczególny zakres badawczy przedstawicieli nauk
społecznych. Badacze niniejszych zagadnień różnie je określają, np. jako:
dezorganizację społeczną, anomię, nieprzystosowanie społeczne, niedostosowanie społeczne, choroby społeczne, patologie społeczne, zachowania ryzykowne. Maria Jarosz stwierdza, że wspólną cechą jest ich dysfunkcjonalność wobec istniejącego społeczeństwa, a w każdym z nich obserwujemy zachowania dewiacyjne i jednostki będące w kolizji z normami życia
społecznego (Jarosz, s. 239). W niniejszym artykule przyjmuję określenie
dewiacja społeczna. Jest ono zakresowo najszersze, neutralne i nie niesie
ze sobą negatywnych konotacji, tak jak na przykład: patologia społeczna.
Funkcjonowanie norm w życiu społecznym oraz ich naruszenia, w postaci dewiacji to nieodłączne elementy życia społecznego. Często występują łącznie, trudno je wyodrębnić, regulują interakcje międzyludzkie stanowiąc o równowadze, porządku, bezpieczeństwie, a także zagrożeniu
społecznym. Aczkolwiek inaczej są pojmowane w społeczeństwach tradycyjnych i inaczej w społeczeństwach nowoczesnych czy ponowoczesnych.
Przywołane treści świadczą, że zagadnienie jest bardzo złożone w swej
istocie i wymaga drobiazgowych oraz pogłębionych badań. Dlatego zaprezentowano je tylko w podstawowym zarysie – jako próbę zrozumienia
znaczenia dewiacji w życiu społecznym oraz jako tło dla dalszych rozważań. Natomiast niniejszy artykuł ma charakter sprawozdania z projektu
badawczego, dotyczącego kwestii zamieszczania informacji na temat dewiacji negatywnej wśród uczniów w czasopismach adresowanych do nauczycieli. Celem analizy przekazów prezentowanych na łamach wybranych
tytułów jest odpowiedź na pytania: czy problematyka dewiacji negatywnej
wśród uczniów, a zatem: zachowań i zjawisk, odbiegających od przyjętych
standardów jest w ogóle obecna w tych czasopismach? Jeżeli tak, to czy
wystarczająco oraz w jaki sposób. Dlatego zasadne wydaje się przyjęcie,
na potrzeby niniejszego artykułu, definicji mówiącej o tym, że dewiacja to
zjawiska i zachowania oraz postawy niezgodne z ogólnie przyjętymi przez
grupę oraz dominującymi normami (por. Frieske, 1991; Giddens, 2006;
Siemaszko, 1993). Jest to ujęcie traktujące dewiację w sposób neutralny
badawczo. Implikuje ono również istnienie w życiu społecznym dewiacji
pozytywnej oraz dewiacji negatywnej. Jednak nie chodzi tu o ocenę aksjo-
90 | WSGE
logiczną samego zjawiska, co raczej o konsekwencje, które ze sobą niesie.
Dewiacje a bezpieczeństwo
Przywołanie kategorii bezpieczeństwa przy omawianiu i badaniu zagadnień dewiacji społecznej jest rzeczą oczywistą. A wspominanie o tym,
że dewiacje, zaburzając unormowany porządek i ład społeczny, stanowią niebezpieczeństwo i zagrożenie w rozmaitych sferach, dla jednostek
i grup - to dziś już wręcz truizm. Od momentu pojawienia się pierwszych
ludzi, powstania pierwotnych kultur, organizacji plemiennych, aż po
bardziej skomplikowane formy istnienia i egzystencji jednostek, formułowane były pewne zasady postępowania, zakazy, tabu, instytucje. Miały
wyjaśniać i oswajać strachy, obawy, lęki ówczesnego człowieka – z jednej
strony. Z drugiej - regulowały i kontrolowały zachowania jednostek i grup,
w celu utrzymania pewnego stopnia równowagi, porządku, zaniechania
chaosu, co z kolei miało zapewnić podstawowe bezpieczeństwo ontologiczne. W takich społeczeństwach, określanych jako tradycyjne, normy
postrzegano jako rzeczywistość zewnętrzną, obiektywną, a nacisk na ich
przestrzeganie był niezwykle silny. Zjawiska oraz zachowania odbiegające
od pewnych, tak zwanych normalnych, ustalonych w danej grupie standardów były oceniane negatywnie i surowo karane. Obecnie, w społeczeństwach nowoczesnych, z uwagi na procesy globalizacyjne bardzo często
trudno jest ustalić taki stabilny porządek – twierdzi socjolog i badaczka
współczesnych podstaw bezpieczeństwa ontologicznego Hanna Mamzer.
Według niej to jednostka jest odpowiedzialna za ustalenie fundamentów
dla własnego bezpieczeństwa – a stanowi je wzmacnianie przekonania
o możliwości ufania, przede wszystkim sobie i swoim kompetencjom (ale
także innym podmiotom aktywnym w życiu społecznym) oraz adekwatności ich aplikowania w życiu społecznym, w celu realizowania zadań
instrumentalnych (Mamzer, 2008, s. 8-10). Takie rozumienie bezpieczeństwa wywołuje jednak nowe dylematy: a co z bezpieczeństwem osób mniej
kreatywnych, niepotrafiących zaufać sobie, bądź o ograniczonych możliwościach zdobycia odpowiednich kompetencji? A co z bezpieczeństwem
w zespołach, grupach, organizacjach? Tu narzuca się pytanie o sens bezpieczeństwa młodych członków – dzieci, młodzieży – uczniów w szkole.
W jaki sposób je zorganizować i monitorować lub ograniczać zjawiska
niebezpieczne w postaci dewiacji? To bardzo trudne pytania o przyszłość,
a właściwie o teraźniejszość.
Specjaliści zajmujący się bezpieczeństwem są zgodni, że zakres poję-
WSGE | 91
ciowy tego zagadnienia systematycznie rozszerza się w wyniku rozwoju cywilizacyjnego, a jego współczesne pojmowanie daleko wykracza poza sferę
militarną (Pokruszyński, 2011, s. 10 i in.). Już tylko wyjaśnienia etymologiczne oraz semantyczne, istniejące w literaturze, a których nie będziemy tu
z uwagi na szczupłość miejsca przywoływać, sugerują, że bezpieczeństwo
to kategoria trudna do jednoznacznej operacjonalizacji dla współczesnych
badaczy – wieloznaczna oraz interdyscyplinarna. Znamiennym dla wielu
definicji jest podmiotowe oraz przedmiotowe ujęcie bezpieczeństwa. I tak
podmiotem bezpieczeństwa może być: jednostka, grupa społeczna, organizacja, państwo i tym podobne. W wymiarze przedmiotowym bezpieczeństwo przejawia się we wszystkich dziedzinach aktywności podmiotu.
Dlatego w niniejszym artykule zostawiam termin bezpieczeństwo w bardzo ogólnym brzmieniu – jako że dewiacja może pojawić się w każdym
obszarze życia społecznego. Może ulec jej jednostka, można rozpoznać ją
na poziomie grup, organizacji i instytucji, dla przykładu: zachowania przekraczające normę w środowisku relacji międzynarodowych (nietolerancja
czy dyskryminacja grup kulturowych, sytuacja wojny, tortury jeńców wojennych, szpiegostwo), ale i państwowych (przestępczość, nielegalne zgromadzenia, wybryki chuliganów stadionowych) – jak również w ramach samej instytucji państwa (korupcja) czy w granicach danego państwa (przestępczość nieletnich, sekty na terenie Polski, cyberbulling). Z uwagi na ten
fakt, podstawowym odniesieniem definicyjnym będzie określenie zapożyczone ze Słownika Terminów z Zakresu Bezpieczeństwa Narodowego, gdzie
bezpieczeństwo w nieco szerszym ujęciu, definiowane jest jako stan, który
daje poczucie pewności i gwarancje jego zachowania oraz szansę na doskonalenie. Jedna z podstawowych potrzeb człowieka. To sytuacja odznaczająca się brakiem ryzyka utraty czegoś, co człowiek szczególnie ceni, na
przykład zdrowia, pracy, szacunku, uczuć, dóbr materialnych (2002).
Aby przedstawić problematykę relacji pomiędzy bezpieczeństwem
a dewiacjami, należy stwierdzić, że:
1) Dewiacje są zjawiskiem powszechnym i spotykanym w każdej sferze
działań człowieka. Dlatego powinny być szczególnie monitorowane
przez specjalistów zajmujących się bezpieczeństwem.
2) Wszystkie (zarazem pozytywne i negatywne) burzą ustalony porządek
i harmonię w życiu społecznym.
3) Jednak negatywne są groźniejsze i utożsamiamy je często z patologią.
A zatem, zachowania, takie jak: narkomania, przestępczość, wybryki
chuliganów, korupcja - z gruntu będą szkodliwe dla jednostek, grup,
92 | WSGE
instytucji, a nawet całego społeczeństwa. Oczywiście należy dodać,
że nie można społeczeństwa dzielić na tych, którzy przestrzegają norm
i na tych, którzy od nich odbiegają. Każdy - w mniejszy lub większy
sposób narusza zasady - czasem nie zdając sobie z tego sprawy. Można
by tu przytoczyć zachowanie niektórych kierowców, dopuszczających
się przekroczenia dozwolonej prędkości, bądź pieszych niezważających na czerwone światło. Każda jednostka w procesie socjalizacji
nabywa świadomość, a także znajomość ogólnoprzyjętych norm zachowań. Wybiera jednak te, którym chce być wierna i których chce
przestrzegać bądź wyznaje to, co narzuci jej grupa odniesienia oraz
podział władzy. Dlatego ważne jest dla społeczeństwa funkcjonowanie bezpiecznej harmonii oraz instytucjonalizacja pewnych form zachowań, a także jasne sprecyzowanie i określenie norm. Omawiane
zjawisko posiada również definicje prawne, na podstawie których wiadomo, że: morderstwa, zabójstwa, gwałty, kazirodztwo, zdrada i kradzież są przez większość społeczeństw uważane za karygodne, jako
że w wysokim stopniu zagrażają jednostce oraz zbiorowości. W nowoczesnych społeczeństwach wspomniane czyny są zabronione przez
normy prawne, czyli: sformalizowane kodeksy i przepisy prawa, które
przewidują za nie odpowiednie kary. Zjawiska i zachowania, o których
mowa, nazywane są przestępstwami, co oznacza, że traktuje się je jako
odstępstwo (dewiację) od prawa. Są one wysoce niebezpieczne i często
obecne w rutynie dnia codziennego. Dzięki funkcjonowaniu różnorodnych form kontroli społecznej udaje się zminimalizować skutki
takich działań lub w porę im zapobiec. Jednak do podstawowych bolączek nowoczesnych społeczeństw należy niedoskonałość systemów
kontroli społecznej. Taka sytuacja określana jest mianem dezorganizacji czy anomii norm i w dużym stopniu zagraża status quo jednostek i zbiorowości. Oznacza to, że jako skutek rozregulowania systemu
społecznego pojawiają się takie dewiacje, jak: wojna, kryzysy gospodarcze, gwałtowne zmiany społeczne. Są to przykłady zakłócenia ładu
społecznego i prowadzą do załamania harmonijnego i jednolitego systemu norm w danym społeczeństwie. Granice dobra i zła są zamazane
– trudno przestrzegać norm, zasad, które nie są jasne. Ludzie czują
się wykorzenieni, zagubieni - wchodzą na ścieżkę przestępczą, łatwiej
ulegają dewiacjom.
W społeczeństwach współczesnych można obecnie mówić o sytuacjach zakłócających ład społeczny. Na skutek procesów globalizacyjnych
WSGE | 93
i dominacji kultury popularnej obserwujemy płynność i różnorodność
wzorów zachowań oraz norm. W obecnej przestrzeni publicznej tak wiele
mówi się o kryzysie autorytetów - zarówno w życiu prywatnym, społecznym, rodzinie, szkole. Z drugiej strony, w opinii elit bez autorytetów-drogowskazów trudno poruszać się we współczesnym świecie. Konsekwencje
takiego stanu rzeczy są według badaczy dotkliwe, a wyrażają się w postaci
negatywnych dewiacji wśród uczniów w szkole.
Bezpieczna szkoła a dewiacje wśród uczniów
W niniejszym artykule przywołuję rozróżnienie stosowane przez socjologów: na dewiację pozytywną i dewiację negatywną. Oznacza to, że nie
wszystkie zachowania nazywane przez społeczeństwo dewiacyjnymi są
groźne. Jako że pewne zjawiska, takie jak na przykład: dziwna fryzura czy
ekscentryczny strój, które mogą budzić niepokój dorosłych, zazwyczaj stanowią dla młodzieży rodzaj buntu w stosunku do określonych zasad i wiążą się z poszukiwaniem przez nich własnej tożsamości. Aczkolwiek bunt
młodzieńczy może wiązać się również z zachowaniami wysoce negatywnie
dewiacyjnymi. Łączą się one z dużym poziomem niebezpieczeństwa i zagrożeniem dla jednostki, grupy oraz dla szerzej pojmowanego społeczeństwa. Dlatego jako przedmiot badań obrana została dewiacja negatywna.
Każdy człowiek, szczególnie ten najmłodszy, potrzebuje ładu, harmonii, bezpieczeństwa. Są to jego podstawowe potrzeby rozwojowe, które
powinny znaleźć swoją realizację szczególnie w ramach placówek szkolno-oświatowych, które obok rodziny stanowią znaczące środowisko. W szkole dzieci i młodzież spędzają większość czasu wyznaczonego przez obowiązek szkolny. Dane z różnych obszarów badawczych pokazują, że w polskiej
szkole nie brak zjawisk negatywnie dewiacyjnych. Taka sytuacja z kolei
może w znaczącym stopniu zakłócać szanse na prawidłowy rozwój dzieci
i młodzieży, a nawet – jak w przypadku dewiacji negatywnej deprawować
ich potrzeby. W serwisach informacyjnych mediów codziennych można
znaleźć wzmianki o niewłaściwych czy patologicznych zachowaniach we
współczesnej szkole, a także wśród samych uczniów. Taka sytuacja jest
o tyle bolesna, że są to młodzi ludzie, często dzieci, które już są uczestnikami niewłaściwych zachowań, co z kolei jest przyczyną wielu negatywnych konsekwencji. Problematyka dewiacji i patologii wśród uczniów jest
obecna w literaturze teoretycznej, często podejmowana z pozycji dyskursu
wielodyscyplinarnego i dosyć dobrze opracowana definicyjnie. Na jej kanwie funkcjonuje podział zachowań negatywnie dewiacyjnych wśród dzieci
94 | WSGE
i młodzieży, gdzie przywołuje się następujące sytuacje:
1) zachowania agresywne,
2) bierność społeczną, 3) zachowania nerwicowe,
4) wagary i włóczęgostwo,
5) przestępczość nieletnich, wykolejenie moralne i narkomanię,
6) zaburzenia seksualne (Skorny, 1987, 1992).
Obecnie niniejszą listę z pewnością należy uzupełnić o takie przykłady dewiacji negatywnej, które coraz częściej są obecne w rzeczywistości
szkolnej jako odbicie procesów zachodzących we współczesnych społeczeństwach. A są to z pewnością takie zagadnienia, jak: zachowania agresywne przy użyciu nowych technologii (cyberbulling) (Pyżalski, 2012),
uzależnienie od nowych technologii, stres szkolny, fobie szkolne, samobójstwo, depresja, a także: ściąganie, okłamywanie, używki (papierosy, narkotyki, alkohol, dopalacze), przynależność do subkultur wysoce negatywnie
odrzucających kluczowe w społeczeństwie normy oraz przynależność do
sekt.
Jak twierdzą autorzy raportu z badań na temat agresji szkolnej (Ćmiel,
Migała, 2011), najczęściej występujące wśród uczniów dewiacje negatywne to właśnie zachowania o znamionach agresji. Niosą one ze sobą różnorodne problemy na terenie placówek szkolnych oraz poza nimi. Z uwagi na
zapewnienie wyższego stopnia bezpieczeństwa i harmonii w szkole, jako
sposobów ograniczania zachowań dewiacyjnych wśród uczniów na terenach szkół, powołano programy profilaktyczne oraz akcje na miarę kampanii społecznych. Dla przykładu: „Zero tolerancji”, „Bezpieczna i przyjazna szkoła” oraz ostatnia wspólna inicjatywa Ministerstwa Edukacji
Narodowej oraz Komendy Głównej Policji, czyli: „2013 - Rok Bezpiecznej
Szkoły”. Jest to program, na podstawie którego realizuje się działania rozwijające profilaktykę rówieśniczą uczniów jako skuteczną formę przeciwdziałania uzależnieniom i innym dewiacjom, związanym z używaniem
substancji psychoaktywnych oraz z przemocą rówieśniczą. Zadanie to jest
realizowane poprzez następujące projekty:
1) 
Ogólnopolski Przystanek Profilaktyka a Ty i Regionalne
Przystanki Profilaktyka a Ty;
2) Profilaktyka a Ty/Edukacja;
3) Ogólnopolska Noc Profilaktyki;
4) Multimedialny Pakiet Edukacyjny (www.pat.policja.gov.pl; www.men.
WSGE | 95
gov.pl). Wydaje się, że jednak zdecydowanie za mało działań i to
zarówno na szczeblu rządowym, regionalnym oraz samorządowym jest
podejmowanych w kierunku profilaktyki zagrożeń nowymi technologiami komunikacyjnymi oraz tych, pochodzących z cyberprzestrzeni,
a także działań wsparcia dla uczniów ulegających negatywnym oddziaływaniom grup subkulturowych i sekt. Tak naprawdę, oprócz działań
duszpasterskich brak jest zainteresowania tą ostatnią kwestią sfer rządowych. A są to z pewnością potrzeby obecnie najważniejsze, bo dane
donoszą, że uczniowie mają coraz więcej problemów natury emocjonalnej, a milion z nich cierpiało lub cierpi na depresję (Grabek i in., 2013).
Ponad to specjaliści oraz media informują, że w polskim społeczeństwie
pojawia się już syndrom: hiki komori – specyficznego uzależnienia
dzieci i młodzieży (głównie młodych chłopców) od cyberprzestrzeni,
z którym od kilku lat walczą terapeuci japońscy (Ozminkowski i in.
2011). Pedagodzy alarmują, że nadużywanie mediów elektronicznych
– szczególnie przez dzieci, prowadzi do braków w rozwoju fizycznym,
społecznym, emocjonalnym, psychicznym i kognitywnym (Krajewska,
2012, s. 91-107). Natomiast Barbara Antczak w komunikacie z badań
informuje, że większość badanych gimnazjalistów z Warszawy korzysta
z Internetu codziennie przez kilka godzin oraz twierdzi, że jest to nieodzowny element życia. (Antczak, 2012, s. 33-46). Na tle tych budzących
obawy przykładów - podejmując działania profilaktyczne ograniczające
dewiacje negatywne wśród uczniów – należy poruszyć kwestię natury
bardziej pragmatycznej: a mianowicie czy nauczyciele potencjalnie są
informowani o tych zagrożeniach w najbardziej dostępny dla nich sposób: na łamach prasy specjalistycznej?
Specyfika informowania o zjawiskach dewiacji negatywnej
wśród uczniów na łamach analizowanej prasy
Badawczy materiał źródłowy obrany do analizy stanowi pięć powszechnie dostępnych tytułów ze specjalistycznej prasy edukacyjnej – poświęconej problematyce szkoły i wychowania. Na łamach niniejszych czasopism
prezentowane są niedługie artykuły, a także inne formy wypowiedzi, a ich
autorami są pracownicy naukowi, profesorzy, specjaliści, psychologowie,
pedagodzy, sami nauczyciele, doktoranci i studenci. Analizą objęto tytuły
wydane w okresie od stycznia 2010 roku do września 2012 roku. To w sumie cztery tytuły - stanowią łącznie 88 egzemplarzy, a w nich znajduje się
sumarycznie 114 tytułów różnego rodzaju wypowiedzi dotyczących tych
96 | WSGE
niewłaściwych z punktu widzenia normy zachowań i sytuacji. Po wstępnej
analizie artykułów odrzucono jeden tytuł – Życie Szkoły, liczący 30 egzemplarzy, jako że praktycznie brak było w nim opisu badanej problematyki.
Jest to niejako uzasadnione zawężonym gronem nauczycieli nauczania
poziomu wczesnoszkolnego, aczkolwiek wydaje się, że już na tym etapie
można rozpoznać w szkolnym środowisku uczniów pewne zachowania
dewiacyjne, na przykład syndrom kozła ofiarnego czy inne elementy prostej agresji i warto by zamieszczać w tym czasopiśmie więcej artykułów
traktujących o zjawiskach dewiacji i patologii, a także profilaktyki.
Czasopisma wybrane do dalszej analizy to: Psychologia w Szkole,
Wychowawca, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, Wychowanie na co
dzień. Cztery z wymienionych to miesięczniki, natomiast jeden tytuł
Psychologia w Szkole jest kwartalnikiem (4 numery w roku), wydawanym
od kwietnia 2004 roku przez wydawnictwo Charaktery. Przeznaczony
jest dla psychologów, nauczycieli, wychowawców, jak również rodziców.
Zawarte tematy poruszają zagadnienia z dziedziny psychologii i edukacji, szczególnie odnoszą się do problemów relacji uczeń – uczeń, uczeń
– nauczyciel oraz problemów związanych z samym zawodem nauczyciela.
Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze to miesięcznik (10 numerów w roku)
wydawany od 1961 roku i dostępny w prenumeracie. Przedstawia aktualne
problemy opieki, wychowania i wsparcia społecznego, z uwzględnieniem
ich aspektów teoretycznych, rezultatów badań i diagnoz, propozycji metodycznych oraz szeroko zweryfikowanych doświadczeń. Wydawany przez
Instytut Służb Społecznych. Następny miesięcznik (11 numerów w roku) to
Wychowawca. Czasopismo nauczycieli i wychowawców katolickich, ukazuje się od 1993 roku. Na jego łamach publikowane są artykuły poświęcone aktualnym problemom wychowania dzieci i młodzieży oraz aktualnym
problemom oświaty. Wydawany przez Polskie Stowarzyszenie Nauczycieli
i Wychowawców. I ostatnie wybrane do analizy pismo to Wychowanie na
co dzień. Jest to miesięcznik (8 numerów w roku), założony przez Toruńską
Fundację Edukacyjną przy UMK w 1993 roku, następnie od 1995 roku
kontynuacja w ramach wydawnictwa AKAPIT.
Celem ilościowej analizy przekazów prezentowanych na łamach wybranych tytułów jest odpowiedź na pytania badawcze: czy problematyka
dewiacji negatywnej wśród uczniów (czyli: zachowań i zjawisk, odbiegających od przyjętych standardów i szkodliwych oraz wysoce niebezpiecznych społecznie) jest w ogóle obecna w tych czasopismach? Jeżeli tak, to
czy wystarczająco oraz w jaki sposób. Dlatego podstawową próbę badaw-
WSGE | 97
czą stanowi 114 artykułów, w których znalazły się treści odnoszące do zachowań i zjawisk określanych jako dewiacja negatywna. Treści dotyczące
zjawisk i zachowań negatywnie dewiacyjnych najczęściej prezentowane
są na łamach czasopisma Wychowawca. Jest to 45 tytułów artykułów, co
stanowi 39% wszystkich tytułów odnoszących do dewiacji negatywnej,
zarejestrowanych w materiale źródłowym – w sumie 114 tytułów. Jest tu
wyraźnie duża różnica w stosunku do pozostałych czasopism, w których
częstotliwość przedstawiania wspomnianych treści jest dużo niższa, ale
na porównywalnym poziomie. Dla przykładu w Problemach OpiekuńczoWychowawczych zamieszcza się 26 tytułów - co daje 23%, w następnym
czasopiśmie pod tytułem Wychowanie na co dzień są to 23 tytuły, czyli 20%.
Ostatnie czasopismo – nie jest miesięcznikiem – tak jak poprzednie - to
bardzo popularny wśród nauczycieli kwartalnik, a mianowicie Psychologia
w szkole i możliwe, że dlatego znalazło się tu najmniej treści o tematyce
dewiacji negatywnej – 20 tytułów, co daje 18% wśród wszystkich zebranych tytułów artykułów źródłowych.
Wykres nr 1. Częstotliwość zamieszczania treści o zachowaniach
i zjawiskach dewiacyjnych wśród uczniów na łamach analizowanych
czasopism
W kontekście przywoływanych obaw badaczy, teoretyków i praktyków edukacji, co do tendencji wzrostowej takich negatywnych dewiacji
98 | WSGE
wśród uczniów, jak: agresja szkolna czy używki - nie dziwi fakt, że również niniejsza tendencja została odnotowana dzięki analizie zawartości
badanych czasopism. A zatem najczęściej przywoływanymi dewiacjami
negatywnymi, o których są informowani nauczyciele i to praktycznie na
łamach wszystkich czasopism, są: zachowania agresywne i przemocowe
obecne w szkolnej rzeczywistości, a określane w artykułach jako: „kozioł
ofiarny”, szantaż, kradzież, wyłudzenia, mobbing. Sytuacje tego typu zostały opisane łącznie w 33 artykułach, z tego najwięcej w Wychowawcy
(15 razy). Niniejsze czasopismo w sposób wnikliwy, aczkolwiek bardzo prosty prezentuje takie zjawiska dewiacji negatywnej jak agresja
wśród uczniów. Tej sprawie poświęcony został cały jeden numer majowy
w 2012 roku – zatytułowany Powstrzymać przemoc. Zagadnienie agresji
szkolnej z należytą atencją prezentowane jest w Problemach OpiekuńczoWychowawczych (9 razy), w Psychologii w Szkole (6 razy).
Tabela nr 1. Dewiacje negatywne wśród uczniów w prasie dla nauczycieli
Tytuł czasopisma
Rodzaj dewiacji negatywnej
zachowania agresywne i przemocowe
(„kozioł ofiarny”, szantaż, kradzież,
wyłudzenia, mobbing) w szkolnej
rzeczywistości
zagrożenia ze strony nowych technologii
(uzależnienia, cyberbuling)
wagary i fobie szkolne (w tym zachowania
nerwicowe, stres szkolny)
samobójstwo, depresja
nieuczciwość szkolna (ściąganie
i okłamywanie)
używki (papierosy, narkotyki, alkohol,
dopalacze)
subkultury i sekty jako dewiacje
negatywne
inne (profilaktyka)
Razem:
PO-W
W
Wncd
PwS
N
9
15
3
6
33
5
5
4
0
14
4
5
1
2
12
1
0
0
3
4
0
7
0
2
9
2
4
14
2
22
2
5
0
0
7
3
26
4
45
1
23
5
20
13
114
Legenda: Dane w liczbach bezwzględnych. W tabeli zastosowano następujące skróty: P O-W/ Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze; W/Wychowawca;
Wncd/Wychowanie na co dzień; PwS/Psychologia w Szkole.
WSGE | 99
Najmniej uwagi poświęca im czasopismo Wychowanie na co dzień –
tylko trzykrotnie zabrano głos w niniejszej kwestii (Nim będzie za późno” –
zapobieganie powstawaniu zjawiska przemocy w szkole (nr 3/2012), Uczeń
trudny – skuteczne metody interwencji (nr 10-11/2011), Diagnoza i profilaktyka przemocy (3/2010)). W przypadku tego czasopisma dominują publikacje dotyczące stosowania używek wśród uczniów, aż 14 artykułów na
ten temat znajdziemy w okresie od stycznia 2010 do września 2012 roku.
Znajdujemy tu obszerne treści na temat używania alkoholu, narkotyków,
nikotyny oraz dopalaczy przez uczniów. Często są to sprawozdania z badań oraz propozycje scenariuszy do zajęć, a także inne formy profilaktyki.
Przykładowe tytuły to: Myśleć o zdrowiu – medialne kampanie antynikotynowe (nr 10-11/2011), Przygotowanie dzieci po pierwszym etapie edukacji
do życia bez uzależnień (nr 10-11/2011), Wiedza gimnazjalistów na temat
zachowań ryzykownych (nr 10-11/2011), Alkohol i narkotyki – doświadczenia młodzieży szkolnej (nr 10-11/2011), Alkohol, narkotyki i przemoc
w gimnazjum na wsi – doniesienie z badań (nr1-2/2011), Wychowywani
do dopalaczy. Analiza wybranych czynników sprzyjających poszukiwaniu
przez młodzież sztucznej stymulacji organizmu (nr 10-11/2011), Młodzież
i narkotyki – Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach, czyli jak zachęcać klientów do zmiany zachowań (nr 10-11/2010). Pozostałe czasopisma
zdecydowanie mniej uwagi poświęcają temu zagadnieniu, co pokazuje
prezentowana powyżej tabela.
Wszystkie analizowane czasopisma - oprócz Psychologii w szkole – w okresie od stycznia 2010 roku do września 2012 roku, z podobną częstotliwością zamieszczają informacje na temat zagrożeń płynących
z nowych mediów. Cieszy fakt, że problem został zauważony i autorzy
publikacji akcentują negatywne konsekwencje, a także sytuacje i zachowania wysoce dewiacyjne związane z niewłaściwym wykorzystywaniem
Internetu. Jednak trzeba tu zaznaczyć, że generalnie wydawcy wszystkich
czasopism z większą atencją powinni odnieść się do tego jakże trudnego tematu. Nauczyciele mogą czuć pewien niedosyt fachowej informacji
w tym zakresie, a wręcz zagubienie - jako że wielu z nich zakończyło własną edukację formalną w tym czasie, gdzie w ramach zajęć uczelnianych
nie poruszano niniejszej problematyki. Najczęściej wskazywane jest zjawisko określane w badanych źródłach jako szykanowanie elektroniczne,
cyberprzemoc oraz cyberbullying. Chodzi tu o akty agresji intencjonalnej
realizowane za pośrednictwem Sieci. Znane są dramaty młodych ludzi,
wywołane przez zamieszczanie w Internecie informacji na ich temat, groź-
100 | WSGE
by przekazywane przez to medium czy nękanie elektroniczne, określane
jako stalking. Inne zjawisko związane z niewłaściwym wykorzystaniem nowych technologii, a któremu poświęcono miejsce we wspominanych czasopismach, to uzależnienia od nowych technologii, na przykład gier komputerowych czy Internetu. Wśród 14 artykułów na ten temat, z pewnością
brakuje informacji na temat groźnego syndromu, określanego jako hiki
komori, związanego z uzależnieniem od mediów. Innym, poważnym brakiem informacyjnym w analizowanych czasopismach jest pomijanie i brak
wyjaśnienia nauczycielom tak trudnych i dramatycznych wręcz dewiacji
wśród uczniów, jak: depresja i samobójstwo. Niestety statystyki wykazują
tu tendencję wzrostową. Jeden z najbardziej uznanych w świecie autorytetów z zakresu psychologii Philip Zimbardo alarmuje wręcz, że w Polsce
wyjątkowo duży odsetek dzieci i młodzieży zmaga się z poważnymi zaburzeniami emocjonalnymi. Natomiast ich przyczynę upatruje w rzeczywistości szkolnej, w postawach nauczycieli oraz ich niewłaściwym podejściu
do ucznia. Według Profesora Zimbardo nauczyciele powinni skupiać się
raczej na mocnych stronach ucznia i je rozwijać, w innym przypadku będą
pogłębiać się problemy emocjonalne w tej kategorii społecznej. Sytuacja
jest poważna, bo już w roku 2007 dokumenty rządowego programu poświęconego ochronie zdrowia psychicznego informowały, że 50 procent
szesnasto- i siedemnastolatków wśród licealistów miało zaburzenia depresyjne, pośród uczniów szkół zawodowych ten odsetek wynosił aż 65
procent. Podobny dokument z końca 2010 roku mówi, że największy
wzrost zaburzeń psychicznych odnotowano w grupie osób do osiemnastego roku życia. Natomiast w 2012 roku 373 osoby do 19 roku życia podjęło
próbę samobójczą (Grabek A, i in., 2013). Przywołane powyżej argumenty
z pewnością uświadamiają powagę sytuacji i dlatego wydawcy nie powinni
unikać takich tematów, a wręcz przeciwnie, zamieszczać niniejsze wątki
częściej. Większość z nauczycieli nie posiada tak globalnych informacji,
a właśnie w tych czasopismach adresowanych do nauczycieli jest miejsce na poruszanie tak ważnych dla bezpieczeństwa uczniów zagadnień.
Aczkolwiek należy podkreślić fakt, że z pewnością więcej informacji o stanie emocjonalnym młodych ludzi, mogą pozyskać nauczyciele, czytając
artykuły poświęcone wagarom czy fobii szkolnej, a także powiązanych
z nimi innym zjawiskom dewiacyjnym, na przykład zachowaniom nerwicowym czy stresowi szkolnemu. Tym zagadnieniom poświęcono łącznie
12 artykułów w analizowanych czasopismach (odpowiednio: 4 -P O-W;
5 - W; 1 -Wncd; 2 - PwS). Na uwagę zasługuje fakt uwzględnienia w czasopismach treści dotyczących takiej dewiacji, jak nieuczciwość szkolna,
WSGE | 101
czyli ściąganie, plagiaty czy okłamywanie. Jest to rzadkie zjawisko w społeczeństwie polskim, aby takim zachowaniom przydawać miano dewiacji,
a raczej istnieje społeczne przyzwolenie na zachowania tego typu, o czym
informują choćby sondaże opinii na temat wartości i zachowań aprobowanych i nieaprobowanych w społeczeństwie polskim (Komunikaty CBOS
(2013, 2008, 2005). Temu zagadnieniu najwięcej uwagi poświęcili autorzy
czasopisma Wychowawca (7 artykułów). Wspomniany miesięcznik porusza również, bardziej niż inne analizowane źródła, tematy związane z sektami – upatrując w nich znamion dewiacji negatywnej. Wielka szkoda,
że wydawcy innych analizowanych tytułów nie przedstawili tego ważnego
w przypadku młodzieży zagrożenia. Analogicznie wygląda sprawa subkultur, które nie zawsze, ale relatywnie często otrzymują znamiona dewiacji
negatywnej. Takie grupy zostały scharakteryzowane tylko przez jedno analizowane czasopismo, a mianowicie Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze.
Jest to ogromny brak, gdyż subkultury jako grupy rówieśnicze są ważnym
odniesieniem dla dzieci i młodzieży. Natomiast może w ich ramach dochodzić do wielu niewłaściwych zachowań, przekraczających normę w sposób
negatywny, i w takim wypadku są opisywane w kategoriach dewiacji negatywnej.
Oprócz treści odsyłających bezpośrednio do dewiacji, w analizowanych czasopismach odnaleźć można informacje dotyczące szeroko pojmowanej profilaktyki niewłaściwych z punktu widzenia norm zachowań.
Jest to pomysł godny pochwały, jako że czytający te artykuły nauczyciele
są poinformowani o aktualnych sposobach zapobiegania dewiacjom negatywnym wśród uczniów. Problematyce tego typu poświęcono łącznie 12
artykułów, a co ważne wśród nich znajdują się podpowiedzi warsztatów
profilaktycznych, konspekty zajęć oraz recenzje publikacji traktujących
o zapobieganiu negatywnym zjawiskom wśród uczniów.
Podsumowanie
Podobnie jak w szeroko pojmowanym społeczeństwie, tak również na
terenie szkoły oraz wśród polskich uczniów były i będą zjawiska oraz zachowania o znamionach dewiacji negatywnej. Nie znikną one z pejzażu
szkolnego, ale jako że są wysoce niepokojące, zaburzają ustalony porządek
w szkołach, a więc są niebezpieczne – powinny być należycie monitorowane, w celu ich rozpoznania i zmniejszenia konsekwencji, a także opracowania programów profilaktycznych i naprawczych. Wiele instytucji i grup
jest zainteresowanych takimi działaniami. Jednak to nauczyciele jako naj-
102 | WSGE
bliżsi opiekunowie uczniów w rzeczywistości szkolnej - pierwsi powinni
reagować, a przede wszystkim potrafić rozpoznać określone zjawiska dewiacji negatywnej. Obecnie wiele mówi się na temat różnych warsztatów
i kursów doszkalających oraz wzbogacających nauczycielskie kompetencje
tego typu. Jednak w polskiej rzeczywistości są to nader rzadkie przypadki.
W wielu sytuacjach pozostaje samokształcenie, na przykład poprzez
literaturę czy w najprostszy sposób przez ogólnodostępne dla nauczycieli
czasopisma specjalistyczne o charakterze popularno-naukowym. Dlatego
to ważne, aby znalazły się w nich aktualne i przystające do sytuacji w szkole
odpowiednie artykuły. Tylko w ten sposób będą użyteczne dla nauczycieli.
Podstawowym celem ilościowej analizy przekazów prezentowanych
na łamach wybranych tytułów było poszukiwanie odpowiedzi na pytania:
czy problematyka dewiacji negatywnej wśród uczniów jest w ogóle obecna
w tych czasopismach, czy wystarczająco oraz w jaki sposób. Cieszy fakt,
że zjawiska dewiacji negatywnej przywoływane są relatywnie często na łamach badanych czasopism. Jednak brak jest treści poruszających praktyczne sposoby i strategie radzenia sobie w sytuacji rozpoznania dewiacji przez
nauczycieli. Brak wyjaśnień i podpowiedzi, jakie działania i środki w takiej sytuacji powinni przedsięwziąć. Wydaje się również, że o ile w sposób
wystarczający rozpoznane są na łamach analizowanej prasy takie zjawiska, jak: agresja i przemoc wśród uczniów oraz uzależnienia od używek,
to jednak jeszcze zbyt mało miejsca, jak na skalę problemu autorzy oraz
wydawcy poświęcają zagadnieniom dewiacji związanym z niewłaściwym
wykorzystaniem nowych technologii, a także problematyce sekt i subkultur. Zdecydowanie za mało informacji poświęca się dewiacjom, których
źródło tkwi w niedostatkach emocjonalno-społecznych polskich uczniów.
Do najgroźniejszych należy depresja i samobójstwo. I trzeba o tym pamiętać, w kontekście danych oraz statystyk, które potwierdzają, że prawie milion polskich uczniów cierpiało lub cierpi na depresję. O tak znaczących
faktach nauczyciele powinni być szczególnie dobrze poinformowani.
References:
Antczak, B. (2012). Problemy gimnazjalistów w aspekcie bezpieczeństwa społecznego w szkołach warszawskich. „Journal of Modern Science”, t. 3/14/2012.
Józefów: Wyd. WSGE.
Krajewska, A. (2012). Niebezpieczeństwa szybkostrzelnej kultury obrazu w okresie
dzieciństwa. „Journal of Modern Science”, t. 3/14/2012. Józefów: Wyd. WSGE.
WSGE | 103
Ćmiel, S. (2011). Nieprzystosowanie społeczne. Józefów: Wyd. WSGE.
Ćmiel, S. (2012). Przestępczość nieletnich - teoria i praktyka. Józefów: Wyd.
WSGE.
Ćmiel, S., Migała, P. (2011). Środowisko szkolne jako jeden z elementów
wpływających na powstawanie i utrwalanie zachowań agresywnych.
Józefów: Wyd. WSGE.
Frieske, K. (2001). Socjologia prawa. Warszawa-Poznań: Polskie Wyd. Prawne
Juris.
Giddens, A. (2006). Socjologia. Warszawa: PWN.
Grabek, A., Bielecki, J. (dostęp: 02.09.2013). Uczniowie w objęciach depresji.
Serwis http://www.rp.pl/artykul/19,1044038-Uczniowie-w-objeciach-depresji.html.
Jarosz, M. (1998). Patologia społeczna, [w:] Socjologia w Polsce. Red. Z.
Krawczyk, K. Z. Sowa. Rzeszów.
Komunikaty CBOS (2013, 2008, 2005). Wartości i normy.
Mamzer, H. (2008). Poczucie bezpieczeństwa ontologicznego. Uwarunkowania
społeczno-kulturowe. Poznań: Wyd. UAM.
Ozminkowski, V. i in. (dostęp: 14.03.2011). Narkomani Internetu. Serwis
http://polska.newsweek.pl/narkomani-internetu,73739,1,1.html.
Pokruszyński, W. (2011). Filozoficzne aspekty bezpieczeństwa. Józefów: Wyd.
WSGE.
Pyżalski, J. (2012). Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne
zachowania młodzieży. Kraków: Impuls.
Siemaszko, A. (1993). Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych.
Warszawa: PWN.
Skorny, Z. (1992). Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Warszawa: WSiP.
Skorny, Z. (1987). Proces socjalizacji dzieci i młodzieży. Warszawa: WSiP.
Słownik Terminów z Zakresu Bezpieczeństwa Narodowego (2002). Warszawa:
AON.
104 | WSGE
Patrycja Kozera-Mikuła
Adolescence in the exsistential perspectve - the
problem of searching for the sense of life and
creating of values` hierarchy in young people
Dojrzewanie w perspektywie egzystencjalnej – problem
poszukiwania sensu życia i kształtowania hierarchii
wartości u młodzieży
Patrycja Kozera-Mikuła
Akademia Ignatianum, Kraków
[email protected]
Abstracts
The article takes problems of the period of adolescence as a particular
stage of life in which young people seek a sense of their existence and
create their hierarchy of values. The author starts by discussing the feeling
of sense of life issues and relationship to values which are presented in
many different ways in psychological literature. The concept of Viktor Emil
Frankl – the creator of the logotherapy - will be emphasized here, because
it was the inspiration for the author`s research study. The next chapter
will present the developmental factors in the experience of the meaning
of life with particular focus on adolescence as a period of stabilizing the
formation of identity, the crystallization of attitudes and beliefs, and finally
the creation of personality. Then the author will take the issues of existential
emptiness and neurosis called by Frankl “noogenical” as examples of
failures in the search for sense in young people`s life. In the next chapter,
the author will present both Polish and international researches on issues of
values among young people. The last part of the article focuses on author`s
international Polish-Italian comparative research on the sense of life and
attitude to values of the humanistic faculties’ students. The surprising
results of this study allowed the reflections and conclusions that have not
confirmed Frankl’s concept and the factors that help or make harder young
people find the sense and purpose of life.
Artykuł podejmuje problematykę okresu adolescencji jako szczególnego etapu rozwojowego, w którym młodzi ludzie poszukują poczucia sensu
życia i kształtują swoją hierarchię wartości. Autorka rozpocznie pracę od
omówienia zagadnień poczucia sensu życia i stosunku do wartości wy-
WSGE | 107
stępujących pod różnymi postaciami w literaturze psychologicznej. Szczególnie zostanie tutaj zaakcentowana koncepcja twórcy logoterapii Viktora
Emila Frankla, która stała się inspiracją dla badań autorki. W kolejnym
rozdziale przedstawione zostaną czynniki rozwojowe w doświadczaniu
sensu życia ze szczególnym uwzględnieniem okresu adolescencji jako czasu kształtowania się i stabilizowania tożsamości, krystalizowania się postaw i światopoglądu, czy wreszcie formułowania osobowości. Następnie
autorka zajmie się problematyką pustki egzystencjalnej i nerwicy nazwanej
przez Frankla „noogenną” jako przykładami niepowodzeń w poszukiwaniu sensu życia u młodych ludzi. W kolejnym rozdziale autorka przestawi
polskie i międzynarodowe badania nad problematyką wartości u młodzieży. Ostatnią część artykułu wypełni omówienie porównawczych międzynarodowych polsko – włoskich badań autorki nad poczuciem sensu życia i stosunkiem do wartości u studentów kierunków humanistycznych.
Zaskakujące rezultaty niniejszych badań pozwoliły na refleksje i wnioski,
które nie potwierdziły koncepcji Frankla dotyczącej czynników utrudniających i ułatwiających znalezienie młodym ludziom sensu i celu w życiu.
Key words:
adolescence, sense of life, values, egsistentialism, logetherapy
dojrzewanie, sens życia, wartości, egzystencjalizm, logoterapia
The period of adolescence is a special time of searching for the meaning of life and the development of values` hierarchy​​, essential for the
development of the personality and identity of the young man. Analyzing developmental factors in experiencing of the sense of life, puberty
turns out to be a period in which crystallizing attitudes and beliefs, and
finally formulating and stabilizing personality is particularly evident. Failures in this area often result in consequences that affect the adult life of
a man, causing difficulties in achieving satisfaction in relationships or in
the workplace, which have prevent reaching full health defined as physical,
mental and spiritual welfare.
The phenomenon of existential emptiness and “noogenic” neurosis are
examples of the causes of failures in the searching for the meaning of life
in young people. Although the state of research on issues of values in adolescents is rich and varied, these problems have been particularly highlighted in the concept of logotherapy creator - Viktor Emil Frankl.
108 | WSGE
An illustration of the issues above will be a discussion of author`s
international comparative Polish - Italian studies on feeling of sense of life
and relation to the values in the humanistic faculties` students. The methods` applied in the study were Kwestionariusz stosunku do życia, Kwestionariusz poczucia niezależności and Kwestionariusz wartości (Ostrowski,
2008), and Skala samooceny by W.H. Fitts (in preparation by Anna Sadlińska - Pyko) derived from Skala Tennessee do Badania Własnej Osoby
(Fitts, 1964). The surprising results of this study allow on the reflections
and conclusions that do not support the concept of Frankl on factors that
make young people find the meaning and purpose in life easier or more
difficult.
The problems of sens of life`s feeling and relation to values
in the psychological literature
The issue of the sense of life`s feeling is presented in the psychological
literature in variety form of concepts. Irena Heszen - Niejodek describes
them as spirituality (Heszen - Niejodek, 2003). Although this issue
is interdisciplinary and mainly belongs to theology and philosophy,
psychologists also use this term. But estimates it as a concept difficult
(Miller, 1998), or impossible (Socha, 2000) to formal define (after-HeszenNiejodek, 2003).
Spirituality in psychology has the status of a theoretical construct and
is not directly measurable. Using terminology borrowed from theology
Heszen - Niejodek defines it as a kind of transcendence which is “up
movement”, whose direction is determined by the value of the person in
the immaterial sphere. The personal area of self-transcendence means
self-improvement, personal development, and in the wider significance
is directing towards the Higher Being or selected values (ibidem).
​​
The
term “spirituality” and “spiritual dimension of man” are related to already
present in the psychology concepts of: noetic dimension of personality
(Popielski, 1993), self-actualization (Maslow, 1990), sense of coherence
(Antonovsky, 1995), or transgression (Kozielecki, 1987) . The spiritual
dimension is increasingly being considered in the literature as a fourth
health dimensions, in addition to the physical, mental and social (Heszen,
2005).
Very important in health psychology is the concept of “sense of
coherence” by Antonovsky. Psychologist defines it as: “a global human
WSGE | 109
orientation, expressing the degree in which the man is overwhelming,
persistent, though dynamic feeling of confidence, that 1. stimuli incoming
during the life from the internal and external environment are structured,
predictable and explicable; 2. resources, which allow to meet requirements
placed by the stimuli are available; ​​3. These requirements for him are
challenge worth the effort and engagement (Antonovsky, op.cit. p.34).
People with a strong sense of coherence more often than people with
a low sense of coherence see stimuli as non stressfull or classified them as
stressors, evaluate them as harmless or neutral.
Thematically close Antonovsky`s concept is a theory of stress hardy
personality proposed by Kobasa. It contains three inseparable, interrelated
elements: commitment, control and challenge. As the author writes,
“The commitment is the ability to believe in the authenticity, validity and
attractiveness of who you are and what you are doing (...), and thus, tend
to fully engage in many areas of life, such as work, family, relationships
with other people, social institutions (...), a generalized sense of purpose
“(Kobasa, 1982, p.6). Kobasa characterized people who have a sense of
control by lack of a sense of powerlessness in the face of external factors,
and the belief in the possibility to influence the events they experience and
acting according to this belief. They do not rely on the actions of other
people or fate to explain the different events, but they try to explain the
events, pointing at your own risk. Feel competent to operate effectively
without the help of others.
Stress hardy personality rejects the belief that his fate is controlled by
luck, chance, or other people, and is filled with optimistic belief that he
is the architect of his own fate and that he’ll get lucky. Those that achieve
high scores in the dimension of the “challenges” consider the variability of
fate to be the rule, not the exception. “When you treat life as a challenge,
interference caused by stressful life events are perceived as an opportunity
and stimulus for personal development (...) people positive about the
challenges (...) are characterized by openness and cognitive flexibility and
tolerance for ambiguity” (op.cit., p.6-7).
The issue of the meaning of life has a special place in humanistic and
existential psychology. In existential terms, the human is not a slave of the
environment, or creation of instincts, needs and desires. On the contrary,
it has freedom of choice and is responsible for its existence. A man may
go beyond their physical environment and their physicality. All that does
is a matter of choice. People themselves define who they become and
110 | WSGE
what they will do. The most important concept in existential meaning of
development is “becoming”. Human existence is never static, it is always in
the process of becoming something new, exeeding himself. The aim is to
become fully human, which means using all possibilities of Dasein, which
means to be - in the world (Hall and Lindzey, 2002).
Humanistic psychology gives to the modern world, in which failed
all the political economic and religious system, checked and applicable
system of human values ​​in which we can believe and secrifice to. Lack
of values` system ​​is the psychopathogenic state, because a human being
live and oriented themselves according to the directions needs a corpus of
values​​, philosophy or religion system, or its substitute (Stachowski, 2002).
Concept of Viktor Emil Frankl
Viktor Emil Frankl, founder of logotherapy, contrasts the image of
a man who “does not reach beyond itself to the meaning and value, and
thus it is not oriented towards the world, but only interested in himself ”
(Frankl, 1984), with the image of man which “tends to exeed himself.
(...) To be human means to be directed at something or someone, to be
devoted to the work, which we sacrifice, a man who we love, or God, who
we serve “(op.cit., p.147-148). The essence of human existence lies not in
self-actualization (self-fulfillment, self-realization) but in what Frankl calls
self-transcendence.
Frankl says that human existence is manifested in three forms: noetic1, or
spiritual, psychological and physical. Noetic sphere is superior to the other
two. The concept of a person is the overriding Frankl`s anthropological
category. Saying that man along all his life “becomes” a person gives
human existence direction to unreachable creature. The body, physical
and mental sphere of human existence are given to him, but in the field
of noetic he develops in his capabilities to values. Implementing values
a person can be free from physical, psychological and social conditions,
can become a free for values. Despite the predetermination of the human
by the organic, psychological and social sphere, Frankl says that “man is
1 Noetikos (gr.) - cognitive, from neotos - giving to know, here: typically
human. According Popielski term “noetic” comes from the ancient Greek nous
category, expressing “mental activity (rational) of the human (K. Popielski,
Noetyczny wymiar osobowości, Redakcja Wydawnicza KUL, Lublin 1994, p.9).
Nous (pronounced nus) is for the Greeks reasonable, the original reason for the
existence of reality: the idea, the mind, the spirit (for: T. M. Ostrowski, Choroba
niedokrwienna serca w perspektywie egzystencjalnej. [in:] K. Wrześniewski, D.
Włodarczyk (ed.).
WSGE | 111
actually dependent on the conditions, but the optional independent from
them” (Frankl, op. cit, p.225).
According to Frankl, “what is essentially human, is himself only so
far as it rises above its own conditions and if it exceeds, so far transcends
them. A man is a man only if - as a spiritual being - is something much
higher than the same physical and mental existence “(Frankl, 1998).
The human being lives in a full of tragedy constant tension between
existence - that it is, and the essence - that it should be. Frankl in “Homo
patiens” writes: “Being human is realized in the tension between what is
and what ought to be, and this voltage is needed. A man does not exist
in order to be, but it would become ... “(ibidem). Man is motivated to be
“over” their limits by the “will to meaning”, which tells him to look for
sense of his each activity and each situation in which exists, which gives
him the strength to stand for higher values, despite serious sacrifices.
Giving meaning of existence is inseparably connected with the
implementation of creative and experiential values​​, and especially attitude
values which give power to a dignified struggle with fate and rise above the
situation. Frankl suggests three ways to realizing value. “(...) the first way is
to act, some shaping of the world, the second possibility is the experience
of the world, absorption and assimilation of the beauty and truth of
existence and finally the third way of realization of value is suffering, the
removal of fate, of being” (ibidem, p 73). According to Frankl noetic sphere
distinguishes man from other creatures, because only man while exisisting
he still respond to himself.
Frankl introduces the concept of logotherapy, which means finding the
place for logos in psychotherapy. The purpose of the exsistential analysis is
the inclusion of the existence in psychotherapy. Awareness of the logos in
psychotherapy means awareness of the sense and the value. Awareness of
existence is to realize human`s freedom and responsibility.
Feeling of the sense of life can be defined as a subjective state of
satisfaction with life flowing from the fact that human` activity or goals
he placed are appropriate to his values hierarchy. This state is existentially
and emotionally experienced, and cognitively discovered (Popielski,
1994). Feeling of the sense of life can not be achieved once for all because
it is the result of human development, the implementation of important
values and
​​
achieving its goals. Klamut says that experienced of feeling of
the sens of life is related to the selection of specific values, commitment
112 | WSGE
to implementation of values and making new goals (Klamut, 1998). The
sense of life is important for people who came in their development on
a subjective level of functioning. Implementation lower needs can also give
the sense to life, although the quality of such state will be of course quite
different (Obuchowski, 1993). What is interesting, the declining of the
sense of life is the motivating factor.
Developmental factors in the experience of sense of life
Firstly among particularly important factors that influence the experience of the sens of life should be presented the age of the person, which is
directly connected with the multiplicity of experiences and the development of personality, self-perception and perception of the outside world.
Popielski distinguishes three stages in the formation of the importance
of the sense of life: childhood, defined as a period of “binding the content
of life”, the period of adolescence when we are going to the personal
experience of life and the period of maturity - time of conscious and
subjective existence, time of creation (Popielski, op.cit.).
Obuchowski points the importance in the child development the
emergence of the phenomenon of intrapsychization, psychological autonomy which allows both the passive and the active response. Introspective
attitude allows for reflection on themselves and their own experiences. The
emergence of the need to understand opens the perspective of looking for
the new information and ask questions. At the same time the child begins
to give value and meaning of the informations he learn. Question of the
sense is possible when he knows how to manipulate Abstracts concepts
(Obuchowski, 1983).
Ways of fullfilling the needs of sense of life are associated with the development of personality, level of cognitive functioning and social maturity. Identification is the first way to meet your needs. It consists on the
identification with ready designs known in the environment. However,
this way is blocking for the development in the long-term. The most important in the context of the searching for answers to the question of life’s
sense is so called “space phase”. However, concepts formulated then, are inconcrete, Abstracts and philosophical. Young man has lack of experience
that make this knowledge real. Specification of meaning occurs just in the
mature phase of the needs of the sense of life. The problem of the sense can
be then translated on their own individual way of life (ibidem, p. 241-246).
WSGE | 113
Erikson describes human development over eight periods, each of
which is connected with the need to solve the crisis of development. The
final stage situates human between integration and despair. The virtue of
wisdom, coming from a sense of personal integration, which we can gain at
the end of life, gives a sense of life and purpose in human existence. Coping
with all developmental crises gives also a feeling of the sense at all stages
of life (Hall and Lindzey, p. 87-108). However, the most intensive problem
of the sense of life occurs in adolescence. This time of “moratorium” is
a specific period of suspension between the security of childhood and
adult human autonomy. This is period of formation and stabilization of
identity, the crystallization of attitudes and beliefs, and finally formulating
the personality. Then the young man is looking for value and trying to
define its identity on the new adult level. Success or failure in resolving
the problems of identity in this period often decide how the life will
continue, has the important impact on self-development and satisfaction
(Oleszkowicz, 1993).
The problem of the existential emptiness and the searching
for the life`s sense in young people
Today, in the generation of young people is seeing increasing problems
of drug and alkohol addiction, conflicts with the law and eating disorder.
They are often signals of “the existential emptiness”, which requires
a multilateral intervention, both in the functioning of the family system
and on the level of education, politics, economics, and religion (Fizzotti,
Gismondi, 1998). In the Club of Rome report results was underlined the
weakening of moral values​​, the increase of indifference and withdrawal
into himself (King and Schneider, 1992). These issues are particularly
important at this time of dynamic changes in social phenomenon. More
and more important are questions about the value of post-communist
generation (Jung and Roberts, 1995).
Viktor Frankl was particularly interested in the problems of young
people. Escape from the family home, suicide and other psychological
problems of students, which he often met in his therapeutic work, make
him create the Consultation Centers, which offers young people the opportunity to confront, verify and think about their problems by learning
the skills to manage their conflicts. The first such center was established in
Vienna in 1927 and gave birth centers in other European cities. Thanks to
the cooperation of doctors, teachers and educators, Frankl`s psychological
114 | WSGE
theory could be gradually improved and converted on the basis of specific
therapeutic problems. Logotherapy, in frustration of “the will of sense”
searched the cause of existential problems such as aggression, psychoacitve
substance dependence or suicide. But on the other hand it allowed to rediscover the sense and the individual goals of human existence, that are
the way to achieve inner maturity and consistency of personality (Fizzotti,
Gismondi, op.cit.).
Every day, more than a thousand people worldwide commit suicide,
and ten thousand try to kill themself. This means one suicide every ten
minutes. More than half of suicides make young people between 10 and 25
years old. Statistics point to the intensification of this phenomenon, which
indicates a total lack of faith in the sense and value of human life (ibidem).
Frankl argued that suicide is the most important and most difficult problem
occurring in young people. No one is able to make sense of the existence
of others. The searching for sense is an independent, private work (Romeo,
1998). Frankl wrote about a new type of neurosis occurring in young
people, which is characterized by a complete lack of interest and initiative,
with a dominant sense of boredom and apathy. Human existence is called
“Boomerang” by the creator of logotherapy. “The man turns to himself,
starts interesting only in himself when he lost his mission when his search
for the meaning of life failed.” (Frankl, 1964). Only a man who believes in
his “will of sense” can create a hierarchy of values ​​that gives the strength,
joy and satisfaction of needs. They are the result of the implementation of
the sense of life (Fizzotti, Gismondi, op.cit.)
From a social point of view it can be noticed a gradual loss of traditional
values. The development of human society first helped dominate nature,
and then left him alone. Because today neither the instincts nor tradition
does not indicate human what he should do, he often does what others are
doing. However, modern man does not suffer from being less talented than
others, but because of the feeling that his life has no sense (Frankl, 1993).
Joseph Febry writes “Our life is not governed neither by the red light that
says to stop, nor by the green light that says to go ahead. We live in the
era of yellow light that leaves human with weight of the decision “(Febry,
1970).
Freedom and responsibility are phenomenon belong only to human
who realize out through them their individuality. In today’s generation of
young people next to the loss of consciousness and loss of responsibility
it is evident the loss of primary trust. Difficult every day life experiences
WSGE | 115
are defined as problems of the risk of life and cast doubt on its sense. For
young people difficult experience are phenomenon which are impossible
to understand, that make life impossible to continue. Young people do
not have trust and faith that the difficult life can have its value, and in
situations of suffering and frustration they also can find sense. Lack of faith
in life and self-confidence causes a generalized fear of the future.
Most people in middle and old age have already made life experiences
that have sense for them. They are a base, a kind of „granary full of crops,”
which brings joy and satisfaction at the end of life. Young people have not
yet discovered the structure of sense, because their existence is characterized by the possibilities they have not yet noticed. They do not have full
of sense experience on which they could rely on. Young people often do
not know yet that human carries the potential strength, normally invisible,
which can draw on when you take in the life tasks full of sense. Who does
not see the sense of his actions, he does not find in himself any power or
motivation to take up responsible tasks in life.
A necessary condition to say “yes” to life is positive self-esteem. Positive
self-image is the foundation that allows a flexible response, the ability to
adapt to changes in the environment. A mature personality is capable
of transcendence, which seems to be an antidote to self-destruction,
manifested in contemporary culture by narcissism and selfishness.
Autotranscendency allows human to objectify himselves without losing
the ability for introspection, it gives personality the dynamism and mature.
According to Frankl to be a human means concentrating on something or
someone. Sacrifice his life for work, person we love, friend, or God, whom
we serve (Frankl, 1998).
The consequence of focusing on myself is perfectionism, which in the
face of failure carries the risk of depression. Focus on your external image
characteristic for narcissism always results in poorer and “empty” inside.
Investing more in image than their “true self ”, causing chaos in the world
of values​​, lower self-esteem, self-destructive behavior and an inability to
maintain stable emotional relationships with other people. Fixation in
psychosexual development of the child, makes a person able to focus only
on himself. In the long and difficult process of maturation of personality,
personality should move from egocentric and narcissistic love, typical for
a child and teenager, to the sacrificial love, providing for adulthood and
maturity.
Narcissistic personality is looking for signs of interest, stimulation in
116 | WSGE
other people and expects them to meet their needs. The opposite of narcissism is self - transcendency - basic openness to otherness. Frankl’s man
thanks to its ability to transcendence turns to someone or something different from himself. “A man realize himself serving something or loving
another person. (...) Can be realized only to such extent that they forget
about himselves.”(Frankl, 1978).
There is an inseparable link between self-transcendency and selfrealization. Achieving happiness and realization of one’s personality is
in fact a consequence of the pursuit of the goal of the existence for the
other. Searching only for its own success, pleasure and power becomes
destructive and frustrating.
Logotherapy, defines by Frankl as psychotherapy focused on the search
for sense, is the answer to the existential emptiness caused by “noogenic”
neurosis. However the problem of the sense changes from person to
person, from situation to situation. No one can make sense of the life of
another person. A man must himself find it in your intimate search.
Just values as a subjective factor activating the personal activity should
become the center of modern education. According to Halina Świda
“values recognized by the person appoint its assessment of various social
phenomena, assessment of individuals, evaluation of works of art, works of
scientific research, assessment of their own behaviors and skills, assessment
of daily events, assess their situation in the world. (...) Values determine
​​
in
some way the cognitive network of the person (...) It can therefore venture
to say that recognized values will determine the perception of different
objects “(Świda, p. 38 - 39).
Today young people are struggling with the formation of a mature
personality, which causes difficulties in answering the question about the
meaning of life. One of the most important reasons is the crisis of the
family, not only as a social institution, but also the psychological structure,
in which the parental roles have diminished.
Therefore logotherapy therapeutic program and re-education for
young people should be based on the development of values ​​and personality traits in interpersonal and group relations demanding commitment
and responsibility, self-confidence, respect for themselves and others.
WSGE | 117
Polish and international research on the problems of young
people
Shalom H. Schwartz of the Hebrew University in Jeruzalem, analyzed
the basic concepts of the value put in the work of numerous theorists and
researchers (eg. Allport, Feather, Ingelhart, Kohn, Kluckhohn, Morris and
Rokeach). He made also the international research in this area on research
samples coming from 67 nationalities. They prove that the hierarchy of
values h
​​ as particularly significant impact on social behavior such as “white
collar crime”, shoplifting, youth crime, risky sexual behavior, alcoholism,
use of contraceptives, hunting, consumer behavior (buying, selling), use of
internet and mobile phone, choice of career, education or medical specialization, the way of education, social contacts with foreign groups, social
contacts in their social group, religious beliefs, political orientation and attitudes towards voting, behavior characterized by cooperation and rivalry,
taking the advice, or attitude towards innovation.
Therefore values ​​are impact on most if not all behaviors enabling the
analysis, prediction and explanation of the relationship value - behavior.
Behavior requires the balance between competing values. Almost any
behavior being the expression of certain values​​
, have simultaneously
a negative impact on the opposite value. People have a tendency to behave
in the way that make possible have balance between opposing values​​
(Schwarz, 2006).
Manuel Morricone, Francesca Cardinali, Michele Vecchione from the
Centre for Research on the genesis and development of pro-social and
anti-social motivation in the Department of Psychology at the University
“La Sapienza” in Rome studied the relationship between the values and
​​
students` personality potential. The study used two tools: “Indywidulization of Potential Personality”(Individuazione del Potenziale Personale
- IPP), and the Portrait Values ​​Questionnaire (Portrait Values ​​Questionnaire - PVQ) measuring core values ​​and their relation to academic success.
The sample covered 329 students aged 18 to 33 years. The study showed
that the results of the questionnaire IPP were significantly more predictive than the values ​​measured by questionnaire PVQ for actual academic
achievement of the students measured by number of passed exams and average grade. Therefore the study found that academic achievement is much
more determined by the personality traits than by values. The latter seem
to have an impact on the behavior during studies and their effectiveness
(Morricone, Cardinali, Vecchione, 2005).
118 | WSGE
Laura Di Giunta, Marinella Paciello, Maria Gerbino also from the
Centre for Research on the genesis and development of pro-social and anti-social motivation of the Department of Psychology at the University “La
Sapienza” in Rome conducted research on the relationship between values ​​and family relationships during late adolescence (Di Giunta, Paciello,
Gerbino, 2005). Values ​​can be understood as the result of social inheritance through numerous agencies of socialization, which together with the
standards of conduct constitute an individual philosophy of life (Brewster
Smith, 1963). In this context, the values ​​passed in the family are important
socialization context. The family is the social institution whose function is
to reproduce society and promoting development of its members (Gecas,
1990). In most families, conflicts are particularly common in adolescence,
but they decrease when the children grow up and parents are beginning to
see their maturity (Laursen, Coy, Collins, 1998).
The presented study has the aim to detect the relationship between
the values ​​of adolescents and the quality of their family relationships. The
study group consisted of 553 persons (238 men and 315 women) aged 19
to 26 years. The relation to the values was measured by the Portrait Values​​
Questionnaire in Italian version. Family relationships were measured by
following tools: The sense of efficancy scale, The parental support scale,
The open communications scale, The present conflict scale, The prosocial
scale, The family satisfaction scale. The results of the study showed that
the conformism and kindness seem to be the values that
​​
have the greatest
impact on the quality of family relationships in late adolescence period (Di
Giunta, Paciello, Gerbino, op.cit.)
Existential problems and issues of the sense of life in young people
currently attract increasing interest of researchers. An example might be
Marian Ledwoch from the Catholic University of Lublin, who has studied
depression in students. Author developed a questionnaire to examine the
existential dimension of depression (EWD). Also applied other methods,
such as: Sense of Life Scale (PIL) by J.C. Crumbaugh and L.T. Maholick,
Symptom Inventory (SCL) L.R. Derogatis and colleagues and Adjectival
Test (ACL) H.G. Gough and A.B. Heilbrun. The study involved about
1,000 people (497 men and 502 women). These persons were students of
various universities in Poland. In this way there was able to determine the
structure of the existential dimension of depression in the main aspects
such as: emptiness, helplessness, guilt, isolation and despair. Research has
shown that the psyche of young people is affected by the loss of sense of
WSGE | 119
life and inhibition of self-actualization process. According to the author,
the results may allow in the future for easier identifying people who are
depressed and may be suicidal (Ledwoch, 2005).
Research on the sense of life and the hierarchy of values in
Polish and Italian students
The aim of the study was to show the relationship between the
nationality of students (Polish and Italian) , their gender and age, and the
sense of independence, the hierarchy of values and self-esteem. General
hypothesis on the relationship between nationality and sex of surveyed
young people, their sense of meaning in life, a sense of independence,
relation to values and self-esteem were formulated in parallel for students
of Polish nationality, and for students of Italian nationality.
The study group consisted of Polish and Italian students of humanistic
profile at the University of Catania (Italy) and the Jagiellonian University
at the age of 20 - 29 years. The sample group consist of 209 people - 100
Polish students (50 women and 50 men) and 109 Italian students (55 women and 54 men). The age of selected sample group of respondents situates
them between late adolescence and early adulthood. Polish students were
at the age of 20 - 28 and Italian students were 20 - 29 years old.
This is the period particularly important and abundant in changes in
young people growth, when the hierarchy of values should stabilize and
give sense to the life. When there is no such hierarchy or it is instable,
young man is particularly exposed to the problems in interpersonal relationships, lack of adequate self-esteem, behaviors dangerous for the physical and mental health, substance abuse, or emotional disorders significantly hinder taking mature roles of partner or parent. In the study group, 60%
of people are still dependent on their parents (including 40% of Poles and
nearly 80% of Italians), 91.4% of students are single, and 96.2% does not
have children. These sociometric data and today’s socio-economic situation in Europe makes transition to independent living harder for young
people, and causes location of students still in adolescence period, rather
than in adulthood as the birth metric indicate.
The study group was selected from the students of the humanities,
mainly pedagogics faculty. Because in theory these prospective teachers
and education workers, should be particularly sensitive to issues of value
and sense of life, as they have become in the future the authority figures for
120 | WSGE
the younger generations with whom they will have contact while working
in the educational institutions.
The tools use to the research were three questionnaires by Tadeusz
M. Ostrowski: Kwestionariusz stosunku do życia, Kwestionariusz poczucia
niezależności, Kwestionariusz wartości (Ostrowski, 2008), and Skala samooceny by W.H. Fitts (in preparation by Anna Sadlińska - Pyko) derived
from Skala Tennessee do Badania Własnej Osoby (Fitts, 1964). The study
group of Italian students used similar methods translated by the author
into Italian. There were used descriptive statistics and research methods
suitable for the single and multi-variable analysis. Especially there were
used the analysis of one variable variance (UNIANOVA), T-student test
and nonparametric Mann - Whitney test.
Each person filled in the presence of a researcher four questionnaires
one after another. The survey was conducted in the form of both individual
and group work. Italian students filled in questionnaires in February 2006
while the author was at the University of Catania in Italy during her Socrates
– Erasmus scholarship. Polish students were examined in April, May,
October and November 2006. The dependent variables consist of: attitude
to life, a sense of independence, self-esteem level and the relation to the
values, which consists of: sensitivity to values (overall score), sensitivity to
the value of attitude, sensitivity to the experiental values, sensitivity to the
creativity values and openness to the values of attitude (noetic activity).
Independent variables consist of: nationality (Polish or Italian) and sex.
The side effects variables are: age, place of origin, marital status, financial
situation, religion.
The study gives the following results:
- Polish surveyed students scored higher than Italian students in Kwestionariusza wartości by T.M. Ostrowski (p = 0,010) (dignity, love, nostalgia, parenting, beauty, sacrifice, immortality, friendship, entertainment , sex, family, beauty, faith, faithfulness, hope, freedom, salvation)
and in Skala samooceny by Fitts (p = 0,0001)
- At p value equals 0,002 surveyed Italian students received significantly
higher scores than Polish students in the field of openness of attitude
value (disability, illness, loneliness, suffering, injury, arrest, longing, humiliation, dependence)
- Male respondents obtained significantly higher scores than female on
a scale of sensitivity to the value of attitude (p = 0,002), on a scale of
WSGE | 121
sensitivity to the creative values (material goods, duty, truth, career,
development, power, fame, knowledge, work, creativity, homeland,
success, health) (p = 0,039), and on a scale of openness to the values of
attitude (p = 0,009) from Kwestionariusz wartości by T.M. Ostrowski
- At p = 0,033 Polish female respondents received significantly higher
scores in self-esteem scale than male Poles respondents
- At p = 0,045 Italian female respondents received significantly higher
scores compared to the Italian males using Kwestionariusz stosunku do
życia by T.M. Ostrowski
- Male Italians received significantly better results than the female
Italians on the sensitivity to values scale (p = 0,013), on the scale of
sensitivity to the attitude (p = 0m001), on a scale of sensitivity to
creative values (p = 0.013), and on the scale of openness to attitude
values (p = 0.000) using Kwestionariusz wartości by T.M. Ostrowski
- At p = 0,000 Italian male respondents obtained significantly higher
scores than Polish male respondents on a scale of openness to the
attitude values using Kwestionarius wartości by T.M. Ostrowski.
- Polish women obtained significantly higher scores than Italian women
on a scale of sensitivity to values (p = 0.008), on a scale of sensitivity
to creative values (p = 0,032), on a scale of experiential sensitivity (p
= 0,006) using Kwestionariusz wartości by T.M. Ostrowski and using
Skala samooceny by Fitts (p = 0.000)
Table 1 presents a summary of the research, indicating which tested
group achieved a significant better results compared to the other in the
designed scales.
The results allow to conclude in the following points:
• In terms of the sense of life in questionned subgroups significant difference was noted only between Italian men and women. Women
group achieved significantly higher scores than Italian male
• The scale of a sense of independence does not differentiated groups
significantly.
• In terms of self-esteem scale Poles have achieved better results compared with the Italians. The same applies to Polish women compared
to Polish men and also Polish women compared to Italian women.
• More sensitive to the values are Italian men than Italian women and
subsequently Polish women compared with Italian women.
122 | WSGE
• More sensitive sensitivity to the lifegoing values turned out to be male
Poles than the Italians, and in the group of women – Polish female
students.
• Men more likely than women choose the creative values. The same
applies to the subgroup of Italians - the Italian men get better results
compared with Italian women. Among the women more sensitive to
the creative values were Polish women compared with Italian.
• The choice of attitiude values was the domain of men. This was caused
by dominance in the results of this scale obtained by Italian men compared with Italian women.
• Italians were more open to the attitide values than their Polish counterparts. The advantage in this scale was also on the side of men compared to women, the Italian male respondents compared to Italian females and Italian men compared with Polish males.
Table 2 shows the score values that were most differential for the Polish
and Italian groups.
Conclusions
Our results indicate, that the Italian students are significantly more
sensitive and receptive to the value of attitiude than Polish students. This
result is very interesting and not confirming the stereotypical images of
Poles and Italians. The study showed that not the Poles, the nation marked
by martyrdom, but considered to be fun-loving Italians, especially Italian
men, who have problems with independent life start as is shown in actual
media reports, are much more sensitive and open to the perception of disability, illness, loneliness, suffering, injury, arrest, failure, humiliation or
addiction. Perhaps these surprising findings are the result of long-term socio-economic transformations in Poland after 1989. The current economic
situation in Poland which causes continued high unemployment level and
the phenomenon of migration for work, they all affect the outlook and
self-esteem of young people. In fact, the difficult Polish reality can make
young people feel confused and helpless. In the absence of an elementary
sense of security when material goods are high valued for up to 51% of
Poles (while they are valid only for 20.2% of Italians), it is difficult to see
the transcendent value of disease, disability and suffering. They are probably for these young people another issue in difficult , insecure daily reality.
So the study did not confirm the views of Frankl, who claimed that the
WSGE | 123
public welfare which gives young people the comfort in life and not leaving
them space for creativity and effort prevents integration and maturation
of personality. Founder of logotherapy believed that young people living
the “easy, light and pleasant” life see the difficult experiences as impossible
to understand, making life impossible to bear. A man who never had to
make responsible decisions and not thinking about the future, when he
will have to decide without the possibility of escape he will be afraid of
responsibility. But not the welfare state, but the situation of chaotic and
uncertain transition, the anxiety about the future and the lack of security,
which are experienced by Polish students probably hinder for them the
sense and purpose in life.
The study presented in this article could therefore serve as an inspiration
to the extensive cross-cultural research on historically and culturally
shaped differences in temperament and personality. The research could
also take into consideration the psycho-social conditions that determine
the attitude to life, a sense of independence, the relation to the value and
self-esteem of young people which enter their adult lives and the impact
of these factors on their fate and life choices. In the context of current
psychological knowledge the long-term consequences of these differences
can be subjectively and objectively observable differences in health
understood as a complete physical and mental well-being, and a feeling of
sense of life. The conclusion of the article can be also the importance of the
adolescence in human life and the crucial issue of creating values` hirarchy
and the sense of life then. So maybe education to the values and elements
of logotherapy should be important element of bringing up young people.
The applicability of this study therefore relates to both pedagogy, health
psychology, logotherapy, education (especially in the field of education to
values) as well as social psychology, cultural studies, or area of wide range
of social sciences.
References:
Antonovsky, A. (1995). Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować. Warszawa: Fundacja IPN.
Brewster Smith, M. (1963). Personal values in the study of lives. W: White, R.
(ed.). The Study of Lives (p. 324-347). Nowy Jork: Athert Press.
Di Giunta, L. Paciello, M., Gerbino, M. (2005). Valori e relazioni familiari in
tarda adolescenza, Convegno Il valore dei valori, Sessione Poster, 7-8
124 | WSGE
ottobre 2005 Catania – Enna, Italy, Pozyskano [14.04.2012] z http://segrdid2.fmag.unict.it/Allegati/convegno%207-8-10-05/ Abstracts.pdf
Febry, J. (1970). Introduzione alla logoterapia. Roma: Astrolabio.
Fitts, W. F. (1964). Tennessee Self Concept Scale. Tennessee: Counselor Recordings & Tests.
Fizzotti, E., Gismondi, A. (1998). Giovani, vuoto esistenziale e ricerca di senso,
Roma: Libreria Ateneo Salesiano.
Frankl, V. (1964). The will to meaning. The Christian Century, 81, p. 515 - 517.
Frankl, V. (1978). Teoria e terapia delle nervosi. Brescia: Morcelliana.
Frankl, V. (1984). Homo patiens. tłum. R. Czernecki i J. Morawski, Warszawa:
PAX.
Frankl, V. (1998). Homo patiens. tłum. R. Czernecki i Z.J. Jaroszewski, Warszawa: PAX.
Frankl, V. (1993). Alla ricerca di un significato della vita. Per una psicoterapia
riumanizzata. Milano: Mursia.
Gecas, V. (1990). Contexts of socialization. W: R. Rosenberg i R. H. Turner
(ed.). Social psychology: Sociological perspectives (p. 165-199). Nowy Jork:
Basic Books.
Hall, C. S., Lindzey, G. (2002). Teorie osobowości. Tłum. J. Kowalczewska, J. Radzicki. Warszawa: PWN.
Hess, L. (1995). Changing family patterns in Western Europe: opportunity and
risk factors for adolescent development. W: M. Smith (ed.). Psychological
disorders in Young People (p. 104-193). Chichester, UK: John Wiley & Sons.
Heszen – Niejodek, I. (2003) Wymiar duchowy człowieka a zdrowie. In: Z. Juczyński, N. Ogińska – Bulik (ed.). Zasoby osobiste i społeczne sprzyjające
zdrowiu jednostki (p. 33 – 46). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Heszen, I., (2005). Zmienność wymiarów zdrowia na przestrzeni życia człowieka, In: D. Kubacka-Jasiecka, T.M. Ostrowski, Psychologiczny wymiar
zdrowia, kryzysu i choroby, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jung, B., Roberts, K. (1995). Postkomunistyczne pokolenie. Warszawa: KiW.
King, A., Schneider, B. (1992). Pierwsza rewolucja globalna. Warszawa: Polskie
Towarzystwo Współpracy z Klubem Rzymskim.
Klamut, R., (1998) Potrzeba sensu życia a obraz siebie, Roczniki Psychologiczne
WSGE | 125
KUL, p. 87-116.
Kobasa, S. C. (1982). The Hardy Personality: Toward a Social Psychology of
Stress and Health. In: G. S. Sanders, J. Suls (ed.). Social Psychology of Health
and Illness. Hillsdale, New York: Erlbaum.
Kozielecki, J. (1987). Koncepcja transgresyjna człowieka. Warszawa: PWN.
Laursen, B., Coy, K. C., & Collins, W. A. (1998). Reconsidering changes in
parent-child conflict across adolescence: A meta-analysis. Child Development, 69(3), p. 817-832.
Ledwoch, M. (2005). Pomiar egzystencjalnego wymiaru depresji i jego osobowościowe korelaty u młodzieży akademickiej. In: M.Oleś (ed.), Wybrane
zagadnienia z psychologii klinicznej i osobowości. Metody diagnostyczne
w badaniach dzieci i młodzieży, Lublin: TN KUL.
Maslow, A. (1990). Motywacja i osobowość. Tłum. P. Sawicka. Warszawa: PAX.
Morricone, M., F. Cardinali, F., Vecchione, M. (2005). Valori e potenziale
personale degli studenti universitari. I questionari “Individuazione del
Potenziale Personale” (IPP) per l’orientamento intra e post-universitario e
“Portrait Values Questionnaire” (PVQ) per la misura dei valori basilari in
relazione al successo accademico, Convegno Il valore dei valori, Sessione
Poster, 7-8 ottobre 2005 Catania – Enna, Italy, Pozyskano [14.04.2012]
z http://segrdid2.fmag.unict.it/Allegati/convegno%207-8-10-05/ Abstracts.
pdf
Obuchowski, K. (1983). Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa: PWN.
Obuchowski, K. (1993). Człowiek intencjonalny. Warszawa: PWN.
Oleszkowicz, A. (ed). (1993). Adolescencja: wybrane problemy rozwojowe
i wychowawcze, ujęcie teoretyczne i empiryczne weryfikacje. Wrocław:
Wydawnictwo UW.
Ostrowski, T. M. (2004). Choroba niedokrwienna serca w perspektywie egzystencjalnej. W: K. Wrześniewski, D. Włodarczyk (ed.). Choroba niedokrwienna serca. Psychologiczne aspekty leczenia i zapobiegania (p. 151 –
172). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Ostrowski, T.M., (2008). Liberalno-waloryczny model sensu życia w kontekście
zdrowia i choroby wieńcowej, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Paikoff, R. L., Brooks-Gunn, J. (1991). Do parent-child relationships change
during puberty? Psychological Bulletin, 110, p. 47-66.
Popielski, K. (1993). Noetyczny wymiar osobowości. Psychologiczna analiza po-
126 | WSGE
czucia sensu życia. Lublin: RW KUL.
Romeo, E. (1998). Una vita alla ricerca del senso – intervista a Viktor E. Frankl.
In: E. Fizzotti, A. Gismondi (red.). Giovani, vuoto esistenziale e ricerca di
senso (p. 111 – 124). Roma: Libreria Ateneo Salesiano.
Schwartz, S.H. (2006). Value orientations: Measurement, antecedents and consequences across nations. In: R. Jowell, C. Roberts, R. Fitzgerald, G. Eva
(ed.), Measuring attitudes cross-nationally - lessons from the European Social
Survey, London: Sage.
Stachowski, R. (2000). Historia psychologii od Wundta do czasów najnowszych. In: Psychologia. Podręcznik akademicki (Vol. I) Podstawy Psychologii.
Gdańsk: GWP.
Świda, H. (1979). Młodzież a watrości. Warszawa: WSiP.
Attachments
Table 1. Summary of test results. In the table with „+” sign marked group
of respondents who obtained significantly higher scores.
SCALES
POL IT WOMEN MEN
W
M W M K K M M
POL POL IT IT POL IT POL IT
FEELING OF
SENSE OF LIFE
+
FEELING OF
INDEPENDENCY
SELF-ESTEEM
+
+
SENSITIVITY
TO VALUES
SENSITIVITY TO
EXPERIENTAL
VALUES
SENSITIVITY
TO CREATIVE
VALUES
SENSITIVITY
TO ATTITUDE
VALUES
OPENNES TO
ATTITUDE
VALUES
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
WSGE | 127
Table 2. Values, which in terms of frequency selection significantly
diversified group of Polish and Italian students.
VALUE
LOVE
FAMILY
FRIENDSHIP
FAITHFULLNESS
DEVELOPMENT
FAITH
BEAUTY
MATERIAL GOODS
LONGING
CREATIVITY
SUFFERING
LONELINESS
DISABILITY
ILLNESS
HUMILATION
DEPENDENCE
128 | WSGE
FREQUENCY OF CHOICE
POLISH
ITALIAN
STUDENTS
STUDENTS
96%
85,3%
93%
84,4%
92%
77,1%
79%
64,2%
74%
42,2%
67%
48,6%
58%
36,7%
51%
20,2%
45%
28,4%
45%
65,1%
17%
30,3%
16%
29,4%
10%
22%
9%
19,3%
1%
17,4%
6%
15,6%
p
0,009
0,052
0,011
0,018
0,000
0,007
0,002
0,000
0,013
0,003
0,025
0,022
0,012
0,034
0,000
0,027
Nauki społeczne
Social sciences
JoMS 1/20/2014, ss. 131-144
Magdalena Sitek
The concept of the family in the light
of the European Court of Human Rights
Koncepcja rodziny w świetle postanowień
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Magdalena Sitek
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Among other things global transformations, have had a huge change
in the area of family and marriage. The traditional model of the family
based on marriage understood as the union of a man and a woman must
coexist with the model of marriage between persons of the same sex.
An important role in these changes, having been reflected in legislation,
played by the European Court of Human Rights, which, by expanding
the interpretation of provisions of the Convention for the Protection of
Human Rights and Fundamental Freedoms introduced to the doctrine of
non-discrimination of any relationships. Such a position raises a number
of comments and even objections. In the jurisprudence of the Court can
see a clear line to protect children against their abuse.
Przemiany globalne między innymi wywarły ogromne zmiany
w obszarze rodziny i małżeństwa. Tradycyjny model rodziny oparty na
małżeństwie jako związku mężczyzny i kobiety musi współegzystować
z modelem małżeństwa osób tej samej płci. Istotną rolę w tych przemianach,
mającą swoje odzwierciedlenie w przepisach prawnych, odgrywa Europejski
Trybunał Praw Człowieka, który poprzez rozszerzającą interpretację
przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności wprowadza do doktryny zasadę niedyskryminacji jakichkolwiek
związków międzyludzkich. Takie stanowisko wzbudza liczne komentarze
a nawet sprzeciwy. W orzecznictwie Trybunału można zauważyć wyraźną
linię ochrony dzieci przed ich wykorzystywaniem.
WSGE | 133
Key words:
human rights, the family, the Council of Europe, the rights of the child, the
case law of the Court
prawa człowieka, rodzina, Rada Europy, prawa dziecka, orzecznictwo
trybunału
Wprowadzenie
W centrum zainteresowania Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
(odtąd ETPCz) są takie kwestie, jak: prawo do życia, prawo do rzetelnego procesu sądowego, wolność wyrażania opinii, wolność myśli, sumienia
i wyznania, ochrona własności oraz prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Przedmiotem niniejszego opracowania jest określenie
koncepcji rodziny, jaka wyłania się z orzecznictwa ETPCz w ostatnich latach.
Już na samym początku należy zaznaczyć, że rodzina stopniowo
przestaje być przedmiotem wiodącym badań naukowych czy konferencji.
Kwestie z nią związane są najczęściej rozważane w ramach problemów
związanych z zabezpieczeniami społecznymi, przestępczością, a przede
wszystkim w ramach nowych trendów myślowych, mających wpływ
na tworzenie się nowego ładu społecznego. W nurcie filozofii gender
tradycyjna rodzina jawi się jako struktura przestarzała, niesprawiedliwa,
często generująca zachowania społecznie prawnie niedopuszczalne.
Przedmiotem niniejszego opracowania jest ukazanie przykładowych
rozwiązań ETPCz dotyczących rodziny jako takiej w celu ukazania
roli w kształtowaniu się nowej koncepcji rodziny w Europie. Ponadto
zostaną wskazane instrumenty, przy pomocy których ETPCz zmiany te
przeprowadza.
Stąd Jean-Paul Costa, sędzia ETPCz, podczas kolokwium francuskobrytyjsko-irlandzkiego, które odbyło się 14 maja 2011 r. stwierdził, że:
w całej Europie obserwujemy fundamentalne zmiany w tradycyjnym modelu rodziny od dwudziestu lub trzydziestu lat co najmniej. Te zmiany
postaw i zachowań i towarzyszące im znaczne postępy w technologii medycznej doprowadziły tradycyjną rodzinę i prawa obywatelskie do potrzeby rozwoju, dostosowania i zmian. Liczba takich spraw wpływających do
Trybunału w Strasburgu rośnie. Skarżący, którzy czują, że ich szczególna
sytuacja osobista i rodzinna nie jest odpowiednio uznawana w prawie krajowym powołują się na ochronę Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Jak Trybunał w Strasburgu stwierdził, od początku konwencja jest „żywym
134 | WSGE
instrumentem» i należy interpretować ją w dzisiejszych warunkach. Jest
to podstawą ewolucyjnego charakteru orzecznictwa naszego Trybunału
(tłumaczenie własne).
Powyższa wypowiedź sędziego francuskiego pochodzenia wskazuje
na dwa istotne elementy polityki rodzinnej ETPCz. Pierwszy z nich to
afirmacja wszelkich form rodziny, nawet skrajnie różnych od tradycyjnej
koncepcji rodziny, ugruntowanej od wieków na kontynencie europejskim.
U jej podłoża leży chrześcijański system wartości, z centralną koncepcją
małżeństwa rozumianego jako związku mężczyzny i kobiety. W tej optyce
uznawano za niedopuszczalne zalegalizowanie związku osób tej samej płci czy też małżeństw poligamicznych. Źródeł tej koncepcji należy
szukać w Piśmie świętym, zwłaszcza w wypowiedziach Chrystusa. Do tych
źródeł wielokrotnie nawiązywał bł. Jan Paweł II w swoich katechezach
dotyczących małżeństw czy rodziny (Bar, 2007, s. 22 n). Jak zauważył
jednak Jean-Paul Costa od dwudziestu - trzydziestu lat ten tradycyjny model rodziny ulega dość radykalnej zmianie. Przyczyn takiego stanu rzeczy
należy upatrywać w tworzeniu wielokulturowej społeczności w Europie,
zwłaszcza w Unii Europejskiej, będącej skutkiem kolonializmu i postkolonialnej polityki wielu krajów europejskich oraz otwarcia na kraje wschodu, zwłaszcza Ukrainę i Rosję, które od wieków są krajami wielokulturowymi. Na tworzenie się nowej wielokulturowej społeczności ma również
duży wpływ globalizacja, zwłaszcza możliwość przemieszczania się osób
pochodzących z różnych kultur (Majer, 2012, s.241).
Drugim elementem polityki rodzinnej ETPCz jest prawna i faktyczna
ochrona dzieci. Akceptacja różnorodności form związków międzyludzkich,
będących podstawą rodziny rodzi negatywne skutki wobec dzieci, które
stają się swoistymi ofiarami nowej sytuacji. Stąd ETPCz poszukuje coraz nowszych rozwiązań zmierzających do zabezpieczenia dobra i interesów dzieci. W analizie orzecznictwa ETPCz brakuje jednak refleksji nad
funkcją rodziny, refleksji, która towarzyszy naszej cywilizacji od ponad
dwóch tysięcy lat (Wojciechowski, 2012, s. 29 n.).
Instrumenty
Po wielu próbach stworzenia europejskiego prawa rodzinnego
(Sokołowski, 2007, s. 11 n.) podstawowym instrumentem do wprowadzania zmian nowych modeli rodziny opartej na związku osób tej samej płci
lub też na związkach nietrwałych jest interpretacja poprzez rozstrzygnięcia
WSGE | 135
ETPCz zapisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności z 4 listopada 1950 r. (dalej: Konwencja). Dokument ten został
przyjęty przez Radę Europy, instytucję powstałą w 1949 r. na podstawie
Traktatu Londyńskiego. Zapisy tego dokumentu w pierwotnym znaczeniu były odzwierciedleniem postanowień zawartych w Powszechnej
Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r., dokumencie ONZ. Tym samym oba
dokumenty musiały być konstruowane na bazie poglądów w dużej mierze
wypływających z nurtów myślowych budowanych na prawie naturalnym.
Taka hipoteza znajduje swoje opacie w preambule do Konwencji, gdzie
jej twórcy wprost powołują się na Deklarację, twierdząc, że rządy państw
europejskich, działających w tym samym duchu i posiadających wspólne
dziedzictwo ideałów i tradycji politycznych, poszanowania wolności rządów
prawa, podjąć pierwsze kroki w celu zbiorowego zagwarantowania niektórych praw wymienionych w Powszechnej Deklaracji. Dopiero następcza
i rozszerzająca interpretacja pozwoliła odjeść od pierwotnych treści na
rzecz objęcia przepisami również nowych stanów faktycznych.
Szczególne znacznie dla omawianego tematu ma artykuł 8. Konwencji.
W ust. 1. postanowiono, że każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego (…). W ust. 2. tegoż artykułu postanowiono,
że niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego
prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych
w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe,
bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Prawo jednostki do posiadania rodziny
jest tak silne, że władza państwowa nie może ingerować, bowiem może
być to uznane za ingerencję w mir domowy. W konsekwencji każdy ma
również prawo do tworzenia własnych modeli rodziny, nawet sprzecznych
z obowiązującym prawem danego państwa.
W wyrokach ETPCz przepis prawa zawarty w art. 8. łączony jest z art.
14. wprowadzającym zakaz dyskryminacji. W artykule tym postanowiono, że korzystanie z praw i wolności wymienionych w niniejszej konwencji powinno być zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z takich powodów, jak płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne
i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakichkolwiek innych przyczyn.
Zakaz dyskryminacji zezwala na uznanie każdej formy rodziny powstałej
na bazie dowolnego związku osób tej samej płci. W tym też duchu inter-
136 | WSGE
pretowany jest art. 12., w którym postanowiono, że mężczyźni i kobiety
w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia
rodziny, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego
prawa. Twórcy tego zapisu dopuszczają uznanie każdej formy związków
międzyludzkich, bez względu na płeć.
W konsekwencji zmiany wprowadzone przy pomocy interpretacji
rozszerzającej czy reinterpretacji zapisów dotychczas niebudzących
żadnych wątpliwości prowadzą do dość istotnych zmian w koncepcji
rodziny i małżeństwa. Małżeństwo przestaje być związkiem na całe życie,
związkiem trwałym. Przyjemność i szczęście jednostki stało się jednym
z głównych wyznaczników decydującym o długości istnienia danego
związku. Jest to przyczyną drastycznego spadku liczby związków legalnie
rejestrowanych, nawet w odniesieniu do związków osób tej samej płci.
Małżeństwo też przestało być fundamentem rodziny, a sama rodzina nie
spełnia już funkcji podstawowej jednostki organizacyjnej społeczeństwa.
Zatarciu ulegają więzy rodzinne, a coraz więcej ludzi mieszka samotnie
(Such-Pyrgiel, 2014, ss.198–204).
W tej perspektywie w centrum uwagi ETPCz znajdują się dzieci jako
najbardziej poszkodowane nową sytuacją społeczną rodzinny. Przejawem
orzeczniczej troski ETPCz o dzieci są liczne orzeczenia wydane w ostatnich
latach, a także wypowiedź cytowanego na samym początku sędziego
ETPCz, który powiedział, iż w strasburskim orzecznictwie zasada przyznawania pierwszeństwa ochrony najlepszych interesów dziecka jest mocno
zakorzeniona. Europejski Trybunał przywołuje ją w różnych kontekstach
przez lata, począwszy od ponownego zjednoczenia dzieci zabranych spod
opieki rodziców (e.g. Hokkanen v. Finland, 23 September 1994, Series A no.
299-A, and Nuutinen v. Finland, no. 32842/96, ECHR 2000-VIII).
Kazusy analizowane przeze mnie zostaną poddane analizie w dwóch
grupach, pierwsza mianowicie będzie dotyczyć rodziny, druga zaś dzieci.
Rodzina – analiza kazusów
Wyroki ETPCz dotyczące rodziny zasadniczo koncertują się na
wprowadzeniu zmian do porządków prawnych państw będących
członkami Rady Europy, regulacji uznających związki osób tej samej płci
na równi z tymi, które tworzą mężczyzna i kobieta, a więc osoby różnej płci.
Dochodzi tym samym jak gdyby do utożsamienia małżeństwa, niezależnie
od jego składu, z rodziną. Pomija się tym samym możliwość istnienia
WSGE | 137
rodziny w innych kształtach, np. rodziny niepełnej, rodziny opartej na
wspólnocie rodzeństwa, które z różnych przyczyn nie zawarło związków
małżeńskich, czy w końcu rodzinę wielopokoleniową, której członkami
nie muszą być wcale wyłącznie osoby ze sobą spokrewnione.
W wyroku Schalk and Kopf v. Austria z 24 czerwca 2010 r. ETPCz
stwierdził, że Austria winna dokonać zmian w ustawodawstwie w celu
umożliwienia rejestracji związków osób tej samej płci (the Registered
Partnership Act), które żyją w stałym związku (a same-sex couple living in a stable partnership). Uzasadnieniem takiego rozstrzygnięcia jest
sprzeczność austriackiego prawa z art. 8., tj. prawa do prywatności i życia
rodzinnego oraz 14. Konwencji, tj. zakazu dyskryminacji.
Podobnie ETPCz rozstrzygnął w najnowszej sprawie Vallianatos and
Others v. Greece z 7 listopada 2013 r. Wyrok dotyczył interpretacji ustawy
z 2008 r. reformującej sprawy dotyczące rodziny, dzieci i sprawy społecznej.
W tym akcie normatywnym dopuszczono legalizację związków nieformalnych, ale osób różnej płci. Taki stan prawny został zaskarżony przez ośmiu
Greków z tego powodu, że cel ustawy nie może zostać osiągnięty przez
osoby tej samej płci żyjące w stałych związkach. Również w tym przypadku
ETPCz stwierdził konieczność dostosowania prawa greckiego do europejskich standardów wynikających z art. 8. i 14. Konwencji.
Inny przypadek miał miejsce w wyroku Chapin and Charpentier
v. France (application no. 40183/07) z 7 kwietnia 2009 r. i dotyczył
zawarcia małżeństwa przez osoby tej samej płci w miejscowości Bègles we
Francji. Zdarzenie to miało miejsce przez wejściem w życie ustawy z 2013
roku legalizującej wszelkie związki partnerskie i nadającej im takie samo
znaczenie. W konsekwencji sąd francuski uznał wówczas taki związek za
nieważny. Z kolei ETPCz stwierdził, że sąd francuski tym samym naruszył
zasady art. 8. Konwencji, czyli prawa do prywatności i rodziny.
Inna jeszcze kwestia pojawiała się w wyroku Orlandi and Others v.
Italy z 3 grudnia 2013 r. Wyrok ten dotyczył uznania we włoskim porządku
prawnym małżeństw osób tej samej płci, które zawarły go poza granicami
Włoch. To orzeczenie jest o tyle ważne, że Włochy nie uznają związków
osób tej samej płci za małżeństwa, a tym samym nie mogą stanowić
podstawy do istnienia rodziny. Również w tym przypadku ETPCz wskazał,
że nieuznanie tych związków za legalne przez włoski porządek prawny
stanowi naruszenie postanowień art. 8. i 14. Konwencji.
Jednym z przymiotów rodziny jest wykonywanie władzy rodzicielskiej.
138 | WSGE
W sprawie Salgueiro da Silva Mouta v. Portugal z 21 grudnia 1999 r. ETPCz
uznał, że został naruszony przepis 8. i 14. Konwencji. Podstawę do tego
rozstrzygnięcia stanowiła sprawa związana z wykonywaniem władzy
rodzicielskiej przez ojca, który od pewnego czasu żył w związku z drugim
mężczyzną. Była żona i matka ich wspólnego dziecka zaczęła utrudniać
mu widzenia z dzieckiem, zaś sąd portugalski nakazał ukrywanie przed
dzieckiem orientacji seksualnej, bowiem dziecko, zdaniem sądu, winno
być wychowane w rodzinie tradycyjnej. Tego poglądu nie podzielił ETPCz,
zdaniem którego różnicowanie praw osób, w tym rodziców ze względu na
orientację seksualną, jest niedopuszczalne. Tym samym orientacja seksualna nie powinna być przeszkodą do wykonywania władzy rodzicielskiej.
Niezwykle ciekawy stan faktyczny znalazł się u podłoża wyroku
Boeckel and Gessner-Boeckel v. Germany z 7 maja 2013 r. Mianowice dwie
kobiety od 2001 r. żyły ze sobą w związku cywilnym zarejestrowanym.
Jedna z nich w 2008 r. urodziła syna, wchodząc w związek małżeński
z mężczyzną, a następnie z nim się rozwodząc. Pozostała nadal w związku
cywilnym z ową kobietą. Po urodzeniu dziecka zażądały wpisania do
metryki jako rodzica drugą kobietę. Na taką prośbę nie przystał jednak
sąd niemiecki. W konsekwencji kobiety zaskarżyły owo postanowienie
z art. 8. i 14. Konwencji. ETPCz jednak uznał niedopuszczalność tej skargi
ze względu na to, że obie kobiety nie znajdowały się w sytuacji podobnej
do małżeństwa, a co zatem idzie nie doszło do dyskryminacji.
Jeszcze inna kwestia dotycząca spraw rodzinnych wynikła z wyroku
w sprawie Taddeucci and McCall v. Italy (no. 51362/09) z 10 stycznia 2012
r. Kanwą tej sprawy jest historia Włocha, który od pewnego czasu był
związany z obywatelem Nowej Zelandii. Po pewnym czasie postanowili
razem powrócić do Włoch i rozpocząć starania o zalegalizowanie pobytu
partnera z dalekiego kraju we Włoszech. Kwestura nie wyraziła na to
zgody, a to ze względu na fakt, że w świetle prawa włoskiego związek
taki nie istnieje. Zainteresowani wnieśli skargę na podstawie art. 8. i 14.
Konwencji. Tym razem ETPCz uznała zasadność skargi, nakazując
władzom włoskim uwzględnienie wniosku tej pary na takich samych
zasadach jak w przypadku związku osób różnej płci.
Dzieci – analiza kazusów
Kwestia adopcji dzieci nie tylko przez związki heteroseksualne, ale
również związki osób tej samej płci jest wiodącym nurtem orzecznictwa
WSGE | 139
ETPCz. Rozpad tradycyjnej rodziny oraz konieczność traktowania
wszystkich związków międzyludzkich tak samo (zakaz dyskryminacji)
powoduje, że największymi ofiarami nowej sytuacji są dzieci. Są one
pozbawione stabilnego środowiska, ciepła rodzinnego i bliskości innych.
Dlatego według ETPCz nowe rozumienie adopcji jest bardzo ważnym
problem właśnie z punktu widzenia dobra dziecka, a zwłaszcza jego
psychiki. Możliwość adopcji dzieci przez osoby tej samej płci pozostające
w trwałym związku ze sobą, według ETPCz, jest dobrym rozwiązaniem dla
samych dzieci jak i osób tej samej płci pozostających w trwałym związku.
W tym duchu zostało wydanych przez ETPCz dość dużo wyroków.
W sprawie Fretté v. France z 26 lutego 2002 r. stwierdzono naruszenie
art. 8. Konwencji poprzez odmowę adopcji dziecka przez mężczyznę
żyjącego w związku z innym mężczyzną. Przyczyną odmowy pozwolenia
na adopcję przez stosowny organ administracji francuskiej była orientacja
seksualna. Innym ciekawym przypadkiem jest sprawa Gas and Dubois
v. France z 15 marca 2012 r. Dotyczyła ona skargi przeciwko Francji jednej
z kobiet żyjących w konkubinacie a dotyczącej możliwości adopcji syna
drugiej. Chciano przeprowadzić adopcję tzw. simple adoption order, która we
Francji jest możliwa tylko w przypadku osób powiązanych ze sobą więzami
krwi. W tym przypadku wyrok ETPCz był niekorzystny wobec skarżących,
bowiem nie dopatrzono się dyskryminacji (art. 14. Konwencji), ani też
zaburzenia prawa do prywatności i rodziny (art. 8. Konwencji). Te same
reguły były bowiem stosowane we Francji również w przypadku związków
heteroseksualnych. Podobne rozstrzygnięcie zapadło w sprawie X and
Others v. Austria (no. 19010/07) z 19 lutego 2013 r. (Zawisza 2013, s. 153 n.)
Drugim obszarem wyrokowania przez ETPCz jest ochrona dzieci przed seksualnymi nadużyciami i pornografią, zarówno wykorzystywanie
dzieci do produkcji pornografii, jak i korzystanie z niej (Raport ETPCz
2011). Jakakolwiek forma wykorzystywania dzieci w tym obszarze stanowi
naruszenie kilku artykułów Konwencji, w tym art. 2., tj. prawa do życia
(Kontrová v. Slovakia, no. 7510/04, z 31 maja 2007 r., and Opuz v. Turkey,
no. 33401/02, z 9 czerwca 2009 r.), art. 3., tj. zakazu stosowania tortur
(Mubilanzila Mayeka v. Belgium, no. 13178/03, z 12 października 2006 r.),
art. 4, tj. zakazu niewolnictwa i pracy przymusowej (Siliadin v. France, no.
73316/01, z 26 lipca 2005 r.) oraz art. 8., tj. poszanowania życia rodzinnego, w tym prawa dzieci do przebywania razem z rodzicami (L v. Finland,
no. 25651/94, z 27 kwietnia 2000 r.). Do tych właśnie artykułów ETPCz
wielokrotnie odwoływał się w swoich orzeczeniach (Badźmirowska-
140 | WSGE
Masłowska, 2013a, s. 59 n.; por. Badźmirowska-Masłowska, 2013b,
ss.413-435).
ETPCz wzywa państwa członkowskie Rady Europy do wprowadzenia
stosownych uregulowań prawnych, które pewne czyny penalizowałby lub
też zakazywałby praktyk uderzających w godność człowieka. Do zakazanych
praktyk należy zaliczyć uprowadzenia młodych, często nieletnich
dziewcząt w celach matrymonialnych (Aydın v. Turkey, no. 23178/94, z 25
września 1997 r.) lub też sprawdzenie u dziewcząt dziewictwa (Salmanoglu
and Polttas v. Turkey, no. 15828/03, z 17 marca 2009 r.). Na podstawie
art. 8. Konwencji dość stanowczo ETPCz opowiada się za zachowaniem
naturalnych związków dzieci z rodzicami. Stąd organy państwowe winny
z dużą rozwagą podejmować decyzje o rozdzieleniu dzieci od rodziców.
Taka sytuacja może mieć miejsce w przypadku nadużyć seksualnych. Tam
jednak, gdzie dokonano rozdzielenia, a jest możliwe, aby dzieci wróciły do
rodziny, sądy krajowe winny decydować o powrocie dzieci do rodziców,
np. K.A. v. Finland, no. 27751/95, z 14 stycznia 2003 r. (Raport ETPCz
2011, s. 7-8).
Na koniec tego punktu rodzi się jednak pytanie o poczucie
bezpieczeństwa dzieci. Czy podejmowane działania i ich ochrona przed
nadużyciami sprawia, że dzieci są bezpieczniejsze i czy mają psychologicznie zaspokojoną potrzebę bezpieczeństwa? (Antczak, 2012, s. 151 i n.).
Końcowe refleksje
Zachodzące przemiany globalne wywarły ogromne zmiany w kształcie
tradycyjnej rodziny opartej na małżeństwie jako związku mężczyzny i kobiety. Zasada niedyskryminacji wprowadzona w art. 14. Konwencji daje
postawy do konsekwentnego wprowadzania do ustawodawstwa państw
członkowskich Rady Europy rozwiązań zmierzających do zrównania ze
sobą wszystkich związków. W konsekwencji związki osób tej samej płci
nabyły wszelkich praw właściwych dotychczas małżeństwu, w tym adopcji
dzieci. Tradycyjny model rodziny stał się jednym z możliwych i wcale nieatrakcyjny, m.in. ze względu na swe chrześcijańskie korzenie.
Taka nowa sytuacja rodzi liczne niepokoje społeczne, ale również i daje
asumpt do pewnej refleksji nad trwałością rodziny. W licznych orzeczeniach
ETPCz występuje stwierdzenie trwałości związku osób tej samej płci.
Trybunał jednak nie definiuje pojęcia trwałości. Zapewne nie chodzi
o trwałość w znaczeniu nauki chrześcijańskiej, czyli istnienia związku do
WSGE | 141
końca życia. Raczej pod uwagę brany jest tylko pewien okres wspólnego
życia i tworzenia rodziny. Prawo do prywatności i życia rodzinnego
(art. 8. Konwencji) nakazuje akceptować jakąkolwiek formę wspólnego
życia ludzi. Niewykluczone, że wkrótce również ochroną prawną zostaną
objęte związki poligamiczne.
Trudno jest ocenić taką nową sytuację, chociaż nie sposób nie zauważyć
licznych niepokojów społecznych, a przede wszystkim zachwiania
równowagi społecznej. Większość społeczeństwa europejskiego bowiem
nadal w większym lub mniejszym stopniu żyje wartościami tradycyjnymi.
Czy przy bezwzględnym wcielaniu w życie zasady tolerancji każdej formy
związku międzyludzkiego nie dochodzi do ograniczenia praw większości?
Ubiegłoroczny sprzeciw wielu milionów Francuzów wobec tzw. ustawy
„małżeństwo dla wszystkich” został całkowicie zlekceważony przez
Parlament Francuski. Czy nie jest to nowa forma dyskryminacji większości
przez mniejszości i naruszania przepisu art. 8. Konwencji?
Niewątpliwie pozytywnie należy ocenić starania ETPCz w obszarze
ochrony praw dzieci, które są najbardziej poszkodowane nową sytuacją.
W orzecznictwie Trybunału można zauważyć wyraźną linię ochrony dzieci
przed ich wykorzystywaniem oraz prawem do przebywania w ich naturalnej rodzinie. Ale i tu rodzi się pytanie, czy sama ochrona prawna, administracyjna czy sądowa od zagrożeń zastąpi prawo do tożsamości, posiadania
ojca i matki, dziadków, rodzeństwa, po prostu szczęśliwego dzieciństwa.
Te pytania są aktualne nawet w świetle wielu słabości tradycyjnej rodziny
i jej rozkładu. Czas pokaże, która z opcji zwycięży. Nie wszystko bowiem
można uregulować czy też nakazać poprzez wyroki sądowe. Życie ma to do
siebie, że często biegnie obok regulacji prawnych, najczęściej nieznanych
przeciętnym ludziom.
References:
Antczak, B. (2012). Poczucie bezpieczeństwa w szkole. Czy jest aż tak źle?,
[w:] „Journal of Modern Science 1/12”.
Badźmirowska-Masłowska, K. (2013a). Ochrona małoletnich w środowiksu
mediów audiowizualnych, Internetu i innych usług on-line przed współczesnymi zagrożeniami w świetle dokumentów Rady Europy. Wybrane
aspekty prawne, [w:] „Journal of Modern Science 1/16”.
Badźmirowska-Masłowska, K. (2013b) Ochrona małoletnich jako podstawa ograniczania retransmisji audiowizualnych usług medialnych w
142 | WSGE
świetle prawa UE. Journal of Modern Science nr 2/17/2013.
Bar, W. (2007). Prawo religijne a prawo rodzinne państwowe – reperkusje
w europejskim porządku prawny, [w:] H. Cioch, P. Kasprzyk (red.),
Z zagadnień prawa rodzinnego i rejestracji stanu cywilnego. Lublin:
KUL.
Costa, J. P. (2011). The best interests of the child in the recent case-law of
the European Court of Human Rights. Franco-British-Irish Colloque
on family law, [w:] http://echr.coe.int/Documents/Speech_20110514_
Costa_Dublin_FRA.pdf [dostęp: 2014-01-26].
Majer, P. (2012) Istota i zakres bezpieczeństwa społecznego na początku
XXI wieku. Journal of Modern Science nr 1/12/2012.
Raport ETPCz. (2011). Child sexual abuse and child pornography in the
Court’s case-law, [w:] http://www.echr.coe.int/Documents/Research_
report_child_abuse_ENG.pdf [dostęp: 2014-01-26].
Sokołowski, T. (2007), Pojęcie Europejskiego prawa rodzinnego, [w:] H.
Cioch, P. Kasprzyk, Z zagadnień prawa rodzinnego i rejestracji stanu
cywilnego. Lublin: KUL.
Such-Pyriel, M. (2014) The lifestyles of single people in Poland. Procedia Social and Behavioral Sciences Volume 109. ss. 198–204.
Wojciechowski, R. (2012). Wybrane funkcje gospodarcze i polityczne
rzymskiej ‘familia’, [w:] J. Rominkiewicz (red.), Rodzina i jej prawa.
Wrocław: Kolonia Limited.
Zawisza, J. (2013). Przestępczość nieletnich przyczyną wykluczenia społecznego, [w:] „Journal of Modern Science 3/18”.
WSGE | 143
JoMS 1/20/2014, ss. 145-152
Franco Manti
Biopolitics - definitions and lines of development of
theoretical reflection
Franco Manti
University of Genoa
[email protected]
The ‘prehistory’ of biopolitics
The first who use the neologism biopolitics was M. Roberts. He
argumented that biopolitics allows you to have <<some biological means
to identify the disorders politicians will have to deal with a scalpel >>1.
Sociologists, historians, politicians should consider the body that they
want to describe and govern (the State) as a set of living tissues and buttons
on which operate, when it is considered to be necessary, similarly to the
way that occurs when facing pathologies2.
In 1960 the term biopolitics was used by A. Starobinski. He defined
biopolitics as << an attempt to explain the history of civilization according
to the rules of the basic cellular and biological life >>.3 This attempt is
based on the idea that, if we admit the existence of purely organic forces
that govern human societies and push masses, nations, civilizations against
one other, we should also admit the existence of constructive and aware
forces that can safeguard humanity and open optimistic new perspectives.
In 1968 the Chaiers de la biopolitique were published. Here biopolitics
is defined as the science of the behavior of States and human communities,
taking into account the laws, the natural environment and ontological data
that support life and determine the activities of man. The task of biopolitics
reflection is to recover the roots of societies and the sources from which
they receive life and prosperity, in order to find their principle, essence and
nature. In the vision proposed by the Chaiers, biopolitics is configured as
a science and art of the use of knowledge according to the data provided by
the laws of nature and ontology ruling our lives and destiny4.
The vision of Roberts was enlarged and reinterpreted by the
International Political Science Association, which gave rise to the group of
Americans Biopolitics5. They have developed, through time, a concept of
biopolitics according to which political scientists should have appealed to
WSGE | 147
biology and, above all, to the neo-Darwinian theory of evolution to study,
explain, predict and sometimes prescribe political behavior. Although it still
reveals a biologistic connotation, this theory emphasizes that the evolution
of homo sapiens has provided him with an capability he does not have in
common with other species, even with chimpanzees: the ability to create
both religious and secular belief systems, and consequently to act against
or in accordance with these systems, differently or contrary to his innate
inclinations. In most cases, in fact, we obey to what we believe, rather than
to our genes. In the long term, however, according to Biopoliticians, the
evolutionary inheritance plays an important role, though not necessarily
decisive, in shaping our political behavior and our social and political
institutions6. Neo-evolutionism can therefore help to explain how and why
political systems have developed. The difficulty that forms of democratic
government have in imposing themselves would be due to the fact that
humans, as social primates, have a natural bias toward an authoritarian
conduct of life, based on their willingness to take a dominant behavior
and form hierarchies. This bias is reinforced by the impulse to obedience.
Situations of abundance, combined with another human trait, learning
and increasing knowledge, may, in turn, promote the emergence and
consolidation of democracies. On a methodological level, therefore, social
sciences should be biologically oriented, as human behavior is significantly
influenced by evolution7.
Another definition of the term biopolitics and its domain is
M. Foucault’s one. In 1976 he gave a course at the College de France, in
which, within his reconnaissance on the origins of power, he identified
the core of the systematic exercise of power in biopower. It is designed
as power exercised on both individuals and species, on the activities
of the body and, in general, the processes of life. The rationalization of
politics induced by the modern State appeared to him as a practice of
government directed to the life of individuals thought both as single and
social body, and the determination of well-being, morality, work, social
relationships, happiness, etc.. Biopolitics (Naissance de la biopolitique,
was the topic of the course taught by Foucault in 1979) is presented, as
a modernity product, of a centralized and bureaucratized State that rules
his power on life in its various dimensions starting from corporeality
itself. Biopolitics is, therefore, defined as an expression of the government
strategies of individuals and society of which biopower uses as the primary
foundation of the modern State. When the rationality of modern politics
148 | WSGE
relates with another modernity product, liberalism, the individualization/
totalization, single/society dilemma emerges which, in its antinomic, has
resulted, according to Foucault, the massacres of modern warfare, national
racism, and genocide that constitute the extreme point that turns modern
biopolitics into thanato-politics (i.e. politics of death)8.
An alternative proposal
The vision of biopolitics developed by the Biopoliticians if, on the one
hand, can help to give the right importance to the relationship between
individuals - species - society, on the other is not agreeable when too
biologically oriented. I do not think, in fact, we can reduce the study of
political processes in large part, though not in toto, to the expression of
inherited behaviours during the evolutionary process. As to Foucault’s
thought as well as the one of those who have variously interpreted and
developed it, sometimes critically, I do not think that the relation between
the modern State and liberalism produces what he asserts. Even with
all the contradictions that can be found, liberalism has helped broaden
the scope for individual freedom and, progressively, of citizenship. The
thanato-politics has, conversely, a lot to do with dictatorships and, above
all, totalitarianism, bitter enemies of liberalism. The fact that the evolution
of liberalism has led to an increase in both individual freedom and state
power may seem a paradox, only if you believe that power is a zero-sum
game9. In addition, biopolitics is considered by Foucault as an ‘expression
of (bio) power, confiusing the political decision-making mode with the
historical-genealogical analysis of power and its development prospects.
I therefore propose the following definition of biopolitics, independent
from that of (bio) power, but in relation with the process of political decision and its justification:
Biopolitics is the systematic study of political decision-making mode and
its justifications - with a particular reference to the loyal moral relationship
among individuals, groups and communities, the formation of consensus,
the determination of constitutionally relevant topics, the resources allocation
strategies, the conflicts upholding, the conception of citizenship on life and
health sciences, non-human animals, the ecosystem, through a methodology
of interdisciplinary analysis.
WSGE | 149
Bioethics and biopolitics
In today’s pluralistic society, it is a fact the existence of moral conflicts and,
together, the inability to reach a reasonable agreement on all controversial
issues. This means that the politics-making process, in liberal-democratic
societies is to combine the principle of majority with that of tolerance, in
respect of the principle of political (not moral) neutrality, according to
which in the presence of morally controversial ideas, a State must remain
neutral, the laws must guarantee the rights of minorities to pursue their
vision of the Good and be justified by political, not philosophical and
ethical, issues. The determination of the specific domains of bioethics and
biopolitics refers to the more general concerning the ethics and politics.
At one level, biopolitics deliberating has the same problems as every other
area of any political decision, that is to make decisions justified according
to the principle of political neutrality. At a second level, there are more
complicated issues induced by the novelty of the issues, the inadequacy
of many interpretation categories that we inherit from our of ethical and
political traditions. In addition, we must “come to terms” with the fact
that, unlike other subjects of political decision, biopolitical ones bring into
question our deep moral loyalty and, for this reason, must ensure, for each
one, the conduct of their bodies, lives, ethical-professional commitments
without any obligation to implement behaviour or undergo interventions
in conflict with their vision of the Good. In short, for example, paying
unaccepted taxes cannot be equated with being obliged, by law, to perform
or undergo behaviours or actions that I consider immoral and contrary
to my responsive vision of the Good. In the first case, for example, you
cannot invoke conscientious objection (at least, in extreme cases, civil
disobedience) while in the second one you can.
Biopolitics and democratic citizenship
Bioethics moral dilemmas are a new frontier for the development
of dialogue in a global perspective. Though bioethics can be considered
a product of Western culture, many of its issues are common to all cultures
and require political solutions globally agreed. Moreover, not only cultural
but also religious traditions will increasingly have to deal with the moral
questions posed by scientific discoveries and their possible biotechnological
applications. The conflicting answers, already developed by different
conceptions of bioethics, traditional cultures or religions, pose, at the same
time, the need for the development of a reasonable dialogue in a public space
150 | WSGE
that the global economy and computer technologies contribute make more
global and for a global governance capable, at a political level, of building
a modus vivendi that can give life to supranational institutions, able to
give compulsive normative directions to face issues such as biodiversity
reduction, genetic screening of whole populations, piracy, genetic testing,
placing of genetically modified foods on the market, organ traffiking, etc...
The biopolitical problems that characterize our current reality
contribute to highlight the need for a serious discussion on how to govern
the conflicts caused by the development of life sciences and planetary
emergencies such as pollution, populations health, biodiversity reduction,
etc. On issues so deeply affecting our and future generations’ lives, one of the
risks involved is the emergence of a kind of a new State paternalism. Today,
a widespread awareness of the problems of bioethics that leads to a broad
and profound debate, in the public and not only among the “insiders”, still
seems a long way off. This occurs in a kind of citizenship deficit, because its
full expression cannot do without comparing, on an informed basis, with
moral dilemmas caused by the development of life sciences. A real exercise
of citizenship requires a controlling influence on the politics that affect our
and future generations lives and the entire ecosystem.
Finally, in a world characterized by the weakness of national
states sovereignty and the emergence, in economics as in politics, of
supranational decision-making centres, it is necessary biopolitics to
be able to deal with global emergencies exacerbated by the process of
globalization. Public health and demographic policies, genetic screening of
whole populations, the development and placing on the market of GMOs,
the use of biotechnology, the possibility of intervention on the human
genome, ecological concerns, pose unavoidable questions for a democratic
governance. The biopolitics challenge that seems to appear in the near
future is to develop a planetary citizenship, able to exert control and be
proactive with respect to the political choices of states or supranational
organizations, and help develop biopolitical proposals able to produce
documents on the model of bill of rights and to design supranational
institutions as “instruments” of global governance.
Though I do not consider pervasive biopower to be a necessary
outcome of modernity, we cannot hide as a possible delegation, destitute
of awareness and ability to control, from citizens to political power (as well
as technocrats, specialists, scientists, etc. .) on life and death issues, would
constitute a undesirable and even worrying perspective.
WSGE | 151
(Endnotes)
1  M. Roberts, Bio-politics. An essay on the physiology, pathology, and politics on
social and somatic organism, Dent, London 1938, p. 130
2  Ivi, p. 214
3  A. Starobinski, La biopolitique. Essai d’interpretation de l’histoire de l’humanitè
et des civilisations, Des Arts, Genèvre 1960, p. 4
4  See Le temps de la biopolitique, in Chaiers de la biopolitique, 2, Paris 1968, pp.
4-5
5  The International Political Science Association organized, in January of 1975,
a Conference in Paris, whose proceedings were published in A. Somit, (ed.),
Biology and Politics: Recent Explorations, The Hague, Mouton 1976
6  See S. A. Peterson , A. Somit, Biopolitics in 2000 year,in ID.,Research in
Biopolitics. Evolutionary Approaches in the Behavioural Sciences: Toward
a Better Understanding of Human Nature, Jai Press, Greenwich, Connecticut,
vol.8, 2001,p. 183
7  See A. Somit, S. A Peterson (Eds), Evolutionary Approaches in the Behavioral
Sciences, in Research in Biopolitics, VIII, 2001
8  Foucault developed his thoughts on biopower and biopolitics in many works.
Among these: La volonté de savoir. Histoire de la sexsaulité,I, Gallimard, Paris
1976;ID., La gouvernabilité, Dits et écrits, Edition établie sur la direction de
D. Defer et F. Ewald, Gallimard, Paris 1994, Tome IV ; ID., Il faut défendre la
société . Cours au Collège de France. 1975 – 1976, Gallimard–Seuil, Paris 1997;
ID., Sécurité, territoire et population. Cours au Collège de France 1977 –’78,
Gallimard–Seuil, Paris 2004
9  See C. Larmore, Patterns of Moral Complexity, Cambridge University Press,
Cambridge 1987, p. 62; See, also, F.Manti, Bíos e Pόlis, Genova University
Press, Genova 2012, p. 219
152 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 153-182
Viktoriya Serzhanova
Organization and Functioning of the International
Criminal Court
Organizacja i funkcjonowanie Międzynarodowego
Trybunału Karnego
dr hab. Viktoriya Serzhanova, prof. nadzw. UR
Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego
[email protected]
Abstracts
Despite the existence of legal regulations, which define and prohibit
committing war crimes, genocide and crimes against humanity, despite
numerous treaties, conventions and protocols being in force, which ban
to use such kinds of arms as poison gas or biological weapon, as well as
despite the functioning of ad hoc international criminal courts, a unified
system of executing those norms and permanent ability to call to criminal
account persons guilty of violating the law visibly lacked for a very long
time. This was the aim of establishing the International Criminal Court at
the turn of XX and XXI centuries.
The hereby paper aims at presenting and analyzing the legal regulations
determining its position, organization and the main principles of its
functioning. Moreover, the Author attempted to estimate the effectiveness
of its hitherto activity. The subject of the study is the origin of the
International Criminal Court, the legal grounds of its organization and
functioning, its status and international law position, its composition and
internal structure, its competences from the perspective of an object and
a subject, as well as the rules of procedure taking place before it.
Mimo istnienia regulacji prawnych, które definiują i zakazują dokonywania zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości,
mimo obowiązywania licznych traktatów, konwencji i protokołów zabraniających użycia takich rodzajów broni jak gazy trujące czy broń chemiczna, a także mimo funkcjonowania międzynarodowych trybunałów karnych o charakterze doraźnym, przez długi czas zdecydowanie brakowało
jednolitego systemu egzekwowania tych norm i stałej możliwości pociągania do odpowiedzialności karnej osób winnych łamania prawa. Właśnie
WSGE | 155
w tym celu na przełomie XX i XXI wieków utworzono Międzynarodowy
Trybunał Karny.
Celem niniejszego opracowania pozostaje ukazanie oraz analiza regulacji prawnych określających jego pozycję, organizację i zasady funkcjonowania. Autorka podjęła ponadto próbę dokonania oceny skuteczności
jego dotychczasowego działania. Przedmiotem opracowania pozostaje geneza Trybunału, podstawy prawne jego organizacji i funkcjonowania, jego
status i pozycja prawnomiędzynarodowa, skład i organizacja wewnętrzna,
kompetencje w sensie podmiotowym i przedmiotowym oraz zasady postępowania.
Key words:
International Criminal Court, Rome Statute, war crimes, genocide, crimes
against humanity, legal regulations, international law position, composition,
organization, principles of functioning, competences, procedure
Międzynarodowy Trybunał Karny, Statut Rzymski, zbrodnie wojenne, ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, regulacje prawne, pozycja prawnomiędzynarodowa, skład, organizacja, zasady funkcjonowania, kompetencje,
postępowanie
Wprowadzenie
Idea wymierzania sprawiedliwości sprawcom szczególnie okrutnych,
masowo popełnianych zbrodni w Europie sięga okresu średniowiecza.
Na przestrzeni wieków sądzenie zbrodniarzy napotykało jednakże wiele
przeszkód, albowiem zbrodnie takie były popełniane w czasie działań wojennych, gdy nie obowiązywały żadne reguły lub normy prawne. Zdarzało
się często, że zbrodniarzami byli przywódcy państw, co uniemożliwiało
w praktyce pociągnięcie ich do odpowiedzialności karnej i osądzenie.
Wiek XX okazał się najbardziej dramatycznym okresem w historii
ludzkości i bynajmniej nie tylko z powodu dwóch wojen światowych (por.
Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 15 i n.). W jego drugiej połowie wybuchło
na świecie ponad 250 konfliktów, które spowodowały śmierć ponad 86
milionów osób cywilnych, głównie kobiet i dzieci. 170 milionów ludzi
pozbawiono praw, majątku i godności. Prześladowcom większości tych
ofiar udało się uniknąć odpowiedzialności karnej. Wydarzenia te skłoniły
społeczność międzynarodową do tworzenia mechanizmów, które pozwalałyby na wymierzanie sprawiedliwości sprawcom najcięższych zbrod-
156 | WSGE
ni o charakterze masowym, a tym samym ograniczenie ich popełniania
w przyszłości. W wieku XX powstały najważniejsze akty prawa międzynarodowego, które podejmowały próbę wprowadzenia regulacji prawnych
determinujących zasady postępowania w czasie działań wojennych i po ich
zakończeniu. Ponadto tworzone były doraźne instrumenty prawne o charakterze instytucjonalnym w postaci tymczasowych międzynarodowych
organów sądowych – w celu osądzenia sprawców zbrodni wojennych i ludobójstwa, popełnionych w czasie trwania konkretnych konfliktów militarnych i etnicznych w różnych częściach świata. Mechanizmy te jednakże
nie okazały się na tyle skuteczne, aby zapobiec popełnianiu tego rodzaju
zbrodni w przyszłości. Stąd pojawiła się idea powołania stałego międzynarodowego sądu karnego, którego zadaniem stałoby się sprawowanie
wymiaru sprawiedliwości w stosunku do sprawców szczególnie ciężkich,
masowo popełnianych zbrodni niezależnie od miejsca i czasu konfliktu
(por. Płachta, 2004, s. 49 i n.).
Pomysł ten udało się wcielić w życie dopiero na przełomie XX i XXI
wieku poprzez utworzenie Międzynarodowego Trybunału Karnego (obszerne badania nad działalnością MTK przeprowadzili Bekou i Cryer,
2004). Miał on stać się skutecznym mechanizmem umożliwiającym pociąganie do odpowiedzialności karnej sprawców najcięższych zbrodni popełnianych w różnych częściach globu, a co za tym idzie ważnym elementem zapewniającym pokój i bezpieczeństwo na świecie oraz ochronę praw
człowieka (por. Milik, b, 2003, s. 3-10).
Celem niniejszego opracowania pozostaje ukazanie oraz analiza regulacji prawnych określających organizację i zasady funkcjonowania Międzynarodowego Trybunału Karnego. Ocena skuteczności tego systemu
oraz działalności samego Trybunału może natomiast okazać się trudna
i niejednoznaczna, bowiem okres jego funkcjonowania pozostaje wciąż
dosyć krótki. Niemniej jednak próbę taką warto podjąć w rozważaniach
nad działalnością tej instytucji.
Geneza Międzynarodowego Trybunału Karnego
Jednym z pierwszych aktów prawa międzynarodowego, określających
zasady postępowania w czasie działań wojennych była Konwencja haska
o prawach i zwyczajach wojny lądowej, podpisana podczas pierwszej konferencji haskiej w 1899 r., a następnie przyjęta jako IV Konwencja w wersji
poprawionej i uzupełnionej podczas drugiej konferencji haskiej w 1907
WSGE | 157
r. (Dz.U.1927.21.161). Idea opracowania katalogu zbrodni wojennych oraz
utworzenia międzynarodowego trybunału w celu osądzenia ich sprawców
po raz pierwszy pojawiła się po zakończeniu pierwszej wojny światowej
podczas konferencji wersalskiej w 1919 r. (por. Gardocki, 1985, s. 22-29;
Sadat, 2002, s. 26; Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 16). Próby powołania do
życia takiego trybunału podejmowano w okresie międzywojennym – niestety nie przyniosły one skutku.
Problem ścigania i osądzenia sprawców zbrodni wojennych z nową
siłą powrócił w czasie drugiej wojny światowej. Wówczas poczyniono wiele uzgodnień odnoszących się do postępowania w takich przypadkach.
W 1943 r. rozpoczęła swoją działalność Komisja Narodów Zjednoczonych
do Spraw Zbrodni Wojennych. Z kolei po zakończeniu wojny utworzono
pierwsze międzynarodowe trybunały karne – w Norymberdze i Tokio, celem których było osądzenie sprawców zbrodni wojennych i ludobójstwa
popełnionych w Europie i na Dalekim Wschodzie.
Już w okresie działania trybunałów norymberskiego i tokijskiego pojawiały się głosy wzywające do utworzenia stałego międzynarodowego organu sądowniczego, który zajmowałby się sprawami szczególnie ciężkich
zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości. Jednak w czasie
zimnej wojny, ze względu na niesprzyjającą sytuację międzynarodową, pomysł ten był skazany na niepowodzenie.
Sprawa powołania Międzynarodowego Trybunału Karnego mogła stać
się przedmiotem poważnej dyskusji dopiero po zakończeniu zimnej wojny.
Silnym impulsem do wznowienia prac nad Trybunałem stały się wydarzenia początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy to na terenie byłej Jugosławii
i w Rwandzie doszło do poważnych konfliktów na tle etnicznym. Dyskusje nad koniecznością utworzenia Trybunału zintensyfikowało powołanie
przez Radę Bezpieczeństwa ONZ komisji ekspertów dla zbadania naruszeń prawa humanitarnego na terytorium tych państw. W konsekwencji
tego – na podstawie wniosków, będących efektem prac komisji – w 1993
r. Rada Bezpieczeństwa powołała Międzynarodowy Trybunał Karny dla
byłej Jugosławii, a w 1994 r. Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy
(por. Karska, 2009, s. 11 i n). Ich działalność przyniosła wiele interesujących doświadczeń (por. Jones, Powles, 2003; Dixon, Khan i May, 2003),
przydatnych w pracach nad utworzeniem stałego trybunału, a zarazem
uświadomiła, jak duże znaczenie ma skuteczne ściganie zbrodniarzy nie
tylko dla ochrony praw człowieka, ale również dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
158 | WSGE
W połowie lat dziewięćdziesiątych wznowiono intensywne prace
zmierzające do utworzenia Międzynarodowego Trybunału Karnego. Za
podstawowe cele jego powołania postrzegano: dążenie do pokoju i ochrony praw człowieka; zagwarantowanie powszechnej sprawiedliwości; położenie kresu bezkarności; przyczynianie się do rozwiązywania konfliktów;
uniknięcie wad trybunałów doraźnych; przejęcie sprawy, kiedy krajowe
organy wymiaru sprawiedliwości nie chcą lub nie są w stanie podjąć odpowiednich działań; przestrogę dla potencjalnych zbrodniarzy wojennych
(por. Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 22-24).
W 1994 r. podczas XLVI sesji Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ
przyjęto projekt Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego. Następnie, na mocy rezolucji 49/53 z 9 grudnia 1994 r., Zgromadzenie Ogólne
ONZ powołało do życia Komitet ad hoc w celu przeprowadzenia szczegółowych prac nad opracowaniem projektu. Efektem prac Komitetu w 1995
r. podczas dwóch sesji był raport, przedstawiony Zgromadzeniu Ogólnemu. Dalsze prace zostały podjęte przez dyplomatów i polityków. Powołano Komitet Przygotowawczy, który zaproponował zwołanie i przygotował
konferencję dyplomatyczną w sprawie utworzenia Międzynarodowego
Trybunału Karnego. W latach 1996-1998 Komitet opracował zasadniczą
wersję Statutu. Warto przy tym wspomnieć o ogromnej roli organizacji
pozarządowych, które w 1995 r. powołały Koalicję na rzecz Międzynarodowego Trybunału Karnego (CICC). Odegrała ona wielką rolę w mobilizowaniu opinii publicznej i lobbingu na rzecz przyjęcia, a później ratyfikowania statutu MTK.
Ostatecznie, po wielu latach negocjacji toczonych na forum ONZ, 15
czerwca 1998 r. w Rzymie, w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) rozpoczęła się Konferencja Dyplomatyczna Pełnomocników Rządów do spraw Utworzenia Międzynarodowego Trybunału Karnego. Wzięli w niej udział pełnomocnicy
rządów 160 państw, reprezentanci 33 organizacji międzyrządowych oraz
– w charakterze obserwatorów – przedstawiciele 236 skupionych w CICC
organizacji pozarządowych. W wyniku kilkutygodniowych obrad 17 lipca
1998 r. uchwalono Statut i tym samym powołano do życia Międzynarodowy Trybunał Karny z siedzibą w Hadze.
Za przyjęciem głosowało 120 państw, 7 było przeciw, a 21 wstrzymało się od głosu. Ponieważ głosowanie odbyło się w trybie tajnym, nazwy
państw, które głosowały przeciwko uchwaleniu Statutu, nie zostały ujawnione. Wyjątek stanowiły Stany Zjednoczone, Chiny i Izrael, które poda-
WSGE | 159
ły do publicznej wiadomości powody swojego sprzeciwu. Przedstawiciel
Izraela stwierdził, że jego państwo nie zgadza się, aby przenoszenie ludności na terytoria okupowane było uznawane za zbrodnię wojenną. Z kolei
główne zastrzeżenie Stanów Zjednoczonych dotyczyło koncepcji jurysdykcji Trybunału oraz jej stosowania wobec państw niebędących stronami Statutu. Przedstawiciel tego państwa stwierdził również, że Statut powinien uwzględniać rolę Rady Bezpieczeństwa w rozpoznawaniu aktów
agresji. Sprzeciw Stanów Zjednoczonych budziła także właściwość Trybunału do sądzenia członków narodowych sił zbrojnych i misji pokojowych
(o stosunku USA do MTK por. Płachta, 2004, s. 1132 i n.; Morris, 2004,
s. 125 i n.; Górzyńska, 2010, s. 11 i n.).
Zgodnie z art. 125 Statutu dokument ten został wyłożony do podpisu przez wszystkie państwa w rzymskiej siedzibie Organizacji Narodów
Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa. Później Statut został
przewieziony do siedziby włoskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych
w Rzymie, gdzie był przechowywany do 17 października 1998 r. Następnego dnia Statut przewieziono do Nowego Jorku i wyłożono do podpisu
w głównej siedzibie Narodów Zjednoczonych do 31 grudnia 2000 r. Statut Rzymski przewidywał konieczność ratyfikacji go przez 60 państw, aby
MTK mógł rozpocząć swoje funkcjonowanie. Liczbę tę osiągnięto w 2002
r., w konsekwencji czego 1 lipca tegoż roku działalność Trybunału została
oficjalnie uruchomiona (o ratyfikacji Statutu por. Izydorczyk i Wiliński,
2004, s. 29-37; Płachta, 2004, s. 1024 i n.; o procesie powoływania MTK
por. Płachta, 2004, s. 118 i n.; Matyasik i Domagała, 2012, s. 140-142).
Postawy prawne organizacji i funkcjonowania oraz pozycja
Międzynarodowego Trybunału Karnego
Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca
1998 r. (Dz.U.2003.78.708) jest podstawowym aktem prawnym regulującym zasady organizacji i funkcjonowania Trybunału (por. Izydorczyk
i Wiliński, 2004, s. 24-27). Obecnie do Statutu przystąpiło i podpisało go
139 państw, zaś ratyfikowały go 122 państwa z całego świata, w tym także
Polska (Dz.U.2001.98.1065).
Rzymski Statut MTK składa się z preambuły i trzynastu części regulujących: jurysdykcję przedmiotową i podmiotową Trybunału oraz przesłanki i zasady jej wykonywania, kwestie dopuszczalności sprawy, ogólne
zasady odpowiedzialności karnej przed Trybunałem, jego skład i organi-
160 | WSGE
zację, postępowanie przed Trybunałem, kary i zasady ich wymierzania
oraz ich wykonywanie, pomoc prawną i współpracę z Trybunałem, a także
kwestie organizacyjno-finansowe.
Statut nadał Trybunałowi określony status prawnomiędzynarodowy.
W swojej działalności jest on niezależny od państw-stron, które go stworzyły. Posiada osobowość prawnomiędzynarodową o charakterze funkcjonalnym, tj. w zakresie niezbędnym do wykonywania swoich funkcji
i realizacji celów. Państwo-strona ratyfikująca Statut tym samym akceptuje prawo Trybunału do wykonywania kompetencji na swoim terytorium.
Ponadto Trybunał może wykonywać swoje kompetencje na terytorium
państw trzecich, ale tylko na podstawie odrębnego porozumienia (o statusie MTK por. Milik, a, 2003, s. 68-75).
Pierwsza rewizja Statutu MTK mogła nastąpić po upływie siedmiu lat
od jego wejścia w życie, tj. najwcześniej w 2009 r. Konferencję rewizyjną
w celu rozważenia poprawek do Statutu może zwołać Sekretarz Generalny
Organizacji Narodów Zjednoczonych, a dotyczyć może listy zbrodni ściganych przez Trybunał. Kolejne konferencje rewizyjne mogą być zwoływane w dowolnym czasie na wniosek państwa-strony po uzyskaniu zgody
większości państw.
Pierwsza konferencja rewizyjna Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego odbyła się w Kampali (Uganda) w dniach
31 maja – 11 czerwca 2010 r., a poprawki do Statutu przyjęto w drodze
rezolucji 5 i 6 z 11 czerwca 2010 r. Zmiany mają związek przede wszystkim
z włączeniem do Statutu definicji zbrodni agresji i w konsekwencji tego
spowodowały rewizję art. 5, 9, 20 i 25 oraz dodanie art. 8 bis i 15 bis i ter.
Ponadto objęły także modyfikację art. 8 Statutu dotyczącego zbrodni wojennych. Poprawki te wciąż nie weszły w życie. Potrzebna jest ratyfikacja
rezolucji przez co najmniej 30 państw, która to liczba nie jest jeszcze osiągnięta (procedurę ratyfikacyjną wszczęło 28 państw). Ponadto do faktycznego objęcia zbrodni agresji jurysdykcją MTK konieczne jest dodatkowo
podjęcie decyzji przez Zgromadzenie państw-stron, co może nastąpić nie
wcześniej niż w 2017 r. Poza Rzymskim Statutem MTK do najważniejszych dokumentów, bez
których Trybunał nie mógłby funkcjonować, należą: Elementy Definicji
Zbrodni, precyzujące definicje zbrodni wymienione w Statucie oraz Reguły Procesowe i Dowodowe, określające tryb postępowania przed Trybunałem i jego organami (por. Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 27-29). Zostały
opracowane przez specjalnie w tym celu powołaną Komisję Przygotowaw-
WSGE | 161
czą, utworzoną na mocy Aktu Końcowego Konferencji Rzymskiej. Ponadto dokumentem takim jest Regulamin MTK, uchwalony przez sędziów
Trybunału bezwzględną większością głosów i zaaprobowany przez państwa-strony.
Niezależność i zdolność działania Międzynarodowego Trybunału
Karnego zapewnia także sposób, w jaki zostało skonstruowane jego finansowanie. Wydatki związane z działalnością Trybunału i jego organów
pomocniczych są pokrywane z budżetu Trybunału, który pochodzi ze
składek państw-stron oraz dobrowolnych wpłat rządów, organizacji międzynarodowych, osób fizycznych, prawnych, firm prywatnych i innych
podmiotów. Obowiązkowe wpłaty państw-stron zostają określone zgodnie
z parytetem stosowanym przy konstruowaniu zwykłego budżetu Narodów
Zjednoczonych, ale każde państwo może dobrowolnie przekazać MTK
dodatkowe fundusze. W zasadzie Międzynarodowy Trybunał Karny jest
organem finansowo niezależnym od Narodów Zjednoczonych. Niemniej
jednak część jego budżetu może pochodzić z funduszów przekazanych
przez ONZ.
Międzynarodowy Trybunał Karny jest stałym organem sądowym
o charakterze ponadpaństwowym, mającym zasięg globalny (o cechach
Trybunału por. Bussmann, 2004, s. 113 i n.). Powstanie stałego Trybunału,
pod względem doniosłości, jest niekiedy porównywane z powołaniem do
życia Organizacji Narodów Zjednoczonych, gdyż nigdy od chwili powstania ONZ tak wiele państw nie zgodziło się dobrowolnie na przeniesienie
na szczebel ponadnarodowy realizacji swoich kompetencji w obszarze
prawa karnego – niezwykle pilnie strzeżonej sfery suwerenności państwowej. Funkcjonowanie Trybunału umożliwia odmienne niż dotychczas
traktowanie sprawców zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych
i ludobójstwa. Powodem tego jest między innymi uznanie tych czynów
za zagrażające porządkowi i bezpieczeństwu wszystkich krajów, co pozwala na skuteczniejsze ściganie i sądzenie ich sprawców. Samo istnienie
MTK w znacznie większym stopniu stanowi przestrogę dla potencjalnych
sprawców zbrodni niż dotychczasowe organy tego typu. Z drugiej strony ostateczny kształt statutu MTK w dużej mierze odbiega od oczekiwań
jego zwolenników. Części państw biorących udział w konferencji udało się
znacząco ograniczyć kompetencje Trybunału w stosunku do jego założeń
początkowych. Bez wątpienia spowodowało to zmniejszenie efektywności
jego działalności i nieprzyczynienie się do ograniczenia w dużym stopniu
nasilenia lub czasu trwania konfliktów.
162 | WSGE
Skład i organizacja Międzynarodowego Trybunału Karnego
Na mocy postanowień art. 112 Rzymskiego Statutu MTK zostało
utworzone Zgromadzenie państw-stron (o składzie i organizacji MTK
por. Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 38 i n.). Każde państwo, które ratyfikowało i tym samym stało się stroną Statutu, ma w Zgromadzeniu jednego
przedstawiciela, któremu mogą towarzyszyć zastępcy i doradcy. Państwa,
które jedynie podpisały Statut lub Akt Końcowy Konferencji Rzymskiej,
mogą mieć w Zgromadzeniu status obserwatorów. Do kompetencji Zgromadzenia państw-stron należy między innymi: sprawowanie nadzoru nad
Prezydium Trybunału, Urzędem Prokuratora oraz Sekretarzem w zakresie
administracji MTK, rozpatrywanie sprawozdania z działalności Biura (organu wspomagającego Zgromadzenie w wykonywaniu jego obowiązków,
składającego się z Prezesa, dwóch wiceprezesów oraz 18 członków wybieranych przez Zgromadzenie na trzyletnią kadencję) oraz podejmowanie
w związku z tym odpowiednich działań, rozpatrywanie i uchwalanie budżetu Trybunału, decydowanie o zmianie liczby sędziów. Prezes Trybunału, Prokurator, Sekretarz oraz ich przedstawiciele mogą uczestniczyć
w posiedzeniach Zgromadzenia państw-stron i Biura. Posiedzenia Zgromadzenia odbywają się w siedzibie Trybunału w Hadze lub w głównej siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych raz do roku, a w szczególnych
okolicznościach zwoływane są przez Biuro posiedzenia specjalne z własnej
inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej państw-stron.
Każde państwo-strona posiada jeden głos. Decyzje na forum Zgromadzenia i Biura podejmowane są w drodze konsensusu. Jeżeli jego osiągnięcie
nie jest możliwe, a Statut nie stanowi inaczej, decyzje dotyczące kwestii merytorycznych muszą zostać podjęte przez większość dwóch trzecich obecnych i głosujących, z zastrzeżeniem jednak, że quorum stanowi wówczas
bezwzględna większość państw-stron. Decyzje dotyczące spraw proceduralnych są podejmowane zwykłą większością głosów. Państwo-strona, które
zalega z płatnością składek na poczet wydatków Trybunału w kwocie równej
lub wyższej od wysokości składek należnych za dwa ostatnie lata, nie ma
prawa głosu w Zgromadzeniu ani w Biurze. Zgromadzenie może jednak wyrazić zgodę na udział państwa w głosowaniu, o ile uzna, iż zaleganie z płatnością spowodowane jest okolicznościami od niego niezależnymi.
Trybunał składa się z osiemnastu sędziów (o składzie por. Matyasik
i Domagała, 2012, s. 146-148) wybieranych w głosowaniu tajnym na posiedzeniu Zgromadzenia państw-stron spośród kandydatów przedstawianych przez państwa-strony Statutu. W razie konieczności Prezydium
WSGE | 163
Trybunału, działając w jego imieniu, może zaproponować Zgromadzeniu
zwiększenie liczby sędziów.
Kandydaci muszą odznaczać się wysokim poziomem moralnym, być
bezstronni i uczciwi oraz posiadać kwalifikacje wymagane w ich państwach do sprawowania najwyższych stanowisk sędziowskich. Ponadto
kandydat na sędziego Trybunału powinien posiadać kompetencje w dziedzinie prawa karnego materialnego i procesowego oraz odpowiednie doświadczenie w postępowaniu karnym, nabyte w wyniku pełnienia funkcji
sędziowskiej, prokuratorskiej, adwokackiej podobnej bądź też posiadać
kompetencje z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego i praw
człowieka, a także wybitną wiedzę prawniczą i związane z nią doświadczenie zawodowe, przydatne w działalności orzeczniczej Trybunału. Kandydat na sędziego Trybunału musi także wyróżniać się doskonałą znajomością i umiejętnością posługiwania się co najmniej jednym językiem
roboczym Trybunału. Każde państwo-strona może przedstawić jednego
kandydata, który nie musi być jego obywatelem, ale obowiązkowo musi
posiadać obywatelstwo jednego z państw-stron. Skład sędziowski Trybunału musi posiadać w pełni wyważony i międzynarodowy charakter, dlatego o wyborze sędziów decydują takie kryteria, jak: reprezentatywny udział
przedstawicieli głównych systemów prawnych na świecie, sprawiedliwa
reprezentacja geograficzna, zrównoważony udział kobiet i mężczyzn oraz
znajomość problemu przemocy wobec kobiet i dzieci.
Sędziowie są wybierani na okres dziewięciu lat bez możliwości ponownego wyboru na kolejną kadencję. W czasie pierwszych wyborów jedna
trzecia spośród skompletowanego składu sędziowskiego została wybrana
w drodze losowania na okres trzech lat, jedna trzecia – na okres sześcioletni, a kadencja pozostałych sędziów miała trwać dziewięć lat. Sędziowie
wybrani na okres trzech lat mogli kandydować ponownie na kolejną pełną
kadencję. W ten oto sposób co trzy lata, rotacyjnie następuje zmiana 1/3
składu Trybunału.
Sędzia może zostać usunięty ze stanowiska, jeżeli dopuścił się poważnego uchybienia lub naruszenia swoich obowiązków bądź stał się niezdolny do wykonywania funkcji. Decyzję o usunięciu sędziego ze stanowiska
podejmuje Zgromadzenie państw-stron w głosowaniu tajnym większością dwóch trzecich głosów na podstawie wniosku przyjętego większością
dwóch trzecich głosów pozostałych sędziów.
Statut MTK gwarantuje sędziom Trybunału niezawisłość. Obowiązuje
ich również zasada incompatibilitas, w związku z czym nie mogą oni wy-
164 | WSGE
konywać żadnej działalności, która utrudniałaby im pełnienie urzędu lub
mogłaby podważać zaufanie do ich niezawisłości. Ponadto sędziowie wykonujący swoje obowiązki w siedzibie Trybunału w pełnym wymiarze godzin
nie mogą wykonywać żadnych innych zajęć o charakterze zawodowym.
Na czele Trybunału stoi Prezes, którego w wykonywaniu obowiązków
wspomagają dwaj jego zastępcy – Pierwszy i Drugi Wiceprezes. Gdy Prezes jest nieobecny lub zostaje wyłączony, zastępuje go Pierwszy Wiceprezes,
a gdy i on nie jest w stanie tego uczynić, obowiązki Prezesa obejmuje Drugi
Wiceprezes. Zarówno Prezes, jak i jego zastępcy są wybierani przez sędziów
bezwzględną większością głosów na okres trzech lat lub do czasu zakończenia kadencji sędziowskiej, jeżeli upływa ona wcześniej. Prezes i Wiceprezesi
mogą być wybrani ponownie tylko na jedną kolejną kadencję.
W skład Trybunału wchodzą następujące organy: Prezydium, trzy Wydziały – Przygotowawczy, Orzekający i Odwoławczy, Urząd Prokuratora
oraz Sekretariat (por. Płachta, 2004, s. 265 i n.; Bussmann, 2004, s. 110112; Matyasik i Domagała, 2012, s. 148-160).
Prezydium Trybunału jest organem kolegialnym, w skład którego
wchodzą z urzędu Prezes oraz dwaj jego zastępcy. Prezydium jest odpowiedzialne za prawidłowe administrowanie Trybunału, z wyłączeniem
Urzędu Prokuratora. Przy wypełnianiu swoich obowiązków współdziała
z Prokuratorem i koordynuje z nim wykonywanie wszystkich zadań objętych wspólną odpowiedzialnością.
Wydziały są tworzone niezwłocznie po dokonaniu wyboru sędziów.
Przydział sędziów do poszczególnych wydziałów oparty jest na charakterze funkcji każdego wydziału oraz kwalifikacjach i doświadczeniu sędziów
wybranych do Trybunału w taki sposób, aby zapewnić każdemu wydziałowi odpowiednią wiedzę w dziedzinie prawa karnego, procedury karnej
i prawa międzynarodowego. Funkcję orzeczniczą Trybunału w ramach
wydziałów sprawują Izby.
Wydział Przygotowawczy składa się z co najmniej sześciu sędziów
posiadających doświadczenie w prowadzeniu spraw karnych. Sędziowie
przydzieleni do Wydziału Przygotowawczego wykonują swoje funkcje
przez okres trzech lat. Dłużej sprawować urząd mogą jedynie do czasu
zakończenia prowadzenia sprawy, rozpatrywanej przez Wydział. Istnieje
możliwość tymczasowego skierowania sędziów z Wydziału Orzekającego
do Wydziału Przygotowawczego lub odwrotnie, jeżeli Prezydium uzna,
że wymaga tego efektywne zarządzanie pracą Trybunału. Jednakże w żad-
WSGE | 165
nym przypadku sędzia, który uczestniczył w postępowaniu przygotowawczym w danej sprawie, nie może zasiadać w Izbie Orzekającej rozpatrującej
tę samą sprawę.
Funkcję Izby Przygotowawczej sprawuje jeden lub trzech sędziów tego
Wydziału, w zależności od postanowień Statutu oraz Reguł Procesowych
i Dowodowych. Jeżeli wymaga tego efektywne zarządzanie pracą Trybunału, istnieje możliwość równoczesnego utworzenia więcej niż jednej Izby
Przygotowawczej.
Izba Przygotowawcza zarówno strukturalnie, jak i funkcjonalnie została usytuowana między Urzędem Prokuratora a izbami procesowymi. Do
kompetencji Izby należy wydawanie na wniosek Prokuratora zarządzeń
i nakazów niezbędnych do prowadzenia postępowania przygotowawczego oraz stosowanie środków zapobiegawczych i środków przymusu. Ponadto Izba Przygotowawcza może, na wniosek osoby aresztowanej lub
stawiającej się na wezwanie, domagać się współpracy międzynarodowej,
jaka jest konieczna dla udzielenia tej osobie pomocy prawnej w przygotowaniu obrony. W razie konieczności Izba Przygotowawcza ma obowiązek
zapewnić ochronę i prywatność pokrzywdzonym, świadkom oraz osobom
aresztowanym i wezwanym przed Trybunał, a także zabezpieczyć dowody
i ochronę informacji dotyczących bezpieczeństwa narodowego.
Izba Przygotowawcza sprawuje funkcje nadzorcze w stosunku do działalności Prokuratora między innymi przez zatwierdzanie jego decyzji, potwierdzanie zasadności oskarżenia czy wyrażanie zgody na wszczęcie przez
niego postępowania. Izba Przygotowawcza może upoważnić Prokuratora
do podjęcia określonych czynności śledczych na terytorium państwa-strony, bez uprzedniego zapewnienia współpracy tego państwa. Dotyczy
to sytuacji, w których Izba uzna, że państwo jest całkowicie niezdolne do
wykonania wniosku o współpracę z powodu nieistnienia w nim żadnej
władzy lub jakiegokolwiek organu wymiaru sprawiedliwości właściwego
do wykonania wniosku o współpracę.
Wydział Orzekający składa się z co najmniej sześciu sędziów, którzy
w przeważającej większości powinni posiadać doświadczenie w prowadzeniu spraw karnych. Podobnie jak w Wydziale Przygotowawczym sędziowie
przydzieleni do Wydziału Orzekającego pełnią urząd przez okres trzech
lat. Funkcje Izby Orzekającej sprawuje trzech sędziów Wydziału Orzekającego. Statut dopuszcza możliwość utworzenia kilku Izb Orzekających,
jeżeli wymaga tego efektywne zarządzanie pracą Trybunału.
166 | WSGE
Prezydium powołuje Izbę Orzekającą z chwilą zatwierdzenia aktu
oskarżenia przez Izbę Przygotowawczą. Do kompetencji Izby Orzekającej
należy prowadzenie dalszego postępowania z możliwością wykonywania wszelkich czynności właściwych dla Izby Przygotowawczej, które są
niezbędne na tym etapie postępowania. Pełni ona w Trybunale rolę sądu
pierwszej instancji. Do Izby Orzekającej należy zapewnienie rzetelności i sprawności prowadzenia rozprawy z pełnym poszanowaniem praw
oskarżonego oraz uwzględnieniem ochrony pokrzywdzonych i świadków.
Po skierowaniu sprawy na rozprawę do kompetencji Izby Orzekającej należy między innymi: porozumiewanie się ze stronami oraz podejmowanie środków procesowych niezbędnych dla zapewnienia rzetelnego
i sprawnego prowadzenia rozprawy, określanie języka lub języków, które
mają być używane podczas rozprawy, a ponadto, ze stosownym wyprzedzeniem przed rozprawą, zapewnianie przedstawienia dokumentów i informacji nieujawnionych wcześniej w celu umożliwienia odpowiedniego
przygotowania rozprawy. Zawiadamiając strony, Izba Orzekająca, jeżeli
uzna to za konieczne, może zarządzić połączenie lub rozdzielenie zarzutów oskarżenia w przypadku, gdy dotyczą one kilku oskarżonych.
Wykonując swoje kompetencje przed rozprawą lub w czasie niej, Izba
Orzekająca może, w razie potrzeby, żądać stawienia się świadków i złożenia przez nich zeznań, a także przedstawienia dokumentów i innych dowodów w drodze udzielenia przez państwa niezbędnej pomocy, może także
zapewnić ochronę informacji poufnych, zarządzić przedstawienie dowodów
uzupełniających w stosunku do tych, które zostały już zebrane przed rozprawą lub przedstawione przez strony na rozprawie, ponadto może również
zapewnić ochronę oskarżonego, świadków i pokrzywdzonych. Gdy Izba
Orzekająca uzna, że szczególne okoliczności wymagają przeprowadzenia
pewnych czynności procesowych na posiedzeniu zamkniętym w celu ochrony pokrzywdzonych i świadków bądź informacji niejawnych, stanowiących
dowód, może wyłączyć jawność rozprawy. Izba Orzekająca jest uprawniona,
na wniosek strony lub z własnej inicjatywy, do decydowania o dopuszczalności lub przydatności dowodów oraz do podejmowania wszelkich środków
koniecznych do utrzymania porządku w czasie rozprawy.
Wydział Odwoławczy składa się z przewodniczącego i czterech sędziów. W skład Izby Odwoławczej wchodzą wszyscy sędziowie Wydziału
Odwoławczego. Sędziowie sprawują swój urząd wyłącznie w tym wydziale
przez całą swoją kadencję.
W strukturze Trybunału Wydział Odwoławczy pełni funkcję sądu
WSGE | 167
drugiej instancji. W postępowaniu odwoławczym Izba Odwoławcza posiada wszystkie uprawnienia Izby Orzekającej. Izba Odwoławcza może
uchylić orzeczenie, zmienić go albo przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Urząd Prokuratora jest odrębnym organem Trybunału, który działa
niezależnie i nie może przyjmować lub kierować się wskazówkami pochodzącymi z jakiegokolwiek zewnętrznego źródła (por. Izydorczyk i Wiliński, 2005, s. 38-49). Do jego kompetencji należy przyjmowanie oraz
badanie zawiadomień i innych informacji o popełnieniu zbrodni podlegających jurysdykcji Trybunału, a także wszczęcie i prowadzenie postępowania przygotowawczego.
Na czele Urzędu stoi Prokurator, posiadający pełnię władzy w zakresie
kierowania i administrowania Urzędem, podległym mu personelem oraz
zapleczem technicznym i wszelkimi jego zasobami. Prokuratora w wykonywaniu jego obowiązków wspomaga jeden lub dwóch wiceprokuratorów,
którzy są uprawnieni do wykonywania w zastępstwie za Prokuratora każdej czynności należącej do zakresu jego kompetencji. Prokurator i wiceprokuratorzy nie mogą być obywatelami tego samego państwa, powinni
natomiast posiadać wysokie walory moralne, obszerną wiedzę i doświadczenie zawodowe w zakresie ścigania lub orzekania w postępowaniach
karnych, a także odznaczać się doskonałą znajomością i umiejętnością
w posługiwaniu się co najmniej jednym językiem roboczym Trybunału.
Prokurator jest wybierany w głosowaniu tajnym bezwzględną większością
głosów członków Zgromadzenia państw-stron. Listę kandydatów na wiceprokuratorów, wybieranych w tym samym trybie, przedstawia Prokurator,
wskazując po trzy kandydatury na stanowisko każdego wiceprokuratora.
Prokurator i wiceprokuratorzy sprawują swój urząd przez okres dziewięciu
lat, a ponowny ich wybór nie jest możliwy.
Prokurator i jego zastępcy powinni sprawować swój urząd w sposób
niezależny i bezstronny. Gwarancją niezależności jest obowiązywanie
w stosunku do nich zasady incompatibilitas. Prokurator i wiceprokuratorzy wykonują swoje obowiązki w pełnym wymiarze godzin i nie mogą
podejmować żadnej innej działalności, która utrudniałaby pełnienie przez
nich funkcji prokuratorskiej lub mogła podważać zaufanie do ich niezależności. Ponadto nie mogą oni podejmować żadnego innego zajęcia o charakterze zawodowym.
Sekretariat jest odpowiedzialny za administrację i obsługę Trybunału
niezwiązane z orzekaniem, z zastrzeżeniem uprawnień Prokuratora. Na
168 | WSGE
czele Sekretariatu stoi Sekretarz, który jest głównym urzędnikiem administracyjnym Trybunału. W wykonywaniu swoich funkcji Sekretarz podlega
bezpośrednio Prezesowi Trybunału. Sekretarz i jego zastępca powinni posiadać wysokie walory moralne oraz właściwe kompetencje, a także odznaczać się doskonałą znajomością i umiejętnością w posługiwaniu się co
najmniej jednym językiem roboczym Trybunału.
Sekretarz jest wybierany przez sędziów bezwzględną większością głosów w głosowaniu tajnym, z uwzględnieniem rekomendacji Zgromadzenia państw-stron. W razie potrzeby sędziowie mogą dokonać wyboru zastępcy Sekretarza w takim samym trybie, biorąc pod uwagę rekomendację
Sekretarza. Sekretarz i jego zastępca sprawują swój urząd przez okres pięciu lat i mogą zostać wybrani ponownie.
W ramach Sekretariatu Sekretarz tworzy Biuro do spraw Pokrzywdzonych i Świadków. W porozumieniu z Urzędem Prokuratora Biuro ma zapewnić środki ochronne, środki bezpieczeństwa, doradztwo i inną pomoc
świadkom, pokrzywdzonym występującym przed Trybunałem i innym
osobom, którym grozi niebezpieczeństwo w związku z zeznaniami złożonymi przez świadków. Biuro powinno zatrudniać psychologów specjalizujących się w urazach psychicznych, w szczególności związanych z przemocą seksualną.
Członkom Trybunału przebywającym na terytorium każdego
z państw-stron przysługują przywileje i immunitet. Sędziowie, Prokurator, wiceprokuratorzy i Sekretarz w związku z wykonywaniem swoich
obowiązków służbowych na rzecz Trybunału korzystają z takich samych
przywilejów i immunitetów, jakie przysługują szefom przedstawicielstw
dyplomatycznych. Immunitet nie ustaje także po zakończeniu kadencji,
gdyż nie można prowadzić przeciwko nim żadnego postępowania z powodu ich wypowiedzi ustnych lub pisemnych oraz czynności podejmowanych w ramach ich obowiązków służbowych.
Kompetencje Międzynarodowego Trybunału Karnego
Jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego podlega rozpoznawanie spraw o najcięższe zbrodnie międzynarodowe oraz ściganie i sądzenie
ich sprawców (Michałowska, 2007, s. 56-57; szczegółowo o zakresie jurysdykcji por. Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 47 i n.; Płachta, 2004, s. 350 i n.).
Zakres przedmiotowy kompetencji Trybunału obejmuje następujące
zbrodnie: ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne
WSGE | 169
oraz zbrodnie agresji (kompetentnie o zakresie przedmiotowym kompetencji MTK por. Jurewicz, 2008, s. 11 i n.; Matyasik i Domagała, 2012, s. 142143). Wobec braku od wejścia w życie Statutu Rzymskiego przepisów definiujących zbrodnię agresji oraz określających warunki wykonywania przez
Trybunał w odniesieniu do niej swojej jurysdykcji, rozpatrywanie spraw
o agresję zrazu zostało zawieszone do czasu wydania takich postanowień.
Zostały one zawarte w rezolucjach 5 i 6 Konferencji w Kampali z 11 czerwca 2010 r., w wyniku czego do Statutu Rzymskiego dodano art. 8. bis oraz
15. bis i ter. Obecnie w państwach-stronach trwa procedura ratyfikacyjna
rezolucji, która umożliwi wejście w życie powyższych zmian, a tym samym
wykonywanie jurysdykcji Trybunału w stosunku do zbrodni agresji.
Definicja zbrodni ludobójstwa znana jest od czasów Konwencji
w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 9 grudnia 1948
r. (Dz.U.1952.9. 9 i 1952.31.213) (por. Michałowska, 2007, s. 54-55). Dla
celów działalności Międzynarodowego Trybunału Karnego zdefiniowana
została także przez Statut Rzymski (interesujące jest porównanie zakresu
zbrodni ludobójstwa, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości
na gruncie Konwencji genewskich: por. Szpak, a, 2011, s. 363-365; Kobielski, 2011, s. 380 i n.; Jaros, 2011, s. 407 i n., s. 424-425. Kompetentnie
o zbrodni ludobójstwa por. Wierczyńska, 2010, s. 163-200; Szpak, b, 2011,
s. 433-498). Zgodnie z postanowieniami Statutu ludobójstwo rozumiane
jest jako zabójstwo członków grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków takiej grupy, rozmyślne stworzenie dla takiej
grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie jej całkowitego
lub częściowego zniszczenia fizycznego, stosowanie środków, które mają
na celu wstrzymanie urodzin w obrębie takiej grupy oraz przymusowe
przekazywanie dzieci jej członków do innej grupy – dokonane z zamiarem zniszczenia grupy w całości lub w części. Na gruncie Statutu uznano,
że zbrodnia ludobójstwa może zostać popełniona nie tylko podczas konfliktu zbrojnego, ale także w czasie pokoju.
Zbrodnia przeciwko ludzkości rozumiana jest jako popełnienie w ramach rozległego lub systematycznego, a także świadomego ataku skierowanego przeciwko ludności cywilnej takich czynów, jak: zabójstwo, eksterminacja, niewolnictwo, deportacja lub przymusowe przemieszczanie
ludności, uwięzienie lub inne dotkliwe pozbawienie wolności fizycznej
z naruszeniem podstawowych reguł prawa międzynarodowego, tortury, gwałt, niewolnictwo seksualne, przymusowa prostytucja, wymuszo-
170 | WSGE
na ciąża, przymusowa sterylizacja oraz inne formy przemocy seksualnej,
prześladowanie zbiorowości z powodów politycznych, rasowych, narodowych, etnicznych, kulturowych, religijnych, płci lub z innych powszechnie
uznawanych za niedopuszczalne na podstawie prawa międzynarodowego,
wymuszone zaginięcia osób, zbrodnia apartheidu, inne nieludzkie czyny o podobnym charakterze celowo powodujące ogromne cierpienie lub
poważne uszkodzenie ciała albo zdrowia psychicznego bądź fizycznego.
Warto zatem podkreślić, iż elementy pozwalające odróżnić zbrodnie przeciwko ludzkości od zwykłych przestępstw to masowość i systematyczność
działań. Statut Rzymski definiuje zbrodnie przeciwko ludzkości szerzej niż
tzw. kanon norymberski, gdyż między innymi nie wiąże ich popełnienia
jedynie z konfliktem zbrojnym (Definicja zbrodni przeciwko ludzkości dla
potrzeb procesu norymberskiego znalazła się w Karcie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego będącej załącznikiem do Porozumienia międzynarodowego w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców
wojennych Osi Europejskiej sporządzonego 8 sierpnia 1945 r. w Londynie
(Dz.U.1947.63.367), powołującego do życia Międzynarodowy Trybunał
Wojskowy w celu osądzenia przestępców wojennych po II wojnie światowej. Definicja ta obejmowała morderstwo, wytępianie, niewolnictwo, deportację oraz inne czyny nieludzkie przeciwko ludności cywilnej, popełnione przed wojną albo w czasie niej, a także prześladowania ze względów
politycznych, rasowych lub religijnych (Wnikliwie o zbrodniach przeciwko ludzkości por. Szpak, b, 2011, s. 341-432).
Zbrodnie wojenne to popełnione w ramach realizacji planu lub polityki albo na szeroką skalę następujące czyny: zamierzone zabójstwo, tortury lub nieludzkie traktowanie, w tym eksperymenty biologiczne, umyślne sprawianie wielkich cierpień albo ciężkich uszkodzeń ciała i zdrowia,
poważne zniszczenia i przywłaszczania mienia, nieusprawiedliwione koniecznością wojskową i dokonywane bezprawnie i samowolnie, zmuszanie
jeńców wojennych do służby w siłach zbrojnych państwa nieprzyjacielskiego, umyślne pozbawianie jeńców wojennych prawa do rzetelnego procesu,
bezprawna deportacja, przesiedlenie albo pozbawianie wolności, branie
zakładników, inne poważne naruszenia praw i zwyczajów prawa międzynarodowego, mających zastosowanie do konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym bądź innym, takich jak: zamierzone kierowanie
ataków przeciwko ludności cywilnej, pomocy humanitarnej albo misji
pokojowych, atakowanie lub bombardowanie bezbronnych miast i wsi,
dopuszczanie się zamachów na godność osobistą, przestępstwa seksualne,
WSGE | 171
stosowanie wszelkiego rodzaju borni trującej, w tym gazów oraz kul rozrywających itp. (interesująco i kompetentnie o zbrodniach wojennych por.
Szpak, b, 2011, s. 167-341).
Definicja zbrodni agresji przewiduje, że jest nią planowanie, przygotowanie, rozpoczęcie lub przeprowadzenie – przez osobę będącą w stanie
kontrolować polityczne lub zbrojne działanie państwa lub kierować takim
działaniem – aktu agresji, który ze względu na swój charakter, wagę i skalę
stanowi wyraźne naruszenie postanowień Karty Narodów Zjednoczonych,
a w szczególności użycie sił zbrojnych przez państwo przeciwko suwerenności, integralności terytorialnej lub politycznej niezależności innego państwa lub w każdy inny sposób sprzeczny z Kartą Narodów Zjednoczonych
(por. Olejniczak, 2010, s. 145-159; Zielińska, 2010, s. 2-15).
Zakres podmiotowy kompetencji Międzynarodowego Trybunału
Karnego obejmuje sądzenie wyłącznie osób fizycznych, które dopuściły
się wskazanych w Statucie zbrodni, niezależnie od tego, czy są obywatelami państwa-strony. Wyjątek stanowią osoby, które w chwili popełniania
zbrodni nie ukończyły 18 lat. Trybunał nie ma uprawnień do sądzenia
osób prawnych czy państw. Odpowiedzialność karna ma zastosowanie wobec wszystkich osób, zarówno wojskowych, jak i cywilnych, bez względu
na pełnioną funkcję publiczną, a więc także wobec głów państw, szefów
i członków rządów, parlamentarzystów lub urzędników państwowych.
Immunitety i inne przywileje związane z pełnieniem funkcji publicznej,
przewidziane przez prawo krajowe lub międzynarodowe, nie zwalniają od
indywidualnej odpowiedzialności karnej przed Trybunałem, a pełnienie
funkcji w żadnym wypadku nie może stanowić podstawy do zmniejszenia wymiaru kary (o podstawach odpowiedzialności jednostki za zbrodnie
międzynarodowe wnikliwie pisze Królikowski, 2011, s. 19 i n.).
Ograniczenia jurysdykcji podmiotowej obejmują przypadki szczególne. Do przesłanek wyłączających odpowiedzialność karną możemy
zaliczyć: niepoczytalność spowodowaną chorobą lub upośledzeniem psychicznym, obronę konieczną, stan wyższej konieczności, przymus pod
groźbą śmierci lub ciężkiego uszkodzenia ciała, stan odurzenia. Wykonanie rozkazu lub polecenia przełożonego (zarówno wojskowego, jak i cywilnego) nie zwalnia sprawcy z odpowiedzialności. Wyjątki od tej reguły są
dopuszczalne w przypadku, gdy na sprawcy ciążył prawny obowiązek jego
wypełniania albo sprawca nie wiedział, że rozkaz jest bezprawny lub gdy
nie był on w sposób oczywisty niezgodny z prawem. Polecenie popełnienia
ludobójstwa lub zbrodni przeciwko ludzkości jest bezprawne niezależnie
172 | WSGE
od okoliczności. Nie wyłącza odpowiedzialności karnej także nieświadomość bezprawności czynu. Jest to możliwe jedynie w przypadkach błędu
co do prawa oraz błędu co do faktu, o ile spowodowały zniesienie świadomości lub zamiaru sprawcy.
Międzynarodowy Trybunał Karny działa w oparciu o ogólne zasady
prawa karnego, takie jak ne bis in idem, nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege, lex retro non agit. Zgodnie z zasadą nieretroaktywności jurysdykcją Trybunału objęto tylko czyny popełnione po wejściu w życie Statutu Rzymskiego, czyli po 1 lipca 2002 r. W przypadku przystąpienia przez
państwo do Statutu w późniejszym terminie działania Trybunału mogą
odnosić się jedynie do przestępstw popełnionych po objęciu państwa jego
postanowieniami. Ponadto zbrodnie objęte jurysdykcją Trybunału nie
podlegają przedawnieniu.
Za największy defekt w przepisach regulujących funkcjonowanie Trybunału należy uznać brak możliwości prowadzenia rozpraw pod nieobecność oskarżonego oraz wydawania wyroków zaocznie. Analiza działalności
powoływanych dotychczas trybunałów karnych, które taki tryb procesowy
wykorzystywały, pozwala wątpić w skuteczność działań podejmowanych
przez Międzynarodowy Trybunał Karny.
Cała koncepcja funkcjonowania Trybunału opiera się na zasadzie komplementarności, która oznacza, że jeśli sąd krajowy zamierza i jest w stanie
skorzystać ze swoich kompetencji, Międzynarodowy Trybunał Karny nie
może mu w tym przeszkodzić. Zatem sądy krajowe nadal mają pierwszeństwo w badaniu i sądzeniu przestępstw podlegających ich jurysdykcji, bowiem misją Trybunału nie jest w żadnym wypadku przejęcie kompetencji
sądów krajowych. Komplementarność stanowi gwarancję poszanowania
suwerenności państw-stron Statutu Rzymskiego (o komplementarności
jurysdykcji MTK w stosunku do sądów krajowych por. Socha, 2004, s. 105
i n.; o skuteczności jurysdykcji międzynarodowych trybunałów karnych
por. Karska, 2009, s. 11 i n.).
Postępowanie przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym
Międzynarodowy Trybunał Karny działa na zasadzie skargowości. Oznacza to, że postępowania przed Trybunałem nie można wszcząć
z urzędu, a jedynie na wniosek (szczegółowo o postępowaniu przed MTK
por. Izydorczyk i Wiliński, 2004, s. 80 i n.; Płachta, 2004, s. 693 i n.).
Językami urzędowymi Trybunału są: arabski, chiński, angielski, fran-
WSGE | 173
cuski, rosyjski i hiszpański. W językach urzędowych publikowane są wyroki Trybunału oraz inne decyzje rozstrzygające sprawy. Językami roboczymi są angielski i francuski. Na wniosek strony postępowania lub państwa
dopuszczonego do udziału w postępowaniu Trybunał może, w uzasadnionych przypadkach, zezwolić na posługiwanie się innym językiem.
Podmiotami uprawnionymi do występowania z wnioskiem o wszczęcie postępowania przed Trybunałem są: państwa-strony Statutu, Rada Bezpieczeństwa ONZ oraz Prokurator. Wniosek składany przez państwo-stronę lub Radę Bezpieczeństwa ONZ nazywa się „przedstawieniem sytuacji
wskazującej na popełnienie zbrodni”.
Trybunał jest właściwy do rozpatrzenia wniosku państwa-strony, gdy
dotyczy on zbrodni popełnionej na jego terytorium lub gdy oskarżony jest
jego obywatelem. Taki wniosek powinien wskazywać okoliczności sprawy
i opierać się na materiałach dostępnych państwu przedstawiającemu sytuację. Kierowany jest do Prokuratora, który jest zobowiązany do wstępnego
zbadania sprawy w celu ustalenia, czy uzasadnione będzie postawienie zarzutu popełnienia zbrodni konkretnej osobie lub osobom.
Jeżeli wnioskodawcą jest Prokurator, to po zbadaniu wiarygodności
otrzymanej informacji i uznaniu, że istnieje uzasadniona podstawa do
wszczęcia postępowania przygotowawczego, składa on do Izby Przygotowawczej wniosek o upoważnienie go do jego wszczęcia wraz z zebranymi
w sprawie materiałami. Izba Przygotowawcza rozpoznaje wniosek Prokuratora i udziela bądź odmawia udzielenia takiego upoważnienia. Odmowa
nie wyklucza możliwości złożenia przez Prokuratora kolejnego wniosku
w oparciu o nowe fakty lub dowody.
Jeżeli po wstępnym zbadaniu sprawy Prokurator stwierdzi, że przedstawiona informacja nie stanowi uzasadnionej podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego, informuje o tym zawiadamiających. Nie
pozbawia to jednak Prokuratora możliwości badania dalszych przedstawianych mu informacji odnoszących się do tego samego stanu faktycznego
w świetle nowych ustaleń lub dowodów.
Rada Bezpieczeństwa ONZ może zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o odroczenie wszczęcia bądź zawieszenie już prowadzonego postępowania przygotowawczego na okres 12 miesięcy. Trybunał zobowiązany
jest taki wniosek uwzględnić. Po upływie tego okresu wniosek może zostać
ponowiony przez Radę. Z jednej strony oznacza to, że jednomyślne działanie stałych członków Rady Bezpieczeństwa może skutecznie powstrzymać
174 | WSGE
Trybunał przed wszczęciem lub kontynuowaniem postępowania w konkretnym przypadku. Z drugiej jednak strony takie ukształtowanie wzajemnych relacji między Radą a Trybunałem wskazuje na to, że żaden ze
stałych członków Rady Bezpieczeństwa nie jest władny samodzielnie zapobiec uruchomieniu procedury przed Trybunałem, który może podjąć
postępowanie z własnej inicjatywy, w sytuacji gdy stali członkowie Rady
Bezpieczeństwa nie będą jednomyślni co do kwestii powstrzymania aktywności Trybunału.
Postępowanie przygotowawcze wszczyna Prokurator, jeżeli uzna,
że istnieje do tego uzasadniona podstawa. Podejmując decyzję o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania, Prokurator bierze pod uwagę,
czy dostępne informacje stanowią podstawę do przyjęcia, że została popełniona lub jest popełniana zbrodnia podlegająca jurysdykcji Trybunału oraz czy sprawa jest dopuszczalna. Jeżeli Prokurator uzna, że pomimo
wagi zbrodni i interesów pokrzywdzonych wszczęcie postępowania nie
służyłoby interesowi wymiaru sprawiedliwości, zawiadamia o swojej decyzji Izbę Przygotowawczą, która może nakazać Prokuratorowi jej ponowne
rozważenie.
Prokurator prowadzi postępowanie przygotowawcze z należytą rzetelnością i skutecznością. Może on działać również na terytorium państwa, którego skarga dotyczy. Do jego podstawowych kompetencji należy
gromadzenie dowodów i dokonywanie ich oceny, żądanie stawiennictwa
podejrzanych, pokrzywdzonych i świadków oraz ich przesłuchiwanie, nawiązywanie współpracy z państwami i organizacjami międzyrządowymi
oraz zawieranie stosownych porozumień i umów, wyrażanie zgody na
utajnianie dokumentów i informacji, podejmowanie niezbędnych środków w celu zapewnienia poufności informacji, ochrony osób lub zabezpieczenia dowodów.
Do najważniejszych kompetencji Izby Przygotowawczej na tym etapie
postępowania należy wydawanie, na wniosek Prokuratora, wezwania do
stawienia się lub nakazu aresztowania osoby podejrzewanej o popełnienie
zbrodni w celu zapewnienia jej obecności na rozprawie, uniemożliwienia
jej utrudniania postępowania oraz kontynuowania popełniania zbrodni.
Po stawieniu się lub dostarczeniu podejrzanego przed Trybunał Izba
Przygotowawcza sprawdza, czy został poinformowany o stawianych zarzutach oraz przysługujących mu prawach. Katalog praw procesowych
przysługujących podejrzanemu, a później oskarżonemu przed Trybunałem został sporządzony na podstawie powszechnych standardów przyję-
WSGE | 175
tych w aktach prawa międzynarodowego, a w szczególności postanowień
Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Statut obszernie reguluje zagadnienia dotyczące prawa do obrony, ale także prawa innych uczestników postępowania, w szczególności zasady ochrony
świadków i osób pokrzywdzonych oraz wypowiadania się pokrzywdzonych podczas rozpraw.
Izba Przygotowawcza w rozsądnym terminie odbywa posiedzenie
w celu zatwierdzenia aktu oskarżenia sporządzonego przez Prokuratora.
Posiedzenie odbywa się w obecności Prokuratora, podejrzanego oraz jego
obrońcy. Na wniosek Prokuratora lub z własnej inicjatywy Izba Przygotowawcza może odbyć posiedzenie pod nieobecność podejrzanego, jeżeli
zrzekł się prawa do uczestniczenia w nim lub miejsce jego pobytu nie może
być ustalone. Wówczas, jeżeli Izba Przygotowawcza uzna, że wymaga tego
dobro wymiaru sprawiedliwości, podejrzanego reprezentuje obrońca.
Po zatwierdzeniu aktu oskarżenia za prowadzenie dalszego postępowania odpowiedzialna jest, powołana w tym celu, Izba Orzekającą. Rozprawa odbywa się jawnie i rozpoczyna się od odczytania aktu oskarżenia.
Izba Orzekająca upewnia się, czy oskarżony rozumie treść zarzutów, a następnie umożliwia mu przyznanie się do winy. W razie przyznania się do
winy Izba ustala, czy oskarżony rozumie jego istotę i konsekwencje, czy
jest ono dobrowolne i skonsultowane z obrońcą oraz czy ma oparcie w zebranym materiale dowodowym. W razie spełnienia wszelkich wymogów
Izba Orzekająca uznaje przyznanie się do winy i może skazać oskarżonego
bez przeprowadzenia postępowania dowodowego.
Jeżeli oskarżony nie przyznaje się do winy, Izba Orzekająca może
zwrócić się do Prokuratora o przedstawienie dodatkowych dowodów, łącznie z zeznaniami świadków lub zarządzić dalsze prowadzenie rozprawy.
Wyrok Izby Orzekającej oparty jest na ocenie materiału dowodowego z całego postępowania i nie może wykraczać poza fakty i okoliczności zawarte
w akcie oskarżenia. Podstawą orzeczenia Trybunału są wyłącznie dowody
przedstawione i ujawnione na rozprawie. Sędziowie powinni dążyć do wydania orzeczenia jednomyślnie, w przeciwnym razie wyrok zapada większością głosów. Przebieg narady Izby Orzekającej jest tajny. Orzeczenie
sporządzane jest w formie pisemnej i zawiera opis materiału dowodowego
oraz wnioski Izby wraz z uzasadnieniem. W razie braku jednomyślności
orzeczenie Izby zawiera zdanie większości i mniejszości sędziów. Wyrok
lub jego streszczenie ogłaszane jest publicznie i w obecności oskarżonego.
W razie skazania Izba Orzekająca może wymierzyć karę pozbawienia
176 | WSGE
wolności na okres nieprzekraczający 30 lat lub karę dożywotniego pozbawienia wolności. Obok tych kar Trybunał może orzec grzywnę albo przepadek mienia pochodzącego bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa,
bez naruszania nabytych w dobrej wierze praw osób trzecich. Kary pozbawienia wolności są wykonywane w państwie wyznaczonym przez Trybunał z listy państw, które zadeklarowały wolę przyjęcia osób skazanych.
Wykonywanie tych kar podlega nadzorowi Trybunału.
Statut przewiduje możliwość odwołania się od wyroku Izby Orzekającej oraz od poszczególnych decyzji Trybunału. Istnieją trzy rodzaje środków odwoławczych: apelacja, zażalenie oraz wznowienie postępowania.
Prawo wniesienia apelacji do Izby Odwoławczej przysługuje Prokuratorowi oraz skazanemu. Jeżeli Izba stwierdzi, że zaskarżone postępowanie było prowadzone nierzetelne w stopniu zagrażającym wiarygodności
orzeczenia o winie lub karze bądź zaskarżone orzeczenie było poważnie
dotknięte wadą w zakresie ustaleń faktycznych, stanowiło obrazę prawa
materialnego albo procesowego, wówczas może ona uchylić lub zmienić
orzeczenie w zakresie winy bądź wymiaru kary, ewentualnie przekazać
sprawę do ponownego rozpatrzenia innej Izbie Orzekającej. W tym celu
Izba Odwoławcza może zwrócić się do Izby Orzekającej, która wydała wyrok o dokonanie stosownych ustaleń faktycznych i przekazanie ich
Izbie Odwoławczej. Może również samodzielnie przeprowadzić dowody
w celu dokonania odpowiednich ustaleń. Jeżeli Izba Odwoławcza stwierdzi, że orzeczona kara jest niewspółmierna do wagi zbrodni, może zmienić wyrok w zakresie wymiaru kary. W razie zaskarżenia orzeczenia w zakresie winy lub wymiaru kary wyłącznie przez skazanego lub Prokuratora
działającego na rzecz skazanego, orzeczenie to nie może być zmienione na
jego niekorzyść.
Wyrok Izby Odwoławczej zapada większością głosów sędziów, jest
ogłaszany publicznie i zawiera uzasadnienie. W razie braku jednomyślności w orzeczeniu znajduje się opinia większości i mniejszości sędziów.
W odróżnieniu od orzeczenia wydawanego przez Izbę Orzekającą, w postępowaniu odwoławczym możliwe jest zgłoszenie w nim przez sędziego
zdania odrębnego, dotyczącego kwestii prawnych. Izba Odwoławcza może
ogłosić swój wyrok pod nieobecność osoby uniewinnionej lub skazanej.
Zażalenie przysługuje stronom postępowania od następujących decyzji Trybunału: dotyczących jurysdykcji lub dopuszczalności, o zwolnieniu
lub odmowie zwolnienia z aresztu podejrzanego, o podjęciu przez Izbę
Przygotowawczą działań w celu wykonania czynności niepowtarzalnych,
WSGE | 177
dotyczących zagadnień, które mogłyby w istotny sposób wpłynąć na rzetelny i sprawny przebieg postępowania lub wynik rozprawy i których natychmiastowe rozstrzygnięcie mogłoby znacznie przyspieszyć postępowanie. Decyzja Izby Przygotowawczej upoważniająca Prokuratora do podjęcia określonych czynności śledczych na terytorium państwa-strony bez
uprzedniego zapewnienia współpracy tego państwa może być zaskarżona
przez państwo-stronę, którego decyzja dotyczy, lub przez Prokuratora za
zgodą Izby Przygotowawczej. Wówczas zażalenie rozpatruje się w trybie
przyspieszonym. Zażalenie nie wstrzymuje wykonania zaskarżonej decyzji, chyba że Izba Odwoławcza tak postanowi. Ponadto zażalenie przysługuje na postanowienie o naprawienie szkody pełnomocnikowi pokrzywdzonych, skazanemu lub posiadaczowi w dobrej wierze majątku, którego
to postanowienie dotyczy.
Skazany, a w razie jego śmierci inna osoba na jego pisemną prośbę, lub
Prokurator, działając w jego imieniu, mogą złożyć do Izby Odwoławczej
wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem. Podstawy do złożenia takiego wniosku są następujące: jeżeli został
ujawniony nowy istotny dowód, który nie był przedstawiony w czasie rozprawy z powodów niezależnych od wnioskodawcy, a mógłby spowodować
zmianę orzeczenia, gdy dowody, na których oparto wydanie wyroku, okazały się nieprawdziwe lub sfałszowane oraz w razie rażącego zaniedbania lub
naruszenia obowiązków przez sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia lub zatwierdzaniu aktu oskarżenia, będących podstawą do usunięcia
go ze stanowiska. Jeżeli Izba Odwoławcza uzna wniosek za bezpodstawny,
odrzuca go. W razie uznania wniosku za uzasadniony, Izba Odwoławcza
może ponownie zwołać Izbę Orzekającą w dotychczasowym składzie, powołać nową Izbę Orzekającą lub sama zdecydować o zmianie wyroku.
Podsumowanie
Powołanie Międzynarodowego Trybunału Karnego należy niewątpliwie uznać za niezwykle doniosłe wydarzenie i krok milowy na drodze do
zapewnienia pokoju w skali globalnej oraz poszanowania i ochrony praw
człowieka. Z jego działalnością wiązano bardzo duże oczekiwania. Miała ona zagwarantować skuteczne sprawowanie wymiaru sprawiedliwości
wobec sprawców najcięższych zbrodni przez międzynarodowy organ sądowy w sytuacjach, gdy krajowe organy wymiary sprawiedliwości nie byłyby zdolne do podjęcia odpowiednich działań. Miała przyczynić się do
położenia kresu bezkarności oraz do rozwiązywania konfliktów, a także
178 | WSGE
do ich ograniczenia, stanowiąc przestrogę dla potencjalnych zbrodniarzy
wojennych. System ten wydawał się okazać najbardziej skutecznym z dotychczasowych rozwiązań w zakresie międzynarodowego prawa karnego.
Praktyka jednakże pokazuje, że nadzieje pokładane na Trybunał nie
zostały w pełni zrealizowane. Mimo że obecnie, na różnych etapach, toczy
się 21 postępowań w sprawach sytuacji w 8 krajach (por. Matyasik i Domagała, 2012, s. 161-174), to nie sposób nie zauważyć, że w przeciągu dwunastu lat swojej działalności Trybunałowi jak dotychczas udało się skazać
tylko jednego oskarżonego (Kongijczyka Thomasa Lubanga Dyilo) na 14
lat pozbawienia wolności wyrokiem, który wciąż pozostaje nieprawomocny, bowiem trwa postępowanie odwoławcze (wnikliwą analizę ostatnich
spraw dokonał Schabas, 2011). Wydaje się, że najbardziej prawdopodobnym powodem tak słabej skuteczności Trybunału pozostaje głównie sceptycyzm i brak współpracy z najbardziej wpływowymi państwami świata,
jakimi są Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, Indie i Izrael, niebędącymi
stronami Statutu. Bardzo ważką dla działalności Trybunału jest wciąż
trwająca procedura ratyfikacji poprawek do Statutu Rzymskiego dotyczących zbrodni agresji. Ale i tu warto zauważyć, że wśród ratyfikujących nie
ma wielkich mocarstw będących stronami Statutu. Zarówno Francja, jak
i Wielka Brytania nie były nastawione zbyt entuzjastycznie do rozwiązań
przyjętych w czasie konferencji w Kampali, uważając kwestię wprowadzenia poprawek za sprawę otwartą i wciąż nieprzesądzoną. Nie bez znaczenia jest również fakt, że kraje, które ratyfikowały zarówno Statut (122), jak
i poprawki do niego (obecnie 7) nie należą do grona państw aktywnie zaangażowanych w prowadzenie interwencji zbrojnych na świecie. W tej sytuacji nadmiernym optymizmem byłoby zakładanie, że Międzynarodowy
Trybunał Karny stanie się w pełni efektywnym narzędziem w zwalczaniu
przypadków łamania prawa międzynarodowego. References:
Wydawnictwa zwarte:
Bekou, O. i Cryer, R. (ed.) (2004). The International Criminal Court. Dartmouth: Ashgate.
Bussmann, H-W. (2004). Międzynarodowy Trybunał Karny – perspektywa europejska, [w:] E. Zielińska (red.), Międzynarodowy Trybunał Karny. USA
i UE: dwa różne podejścia. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.
Dixon, R., Khan, K. A. A. i May, R. (ed.) (2003). Archbold, International
WSGE | 179
Criminal Courts: Practice, Procedure and Evidence. London: Sweet and
Maxwell.
Gardocki, L. (1985). Zarys prawa karnego międzynarodowego. Warszawa:
PWN.
Górzyńska, M. (2010). Stany Zjednoczone Ameryki wobec Międzynarodowego
Trybunału Karnego. Toruń: Wydawnictwo Naukowe GRADO.
Izydorczyk, J. i Wiliński, P. (2004). Międzynarodowy Trybunał Karny (International Criminal Court), Kraków: Zakamycze.
Jaros, P. (2011). Wpływ orzecznictwa międzynarodowych trybunałów karnych na zakres ochrony praw dziecka w konfliktach zbrojnych, [w:] C. Mik
i K. Gałka (red.), Między wykładnią a tworzeniem prawa. Refleksje na tle
orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i międzynarodowych trybunałów karnych. Toruń: „Dom Organizatora”.
Jones, J. R. W. D i Powles, S. (2003). International Criminal Practice. Oxford:
Oxford University Press.
Jurewicz, J. (2008). Jurysdykcja przedmiotowa Międzynarodowego Trybunału
Karnego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Karska, E. (2009). Subsydiarność uchwał organizacji rządowych i pozarządowych w jurysdykcji międzynarodowych trybunałów karnych. Wrocław:
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Kobielski, P. (2011). R. T. L. M/Hate Media Case przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Rwandy. Odpowiedzialność osób fizycznych i prawnych za podżeganie do ludobójstwa i innych zbrodni międzynarodowych
przez media, [w:] C. Mik i K. Gałka (red.), Między wykładnią a tworzeniem
prawa. Refleksje na tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i międzynarodowych trybunałów karnych. Toruń: „Dom Organizatora”.
Królikowski, M. (2011). Odpowiedzialność karna jednostki za sprawstwo
zbrodni międzynarodowej. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Matyasik, M. i Domagała, P. (2012). Międzynarodowe trybunały karne oraz
inne instrumenty sprawiedliwości tranzytywnej. Warszawa: Difin.
Michałowska, G. (2007). Ochrona praw człowieka w Radzie Europy i w Unii
Europejskiej, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Morris, M. (2004). Stany Zjednoczone a Międzynarodowy Trybunał Karny,
[w:] E. Zielińska (red.), Międzynarodowy Trybunał Karny. USA i UE: dwa
różne podejścia. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.
180 | WSGE
Płachta, M. (2004). Międzynarodowy Trybunał Karny. Tom I i II. Kraków: Zakamycze.
Sadat, L. D. (2002). The International Criminal Court and the Transformation
of the International Law: Justice for the New Millennium. New York:
Transnational Publisher.
Socha, E. (2004). Zbieżność a komplementarność jurysdykcji międzynarodowych trybunałów karnych i sadów krajowych. Wrocław: Wydawnictwo
Uniwersytetu Wrocławskiego.
Schabas, W. (2011). An Introduction to the International Criminal Court. Cambridge: Cambridge University Press.
Szpak, A., a (2011). Definicja ludności cywilnej jako elementu zbrodni przeciwko ludzkości w orzeczeniu Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej
Jugosławii w sprawie Milana Matricia (2008), [w:] C. Mik i K. Gałka (red.),
Między wykładnią a tworzeniem prawa. Refleksje na tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i międzynarodowych trybunałów
karnych (ss. 363-371). Toruń: „Dom Organizatora”.
Szpak, A., b (2011). Kontrola przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego w orzecznictwie międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc.
Toruń: „Dom Organizatora”.
Wierczyńska, K. (2010). Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc. Warszawa: Wydawnictwo
Naukowe SCHOLAR.
Zielińska, E. (2010). Definicja zbrodni agresji w polskim kodeksie karnym
w kontekście art. 8 bis Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego. Warszawa: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości. Pozyskano: (02.01.2014) Źródło : http://www.iws.org.pl/pliki/files/AR_Zieli%C5%84ska%20Zbr%20agresji.pdf.
Wydawnictwa ciągłe:
Izydorczyk, J. i Wiliński, P. (2005). Pozycja i zakres uprawnień Prokuratora
Międzynarodowego Trybunału Karnego. „Prokuratura i Prawo 6”.
Milik, P. a (2003). Międzynarodowa osobowość prawna i zdolność prawna Międzynarodowego Trybunału Karnego. „Państwo i Prawo 9”.
Milik, P. b (2003). Międzynarodowy Trybunał Karny a problematyka bezpieczeństwa światowego. „Wojskowy Przegląd Prawniczy 3”.
Olejniczak, J. (2010). Propozycja definicji zbrodni agresji, warunków wykony-
WSGE | 181
wania jurysdykcji przez MTK i elementów definicji zbrodni agresji. „Wrocławskie Studia Erazmianskie. Prace z nauk penalnych oraz prawa międzynarodowego i europejskiego”.
Akty prawne:
Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej z 18 października 1907
r. (Dz.U.1927.21.161).
Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 9 grudnia
1948 r. (Dz. U. 1952.9. 9 i nr 1952.31.213).
Porozumienie międzynarodowe w przedmiocie ścigania i karania głównych
przestępców wojennych Osi Europejskiej z 8 sierpnia 1945 r. (Dz. U.
1947.63.367).
Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 r. (Dz.
U. 2003.78.708).
182 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 183-206
Joanna Modrzejewska-Leśniewska
Renewable Resources of Energy in Afghanistan
Odnawialne źródła energii w Afganistanie
dr hab. Joanna Modrzejewska-Leśniewska
Katedra Studiów Politycznych
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
[email protected]
Abstracts
One of the main problems of the contemporary Afghanistan is the lack
of energy. To solve this problem is one of the main challenges for Afghanistan, as, based on the estimates of the Afghan Ministry of Energy and Water, in 2012 only 33% of Afghan population had access to electricity.
Afghanistan has sizable deposits of coal, crude oil and natural gas.
Although reserves of traditional sources of energy are estimated to be
at least sizable and potentially even abundant, the lack of industrial and
transport infrastructure, causes that it is expected that decades will pass
before those resources will be fully exploited. And it creates opportunity
for a development of alternative sources of energy and among those, so
called renewable resources.
Afghanistan is among the poorest countries in the world. After more
than thirty years of conflict its economy is in shambles and the whole
country is simply devastated. At the same time Afghanistan holds a great
potential in the renewable energy resources. They are so significant, that in
favorable conditions much of Afghanistan electric power generation could
be based on those resources. The most obvious is a of hydroelectric power.
The other, potential sources of energy in Afghanistan could be geothermal
springs, solar energy and wind. The other, worth mentioning, is an issue
of biomass and biogas and its use as a source of energy in Afghanistan.
All those resources of renewable energy could be in the future the base of
Afghanistan energetical sector.
Jednym z głównych problemów współczesnego Afganistanu jest brak
energii elektrycznej. Rozwiązanie tego problemu to jedno z głównych wyzwań, gdyż jak szacuje afgańskie Ministerstwo Energii i Wody, w 2012 roku
jedynie 33% afgańskiego społeczeństwa miało dostęp do elektryczności.
WSGE | 185
Afganistan ma znaczne zasoby węgla, jak również ropy naftowej i gazu
ziemnego. Chociaż zasoby tradycyjnych surowców energetycznych oceniane są na wystarczające, a nawet znaczne, to brak infrastruktury wydobywczej i przesyłowej sprawia, że szacuje się, że miną dziesięciolecia zanim
będzie można w pełni z nich korzystać. To stwarza możliwość rozwoju alternatywnych źródeł energii, a wśród nich energetyki opartej na odnawialnych źródłach energii.
Afganistan należy do grupy najbiedniejszych państw na świecie. Po ponad trzydziestu latach konfliktów jego gospodarka znajduje się w opłakanym
stanie, a kraj jest zniszczony. Jednocześnie Afganistan dysponuje znacznym
potencjałem w zakresie energetyki opartej o odnawialne źródła energii. Są
one tak duże, że w sprzyjających warunkach większość energii elektrycznej
na afgańskim rynku mogłaby pochodzić z tych źródeł. Najbardziej oczywistym jest hydroenergia. Innymi potencjalnymi źródłami energii w Afganistanie może być energia geotermalna, słoneczna i wiatru. Innym, wartym
wymienienia jest biomasa i biogas. Wszystkie te odnawialne źródła energii
mogą być podstawą sektora energetycznego w Afganistanie.
Key words:
Afghanistan; renewable resources of energy; hydroelectric power; geothermal
springs; solar energy; wind energy; biomass; biogas;
Afganistan; odnawialne źródła energii; energia wodna; energia geotermalna;
energia słoneczna; energia wiatrowa; biomasa; biogas;
Introduction
When there is a discussion about energy resources, usually the first
which comes to mind is a crude oil, a natural gas, a coal, a lignite or a nuclear
energy. All of those resources became lately controversial. But despite
all the criticism and discussions they still are the chief fuels for electric
power generation in the Western Countries. Despite all the promotion
and programs of development, the renewable resources of energy still are
rather curiosity than reality, safe the hydroelectric plants, which are an
important element of modern electric power generation. There already are
quite a few wind power plants, geothermal plants or several plans to use
wave and tidal energy, but they still play a marginal role in the production
of electricity in the Western Countries.
Therefore when there are discussions concerning the needs and prob-
186 | WSGE
lems of the extra-European countries, there is tendency to concentrate on
traditional sources of electric power. But it seems wise to change this attitude. Paradoxically in the case of the underdeveloped countries, the alternative sources seem, in many cases to be better option than in the Western
Countries. It is therefore sensible to look at the Afghan case from the perspective of using and developing alternate sources of electric energy.
One of the main problems of the contemporary Afghanistan is the lack
of infrastructure. It never was well developed, but after more than thirty
years of continuous war it is mostly destroyed and inoperative. Therefore this
analysis is to a great extent theoretical. At the same time, when the situation
will become more stable, the very fact that the traditional infrastructure
is virtually nonexistent, could create good conditions for a development
of the production of electric power from renewable resources and for the
marginalisation of traditional electric power generation.
To solve the problem of energy production is one of the main challenges
for contemporary Afghanistan, as, based on the estimates of the Afghan
Ministry of Energy and Water, in 2012 only 33% of Afghan population had
access to electricity. But there is a great disproportion in the access between
larger urban areas and the countryside, where only 9% of Afghans have
access to electricity. What is more important, Afghanistan in completely
dependent on the import of electric energy. In 2011, electricity imports
constituted almost 73% of Afghanistan’s electricity production.
Tab. 1 Electricity Production and Imports (Million kWh)
Fiscal Year
Total Electricity Supply
Imports
Domestic Production
2010-11
2802,8
1866,7
936,1
2011-2012
3578,5
2731,9
846,6
Source: Oskarsson, K. Sustainability of Energy Supplies in Afghanistan,
“Afghanistan in Transition”, Civil-Military Fusion Centre, November
2012. Access (July 5, 2013) from reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/
resources/CFC_Afghanistan_Sustainability_of_Energy_Supplies.pdf, p.3.
Traditional sources of electric power
Before the analysis of the alternative energy resources, one need to look
through those more traditional. During the 1950s, 1960s, and 1970s there
were several geological surveys of Afghanistan and its mineral resources.
WSGE | 187
In the beginning of the 21 century, there were additional surveys made
by the US companies. Therefore the mineral resources of Afghanistan are
pretty well known. Afghanistan has sizable deposits of coal. Those which
were surveyed, are estimated for 73-100 million of metric tonnes, when
those uncharted could be as large as 400 million tonnes (Shroder, Assifi,
1987, p. 116). Northern Afghanistan, especially the region between Herat
and Badashkan, is the main region where there are the coal deposits could
be found (Ministry of Mines and Industries of the Democratic Republic of
Afghanistan, 2008, p. 64). The other area for potential coal mining is the
south-eastern part of the country, along the Pakistani border. But there
are technological obstacles to the development of coal mining: the lack
of transport infrastructure, and this coincide with the fact that the most
of the coal mining regions lay in a rugged terrain which is inaccessible
without modern transport facilities. There is virtually no industrial
infrastructure to utilize the coal. What is making situation even more
difficult are the geologically complex structures of coal deposits, much of
the coal resources occur in relatively deep and structurally deformed areas
where exploitation can be both expensive and difficult (Department of the
Interior, 2005, p. 1).
As for the crude oil, the geological surveys done in the beginning of
the 21st century by the American companies show that there are in Afghanistan potentially six main oil-bearing areas. There are three proven
oil-bearing regions: Amu Darya Basin, Afghan-Tajik Basin and Tripul Basin (near Herat); another three areas, where the occurrence of oil deposits
is not proven, but highly possible, and those are: Katawaz Basin, Helmand
Basin and Kushka Basin (Shahrani, 2011, p. 11). Estimates of oil reserves
vary very much, from very conservative assessment of 80 million barrels
(Kingston, 1990, p. 26; Malik, 2011, p. 144), up to the most optimistic,
which are saying about 1 596 million cubic meters (over 10 billion barrels)
of crude oil (U. S. Department of the Interior, 2006, p. 1). But even those
estimates are sometimes criticised as too conservative, as when Mines
Ministry spokesman declared, that just the newly discovered oilfields, between Balkh and Jawzjan provinces are estimated for 1,8 billion of barrels
(Najafizada, 2010; Watkins, 2010).
In the case of the natural gas, its reserves are rather conservatively estimated for over 520 million of cubic meters. The chief areas of occurrence
of the gas deposits, are similar as in the case of oil. Those surveyed reserves are found in the north of Afghanistan in the Amu Darya Basin and
188 | WSGE
Afghan-Tajik Basin (Islamic Republic of Afghanistan).
Although reserves of both, crude oil and natural gas, are estimated to
be at least sizable and potentially even abundant, there is similar problem
as in the case of coal. The lack of industrial and transport infrastructure,
causes that it is expected that decades will pass before those resources will
be fully exploited. And it creates, as it was already mentioned, opportunity
for a development of alternative sources of energy and among those, so
called renewable resources.
Renewable energy resources
Before we ponder on renewable energy resources, we should define
those resources. The best way is to use the United States Export Council
for Renewable Energy definition which states that: „The term ‘renewable’
is generalny applied to those energy resources and Technologies whose
common characteristic is that they are non-depletable or naturally replenishable. Renewable resources include solar energy, wind, falling water, the
heat of the earth (geothermal), plant materials (biomass), waves, ocean
currents, temperature differences in the oceans and the energy of the tides.
Renewable energy technologies produce power, heat or mechanical energy by converting those resources either to electricity or to motive power”
(Armstrong, Hamrin, 2000).
In contemporary world we may observe the rise of energy production
from renewable energy resources. Global demand for renewable energy
was rising during 2011 and 2012, and supplyed an estimated 19% of global
final energy consumption in 2011. Useful heat energy from modern renewable resources accounted for an estimated 4.1% of total final energy use,
hydropower made up about 3.7%, wind, solar, geothermal and biomass are
estimated 1.9% (Renewable Energy Policy Network for the 21st Century,
2013, p. 13). Among the countries, in which energy from the renewable resources represents significant segment of whole energy market, are mostly
the best developed countries or the fastest developing countries. The top
countries for renewable power capacity are China1, the United States, Brazil, Canada, and Germany. The top countries for non-hydro capacity are
China, the United States2, the Germany, followed by Spain, Italy and India. By regions, the BRICS nations (Brazil, Russia, India, China and South
Africa) accounted for 36% of total global renewable power capacity and
almost 27% of non-hydro renewable capacity. The European Union3 had
WSGE | 189
the most non-hydro capacity at the end of 2012, with approximately 44%
of the global total (Renewable Energy Policy Network for the 21st Century,
2013, p. 13).
Afghanistan is neither among the best developed countries, nor is it
among the fastest developing countries. Quite opposite in both respects, it
is among the poorest countries in the world. After more than thirty years
of conflict its economy is in shambles and the whole country is simply
devastated. At the same time Afghanistan holds a great potential in the
renewable energy resources. They are so significant, that in favorable
conditions much of Afghanistan electric power generation could be based
on those resources.
Hydroelectric power
The most obvious is the capability of hydroelectric plants. According to
the Afghan Energy Information Center eighteen of the hydro power plants
have a combined generating capacity of 263MW, as compared with fifteen
thermal energy plants with a generating capacity of 88MW and thirteen
sources from which energy is imported from neighbouring countries
which are capable of supplying a further 296MW (Hansard, 2008).
So just from those data it is obvious that the hydroelectric power
plants are important element of the energy production. The tradition of
using water power to produce an electricity is in Afghanistan quite long.
The first hydro power plant was build in 1910-1913 in Jabal-ul-Siraj (near
Jalalabad). It produced 1 500 kW of electric power and for a long time
it was the only source of an electricity for an industry which was at that
time concentrated in Kabul (Ali, 1959, p. 127). During the interwar period
Afghan governments started policy of modernisation and industrialisation,
and the supply of electric power was one of the crucial factors in planned
modernisation. Therefore ten power plants were build in Afghanistan
during 1935-1951, out of this number Tyree were hydroelectric power
plants: Chak Wardak (with the nominal output of 3360 kW), Pulkhumri-I
(4800kW) and Kunduz-Baghlan (1200kW) (Ministry of Water and Power
Preface, n.d., p. 3). After the Second World War other hydroelectric power
plants were build. The last of them was erected in 1980s.
190 | WSGE
Tab. 2 Hydroelectric power plants in Afghanistan
Hydro Power plant
Year of Erection
Chak Wardak
Pulkhumri-I
Kunduz-Baghlan
Faizabad
Baharak
Pulikhumri-I
Pulikhumri-II
Khanabad
Chalwarcha
Naghlu
Mahiper
Sarobi
Charikar
Jabel Seraj
Chak Wardak
Ghorband
Darunta
Assadabad
Filko
Baba-Wali
Kajaki
Grishk
1940
1941
1942
1984
1986
1960
1964
1950
1936
1967
1967
1957
1973
1920
1940
1975
1964
1983
1950
1936
1975
1945
Ivesting country supporting
the investemnt
Indie
Indie
Germany
ZSRR
Germany
Germany
USSR
Germany
Germany
China
US/UK/Germany
Germany
India
USSR
Germany
Germany
Germany
USA
USA
Source: Afghan Energy Information Center (AEIC, 2004), Securing Afghanistan’s Future: Accomplishments and the Strategic Path Forward,
Power Sector, Annex 3: Afghanistan Generation Installed Capacity, Annex 3, January 2004, p. 38-39, Access (July 7, 2013) from www.afghaneic.
org/Presentations/Securing%20Afghanistan’s%20Future2.pdf
The Soviet intervention, later the civil war and the rule of Taleban
cause great damage to those objects. Some of them were turned off, the
rest is only partially operational. According to the situation from 2003,
situation was as follows:
Faizabad Micro Hydro station – in 2003 all three turbines were nonfunctional, due to lack of spare parts. The government of India4 was
prepared to provide parts. The plant would require about US$ 400,000 for
WSGE | 191
rehabilitation (AEIC, 2004, p. 22). Baharak Micro Hydro station – in 2003
it was not operational due to lack of spare parts. Ahgha-Khan Network has
agreed to reconstruct this facility (AEIC, 2004, p. 22). Pulikhumri I Hydro
electric plant – in 2003 it was damaged and the cost for rehabilitation was
estimated at US$ 1.8 million (AEIC, 2004, p. 22). Pulikhumri II Hydro
electric plant – in 2003 only one (of three) turbine was operational. The
other two turbines require servicing and spare parts. Rehabilitation cost of
this plant is about US$ 1.2 million (AEIC, 2004, p. 22). Khanabad Hydro
electric plant – in 2003 it was not producing electricity and destruction was
complete. The estimated cost ofor rehabilitation was US$ 3 million (AEIC,
2004, p. 23). Chalwarcha Micro Hydro plant – in 2003 it was non-operational
for the last ten years. US$ 200,000 was required for rehabilitation (AEIC,
2004, p. 27). Naghlu Hydro Electric plant – in 2003 it was producing about
50MW (it has a capacity of 100MW), mainly due to low water level. In 2003,
due to deterioration, non availability of spare parts, and lack of servicing, it
was a opinion that the plant may stop producing at any time (AEIC, 2004,
p. 29). Mahiper Hydro Electric plant – in 2003 this plant was operational
but lacks spares. Strategic spare parts were estimated to cost about US$
1.2 million (AEIC, 2004, p. 29). Sarobi Hydro Electric plant – in 2003 it
was operating at 70% of the nominal capacity due to lack of maintenance
and spare parts. Strategic spare parts were estimated to cost about US$
1.1 million (AEIC, 2004, p. 30). Charikar Micro Hydro plant – in 2003
the plant was operating at 60% of its capacity because of lack of spares.
The estimated cost for rehabilitation was US$ 80,000 (AEIC, 2004, p. 30).
Jabul Seraj Hydro Electric plant – in 2003 the plant was operating at 30%
of its rated output due to depreciation. The antique desing of the plant may
make rehabilitation unfeasible. Replacement of turbines and generators
was recommended, at an estimated cost of US$ 4 million (AEIC, 2004, p.
30). Chak-Wardak Hydro Power plant – in 2003 it was operating at 500kW
instead of 3.3MW due to damage. Repaire of the turbines was not possible
because of their age. The cost estimated for replacing this plant was US$
4 million (AEIC, 2004, p. 30). Ghorband Micro Hydro plant – in 2003
the plant was functional, providing power to Ghorband district. The plant
requires a small amount of spares (AEIC, 2004, p. 30). Darunta Hydro
Electric Power plant – in 2003 two (of three) turbines were operating. The
production was 4MW instead of 11.55MW. All three turbines required
servicing and spare parts (AEIC, 2004, p. 33). Assadabad Micro Hydro
plant – in 2003 one (of two) turbines was functioning and the other was
awaiting spare part. The cost of rehabilitation was estimated US$ 300,000
192 | WSGE
((AEIC, 2004, p. 33-34). Filko Hydro Electric plant – this plant was built as
two turbines. In 2003 one of the turbines was missing and the second one
was demaged beyond repair. Both turbines and other parts would need
to be replaced at an estimated cost of US$ 1.6 million (AEIC, 2004, p. 35).
Babe Wali Micro Electric plant – needs to be rebuild at an estimated cost
of US$ 0.75 million (AEIC, 2004, p. 35). Kajaki Hydro Electric Plant – it
needed service because the plant has not been serviced since 1979 (AEIC,
2004, p. 35). Grishk Hydro Electric plant – in 2003 the plant was heavily
damaged and of antiue design. Replacement was required at a cost of US$
3 million (AEIC, 2004, p. 35). So most of the plants needed and still needs
refurbishment and modernisation. The total costs of necessary repairs,
spare parts and modernisation are estimated for circa 23 million USD.
International community is clearly supporting a restoration of
a hydroelectric power plants5 (Flak, 2012; German Cooperation with
Afghanistan, 2013a), but the progress is rather slow, because of continuous
destability of the situation and the Taleban threat, and becaouse of
a widespread corruption. Because the demand for an electricity in
Afghanistan is so enormous and a reconstruction of large power plants
is so slow emerged an alternative, the development of the system of small
hydro power plants which would satisfy local demands even at the single
villages level. It is important project when one remembers how inaccessible
some of those hamlets are. The very terrain makes preferable a decentralised
system of energy supply. The special role in this case is palyed by a variety
of a Non Governemental Organistaions (NGO-s), which are working on
the local level and whose human and financial potential is sufficient for
such micro investemnts. One example of such activity is International
Assistance Mission which is impelmenting the Renewable Energy Sources
in Afghanistan Project (RESAP). RESAP received a flood of applications
for install hydro-power plants – around 300th every year. Due to limited
resources (personnel and funding) RESAP can implement 10-15 power
station per year. For expamle, in 2011, RESAP helped install hydro-power
plants in 16 villages, supplying a total of 1,793 families with electricity for
lighting and small appliances (International Assistance Mission, 2011, p. 11).
Surely the construction, reconstruction and modernization of hydro
power plants is a move in right direction as Afghanistan has a great
potential in this respect. Several rivers are specially convenient for the
production of an electricity, such as: Amu Darya, Bartang River, Wakhan
River, Panj River, Hari River, Helmand River, Kabul River, Kushk River,
WSGE | 193
Panjshir River and Jarhun. The most valuable as a source of energy is of
course Amu Darya which counts for 50% of all hydrological resources of
Afghanistan. The hydroenergetic potential of this River alone is estimated
for 37 billion kilowatts. The potential of another large Afghan river, Hari
is estimated for 21 billion kilowatts of energy (Poya, 2010). According to
the United nations estimates, Afghanistan could produce in hydroelectric
power plants as much as 24 thousands megawatts of electricity, when it
produces right now not even 200 megawatts (United States Institute of
Peace, 2012).
Geothermal springs
The other, potential source of energy in Afghanistan could be
geothermal springs. But its reserves are not studied in any detail, although
for centuries they were used for therapeutic purposes. Modern use of
mineral thermal springs goes back to 1940s, when the infrastructure o some
thermal springs were developed for therapeutic purposes. However, soon
this development was abandoned, but in 1974 the Obe spring in Heart was
renovated and bathrooms were built in Pole-khumri and Hairatan towns.
Most of the hot springs around Afghnistan are still undeveloped, but local
people continue to use them (Saba, Najaf, Musazai, Taraki, 2004, p. 7).
The first studies were made in 1964 by a soviet geologists. But they
were mosty interested in chemical composition of the water not in their
energetic potential and possibility of use in this respect. The second study
of those springs was done in 1969-1970, but this time also geologists
were interested in their chemical composition. Therefore the geothermal
energetic potential of Afghanistan is assessed from the geological structure
not from the detailed and systematic field studies (Saba, Najaf, Musazai,
Taraki, 2004, p. 7-8).
In Afghanistan, active geothermal systems are generalny located in the
main axis areas of the Hindu Kush, which runs along the Herat fault system, all the way from Heart in the westernmost part of the country, up to
the Wakhan corridor in the Afghan Pamirs. There are many low to medium temperature geothermal resources all over the country. These geothermal fields can be found in the following areas: Harirud-Badakhshan
and Helmand-Arghandab (Rodrigues, Tamás, 2012, p. 288).
194 | WSGE
Map 1 Resources of surface thermal waters of the temperature over 20o C
Source: Saba D.S., Najaf M.E., Musazai A.M., Taraki S.A., Geothermal
Energy In Afghanistan: Prospects and Potential, Center on International
Cooperation, New York University, New York & Research Institute for
Economic Development and Social Policy, Kabul, February 2004, p. 9.
Solar energy
Another source of renewable energy in Afghanistan is the solar
energy. Afghanistan has significant solar resource, averaging 300 days (in
Kandahar pronince it is 320 days) of sunshine per year . This solar radiation
is estimated to average 6.5 kWh per square meter per day (Ashraf, 2009,
p. 20). Inducements to use this source of energy flow, among others, from
the Afghan Energy information Center, which encourages people to use
it for heating water. Such a solar water-heater can provide 140-180 liters
of hot-water per day at temperature of 60-75°C (AEICa). At the same
time critical voices are exclaimed that although Afghanistan can produce
thousands of megawatts of solar power there has not been much interest
from the government so far. As Sharifullah Mohammadi, head of solar
WSGE | 195
power company Zularistan, said: “Afghanistan has possibility of creating
solar parks with the capacity to produce 150 MW of energy, but nothin is
being done in this area” (Jhanmal, 2013).
There are some actions undertaken to introduce solar panels, but
there is no countrywide, centralized plan in this respect. Those are mostly
an isolated, local initiatives, such as the actions of the U.S Agency for
International Development which recently installed a 25 kilowatt-hour
solar electricity system on top of the Muqur District Center building in
Badghis province, or the Solar Home Lighting System programme which
was concluded in 2007, and which in effect brought electricity to a hundred
villages, and this meant electrification of 5200 homesteads (Ashraf. 2009).
Further projects include solar street lights for bazaars, solar hot water
heating systems for clinics and various public facilities in Heart and
Badghis (New Solar Panels Installed In Badghis Province, 2011). Kandahar
University will install a total of 900 solar panels on the 36 solar pallets
that the university had previously received from a private US company
and it is expected to provide enough electricity to fully upport the campus
(Kandahar University – Afghanistan’s Pioneer In Renewable Energy,
2013). New Zealand companies (NetCon Ltd and Sustainable Energy
Service International) were awarded the contract to build 1.05 megawatt
solar plant, which will be the largest in Afghanistan. The contract will cost
US$ 15million (Wilson, 2012). The UAE will be built eight isolated villages
with Solar Home System with appliances. The project will benefit 600
households (Haider, 2012). But taking into account the natural conditions
of Afghanistan the solar energy could be one of the more important sources
of energy and electricity for individual homesteads.
It is important to notice that the Afghans themselves are conscious
of the importance of this source of energy. There is for example a native
company – Afghan Solar Ltd. which on its on-line site wrote that it „…
is a leading solar company engaged in the design, supply and maintain
solar power applications” (Afghan Solar Ltd.). This company offers:
panels, batteries, charge controllers, inverters, water pumps, street lights,
cables, DC lights, and LED lights (Afghan Solar Ltd.). A commercial of an
another company says: “Choose Zularistan solar system, and we all can
reach a secure future for the people in Afghanistan together” (Zularistan).
What is important, there are in Afghanistan local companies producing
solar panels and other appliances. In September 2012 Afghan Shams
Solar Energy Co. advertised on its on-line page its products: “Our Kabul
196 | WSGE
factory is proudly manufacturing Starlight Solar Stoves. From pressing the
parabolic panels to carefully crafting the stove’s stands, we are proud to be
producing this 100% Afghan made product. We have recently improved
our reflective surface, with it now reflecting up to 95% of the sun’s rays.
This then means more energy to cook with and therefore greater savings
for you, our valued customers!” (Afghan Shams Solar Energy Co.)
The Kandahar University recently established an energy department,
the only department of its kind in thr country, to focuse on optimising
Kandahar’s solar energy potential (Kandahar University – Afghanistan’s
Pioneer In Renewable Energy, 2013). As was said by Navy Lt. Jason
Gabbard, one of the American military engaged in the project: „With clean
and reliable energy just around the corner, Kandahar University shines
as a beacon of hope for the future of renewable energy in Kandahar and
maybe someday, all of Afghanistan” (Sada-e Azadi, 2013).
Wind energy
The other, worth mentioning, source of renewable power, is wind. By
some estimates, Afghanistan has enough wind potential to meet even onethird of the country’s future energy needs. The use of a wind as a source of
an electric power seem to be more complicated, than in the case of a solar
energy. There is a sand and dust factor, to be taken into consideration. It
causes damage to the rotors, so the maintenance cost are on average much
higher than in other countries. Still the wind resources in Afghanistan
show promise. Most of these wind resources are in the west and north,
but certain well-known wind corridors are located closer to the Kabul in
Parwan and Kabul provinces (USAID, 2011a). The lowland areas in the
south and west have around 120 windy days per year, with average velocity
of four meters per second (AEICb).
As in the case of other renewable energy resources, Afghanistan needs
outside help also in this respect. In the beginning of 2013 the German
government has pledged to provide financial aid for the establishment of
wind power plans in Afghanistan. This will mark Afghanistan’s first ever
installment of wind power supply (Germany To Fund Wind Power Plans
In Afghanistan, 2013).
As for concrete projects, there is a plan of building of 945 wind
turbines on the outskirts of Herat6. One of the studies revealed that this
part of country has ideal conditions for the wind turbines (Life Support
WSGE | 197
and Sustainable Living Program). United States Agency for International
Development and United States National Renewable Energy Laboratory
have identified approximately 158,000 megawatts of untapped potential
wind (Energy That Never Run Out, 2012).
As in the case of solar energy, also in this case there are a local and
foreign initiatives. There is for example a case of a local initiative of Khalifa
Muhammad Rahim Rasool from Balkh Province who for last nine years is
producing wind pumps which are acco,modated to local needs. His wind
pumps have 20 blades, stand 20 meters high and can be build in a week
by three or four workers. They can pump 20 liters of water per minute out
of a 30 metre-deep well. Rasool is not the only one now, who produces
such pumps, there is a number of local producers who are building such
pumps (Rahimi, 2012). But there are also on Afghan market some foreign
companies, such as Indian Exide Industries, which is present in Afghanistan
since 2002. This company offers, for example 400-watt rooftop wind
power generation systems, coupled with bigger installations of 1,000 watts
and 3,200 watts, targeted at high-worth or institutional customers (Bose,
2004). Another example is the largest small-scale wind installation built
by the New Zealand experts. This wind farm consists of ten turbines and
produces 75kW of electricity for governmental buildings in the Panjshir
Valley (Afghanistan’s First Wind Farm Wins NZ Award, 2008).
Biomass and biogas
Finally there is an issue of biomass and biogas and its use as a source of
energy in Afghanistan. Biomass is biological material derived from living,
or recently living oranisms. It most often refers to plants or plant-derived
materials (What is Biomass?). The most obvious sources of biomass is
trees. Woodfuel cab be derived from conventional forestry practice, from
surgery operations and from management of gardens or parks.
In the case of Afghanistan the use of wood as a source of biomass
is not so obvious. Traditionally wood was used as a burning material at
homesteads but not as a source of energy on a larger scale. What is more,
the access to firewood was always problematic, as a wooden areas are
irregularly dispersed and they were intensively exploited even in the 19th
century, especially near Kabul. In the period between 1890 and 1908, the
wood supplies of the region were almost exhausted, and the workshops
faced a fuel shortage. The situation was so critical that in 1908 two avenues
198 | WSGE
of poplars lining the city streets were felled for government use. The police
were ordered to protect the trees of the region and to fire on anyone seen
cutting them for their own use, pack animals were muzzled to keep them
from nibbling at the green branches, and a modest refosteration program
was hurriedly set in motion. But these haphazard mrasures did little to
alleviate the immediate situation (Thornton, Thornton, 1910, p. 54; Martin,
1907, p. 265).
The level of forestation, despite the actions undertaken to alleviate
this problem, not only did not rise, but even diminished. According to
reports prepared by the international organizations, during 1977-2002 was
observed the process of deforestation. In the eastern part of the country
(where most of the vegetation occurs) disappeared 50-80% of forests (Forest Department, 2010, p. 6).
This process was caused by several factors: long conflict, the extensive
use of firewood, illegal woodcutting and export of the illegally acquired
wood7. In effect right now only some 1,3-2,1% of the country is covered
by woods and forests. And this is one of the lowest in the world forestation
index (United Nations Environment Programme in Afghanistan, 2009, p.
6). Despite that the wood is still used as a firewood in homesteads, and
according to “The Economist” it could lead to the complete deforestation
of Afghanistan (Bare Mountains, Poor People, 2001).
There is potentially an alternative to wood, it is the poppy straw. But
this rises certain problems, also moral ones. In theory it is good alternative.
Afghanistan is the largest opium producer in the world. In 2012 the area
of the poppy cultivation was as large as 154,000 hectares (United Nations
Office on Drugs and Crime, 2012, p. 11). Its by-product is a poppy straw.
There is no data as to the amount of poppy straw produced In Afghanistan
each year. Quite probably the farmers, cultivating opium poppy are using its
straw as a fire material, but surely they did not use it for produce of biomass
and biogas. What is more the state, nor NGO-s or international institutions
could postulate the use of poppy straw as a source for biomass production, as
it would mean a kind of legalization of opium poppy cultivation.
There is also another reason why biomass and biogas are not viewed as
useful option of energy production. As Abdul Rahman Ashraf, well known
scholar and Afghanistan ambassador in Berlin, stressed: “Biofuels raise
competition with agricultural land use and water resources for irrigation”
(Ashraf, 2009, p. 25).
WSGE | 199
Conclusion
Summing up, the fact that the renewable resources of energy could
potentially have an enormous significance for Afghanistan, is evident from
the fact that foreign powers such as the US and Germany are willing to
support investments in this field. Only during 2009-2011 just the USAID
was committed to building the capacity of the Afghan government to
provide its people with renewable energy. The Afghan Clean Energy Project
(ACEP) aims to foster energy independence and development through
increased use of renewable energy technologie. In effect of ACEP they
accomplishments: electrified two health clinics with 5kW soplar power
systems, installed solar systems totalling 20kW to electrify three schools,
installed 367 solar streetlights in eleven provinces, wrote Afghanistan’s first
solar implementation guidelaine and technical specification and trained 498
people (including 37 women) on various topics connected with renewable
energy (USAID, 2011b). What is more within ACEP the Americans played
a significant part in creating Renewable Energy Laboratory (KURE Lab)
at Kabul University, as a part of the Faculty of Engineering. The KURE
Lab is intended to serve as a multipurpose facility for renewable energy
education, research, component testing, and evaluation for engineers
(USAID, 2011c). The Germans on the other hand are engaged in a trainings
connected with the use of renewable energy sources. The foundations have
now been laid for the first training centre for renewable energy technology.
Here technicians will learn how to maintain the hydro and solar power
plants (German Cooperation with Afghanistan, 2013b).
Therefore in favorable conditions, the use of Afghanistan’s reserves of
renewable energy may, as Martin Wright editor of Green Futures wrote,
make Afghanistan a “promising haven of renewable energy” (Wright,
2012).
References:
Afghan Energy Information Center (AEIC , 2004, January), Securing Afghanistan’s Future: Accomplishments and the Strategic Path Forward, Power
Sector, Annex 3: Afghanistan Generation Installed Capacity, Annex 3. Access (July 7, 2013) from www.afghaneic.org/Presentations/Securing%20Afghanistan’s%20Future2.pdf
Afghan Energy Information Center (AEICa), Solar Energy. Access (July 20,
2013) from www.afghaneic.org/solar.php
200 | WSGE
Afghan Energy Information Center (AEICb), Wind Energy. Access (July 20,
2013) from www.afghaneic.org/wind.php
Afghan Shams Solar Energy Co., 100% Afghan Made, September 4, 2012. Access (July 20, 2013) from afghanstarlight.com
Afghan Solar Ltd. Access (July 20, 2013) from www.afghansolar.com
Afghanistan Forest Information and Data. Pozyskano () z rainforest.mongabay.
com?deforestation/2000/Afghanistan.htm
Afghanistan’s First Wind Farm Wins NZ Award, (2008, December 12), Scoop
Business. Access (July 26, 2013) from www.scoop.co.nz/stories/BU0812/
S00276.htm
Ali, M. (1959). Afghanistan (The Mohammedzai Period). Kabul: Khan
Mohammed Ali Khan.
Armstrong ,J., Hamrin, J. (2000). The Renewable Energy Policy Manual, United
States Export Council for Renewable Energy, Washington. Access (July 6,
2013) from www.oas.org/dsd/publications/Unit/oea79e/oea79e.pdf
Ashraf, A. R. (2009, November 10 and 11), Energy Sector Afghanistan.
Importance of Renewable Energy for Afghanistan, International Conference
on “Renewable Energy in Central Asia: Creating Economic Sustainabiliyu
to Solve Socio-Economic Challenges”, Dushanbe, Tajikistan, Access (July
16, 2013) from carnegieendowment.org/files/Presentation_-%20Ashraf.
pdf
Bare Mountains, Poor People (2001, November 1st), The Economist. Access (July
26, 2013) from www.economist.com/node/842516
Bose, P.R. (2004, October 20). Exide To Power Afghanistan With Its Wind, Solar
Energy. The Hindu. Business Line, Access (July 26, 2013) from www.thehindubusinessline.in/2004/10/20/stories/2004102002840100.htm
Chan, L. (2007, November 1), The Lost Forests of Afghanistan, UBC Reports, 53
(11). Pozyskano () z www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2007/07nov01/
afghanistan.html;
Energy That Never Run Out (2012, 13 September), Sada-e Azadi. Access (July
25, 2013) from www.sada-e-azadi.net/index.php/en/topics/features/6714energy-that-never-run-out?googleb0t=true
Flak, A. (2012, January 9). Electricity Only Reaches One In Three
Afghans, Reuters. Access (July 10, 2013) from http://www.reuters.com/
article/2012/01/09/us-afghanistan-power-idUSTRE8080C920120109
Forest Department, Food and Agriculture Organization of the United Nations
(2010). Global Forest Resources Assessment 2010. Country Reports: Af-
WSGE | 201
ghanistan, FRA2010/001, Rome. Access (July 27, 2013) from www.fao.org/
docrep/013/al437e.pdf
German Cooperation with Afghanistan, Hydroelectric Power Generation
(2013a, January) Deutsche Gesellschaft fűr Internationale Zusammenarbeit
GmbH, Bonn. Access (July 10, 2013) from www.ez-afghanistan.de/fileadmin/content/fact-sheets/english/2013-kraftwerk_e-RZ.pdf
German Cooperation with Afghanistan, Energy as a Key to Development
(2013b, January) Deutsche Gesellschaft fűr Internationale Zusammenarbeit
GmbH, Bonn. Access (July 10, 2013) from www.ez-afghanistan.de/
fileadmin/content/fact-sheets/english/2013-energie-allgemein-e_RZ.pdf
Germany To Fund Wind Power Plans In Afghanistan (2013, January 10).
Wadsam. Access (July 20, 2013) from www.wadsam.com/germany-tofund-wind-power-plans-in-afghanistan-7868/
Gurevich, N. M.,(1963). Voprosy ekonomiki Afganistana. Moskva: Izdatelstvo
Akademii Nauk SSSR,
Haider, H. (2012, 18 January). UAE to Set Up Clean Energy Project in Afghanistan, Khaleej Times. Access (July 17, 2013) from www.khaleejtimes.com/
displayarticle.asp?xfile=/data/theuae/2012/January/theuae_January454.
xml&section=theuae
Hansard (House of Commons Daily Debates) Archive (2008). Parliamentary
Business, International Development, Afghanistan: Power Station, 26 November. Access (July 7, 2013) from www.publications.parliament.uk/pa/
cm200708/cmhansrd/cm081126/text/81126w0067.htm
International Assistance Mission (2011). 2011 Annual Report. Access (July
10, 2013) from www.iam-afghanistan.org/sites/default/files/2011%20Annual%20Report.pdf
Islamic Republic of Afghanistan, Ministry of Mines, A Brief History of Natural
Gas in Afghanistan. Access (n.d) from http://mom.gov.af/en/page/4750
Islamic Republic of Afghanistan, Ministry of Energy & Water (2007, April 15).
Power Sector Strategy for the Afghanistan National Strategy. Pozyskano ()
z http://www.carecprogram.org/uploads/docs/AFG-Power-Sector-Strategy-en.pdf
Jhanmal, Z. (2013, 17 January). Solar Expert See Strong Potential in Afghanistan.
Tolonews. Access (July 20, 2013) from tolonews.com/en/afghanistan/9102solar-experts-see-strong-potential-in-afghanistan
Kandahar University – Afghanistan’s Pioneer In Renewable Energy (2013, 13
May), News2WOWU, Access (July 17, 2013) from www.qsnews2wow-u.
202 | WSGE
com/latest/kandahar-university-afganistans-pioneer-renewable-anaergy/
Kingston, J. (1990). The Undiscovered Oil and Gas In Afghanistan.Santa Barbara:
Department of the Interior, U.S. Geology Survey. Access (July 5, 2013) from
http://pubs.usgs.gov/of/1990/0401/report.pdf;
Life Support and Sustainable Living Program, Wind Power for Herat,
Afghanistan. Access (July 25, 2013) from www.ccot-lifesupport.org/
wind%20power%20for%20herat.html
Malik, N. (2011). Overview and Prospects for Energy Resource in Afghanistan:
Measures for Improvement and Sustainable Development. The Journal of Energy and Development 35 (1), pp.141-164.
Martin, F.A. (1907). Under the Absolute Amir. London, New York: Harper &
brothers.
Ministry of Mines and Industries of the Democratic Republic of Afghanistan,
Afghanistan Geological Survey (2008). Geology and Mineral Resources of
Afghanistan, Book 2, Mineral Resources of Afghanistan. British Geological
Survey, Report Series Published by British Geological Survey
Ministry of Water and Power Preface. Access (July 7, 2013) from
www.afghaneic.org/Presentations/English%20version%20Presentation.pdf.
Najafizada, E. (2010, August 15). Afghanistan Says It Locates 1.8 Billion-Barrel Oilfield in Nation’s North. Bloomberg.com. Access (July 6, 2013) from
http://www.bloomberg.com/news/2010-08-15/afghanistan-discovers1-8-billion-barrel-oilfield-in-north-ministry-says.html
New Solar Panels Installed In Badghis Province (2011, January 24). dvids, Access (July 17, 2013) from www.dvidshub.net/news/64132/new-solar-panels-installed-badghis-province#.UapLkdJM_xA
Oil Field Discovered in Afghanistan, (2010, August 16). The Independent, Pozyskano () z http://www.independent.co.uk/news/world/asia/oil-field-discovered-in-afghanistan-2053829.html
Oskarsson, K. (2012, November). Sustainability of Energy Supplies in Afghanistan. Afghanistan in Transition, Civil-Military Fusion Centre, Access (July 5,
2013) from reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CFC_Afghanistan_Sustainability_of_Energy_Supplies.pdf
Poya, S. (2010, August 10). Afghanistan’s Energy Potential, New Eastern Outlook. Access (July 12, 2013) from http://www.journal-neo.com/node/1002
Rahimi, R. (2012, July 3). The Innovators: Second Wind For Farmers, Afghanistan Today. Access (July 25, 2013) from www.afghanistan-today.org/
article/?id=241
WSGE | 203
Renewable Energy Policy Network for the 21st Century (2013). Renewables
2013. Global Status Report, Paris. Access (July 6, 2013) from www.ren21.
net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2013/GSR2013_lowres.pdf
Rodrigues, A.R., Barbarics, T. (2012). Foreign Military Bases with Renewable
Energy Sources, Hadmérnök, VII Evfolyam 1 szám – 2012. Március. Access (July 14, 2013) from hadmernok.hu/2012_1_rodriguez_barbarics.pdf
Saba, D.S.,Najaf, M.E., Musazai A.M., S.A. Tarak, S.A. (2004, February). Geothermal Energy In Afghanistan: Prospects and Potential, Center on International Cooperation, New York University, New York & Research Institute for
Economic Development and Social Policy, Kabul.
Sada-e Azadi, (2013, 21 January). Kandahar University To Be National ‘Model’
In Renewable Energy, Afghan-review. Access (July 17, 2013) from www.
afghan-review.com/index.php/education/item/202-kandahar-universityto-be-national-model-in-renewable-energy
Shahrani, W. (2011, 26 October ). Outlook for the Mining Industry In Afghanistan,
Mining Investors’ Forum for Afghanistan, Brussels, Access (July 5, 2013)
from
http://mom.gov.af/Content/files/Minister’s%20Presentation%20
in%20Brussel%20on%20Outlook%20for%20the%20Mining%20
Industry%20in%20Afghanistan,%20Oct%202011.pdf
Shroder, Jr, J.F., Assifi, A.T., (1987). Afghan Resources and Soviet Exploitation.
in: Klass R. (ed.), Afghanistan. The Great Game Revisited (ss. 97-134). New
York: Freedom House.
Thornton, E., and Thornton, A. (1910). Leaves from an Afghan Scrapbook.
London: John Murray.
United Nations Environment Programme in Afghanistan (2009, January). Laying the Foundations for Sustainable Development. Access (July 27, 2013)
from www.unep.org/pdf/UNEP_in_Afghanistan.pdf
United Nations Office on Drugs and Crime (2012). Afghanistan Opium Survey,
2012. Access (July 28, 2013) from www.unodc.org/documents/crop-monitoring/Afghanistan/Afghanistan_OS_2012_FINAL_web.pdf
United States Institute of Peace, International Network for Economics and
Conflict, (2012, August 13). Could Afghanistan’s Water Woes Undermine
Peace?Access (July 12, 2013) from http://inec.usip.org/blog/2012/aug/13/
water-and-energy-planning-afghanistan-mitigating-security-threatsthrough-sustainab
U. S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, (2006). Assessment of
Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006, March,
204 | WSGE
Fact Sheet 2006-3031. Access (July 5, 2013) from http://pubs.usgs.gov/
fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf
U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, (2005, June). Assessing
the Coal Resources of Afghanistan, Fact Sheet 2005-3073. Access (July 5,
2013) from http://escweb.wr.usgs.gov/share/mooney/USGS%20coal%20
assessment.pdf
USAID (2011a, December 26). The Future is Blowing in the Wind. Access (July
20, 2013) from afghanistan.usaid.gov/USAID/Article/2521/The_Future_
is_Blowing_in_the_Wind
USAID (2011b, June). Fact Sheet: Afghan Clean Energy Project (ACEP). Access
(July 20, 2013) from afghanistan.usaid.gov/en/USAID/Activity/152/Afghan_Clean_Energy_Project_ACEP
USAID (2011c, 4 May). Establishment of Renewable Energy Laboratory AT Kabul University . Access (July 20, 2013) from Afganistan.usaid/gov/en/USAID/Article/2233/Establishment_of_Renewable_Energy_Laboratory_at_
Kabul-University
Watkins, E. (2010, August 18). Afghanistan Claims 1.8 Billion bbl Oil Field
Find, Penny Energy. Access (July 6, 2013) from http://www.pennenergy.
com/index/petroleum/display/6576660494/articles/oil-gas-journal/exploration-development-2/reserves/2010/08/afghanistan-claims.html
Wilson, I. (2012, August 2). New Zealand to Provide Backing for Afghanistan
Solar Project, Bloomberg.com. Access (July 17, 2013) from www.bloomberg.
com/news/2012-08-02/new-zealand-to-provide-backing-for-afghanistansolar-project.html
What is Biomass?. Access (July 27, 2013) from www.biomassenergycentre.org.
uk/portal/page?_pageid=76,15049&_dad=portal&_schema=PORTAL
Wright, M.(2012, July 6), Inside Afghanistan’s Hydropower Revolution”, The
Guardian. Access (July 29, 2013) from http://www.guardian.co.uk/environment/2012/jul/06/inside-afghanistans-hydropower-revolution
Zularistan. Access (July 20, 2013) from www.afghan-solar.com/en/company/
index.html
(Endnotes)
1  In China wind power generation increased more than generation from coal and
passed nuclear power output for the first time.
2  The United States addend more capacity from wind power than any other technology, and all renewables made up about half of total electric capacity additions
during the year.
WSGE | 205
3  In the European Union, renewables accounted for almost 70% of additions to
electric capacity in 2012, mostly form solar and wind power.
4  This plant was built with Indian technical and economical co-operation in 1984.
5  Energy producing section of Afghan economy receives yearly from external
sources c. 200 millions USD of assistence.
6  This city, with a population of 350,000, is unable to maintain a constant supply of
power. They must rely on imported power from Iran and use diesel generators.
7  For example, in the 1970s, the Badghis and Takhar provinces of northern Afghanistan were covered with pistachio forests. These forests were almost completely
lost in three decades because of breakdown of state institutions and many trees
were uprooted or depleted by Soviet military forces. Many trees were cutting and
illegally exported to neighbouring countries.
206 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 207-220
Bronisław Sitek
Wincenty Bednarek
The constitutional protection of the family
and the ideology of a new social order
Konstytucyjna ochrona rodziny a ideologia nowego
ładu społecznego
Bronisław Sitek
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Wincenty Bednarek
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
Abstracts
Until recently, the family has been considered as a fundamental social
unit. Contemporary philosophical trends, especially those related to gender,gradually put an end to the traditional concept of family built on the
foundations of Roman and Christian culture. European constitutions stil
remain a reflection of the existing family model, which, however, are also
subject to change under the pressure of new trends of thought propagated in great measureby the media and politicians. Analysis of the twelve
EU constitutions shows that in the near future the high pressure on the
amendment of the constitutions of these countries towards an adjustment
to the new trends of thought should be expected.
Do niedawna rodziny były uznawane za podstawowe komórki społeczeństwa. Współczesne trendy filozoficzne, zwłaszcza te związane z płcią,
stopniowo położyły kres tradycyjnej koncepcji rodziny, zbudowanej na
fundamentach rzymskiej i chrześcijańskiej kultury. Konstytucje europejskie w dalszym ciągu pozostają odbiciem istniejącego modelu rodziny,
które jednak podlegają również zmianom pod wpływem nowych trendów
myślowych rozpowszechnianych przez mass-media i polityków. Analiza
dwunastu konstytucji UE pokazuje, że w najbliższej przyszłości należy się
spodziewać intensywnych działań mających na celu nowelizacje konstytu-
WSGE | 209
cji tych krajów i dostosowania ich do nowych trendów myślowych.
Key words:
constitutions, the European Union, family, gender, constitutional law, natural law
Konstytucji Unii Europejskiej, rodzina, płeć, prawo konstytucyjne, prawo
naturalne
Wprowadzenie
Koncepcja rodziny na przestrzeni tysiącleci doznawała daleko idących
przeobrażeń. Czynnikami wpływającymi na jej kształt były uwarunkowania kulturowe, zwłaszcza religijne, stopień rozwoju cywilizacyjnego, w tym
techniki i organizacji społeczeństwa, w końcu były to czynniki ekonomiczne
i klimatyczne (Kaniewska, 2013, ss.437-452). Uwarunkowania kulturowe,
głównie religijne, od najdawniejszych czasów określają pozycję jednostki
w strukturze społecznej, w tym rodzinnej. Konkretne treści dominującej ideologii danej epoki są elementem wtórnym wobec wykształconych zwyczajowo zachowań i form organizacyjnych, w tym rodziny. Wpływ na ich kształt
mają silniejsze jednostki lub dominujące grupy. W okresie prokreacyjnym
silniejszą fizycznie jednostką jest mężczyzna, co przez tysiąclecia ugruntowywało dominującą pozycję mężczyzny w życiu publicznym i prywatnym,
a zwłaszcza w rodzinnym (Augustyniak, 2012, s. 205 n.).
Dominująca pozycja mężczyzn w konsekwencji przyczyniła się do
powstania modelu rodziny patriarchalnej, typowej dla kultury antycznych Aten czy Rzymu (Rominkiewicz, 2012, s. 15 n). Tylko w nielicznych
kręgach kulturowych, szczególnie w Azji i Afryce, powstał model rodziny
matriarchalnej, z centralną pozycją kobiety. U podłoża obu typów rodziny
leży małżeństwo monogamiczne czy poligamiczne, w zależności od kultury. Trzeba zaznaczyć, że jest to stosunkowo uproszczone przedstawienie
antropologicznej ewolucji rodziny na przestrzeni wieków (Levi-Strauss,
1996, s. 297-313).
Stopień rozwoju cywilizacyjnego poszczególnych społeczeństw przyczynił się do powstania procesu stopniowego odchodzenia od modelu rodziny
wielopokoleniowej, zwłaszcza agnacyjnej na rzecz rodziny zatomizowanej,
dwupokoleniowej (rodzice i dzieci) opartej na więzach krwi (rodzina kognicyjna) (Misztal-Konecka, 2007, s. 39 n.). Zmiany te spowodowały daleko
idącą ingerencję prawną państwa w uregulowanie stosunków rodzinnych
210 | WSGE
tak o charakterze osobowym (np. adopcja, wzajemne obowiązki), jak i majątkowym, w tym obowiązku alimentacyjnego (Dyjakowska, 2007, s. 73-93).
Pierwszą tak szeroką regulacją prawną było ustawodawstwo rzymskiego
cesarza Oktawiana Augusta (Volterra, 2006, s. 835 n.; Evans Grubbs, 1995,
s. 103 n.), który wprowadził obowiązek pozostawiania w legalnym związku małżeńskim (iustum matrimonium) oraz posiadania dzieci zrodzonych
z legalną żoną (Robleda, 1970, s. 145 n.). Tak ukształtowana rodzina stała
się podstawową jednostką organizacyjną społeczeństwa i motorem awansu
społecznego oraz politycznego, poczynając od antyku, kończąc na czasach
współczesnych. Ugruntowanie modelu rodziny opartej na małżeństwie dokonało się w nauce chrześcijańskiej, przede wszystkim poprzez podniesienie
związku małżeńskiego do rangi sakramentu.
Znaczący wpływ na rozwój nowych modeli rodziny ma również stopień rozwoju ekonomicznego. Rodzina patriarchalna spełniała różne
funkcje, w tym przede wszystkim zabezpieczenia społecznego. Rodzina,
a właściwie jej głowa dysponowała całym majątkiem wypracowanym przez
poszczególnych jej członków. W ten sposób można było zabezpieczyć potrzeby jednostek słabych, tj. dzieci, osób starszych czy chorych (Zawisza,
2013, s. 156-157). Rozwój ekonomiczny spowodował materialne uniezależnienie się kobiety od mężczyzny oraz stosunkowo szybką emancypację
dzieci spod władzy rodzicielskiej poprzez uzyskanie statusu osoby ekonomicznie niezależnej.
W końcu czynnikiem mającym obecnie decydujący wpływ na zachodzące zmiany w kształcie rodziny jest rozwój technologii, głównie informatycznej. Dotychczas potrzeba kontaktu z drugim człowiekiem była zaspakajana w ramach tradycyjnej rodziny. Symbolem bliskości więzi rodzinnej był
stół, który gromadził jej członków podczas posiłków. Okazją do utrzymania
więzów rodzinnych były święta religijne, a zwłaszcza święta chrześcijańskie,
takie jak Boże Narodzenie czy Wielkanoc. Dom spełniał nie tylko funkcję
hotelową, ale również było to miejsce rozrywki i wypoczynku. Takiej wizji rodziny zgromadzonej w jednym miejscu, tj. w domu, sprzyjała bliskość
miejsca prac. Taki jednak obraz spokojnego domu obecnie bardzo szybko
ulega przekształceniom spowodowanym coraz większymi odległościami
pomiędzy domem a miejscem pracy. Wiele osób wraca do domu rodzinnego
tylko na weekendy. Symboliczny stół został zastąpiony komputerem, iphonem czy ipadem. Miejsce pracy stało się pierwszym, a niekiedy podstawowym miejscem egzystencji jednostki. Coraz więcej firm żąda od pracownika
pełnej dyspozycyjności. W tym należy upatrywać wzrostu liczby osób, które
WSGE | 211
nie zawierają trwałych związków małżeńskich, a istniejące związki nieformalne stosunkowo łatwo się rozpadają. Stopniowo zanika koncepcja potrzeby ciepła rodzinnego, bliskości rodziców i dzieci, spotkania z rodziną bliższą
i dalszą. W wielu krajach coraz mniej rodziny przyjeżdża na pogrzeby najbliższych nie tylko z powodu odległości, ale również braku jakichkolwiek
więzi. Stąd nie do rzadkości należą przypadki pogrzebów bez żałobników.
Praca, kariera zawodowa wytycza ją nowy krąg osób, który zastępuje rodzinę (Such-Pyrgiel, 2008a, ss.188–203).
Przemiany społeczne wywołane nowymi warunkami ekonomicznymi
i rozwojem technologii legły u podstaw nowych trendów myślowych, wywołujących niepokoje społeczne. Należy do nich niewątpliwie koncepcja
gender, wzbudzająca skrajne oceny i emocje. Jest ona odbiciem zachodzących zmian kulturowych opartych na silnym poczuciu wartości jednostki
w oderwaniu od jakichkolwiek innych systemów wartości, w tym rodzinnych czy religijnych, głównie chrześcijańskich.
Nie wchodząc w ocenę nowych nurtów filozoficznych, w tym filozofii
gender, warto zwrócić uwagę na warstwę normatywną, zwłaszcza konstytucyjną wybranych państw europejskich, a dotyczącą właśnie rodziny i jej
centralnego miejsca w systemie prawnym. Analizie zatem zostaną poddane przepisy normatywne o charakterze konstytucyjnym państw dawnej
tzw. dwunastki z pominięciem Wielkiej Brytanii (brak konstytucji) oraz
Polski jako przedstawiciela nowych członków Unii. Taki dobór państw
jest uzasadniony tym, że są one reprezentatywne dla polaryzacji poglądów
na temat koncepcji rodziny. Taki eksperyment myślowy pozwoli na osiągnięcie podstawowego celu tych badań, a mianowicie na określenie stanu
prawnego istniejącego w porządku konstytucyjnym wybranych państw
Unii Europejskiej oraz odniesienie go do zachodzących zmian filozoficznych i społecznych (Tomanek, 2012, s. 47 n).
Rodzina jako wartość konstytucyjna
Powszechnie uznawane jest, że konstytucja jest podstawowym aktem
prawnym każdego porządku prawnego. Stąd też konstytucję określa się
inaczej ustawą zasadniczą. Wszystkie inne akty prawne muszą być z nią
zgodne, strażnikiem czego jest Trybunał Konstytucyjny. To właśnie w konstytucji zapisane są wszystkie podstawowe zasady prawa, będące fundamentem porządku prawnego każdego państwa. Charakterystyczne dla
przedmiotowych konstytucji jest to, że powstały one zasadniczo po II woj-
212 | WSGE
nie światowej, a więc zostały oparte na zasadach wypracowanych w ramach
współczesnej, ale typowej dla każdego państwa kultury prawnej. Procesy
globalizacyjne wywarły również wpływ na kształtowanie się zasad prawnych o charakterze ponadnarodowym, dając początek międzynarodowej
kulturze prawnej, której streści coraz szerzej przenikają do wewnętrznych
systemów prawnych poszczególnych państw.
Stąd słusznie zauważył M. Zieliński, że we współczesnych konstytucjach
doszło do skrzyżowania się norm krajowych i zewnętrznych (międzynarodowych). Niezwykle ważne jest więc dokonanie identyfikacji konkretnej normy prawnej, za którą stoi określona wartość podlegająca ochronie
(Zieliński, 2011, s. 30). Następnie konieczne jest określenie przynależności
danej wartości do konkretnego porządku prawnego. Wśród wartości chronionych konstytucjami, w tym polską, jest: państwo, zasady demokratycznego państwa prawa, podział władz, istnienie samorządu terytorialnego, własność prywatna, życie człowieka, a przede wszystkim sam człowiek.
Do wartości konstytucyjnych zaliczana jest również rodzina, czasem rozumiana w komentarzach jako emanacja instytucji typowej dla
prawa naturalnego (Bałaban, 2011, s. 53). Według polskiego Trybunału
Konstytucyjnego rodzina to każdy trwały związek dwóch lub więcej osób,
składający się z co najmniej jednej osoby dorosłej i dziecka, oparty na więzach
emocjonalnych, prawnych, a przeważnie także i na więzach krwi. Rodzina
może być pełna, w tym wielodzietna lub niepełna. Rodzina pełna składa
się z dwojga osób dorosłych pozostających we wspólnocie domowej i związanych więziami uczuciowymi oraz wychowywanego przez nie wspólnego
dziecka (dzieci). Rodzinę niepełną tworzy natomiast jeden dorosły i wychowywane przez niego dziecko (dzieci) (orz. TK z 12.4.2011 r., SK 62/08, orz.
Podaję za Banaszak 2012, s. 149).
Rodzina nie jest jednak wartością, która znajduje swoje odzwierciedlenie w każdej konstytucji. Na dwanaście analizowanych konstytucji tylko
w siedmiu znalazła swoje odbicie w konkretnych zapisach konstytucyjnych, tj. w konstytucji Polski, Niemiec, Grecji, Irlandii, Włoch, Portugalii
i Hiszpanii. Z kolei rodzina nie jest wartością konstytucyjną w Belgii,
Danii, Francji, Luksemburgu, Holandii i Wielkiej Brytanii.
Konstytucja Francuska z 1958 r. nie zawiera żadnych regulacji dotyczących prawa człowieka i obywatela. Ograniczona została jedynie do przepisów ustrojowych i jest w dużej mierze spadkobierczynią pierwszej konstytucji z 1791 r. (Ardant, 1991, s. 15 n.). W konsekwencji brak odniesienia się
do rodziny znajduje się również w innych konstytucjach, które wzorowe
WSGE | 213
były na francuskiej. I tak konstytucja belgijska z 1831 r. była wzorowana
na francuskiej z 1791 r. i holenderskiej z 1815 r. (Palaci di Suni Prat, Comba,
Cassella, 1993, s. 22). Brak ten nie został uzupełniony przy okazji rewizji
konstytucji, jaka miała miejsce w 1993 r. Konstytucja holenderska została
uchwalona w 1815 r. i również ona była pod dużym wpływem doktryny
francuskiej. Stan ten nie zmienił się również po jej rewizji, która odbyła
się w 1983 r. W końcu konstytucja luksemburska, obowiązująca od 1868
r., była wzorowana na konstytucji belgijskiej (Palaci di Suni Prat, Comba,
Cassella, 1993, s. 367). Doktryna francuska miała również ogromny wpływ
na ukształtowanie się koncepcji kolejnych konstytucji duńskich, łącznie
z aktualnie obowiązującą z 1953 r. Wprawdzie zawiera ona część dotyczącą
praw człowieka, jednak tylko w art. 76. wspomina się o obowiązku rodziny
edukowania dzieci zgodnie z ogólnymi standardami szkoły podstawowej
(Palaci di Suni Prat, Comba, Cassella, 1993, s. 69). Rodzina nie znalazła
również swojego odzwierciedlenia jako wartość konstytucyjna również
w aktach prawnych rangi konstytucyjnej Wielkiej Brytanii. Jest to zatem
grupa państw ściśle powiązanych z głębokimi przemianami filozoficznymi
i politycznymi, jakie miały miejsce przed rewolucją francuską (oderwanie chrześcijaństwa w Anglii od Rzymu – powstanie anglikanizmu), i dla
której naczelnymi wartościami były wolność, równość i braterstwo w perspektywie między ludzkiej, jak i po niej. Kwestie rodziny zaś stały się sprawą mniej ważną (Volterra, 2006, s. 903 n.).
Całkiem odmienna sytuacja rodziny jest w konstytucjach państw
uważanych za tradycyjnie chrześcijańskie, tj. katolickie (Polska, Włochy,
Irlandia, Hiszpania i Portugalia), prawosławne (Grecja) lub katolicko-protestanckie (Niemcy). Należy jednak stwierdzić, że nie zawsze doktryna chrześcijańska leży u podłoża konkretnych zapisów ustawy zasadniczej tych państw, w tym i w odniesieniu do wartości, jaką jest rodzina.
Prawie wszystkie zostały przyjęte po II wojnie światowej, tj. włoska w 1948
r., niemiecka w 1949 r., grecka w 1975 r. i w 1986 r. została nowelizowana, portugalska w 1976 r., hiszpańska w 1978 r. i polska w 1997 r. Jedynie
konstytucja irlandzka pochodzi z okresu międzywojennego, tj. z 1937 r.
W tej właśnie konstytucji najbardziej uwidacznia się wpływ doktryny
chrześcijańskiej na poszczególne jej rozwiązania. Już w preambule konstytucja irlandzka rozpoczyna się w Imię Trójcy Przenajświętszej.
Można zatem powiedzieć, że w tej ostatniej grupie konstytucji odniesie do systemu wartości, w tym do rodziny, wynika niewątpliwe z treści
typowych dla chrześcijaństwa, ale również i z dorobku cywilizacyjnego
214 | WSGE
wykształconego po II wojnie światowej. System tych wartości został zapisany przede wszystkim w aktach prawa międzynarodowego, poczynając
od Powszechnej Deklaracji praw Człowieka przyjętej przez ONZ w 1948
r. Stąd rodzina jako wartość chroniona jest nie tylko w porządku konstytucyjnym, ale również i prawnomiędzynarodowym.
Zakres przedmiotowy konstytucyjnej ochrony rodziny
Analiza konkretnych zapisów ustawowych pokazuje, że istnieje dość
znaczne zróżnicowanie, gdy chodzi o określenie pochodzenia rodziny,
a tym samym poziom jej ochrony. Prawno-naturalne pochodzenie instytucji rodziny znajduje się w dwóch konstytucjach. Pierwsza z nich to konstytucja irlandzka, gdzie w art. 41. ust. 1. zapisano, że Państwo uznaje rodzinę
za pierwotnie naturalną i podstawową grupę społeczną (…). Ustawodawca
irlandzki idzie jeszcze dalej i zapewnia ochronę tradycyjnej rodziny opartej na związku kobiety z mężczyzną przed atakami, w tym medialnymi.
W art. 41. ust. 3. pkt. 1. postanowiono, że Państwo zobowiązuje się otaczać
szczególną opieką i chronić przed atakiem instytucję małżeństwa, która stanowi podstawę rodziny (Konstytucja Irlandii, 2006). Podobną koncepcję
ochrony rodziny przyjęto w konstytucji włoskiej, gdzie w art. 29. zd. 1. postanowiono, że Republika uznaje prawa rodziny jako naturalnego związku
(…) (Konstytucja Włoch, 2004). W pozostałych konstytucjach podkreśla
się znaczenie rodziny dla państwa lub społeczeństwa i z tego wywodzi się
potrzebę konstytucyjnej ochrony tej instytucji. Nie ma deklaracji nakładających na państwo bezwzględny obowiązek ochrony rodziny.
W konstytucjach, w których rodzina jest uznawana za instytucję prawa
naturalnego, jej prawa są nienaruszalne i niezmienne. Państwo nie może
ingerować w jej kształt, oddając jak gdyby właściwość w tym zakresie prawu zwyczajowemu czy też systemom prawnym pozanormatywnym, w tym
prawu religijnemu. Najsilniejsze takie sformułowanie znajduje się w art. 41.
ust. 1. Konstytucji Irlandii, gdzie postanowiono, że małżeństwo jest instytucją moralną, posiadającą niezbywalne i nienaruszalne prawa, uprzednie
i nadrzędne wobec wszystkich praw ustanowionych… (Konstytucja Irlandii,
2006). Co ciekawe, takiego stwierdzenia wyraźnie sformułowanego nie ma
już w konstytucji włoskiej, stającej na stanowisku prawno-naturalnego
pochodzenia instytucji rodziny. W art. 31. włoski ustrojodawca wspomina
jedynie o potrzebie wpierania rodziny w wypełnianiu jej podstawowych
zadań, w tym macierzyństwa i udzielenia pomocy rodzinom wielodzietnym (Konstytucja Włoch, 2004). W pozostałych konstytucjach ustawo-
WSGE | 215
dawcy zakładają jednak ingerencję ustawodawczą w kształtowanie się
rodziny jako instytucji prawa, ograniczając tym samym wpływy innych
systemów pozanormatywnych. Najdalej idące sformułowania w tym zakresie znajdują się w konstytucji hiszpańskiej, gdzie w art. 32. ust. 2. postanowiono, że ustawa będzie regulowała formy małżeństwa, a tym samym
pośrednio i rodziny.
W większości konstytucji przyjmuje się, że podstawą rodziny jest
małżeństwo. Zachodzące zmiany kulturowe pokazują, że już w czasach
antycznych, w tym w prawie rzymskim, podstawą istnienia rodziny były
więzi prawne czy pokrewieństwa, małżeństwo zaś było wprawdzie instytucją silnie powiązaną z rodziną, jednak uregulowania zwyczajowe czy
prawne często istniały niezależnie od siebie. W prawie rzymskim małżeństwo członków rodziny podlegało kontroli consilium domesticum, a więc
rady wielopokoleniowej rodziny, która żyła swoim rytmem skupionym
wokół pater familias, i to niezależnie od losu poszczególnych małżeństw,
w tym i małżeństwa samej głowy rodziny. Taka koncepcja ulegała zmianie, zwłaszcza pod wpływem religii chrześcijańskiej, dla której małżeństwo
stało się czynnikiem kreującym rodzinę. Współcześnie związek koncepcji
rodziny w powiązaniu z małżeństwem coraz bardziej się rozluźnia. Za
rodzinę w świetle prawa uznaje się również samotne matki lub ojców
wychowujących dzieci (Such-Pyrgiel, 2008b, ss.294-315).
Wiele niepokojów wzbudza tendencja uznawania za małżeństwo
związku osób tej samej płci, a w konsekwencji i za rodzinę. Tendencje te
można odnaleźć w niektórych konstytucjach będących przedmiotem naszej analizy. W szczególny sposób uwidacznia się ona w konstytucji hiszpańskiej, gdzie w art. 32. ust. 2. stwierdzono autorytatywnie, że ustawa
określi formy małżeństwa, wiek i zdolność do jego zawarcia, prawa i obowiązki małżonków, przyczyny separacji i rozwiązania oraz ich skutki. Jest
to zatem odejście od prawno-naturalnego pochodzenia instytucji rodziny
i małżeństwa na rzecz autorytatywnego rozstrzygania przez państwo nawet o formie małżeństwa. Stąd też w 2005 r. zmodyfikowano kodeks cywilny ustawą 13/2014, wprowadzając do art. 44. zapis o uznaniu związku osób
tej samej płci jako związku małżeńskiego z pełnymi prawami.
Diametralnie odmienne stanowisko zajął polski ustawodawca, który w art. 18. konstytucji stwierdził, że małżeństwo jako związek kobiety
i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Stanowisko polskiego ustrojodawcy
może bywa określane często jako konserwatywne. Jednak w doktrynie
216 | WSGE
słusznie zauważa się, że zapis ten nie neguje faktycznego istnienia związków osób tej samej płci. Nie są też przewidziane żadne sankcje karne czy
administracyjne z tytułu takiego stylu życia. Czym innym jednak jest kwestia rejestracji związków osób tej samej płci i wyposażania ich w te same
uprawnienia, jakie ma małżeństwo rozumiane jako związek mężczyzny
i kobiety Banaszak 2012, s. 148).
Rodzina, niezależnie o przyjętej koncepcji jej pochodzenia, winna być
prawnie chroniona i wspierana przez państwo. W art. 6. ust. 1. Konstytucji
Niemieckiej postanowiono, że małżeństwo i rodzina znajdują się pod szczególną ochroną porządku państwowego (Konstytucja Niemiec, 2008). Zakres
tej ochrony został określony w BGB i innych ustawach szczególnych. Polski
ustawodawca w art. 47. Konstytucji RP stwierdził, że każdy ma prawo do
ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz
do decydowania o swoim życiu osobistym. W tym przypadku ustawodawca odniósł się do ochrony rodziny pojmowanej jako dziedzictwo historii
minionych pokoleń. Stąd ochronie podlega nie tyle sama instytucja, co
szacunek do niej, a także ochrona dobrego imienia tak rodziny, jak i jej
poszczególnych członków (Banaszak, 2012, s. 296). W art. 41. ust. 2. konstytucji irlandzkiej postanowiono, że państwo zapewnia ochronę rodziny
w jej tworzeniu i autorytecie jako niezbędnej podstawy porządku społecznego, koniecznej dla dobra Narodu i Państwa (…). W art. 41. zd. 1. konstytucji włoskiej ochronę rodziny przez państwo wyrażono poprzez wskazanie
sposobów tego wsparcia, tj. Republika wspiera środkami ekonomicznymi
i innymi środkami zakładanie rodziny i wykonywanie związanych z tym
obowiązków, szczególnym względem otaczając rodziny wielodzietne (…).
Deklaracji o zaangażowaniu państwa w ochronę rodziny nie ma w konstytucji Portugalii i Hiszpanii.
W końcu konieczne jest wskazanie istotnych elementów składowych
rodziny, które podlegają ochronie konstytucyjnej. Na pierwszym miejscu należy wymienić dzieci oraz osoby słabsze, tj. starców czy inwalidów.
Ustawodawca niemiecki skoncentrował się na szczególnej ochronie dzieci
(art. 6. ust. 2.), również pozamałżeńskich (art. 6. ust. 5.) oraz matki z dzieckiem (art. 6. ust. 4. i 5.). W art. 21. ust. 2. konstytucji greckiej szczególnej
ochronie państwa podlegają rodziny wielodzietne, dzieci, osoby starsze
i inwalidzi. W art. 41. konstytucji irlandzkiej ochronie podlega również
kobieta, która decyduje się zająć wyłącznie opieką nad dziećmi, rezygnując świadomie z kariery zawodowej. Zadaniem państwa jest kobietę taką
zabezpieczyć ekonomicznie, zapewne poprzez system zasiłków. W art.
WSGE | 217
31. konstytucji włoskiej ustawodawca zobowiązuje się do ekonomicznego
wsparcia nowych rodzin oraz kobiet w ciąży. Na szczególną uwagę zasługuje ochrona dzieci pozamałżeńskich i zrównanie ich statusu prawnego
z dziećmi zrodzonymi w związkach legalnych, np. w art. 30. zd. 2. konstytucji włoskiej i art. 36. ust. 4. konstytucji portugalskiej.
Kolejny element dostrzeżony przez regulację prawną w niektórych konstytucjach to równość stron w małżeństwie, będącym podstawą istnienia
rodziny. W art. 36. ust. 3. konstytucji portugalskiej postanowiono, że małżonkowie mają te same prawa i obowiązki w zakresie zdolności prawnej i politycznej oraz utrzymywania i wychowywania dzieci. Podobne stwierdzenie
znajduje się w art. 32. ust. 1. konstytucji hiszpańskiej, gdzie przy deklaracji
prawa każdego do zawarcia małżeństwa dodano, że musi ono respektować
zasadę równości. Polski ustawodawca poszedł za europejskimi regulacjami
i w art. 33. ust. 1. postanowił, że kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej
Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym
i gospodarczym. W ten sposób przyjęta zasada równouprawnienia małżonków nie daje jednak podstaw do twierdzenia, że ustawodawca Polski czy
innych państw europejskich dąży do zatarcia wszelkich różnic pomiędzy
płciami, dowodem czego jest dość silna ochrona macierzyństwa, stanu typowego tylko dla kobiety (Banaszak, 2012, s. 235-237). Wyraźna ochrona
macierzyństwa występuje w konstytucji polskiej, greckiej (art. 21. ust. 1.)
i włoskiej (art. 31. zd. 2.).
Podsumowanie
Tradycyjny model rodziny, wykształcony w Europie na bazie m.in.
prawa rzymskiego i wartości chrześcijańskich, obecnie doznaje daleko idących przeobrażeń. Dostrzegalne są one w doktrynie prawniczej,
w mediach, ale przede wszystkim w praktyce życiowej. Odzwierciedlenie
tych zmian stopniowo uwidacznia się w warstwie normatywnej niektórych państw o dużym stopniu zlaicyzowania, w tym we Francji, Belgii,
Holandii, Luksemburgu czy Hiszpanii. Zmiany te mniej uwidaczniają
się w krajach, w których liczba wierzących chrześcijan jest znaczna, jak
w Irlandii, w Polsce, we Włoszech czy nawet w Niemczech. Stąd też w tej
ostatniej grupie konstytucji uwidacznia się koncepcja rodziny jako instytucji prawno-naturalnego pochodzenia, koncepcji typowej dla doktryny
chrześcijańskiej. Podstawą istnienia rodziny jest małżeństwo rozumiane
jako związek mężczyzny i kobiety. W pozostałych zaś konstytucjach instytucja rodziny spostrzegana jest jako jedna z instytucji prawa, która może
218 | WSGE
być modelowana według uznania ustawodawcy. Najbardziej wyraźnym
przykładem takiego rozwiązania jest konstytucja hiszpańska, gdzie ustawodawca rezerwuje sobie prawo do określenia form małżeństwa.
Analiza wybranych konstytucji pozwala jednak uchwycić pewne elementy rodziny wspólne dla wszystkich. Do nich należy zaliczyć ochronę
dzieci, zrównanie dzieci poza małżeńskich z małżeńskimi oraz wprowadzenie równości małżonków. W tym ostatnim przypadku nie chodzi
jednak o zniesienie czy zatarcie wszelkich istniejących różnić pomiędzy
płciami, lecz o wypełnianie obowiązków rodzinnych, prawo do rozwoju
intelektualnego i zawodowego.
Wśród zasad analizowanych konstytucji chwili uwagi wymaga kwestia
równości, która stała się centrum dyskusji w ramach tzw. nurtu myślowego
określanego jako gender. Zasady konstytucyjne jak na razie są obce tej ideologii dążącej do jak najdalej idącego zniesienia różnić między mężczyzną
i kobietą. Należy się zatem spodziewać coraz większego nacisku medialnego i wybornych środowisk społecznych na wprowadzenie stosownych
zmian w zapisach konstytucyjnych, co może wywołać dalsze niepokoje
społeczne. Pluralizm ideologiczny oraz wielokulturowość, które stały się
jedną z wartości zachodniej cywilizacji w drugiej połowie dwudziestego
wieku, są zagrożone przez dążenie do ujednolicenia czy nawet narzucenia
jednego słusznego poglądu. Rodzi się zatem pytanie o dalszy los wartości
europejskich chronionych przez konstytucje.
References:
Ardant, Ph. (1991). Institutions politiques et droit constitutionnel. Parigi, LGDJ.
Augustyniak, M. (2012). Sokrates wobec powinności moralnej i prawnej. „Journal
of Modern Science” 1/12.
Bałaban, A. (2011). Katalog zasad naczelnych Konstytucji w polskich podręcznikach
prawa konstytucyjnego, [w:] A. Bałaban, P. Mijała, Zasady naczelne Konstytucji
RP z 2 kwietnia 1997 roku, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu
Szczecińskiego.
Banaszak, B., Malicka, A. (tłum.) (2008). Konstytucja Niemiec. Warszawa:
Wydawnictwo Sejmowe.
Banaszak, B. (2012). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Warszawa:
C.H. Beck.
Dyjakowska, M. (2007). Prawno-obyczajowe aspekty rodziny rzymskiej w poezji
Horacego, [w:] A. Dębiński, M. Wójcik (red.) Wokół problematyki małżeństwa
WSGE | 219
w prawie rzymskim. Henrico Insadowski (1888-1946) in memoriam. Lublin:
KUL.
Evans Grubbs, J. (1995). Law and Family in Late Antiquity. The Emperor
Constantine’s Marriage Legislation. Oxford: University Press.
Grabowska, S. (tłum.) (2006). Konstytucja Irlandii. Warszawa: Wydawnictwo
Sejmowe.
Kaniewska, M. (2013) Zmiany klimatyczne jako czynnik pogłębiający nierówności
społeczne. Journal of Modern Science. ss.437-452
Levi-Strauss, C. (1996). G. Godlewski i inni (oprac.) Wiedza o kulturze, cz. I.
Antropologia Kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa: UW.
Misztal-Konecka, J. (2007). Incestum w prawie rzymskim, Lublin: KUL.
Mołdawa, T. (tłum.) (1993). Konstytucja Hiszpanii. Warszawa: Wydawnictwo
Sejmowe.
Palaci di Suni Prat, Comba, E. i Cassella F. M. (1993). Le costituzioni dei paesi della
Comunità Europea, Pavia: Gianni Iuculano Editore.
Rominkiewicz, J. (2012). Władza ojcowska w starożytnych Atenach, [w:]
J. Rominkiewicz (red.), Rodzina i jej Prawa. Wrocław: Kolonia Limited 2012.
Such-Pyrgiel, M. (2008a). Styl życia i czas wolny singli we współczesnym społeczeństwie [w:]W. Muszyński (red.) Czas ukoi nas? Jakość życia i czas wolny
we współczesnym społeczeństwie. Toruń: Wyd. Adam Marszałek.
Such-Pyrgiel, M. (2008b). Zjawisko singli w nowoczesnym społeczeństwie” [w:]
U. Bejma (red.) Społeczeństwo Polskie w procesie zmian. Warszawa: Wyd.
UKSW.
Tomanek, P. (2012). New „vision” for the family in Slovakia. „Journal of Modern
Science” 3/14.
Witkowski, Z. (tłum.) (2004). Konstytucja Włoch. Warszawa: Wydawnictwo
Sejmowe.
Volterra, E. (2006). La rivoluzione francese e il diritto di familglia, [w:] 1956-2006.
Cinquant’anni di corte costituzionale, t. II, Roma: Corte Costituzionale.
Volterra, E. (2006). Matrimonio. Diritto Romano, [w:] 1956-2006. Cinquant’anni
di corte costituzionale, t. II, Roma: Corte Costituzionale.
Zawisza, J. (2013). Przestępczość nieletnich przyczyną wykluczenia społecznego,
„Journal of Modern Science” 3/18.
Zieliński, M. (2011). Zasady i wartości konstytucyjne, [w:] A. Bałaban,
P. Mijała, Zasady naczelne Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku, Szczecin:
Wydawnictwo. Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
220 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 221-244
Katarzyna Bomba
The principle of non-discrimination against part-time
workers in the light of the Council Directive 97/81/EC
concerning the Framework Agreement
on part-time work
Zakaz dyskryminacji ze względu na zatrudnienie
w niepełnym wymiarze czasu pracy w świetle
Dyrektywy Rady 97/81/WE zawierającej Ramowe
Porozumienie dotyczące zatrudnienia w niepełnym
wymiarze czasu pracy
Katarzyna Bomba
University of Warmia and Mazury in Olsztyn
Departament of Labour Law and Social Security
[email protected]
Abstracts
Labour law has been developed in order to protect implicitly ‘typical’
employment relationships, based on a contract of full-time employment
for an indefinite period of time. The development of non-full-time form
of employment required new legal regulations to secure that workers
employed part-time should not be in a less favourable position in
comparison to those being in full-time employment. Polish part-time
work–oriented regulations have been evidently created under the influence
of the Directive 97/81/EC. The paper focuses on the comparative analysis
of the notion of part-time worker in the Directive and the Polish Labour
Code and the protection for part-time workers against unequal treatment.
In many cases the regulations under discussion implement the Directive’s
requirements or they are even more restrictive than the Directive itself
however other still has not fully implemented its provisions. For further
development of part-time employment it is essential that the requirements
of the Directive 97/81/EC should be met.
Prawo pracy powstało w celu ochrony typowych stosunków pracy,
opartych o umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony. Rozwój nietypowych form zatrudnienia, w tym zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu
pracy, wiązał się z potrzebą stworzenia regulacji prawnych, które zapew-
WSGE | 223
nią równość w zatrudnieniu niezależnie od wymiaru czasu pracy, na jaki
zatrudniony został pracownik. Polska regulacja w zakresie zatrudnienia
w niepełnym wymiarze czasu pracy niewątpliwie powstała pod wpływem
Dyrektywy Rady 97/81/WE. Celem artykułu jest ocena implementacji Dyrektywy do polskiego prawa pracy w odniesieniu do definicji pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz jego ochrony
przed nierównym traktowaniem ze względu na zatrudnienie w niepełnym
wymiarze czasu pracy. Przeprowadzona analiza pozwala na wyciągnięcie
wniosku, iż pewne postanowienia Dyrektywy zostały implementowane do
prawa polskiego zgodnie z jej wymogami, a niektóre regulacje kodeksu
pracy są nawet bardziej restrykcyjne niż wymogi Dyrektywy. Z kolei inne
postanowienia Dyrektywy w zakresie ochrony przed dyskryminacją pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy nie zostały
dotąd wdrożone do polskiego porządku prawnego i dalszy rozwój zatrudnienia nietypowego wymaga ich implementacji.
Key words:
Flexible forms of employment, atypical employment, part-time work, discrimination in employment, equal treatment in employment, the principle
of pro rata temporis
Elastyczne formy zatrudnienia, zatrudnienie nietypowe, praca w niepełnym
wymiarze czasu pracy, dyskryminacja w zatrudnieniu, równe traktowanie
w zatrudnieniu, zasada pro rata temporis
Introduction
Part-time work has become increasingly commonplace in the European
Union. The proportion of the EU-27 workforce reporting that their main
job was part-time increased steadily from 16.2% in 2001 to 19.5% by 2011.
The highest proportion of part-time workers was found in the Netherlands
(49.1% in 2011), followed by the United Kingdom, Germany, Sweden,
Denmark and Austria, where part-time work accounted in each case for
over a quarter (25% to 27%) of those in employment. By contrast, part-time
employment was relatively uncommon in Bulgaria (2.4% of employment)
and Slovakia (4.1%). Part-time employment in Poland decreases (10.3% in
2001, 9.6% in 2006, 8.0% in 2011)(Eurostat, 2012).
Part-time work has been seen as a tool for promoting market flexibility
and reorganising working time, for family policy and for reducing
224 | WSGE
unemployment (thereby redistributing existing employment). The
attractiveness of the form of employment under discussion follows from the
wide possibilities which it offers with regard meeting the needs of various
subjects within the labour market. For employers, part-time employment
can permit greater flexibility in responding to the needs and requirements
of the market. They are capable of adjusting an employee’s working time
to actual needs of the company and can lower labour costs, especially with
regard social insurance (Szejniuk, 2012, Zawisza, 2011). For employees,
a part-time option allows to adjust his or her work time to individual needs,
by which it makes it possible to reconcile professional life with family life
(Bulińska-Stangrecka, 2011). For policymakers confronting the problem
of high unemployment, the growth of part-time work may reduce the
number of job-seekers, or, at least, the number of people register as such.
Indeed, the EU employment guidelines and recommendations encourage
the social partners and public authorities to foster the development of
part-time work as a means of modernisation the organisation of work.
The influence of the EU employment regulations concerning
part-time work on Polish labour law
New forms of flexible working can bring benefits for employers and
employees alike. But part-time work has to be on in fair footing without
unjustified discrimination against part-time workers. The development of
non-full-time form of employment required new legal regulations which
should secure that workers employed part-time should not suffer injustice
and should not be in a less favourable position in comparison to those
being in full-time employment.
Within European Union law part-time employment is regulated by
the Council Directive 97/81/EC concerning the framework agreement
on part-time work. The implementation of the directive had the aim of
securing that workers were not discriminated on grounds of work time;
it also aimed to improve the quality of such work and to facilitate the
development of part-time work on voluntary basis and contribute to the
flexible organisation of working time in a way that takes into account of
employers’ and employees’ needs (clause 1, 4 and 5 of the Agreement). The
Agreement, in the form of an annex to the Directive 97/81/EC, was limited
to constituting general and minimal requirements with regard part-time
work. These were meant to create legal instruments which could eliminate
discriminatory actions against non-full-time employees. The regulations
WSGE | 225
stated in the Agreement are of the same force as regulations laid down
in the Directive (Sitek, 2009, p. 15). Thus, Member States were obligated
to adjust their national laws to the requirements of the Directive by 20
January 2000.
The regulation of non-full-time work in the Polish Labour Code (PLC
henceforth) arises from the implementation of the Directive 97/81/EC. This
law was introduced into PLC by the Parliamentary Act of 14 November
2003 (Act of 14.11.2003 r. amending the Bill on Labour Code and selected
other Acts, enforcing the Act on 1.01.2004). The new law came into force
on 1 January 2004. Prior to that date PLC had not regulated part-time work
in any particular way (apart from the issues of social insurance). However,
there was a provision which allowed for job sharing via agreement, which
resulted from the principle of free contracting (Wratny, 2007, p. 4). The
parties were free to establish the amount of work time under the condition
that, due to the protection involved, it did not exceed the maximum statutory
amount (Muszalski, 2006, p. 14). Part-time employment as regulated by
prior laws induced a number of difficulties, especially in the context of
granting vacation leave (Muszalski, 2006, p.14). The relevant requirements
laid down in the Directive 97/81/EC were carefully implemented in the
new version of PLC. PLC had been considerably changed with regard
part-time work, i.e. with regard non-discrimination at work (Art. 113)
and equal treatment (Art. 183a-3e and 94 § 1 point 2b), prohibition of
discrimination and changing of work time (Art. 292), information on the
availability of part-time and full-time positions (Art. 942), establishing of
the level of remuneration for part-time work free from deductions (Art.
871 § 2), establishing of work time entitling to additional remuneration for
overtime work (Art. 151 § 5), as well as establishing mandated leave (Art.
154 § 2) and employer’s obligation to lower work time for an employee
entitled to maternity or paternity leave (Art. 1867) (Bomba, 2010). Selected
solutions enforced in 2004 are even more restrictive that the EU law. This
is legal because the Directive 97/81/EC stipulates minimal standards. Due
to the limited scope of the present study, the focus is on the issue of the
principle of non-discrimination against part-time workers and the results
of its violation.
The definition of part-time worker
The discussion concerning the status of part-time work under the
Polish law should start with comments on the scope of its subject matter.
226 | WSGE
According to clause 3 of the Agreement a part-time worker is an employee
whose normal hours of work, calculated on a weekly basis or on average
over a period of employment of up to one year, are fewer that normal hours
of work of a comparable full-time worker. However the Agreement recalls
to the term of “employee” it does not include the definition of „employee”,
„labour contract”, „labour relation”. According to point 16 of the Directive
97/81 whereas, with regard to terms used in the Agreement which are
not specifically defined therein, the Directive leaves Member States free
to define those terms in accordance with national law and practice. The
aim of the Agreement instead of harmonization at the Community level
in relation to the legal regulations of Member States on labour contract
or labour relation is setting out the general principles and minimum
requirements for part-time working for eliminating discrimination against
part-time workers (point 11 of the Directive 97/81). The Agreement
applies to part-time workers who have an employment contract or
employment relationship as defined by the law, collective agreement or
practice in force in each Member State (Case C-313/02 Wippel Nicole v.
Peek & Cloppenburg GmbH & Co. KG, Judgment of the European Court
of Justice, Grand Chamber, of 12 October 2004, point 11). However the
Member States are not totally free to define those terms. From the need to
safeguard the effectiveness of the principle of equal treatment enshrined in
the Agreement, an exclusion may be permitted if it is not to be regarded as
arbitrary, only if the nature of the employment relationship concerned is
substantially different from the relationship between employers and their
employees which fall within the category of “workers” under national law
(Case C-393/10 Dermod Patric O’Brien v. Ministry of Justice, Judgment of
the European Court of Justice, Second Chamber, of 1 March 2012, point
42) . In examining whether the nature of the employment relationship is
substantially different from that between employees falling, according to
national law, within the category of “workers” and their employers, it has
to bear in mind that, in order to have regard to the spirit and purpose of
the Agreement, that distinction must be made in particular in the light
of the differentiation with self-employed person (Case C-393/10 Dermod
Patric O’Brien v. Ministry of Justice, Judgment of the European Court of
Justice, Second Chamber, of 1 March 2012, point 42).
The Polish Labour Code contains the legal definition of an employee.
According to Art. 2 of PLC an employee shall be a person employed
under a contract of employment, appointment, election, nomination or
WSGE | 227
under a co-operative1. However there is no legal definition of a part-time
worker in PLC, thus the terms ‘part-time worker’ and ‘part-time work’, as
used in the Polish legal system, are defined by the Agreement in clause 3.
Irrespective of the exact phrasing of the definition of a ‘part-time worker’
given in the Agreement, the scope of the Directive does not cover workers
employed with a reduced working time as stipulated by the Polish law2
(Hajn, 1998, p. 75). Such workers are in fact employed full-time with the
provision for normative reduction of work time relative to their status.
In clause 2, point 2, the Agreement makes a provision that, for objective
reasons, Member States may exclude wholly or partly from the terms of
the Agreement part-time workers working on a casual basis. However, as
there is no legal definition of a casual worker within the Polish law, and
Polish legislature does not exclude casual work from the subject matter of
part-time employment regulations; the Directive 97/81/EC does not apply
here (Bomba, 2010).
The protection for part-time workers against unequal
treatment
Clause 4 of the Agreement, where is stipulated in detail that part-time
workers shall not be treated in a less favourable manner the comparable fulltime workers solely because they work part time unless different treatment
is justified on objective grounds. The problem of unequal treatment in
employment with regard part-time workers could not be successfully solved
by prohibition of discrimination arising from existing laws and regulations,
i.e. Art. 32, point 2 of the Polish Republic Constitution, which included
a clause on prohibition of discrimination of any person for whatever reason
in both economic and social life, i.e. also in employment relations, and Art.
113 in PLC, which prior to amendments introduced in 2004, prohibited
discrimination in employment relations and included an open catalogue
of reasons for discriminatory actions; however, it did not directly stipulate
work time as a discriminatory factor. Both regulations did not provide the
protection for part-time workers against unequal treatment (Bomba, 2010).
The introduction of the clear principle of non-discrimination with regard
part-time workers was of special importance as less favourable treatment
of part-time workers, based on their working time, did not give rise to
public disapproval (Hajn, 1998). Changes addressing this issue, i.e. clearly
indicating work time as a reason for discriminatory action were further
necessary because of directly discriminatory character of certain statutory
228 | WSGE
regulations, e.g. the issue of the availability and access to work on the part
of part-time employees. This concerns Art. 2, point 2 of the Parliamentary
Act of 20 April 2004 on the promotion of employment and labour market
institutions3 (Act of 20.04.2004 on the promotion of employment and
labour market institutions) which defines an unemployed persons as
a person capable of and ready to enter employment relations in a fulltime manner, as specified for the particular job, service or other type of
work4 (Art. 2 section 2 of the Act on the promotion of employment...). This
regulation excludes persons capable of and ready to enter an employment
relation only part-time from the system of social protection secured in the
Act on the promotion of employment, by which it diminishes their chances
to find employment. Such people are only eligible to exercise these forms
of assistance which are available to all people seeking employment, i.e. job
agencies and career counselling. The quoted example of discrimination
against part-time workers, which happened despite the legislator’s efforts,
emphasises the importance of the introduction of a clear principle of nondiscrimination with regard part-time employees into PLC.
The basic aim of the legal changes introduced in 2004 was to introduce
protection and secure non-discrimination for part-time workers (Art. 113,
Art. 183a-3e, Art. 292, Art. 94 § 1 point 2b in PLC). Finally a clear principle
of non-discrimination with regard part-time workers was done by adding
part-time work to the list of discriminatory factors associated with Art.
113 of PLC. The principle of non-discrimination included in the quoted
clause was phrased in an imperative manner, which means that it should
be included within the employer’s obligations. The prohibition included
in Art. 113 of PLC was phrased in a general way and covers all stages of
employment relations, most significantly it relates to the commencement
and termination of employment, work conditions, promotion and access to
vocational training (Hajn, 1998, p. 51). However this has no influenced on
the regulation concerns Art. 2, point 2 of the Parliamentary Act of 20 April
2004 on the promotion of employment and labour market institutions
which shall be interpreted that persons capable of and ready to enter an
employment relation only part-time are excluded from the system of social
protection secured by the Act. The Agreement applies to part-time workers
who have an employment contract or employment relationship as defined
by the national law and not to unemployment so the regulation of Art. 2
point 2 of the Act on the promotion of employment and labour market
institutions should not be seen as contradictory with the Agreement5.
WSGE | 229
Art. 113 of PLC includes the fundamental principle of non-discrimination. The refinement and application of this principle was carried out by
the legislator via Art. 183a- 3e of PLC (Gerdorf, Rączka, Raczkowski, 2011),
where it is stipulated in detail that employers must apply equal treatment
to workers falling under the provision of Art. 183a KPC and Art. 94 § 1
point 2b, which obligates the employer to act in order to eliminate discrimination at work.
Following the principle of equal treatment in employment as stipulated
in Art. 183a §1, the situation of part-time workers should not be differentiated
in any unjustified way, in any sphere of employment, based on being
employed non-full time. Art. 183a of PLC makes a distinction between direct
and indirect discrimination; the definition of these notions can be found in
Art. 183a § 3 and § 4 of PLC. While direct discrimination involves unequal
treatment of some workers in relation to others6 (Naumann, 2007, p. 286),
indirect discrimination involves unequal treatment in recruitment of all or
a considerable number of workers who belong to a differentiated group due
to one or several factors deemed as discriminatory. Thus, it is a case in which
a superficially neutral clause, criterion, or practice lead to less favourable
situation for a particular group of people due to a discriminatory factor,
e.g. different work time in relation to others. The Polish law allows indirect
discrimination if unequal treatment of certain groups of employees can
be justified by objective reasons.7 The most frequent example of indirect
discrimination is the practice of establishing lower remuneration for parttime workers than for fully employed (Gersdorf, Rączka, Raczkowski,
2011). It should be emphasized that part-time work may not be so much
a reason for discrimination as its consequence, due to factors such as age,
gender, or disability, when e.g. work time is reduced for women with small
children, employees approaching retirement age or disabled workers.
The provisions of Art. 183b of PLC point to an exemplary catalogue of the
most typical consequences brought about by the violation of the principle
of equal treatment in recruitment. The Polish legislator, using there the
notion of recruitment and not employment relations, indicates that the
consequences of the violation of this principle may affect other spheres of
the employee’s life, e.g. stipulating only such conditions in the company
retirement agreement which can accepted by full-time employees. For
example, the European Tribunal of Justice taking the cases-law C-395/08
and C-396/08 into account confirmed that the term “employment
conditions” within the meaning of the clause 4 point 1 of the Agreement
230 | WSGE
covers pensions which depends on an employment relationship between
worker and employer, excluding statutory security pensions, which are
determined less by that relationship then by considerations of social policy
(Joint Cases C-395/08 and C-396/08 Instituto nazionale della previdenza
sociale v. Tiziana Bruno, Massimo Pettini, Judgment of European Court of
Justice, Second Chamber, of 10 June 2010, point 42).
The quoted regulation of 183b of PLC recognizes, among others,
dismissal based on working time as an instance of the violation of the
principle of equal treatment. Undoubtedly, this regulation followed the
model set in point 2 of the clause 5 in the Agreement, which stipulates
that a worker’s refusal to transfer from full-time employment to part-time,
or vice versa, should not constitute a valid reason for the termination of
employment. It raises the question about the nature of violation of the
principle of equal treatment as the reason for dismissal i.e. Art. 45 § 1 of
PLC regulates that the termination of an employment contract concluded
for an indefinite period of time is unjustified or violates the provisions
of law, it entitles the worker to regulated there claims. It stipulates two
situations: when the termination is unjustified or violates the provisions
of law. The justification of the termination of employment contract is
necessary only to terminate an open-ended employment contract. Art. 50
of PLC provides the protection the employees’ against only the termination
of a fix-term contract with violation the provisions of law. The dismissal
based on working time as an instance of the violation of the principle of
equal treatment regards with unjustified dismissal. The quoted regulation
of 183b of PLC does not limit its scope only to a permanent employment
contract and in effect it provides the protection the employees’ employed
on a fix-term contract against unjustified dismissal based on working
time which does not exists in Art. 50 of PLC (Nowik, 2012, p. 229). This
type of discrimination gives the employee the right to exercise his or her
eligibility for compensation thanks to Art. 45 § 1 of PLC and Art. 183b of
PLC (dismissal of an open-ended employment contract) or only on the
ground of Art. 183b of PLC (termination of a fix-term contract).
The guarantees for the respecting of the principle of nondiscrimination with regard working time
The guarantees for the respecting of the principle of non-discrimination
with regard working time are included in Art. 183d and 183e in PLC. The
legislator had envisaged a direct sanction of compensatory damages for
WSGE | 231
a violation of the principle of equal treatment in recruitment by unjustified
differentiation in the conditions experienced by part-time employees and
full-time workers. According to Art. 183d PLC, the compensation cannot be
lower than minimal work remuneration, established on the basis of other
rules and regulations (Act of 10.10.2002 on minimal work remuneration).
The exact level of such compensation in a particular case depends on
the type of the employer’s discriminatory action and its consequences.
The right to receive compensation seems to hold irrespective of suffering
a wrong on the part of the worker (Jaśkowski, Maniewska, 2009). However,
if it is the case that the worker suffered some damage, its gravity provides
a basis for establishing the amount of compensation to be paid (Art. 361
PLC in connection with Art. 300 PLC). The right to receive this type of
compensation is not connected with other employee’s claims based on
a discriminatory action performed by the employer (Jaśkowski, Maniewska,
2009). One of the examples of such a case is termination of employment
based on work time. This type of discrimination entitles the employee to
exercise his or her right for compensation thanks to Art. 45 § 1 and Art.
183d with the provision that if it is the case that one precedent gives rise to
two types of compensation, the lower should be included in the higher one,
where it is treated as a profit resulting from the same event which caused
liability (Jaśkowski, Maniewska, 2009). Unless the legislator gives to the
worker the right to exercise his or her eligibility for compensation regard
with termination a fix-term employment contract based on working time
the worker has a right to compensation according to Art. 183d of PLC.
Thus, any violation of the principle of non-discrimination constitutes
an independent basis for compensation connected with employment
protection on all its levels. Art. 183b § 1 in fine transfers the allocation of
the burden of proof in cases involving violation of the principle of equal
treatment based on working time, as stipulated in Art. 6 PLC, onto the
employer. A part-time worker does not have to prove the fact that he or
she suffered discrimination however he must first produce evidence that
makes his or her claim of unequal treatment in recruitment credible. Then
the burden of providing evidence is transferred onto the employer, who has
to prove that that a particular differentiation in treatment was objectively
justified and as such could not be characterized as discrimination8
(Decision of the Supreme Court of 24 May 2005, II PK 33/05; Decision of
the Supreme Court of 9.06.2006, III PK 30/06).
Moreover the violation of the principle of non-discrimination with
232 | WSGE
regard working time entitles an employee to terminate employment
without prior notice on the basis of Art. 55 § 11 PLC. This direct sanction is
foreseen for cases of grave violation of a basic obligation towards a worker
on the part of the employer, i.e. non-withholding discriminatory action.
If the employer takes discriminatory action based on working time while
establishing work conditions or remuneration, as well as while granting
other benefits associated with the job, the employee may sue him or
her based on Art 189 PLC claiming the need to establish employment
relations of a certain kind, and especially with the claim to establish fair
remuneration if it had been lowered in a discriminatory way (Gersdorf,
Rączka, Raczkowski, 2011). It further seems that, in the case of a claim on
the part of the employee which results from the employer’s discriminatory
action, which is based on laws different from Art. 183d PLC, the worker
should retain his or her litigation rights irrespective of the legal basis for
the claim (Naumann, 2007, p. 289).
Art. 183e § 1 of PLC stipulates that a part-time employee’s exercising
his or her rights granted for cases of violation of the principle of equal
treatment in recruitment with reference to work time cannot constitute
a justifying basis for termination of employment by the employer. Nor
can it be treated as grave violation of employee’s obligations, which could
justify termination of employment relations without notice (Art. 52 PLC)
(Jackowiak, 2004). The protection of the part-time employee is limited to
termination of employment with and without notice. It does not cover other
retortive activities on the part of the employer, such as imposing penalties.
Thus, protection of the employee against the employer’s retaliating action
seems to be too narrow in comparison to European Union legislation and
does not guarantee fair protection for the employee (Król, 2004, p. 94).
It is thus postulated that Art. 183e PLC should be reinterpreted as wider
so that to include other, unfavourable for the employee, types of action
on the part of the employer, which is further justified by the regulations
introduced in Art. 9 of the Council Directive 2000/43 and Art. 11 of
the Directive 2000/78.9 Art. 183e § 2 of PLC enlarges the prohibition on
termination of employment with and without notice in cases of violation
of the principle of equal treatment in employment with reference to
part-time work.. It regards with the worker who support discriminated
part-time employee exercising his or her right granted for violation the
principle of equal treatment in employment. This provision including the
term of “support” seems to be so meaningful that it creates the possibility
WSGE | 233
abusing the protection based on Art. 183e § 2 of PLC by employee who is at
risk of dismissal. Exercising by only one part-time discriminated worker
his or her eligibility for compensation thanks to Art. 183d of PLC may
entitle numerous employees who might support discriminated employee
to the protection against termination of their employment during not
limited time. Thus, this regulation should be more precise i.e. Art. 183d of
PLC should limit this protection to employee who act as a witness during
a proceeding.
The principle of pro rata temporis
Clause 4 point 1 of the Agreement states that with regard work
conditions part-time employees must not be treated in a less favourable
manner than comparable full-time workers solely because they work part
time unless different treatment is justified on objective grounds. Point 2
states that wherever it is justified, the principle of pro rata temporis (i.e.
proportionality with regard working time) should be applied e.g. with
regard remuneration and other benefits with exemption. To allow access to
particular conditions of employment the Directive states (point 1 in fine)
the exception from the proportionality with regard working time to the
rule of proportionality with regard factors such as a time worked, where it
is justified by objective reasons.
Consequently, the remuneration of part-time workers and other
benefits with exemption must be equivalent to that of full-time workers.
Accordingly, the European Tribunal of Justice explains that the calculation
of the amount of the pension is directly dependant on the amount of time
worked by the employee and the corresponding amount of contributions,
in accordance with the principle of pro rata temporis. Taking into account
the amount of time worked by a part-time worker during his career, as
compared with amount of time actually worked by a person who has
worked on a full-time basis throughout his career, is objective criterion
allowing his pension entitlement to be reduced proportionally (Joint Cases
C-395/08 and C-396/08 Instituto nazionale della previdenza sociale v.
Tiziana Bruno, Massimo Pettini, Judgment of European Court of Justice,
Second Chamber, of 10 June 2010, op. cit., points 64 and 65. Case C-537/07
Gómez-Limón Sánchez-Camacho Evangelina v. Instituto Nacional de la
Seguridad Social, Judgment of the European Court of Justice, of 16 July
2009, point 59). On the other hand, the principle of pro rata temporis is
not applicable for the purpose of determining the date required to acquire
234 | WSGE
pensions rights, since that depends solely on the worker’s length of service.
The Tribunal explained that the length of service is the actual duration of
the employment relationship and not the amount of time worked during
that period. In accordance with the principle of non-discrimination as
between full-time and part-time workers, therefore, the length of the
period of service taken into account for the purpose of determining the
date on which a worker becomes entitled to a pension should be calculated
for a part-time worker as if he had held a full-time post, periods not
worked being taken into account in their entirely (Joint Cases C-395/08
and C-396/08 Instituto nazionale della previdenza sociale v. Tiziana
Bruno, Massimo Pettini, Judgment of European Court of Justice, Second
Chamber, of 10 June 2010, op. cit., point 66).
The principle of pro rata temporis is reflected in the Polish labour
law in Art. 292 § 1 PLC, which is associated with Art. 113 PLC as well as
Art. 183a § 1 PLC. It follows from Art. 292 § 1 PLC that work conditions
and remuneration stipulated in the employment contract where a parttime worker is a party cannot be established on a level less favourable
than those for full-time employees who perform the same or comparable
work. The exception regards with remuneration and other benefits with
exemption to which the principle of pro rata temporis should be applied.
The principle of pro rata temporis should be understood in the context
of remuneration in the wide scope of the Agreement interpretation10
(Boruta, 1996, p. 72-76), thus, also in relation to other benefits which are
defined and established with regard remuneration (Hajn, 1998, p. 88). The
principle of proportionality should not however be mechanically applied
in all cases involving and not involving money. It does not relate to such
benefits as e.g. coverage of business travel costs, fee for vocational training,
social benefits, etc.
Art. 292 § 1 PLC is more restrictive then the Directive nr 97/81/EC. It
does not envisage under the Polish law the possibility to relate access to
particular conditions of employment subject to factor such as time worked
even when there are justified objective reasons. Art. 292 § 1 PLC states that
the part-time employee’s work conditions and remuneration cannot be
defined in a less preferable manner then it is done in the case of comparable
full-time workers and non-proportional enlargement of duties or reducing
the part time employee’s rights is prohibited. Such discrimination can be
illustrated by limiting access to vocational training, right to bonuses, shares
etc. (Gersdorf, Rączka, Raczkowski, 2011).
WSGE | 235
The notion of “workers performing the same or comparable work“ must
be understood in a general manner” (Jaśkowski, Maniewska, 2009). The
scope should include a period of service and the employee’s qualifications.
Clause 3 point 2 of the Agreement defines the term “comparable full-time
worker”. It means a full time worker in the same establishment having the
same type of employment contract or relationship, who is engaged in the
same or a similar work or occupation, due regard being given to other
considerations which may include seniority (i.e. time worked), qualification/
skills. The Agreement explains that where there is no comparable full-time
worker in the same establishment, the comparison shall be made by the
reference to the applicable collective agreement or, where is no applicable
collective agreement, in accordance with national law, collective agreements
and practice. A narrow understanding of this notion would suggest that
an employee with low qualifications and short time worked, employed
part time, e.g. half of the full time, should earn half the amount of the
salary of a person employed full time with long time worked and high
qualifications engaged in the same or similar work (Jaśkowski, Maniewska,
2009). Differentiation of work conditions subject to such criteria is not an
instance of discrimination with regard working time (Art. 183b § 2 point 4
PLC) but it means a differentiation the remuneration and other benefits with
exemption with regard the quality of an employee’s work. This principle
pro rata temporis is applied as a mandatory method of establishing minimal
remuneration for part-time workers. Its level is defined in proportion to
the number of hours to be worked by an employee in a given month and
on the basis of the minimal remuneration established on the basis of other
laws (Art. 8 of the Act of 10.10.2002 on minimal work remuneration). The
principle under discussion is used in establishing the amount free from work
remuneration reductions (Art. 871 § 2 PLC), as well as in establishing a parttime employee’s vacation leave (art. 154 § 2 PLC).
The transfer from full-time employment to part-time employment and vice versa
According to clause 5 point 3 of the Agreement requires that employers,
as far as possible, should give consideration to requests by workers to
change the form of employment defined in the work contract. This involves
both transfer from full-time employment to part time and vice versa, i.e.
transfer from part time to full time employment. This regulation reflects
one of the aims of the Agreement, which is to facilitate the development of
236 | WSGE
part-time work on a voluntary basis (clause 1 point b in the Agreement).
To make the request by worker to change form of employment possible for
him the Agreement in clause 5 point 3 section (c) envisages that employers
should give consideration, as far as possible, to the provision of timely
information on the availability of changing their work time in order to
facilitate transfers from full-time to part-time and vice versa. In clause 5
point 3, section (d) and (e), Framework Agreement further stipulates other
obligations on the part of the employer whose aim is to facilitate access to
part-time employment and transfers between full-time and part-time for
workers.
In Polish labour law Art. 292 § 2 and Art. Art. 942 of PLC implement
clause 5 point 3 of the Agreement. It is accepted that the phrasing
used in § 2 Art. 292 PLC – “the employer shall, as far as possible, give
consideration to requests by a worker” – means that the employer is under
relative obligation. If work management in the establishment allows that
the employer can grant permission in answer to a request by a worker
concerning changing his or her work time, the employer is obligated to
do so. The employer’s obligation in this matter is related to the employee’s
claim to change employment contract in the section concerning work time
(Gersdorf, Rączka, Raczkowski, 2011) as well as to the introduction of
a related change in remuneration and other benefits connected with work.
In the case when there are requests to transfer from part-time to full-time
employment or vice versa by a number of workers, employer, using nondiscriminatory criteria, may choose one of them for transfer.
The provision of Art. 292 § 2, PLC, which requires that employers, as
far as possible, should give consideration to requests by workers concerning desired work time, reaches further than the Agreement, which envisages much weaker rights for the employee11 (Hajn, 1998, p. 89). Clause 5,
point 3 of the Agreement, concerning giving consideration by employers
to such requests by workers, is of stipulating character. It states that, “as
far as possible, employers should give consideration to requests by workers” concerning change of work time. Thus, the Agreement imposes on the
employer the obligation to give consideration to requests, not to accept
them. In clause 6 point 1 it allows, however, that more favourable provisions than those laid down in the Agreement be introduced. The Polish
legislator, departing from the text of the Agreement in the Labour Code,
clearly indicated the intention that employees be granted the right requested (Jaśkowski, Maniewska, 2009).
WSGE | 237
To exercise by employee the right granted him or her in Art. 292
§ 2, PLC, the legislator in Art. 942, PLC, imposed on the employer the
obligation to inform employees, in a way adopted in the enterprise,
about the availability of full-time and part-time employment. Clause
5 point 3 (c) of the Agreement states that, as far as possible, employers
should give consideration to the provision of timely information of the
availability of part-time and full-time positions in the establishment so
this provision in the Agreement has a relative nature (“as far as possible,
employer should consider to inform”). Imposing in Art. 942, PLC, on the
employer obligation to inform employees the Polish legislator exceeds the
requirements stipulated in the Agreement. The Polish legislator has not
made provisions for sanctions in cases where the employer does not fulfil
the obligation to inform which arises from Art. 942 PLC. As a result, the
employee who, due to the lack of information concerning the availability
of changing work time, has not made a request to the employer to change
his or her employment contract conditions, has no grounds for a claim
to change it if the employer filled the vacancy with a person from outside
the enterprise. However, such worker can claim damages based on general
provisions (Art. 471 PLC in association with Art. 300 PLC) (Jaśkowski,
Maniewska, 2009).
Some provisions included in the Agreement i.e. clause 5 point 3 (d)
and (e) are not reflected in the Polish legal system, i.e. the employer should
perform action in order to facilitate access to part-time employment on
all levels of the enterprise, including skilled and managerial positions as
well as facilitate access by part-time workers to vocational training in order
to enhance career opportunities and occupational mobility. The employer
should also provide existing bodies representing workers with information
concerning the availability of part-time employment within the enterprise.
Thus, the Council Directive 97/81/CE has not yet been fully implemented.
Conclusions
Labour law has been developed in order to protect implicitly ‘typical’
employment relationships, based on a contract of full-time employment
for an indefinite period of time. The development of non-full-time form
of employment required new legal regulations to secure that workers
employed part-time should not be in a less favourable position in
comparison to those being in full-time employment. Polish part-time
work–oriented regulations discussed above have been evidently created
238 | WSGE
under the influence of the Directive 97/81/EC. There is no legal definition
of a part-time worker in PLC, thus the terms “part-time worker” and
“part-time work’, as used in the Polish legal system, are defined by clause
3 of the Agreement. In conformity with the Agreement is also the wide
interpretation of equal treatment in recruitment. Art. 183b of PLC includes
all spheres of the employee’s life depend on an employment relationship
between worker and employer the term in “employment conditions”. In
many cases the regulations under discussion are even more restrictive that
the Directive itself, e.g. with respect to the employer’s obligation, as far
as possible, to give consideration to a request by a worker to change the
form of work time (Art. 292 § 2 of PLC) while the Agreement imposes
on the employer the obligation to give consideration to requests, not to
accept them. Art. 942 of PLC is also more restrictive then the Agreement. It
imposes on employer the obligation to inform employees, in a way adopted
in the enterprise, about availability of full-time or part-time employment
while the Agreement states only that the employer as far as possible should
give consideration to inform employees about it. Art. 292 § 1 PLC is also
more restrictive then the Directive nr 97/81/EC. It does not envisage under
the Polish law the possibility to relate access to particular conditions of
employment subject to factor such as time worked even when there are
justified objective reasons. However, the regulations introduced into the
Labour Code in 2004 did not fully implement the Directive, especially
with regard the measures taken in order to facilitate voluntarily engaging
in part-time employment (Clause 5 of the Agreement). Also the protection
of the employee against employer’s retaliating action in Art. 183e of PLC
seems to be too narrow in comparison to the Council Directives 2000/78/
EC and 2000/43/EC. It is limited to termination of employment with and
without notice and it does not cover other retortive activities on the part
of employer, thus, it does not guarantee fair protection for the employee.
For further development of part-time employment it is essential that the
requirements of the Directive 97/81/EC should be met. It is also necessary
that part-time employment plans should be created and implemented.
These act as measures enhancing employment among people who are not
able to engage in full-time work, such as some parents, students, etc.; they
are also a means to facilitate gradual termination of active professional life
for elderly people (Hajn, 2004, p. 69). It also seems functional to takes steps
to encourage part-time workers to enter trade unions, among others in
order to be able to execute the employer’s obligation to provide information
about the availability of full-time work (Wratny, 2007, p. 4-5). Provisions
WSGE | 239
of the Act of 23.05.1991 on trade unions grant part-time workers the
right to associate under the same conditions as for other workers together
with full trade union-oriented rights. However, not belonging to a trade
union does not mean absence of protection. Workers may exercise their
mandatory right granted in the Act, following which they may indicate the
trade union which then becomes a legitimate body which provides them
with the protection of their rights under the same conditions which are
applied with regard its members (Art. 30 § 2 of the Act).
References:
Bomba K, Part-time work under the Polish labour law – selected issues, http://
droit-public-et
international.oboulo.com/travail-temps-partiel-vertu-legislation-polonaise-travail-113947.html
Bulińska-Stangrecka H., Perspektywy e-pracy, Journal of Modern Science,
WSGE Józefów 2011/11, t.4
Gersdorf M., Rączka K., Raczkowski M., Kodeks pracy. Komentarz, LexisNexis 2011.
Góral, The definition of the Unemployed Person in the Light of the Act on Employment Promotion and
Labour Market Institutions, PiZS 2011, no. 5, p. 23.
Hajn Z., Ochrona pracowników niepełnoetatowych 97/81 Wspólnoty Europejskiej a prawo polskie,Studia Prawno-Europejskie, t.III, ed. Seweryński
M., Łódź 1998.
Hajn Z., Nietypowe umowy o pracę in: Europeizacja polskiego prawa pracy,
ed. by W. Sanetra,
Scholar 2004, p. 69.
Jackowiak U., Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja Gospodarcza 2004.
Jaśkowski K., Maniewska E., Kodeks pracy. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LEX 2009.
Król J., Nowelizacja Kodeksu pracy dotycząca równego traktowania w zatrudnieniu na tle regulacjiwspólnotowych, Radca Prawny 2004, no. 4, p. 94.
Matkiewicz D., Wpływ nieodpłatnej pracy na kreowanie postaw etycznych
pracowników sektorapublicznego, WSGE Józefów 2012.
Muszalski W, Typowy i nietypowy rozkład czasu pracy, PiZS 2006, 9.
240 | WSGE
Naumann E., Dyskryminacja w prawie pracy, MPP 2007, no 6, p. 286.
Nowik P., Bezpieczeństwo socjalne pracowników a problem dualizmu rynku
pracy w Polsce, WSGE
Józefów 2012.
Sitek M., Mini Leksykon Zagadnień Unii Europejskiej, ed. Dobrzańska B., Sitek M., WSGE Józefów 2009.
Szejniuk A., Gospodarka zasobami ludzkimi, Journal of Modern Science,
WSGE Józefów 2011/11, t.4.
Wratny J., Problemy ochrony pracowników w elastycznych formach zatrudnienia, PiZS 2007, no. 7.
Zawisza J., Kształtowanie procesów personalnych, Journal of Modern Science, WSGE Józefów
2011/11, t.4.
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Employment_statistics. Datas from August 2012. (15.07.2013)
Case C-537/07 Gómez-Limón Sánchez-Camacho Evangelina v. Instituto
Nacional de la Seguridad
Social, Judgment of the European Court of Justice, of 16 July 2009, point 59,
http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=72484&
pageIndex=0&docl
ng=EN&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=4257816. (10.07.2013)
Joint Cases C-395/08 and C-396/08 Instituto nazionale della previdenza sociale v. Tiziana Bruno,
Massimo Pettini, Judgment of European Court of Justice, Second Chamber,
of 10 June 2010,
http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=82799&
pageIndex=0&docl
ng=EN&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3337206. (10.072013)
Case C-313/02 Wippel Nicole v. Peek & Cloppenburg GmbH & Co. KG,
Judgment of the European
Court of Justice, Grand Chamber, of 12 October 2004,
http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=4917
4&pageIndex=0&doclng=en&mode=lst&dir=&occ=first&part
=1&cid=4257669. (10.07.2013)
Case C-393/10 Dermod Patric O’Brien v. Ministry of Justice, Judgment of
WSGE | 241
the European Court of
Justice, Second Chamber, of 1 March 2012,
http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=119901
&pageIndex=0&doc
ang=EN&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=4257759. (10.07.2013)
Decision of the Supreme Court of 24 May 2005, II PK 33/05, PiZS 2006/7/35.
Decision of the Supreme Court of 9.06.2006, III PK 30/06, OSNP 2007/1112/160.
Council Directive 97/81/EC of 15 December 1997 concerning the Framework Agreement on part-time
work concluded by UNICE,
CEEP and the ETUC, Polish source: O.J. of 2004.5.267..
Council Directive 2000/78/EC of 27.11.2000 establishing a general
framework for equal treatment in
employment and occupation. O.J.
EU L of 2.12.2000.
Council Directive 2000/43/EC of 29.06.2000 implementing the principle of
equal treatment between
persons irrespective of racial or ethnic origin, O.J. EU L of 19.07.2000.
Act of 20.04.2004 on the promotion of employment and labour market institutions, O.J. of
2004.99.2001 with amendments.
Act of 14.11.2003 r. amending the Act on Labour Code and selected other
Acts, O.J. of 2004.213.2081.
Act of 10.10.2002 on minimal work remuneration, O.J. of 2002, No 200, section 1679 with
amendments
Act of 10.10.2002 on minimal remuneration at work, O. J. of 2002.200.1679
with amendments.
Act of 27.08.1997 on vocational and social rehabilitation and employment of
handicapped persons, O.J. of 1997.123.776 with amendments
Act of 14.12.1994 on employment and elimination of unemployment, O.J. of
1997.25.128 with amendments
(Endnotes)
1  Art. 22 § 1 PLC states that: „By establishing an employment relationship, an
employee undertakes to perform work of a specified type for the benefit of an
employer and under his supervision, in a place and at the times specified by
the employer; the employer undertakes to employ the employee in return for
242 | WSGE
remuneration”. Cf. Matkiewicz, 2012).
2  Reduction of working time is envisaged by the legislator for employees working under especially hard conditions or conditions detrimental to health, those
employed to perform monotonous work or work with pre-defined constant
rate (Art. 145 PLC), for underaged employeed, under 16 (Art. 202 PLC) and
handicapped people: Art. 15-18 of the Act of 27.08.1997 on vocational and social rehabilitation and employment of handicapped persons.
3  A similar regulation was present in the previous legal system. Cf. Art. 2 section
1 of the Act of 14.12.1994 on employment and elimination of unemployment.
4  Handicapped people are exceptions to the rule; they need to be capable of and
ready to enter an employment contract with at least one half of full-time working hours.
5  Cf. Comment to the definition of un unemployed person in: Z. Góral, The definition of the Unemployed Person in the Light of the Act on Employment Promotion and Labour Market Institutions, p. 23.
6  According to E. Naumann direct discrimination happens when the discriminated
person is characterised by a feature which can be a basis for discrimination,
also in the case of association, i.e. a relation with a person who is characterized
by such a feature, or in the case when the third party can feel consequences
of discrimination applied against other people and based on their protective
actions or standing for the discriminated person.
7  Solutions under the Polish law are more liberal than the requirements of the
Directives, which allow indirect discrimination only in the cases when it is
‘objectively justified by a lawful aim and the measures taken in order to achieve
the aim are relevant and necessary’. In the Polish regulations the assessment of
discrimination lacks the criterion of a lawful aim of such action. (more on the
topic in: Naumann, 2007, p. 287)
8  This forms a departure from Art. 6 PLC, according to which the burden of
providing a proof for the fact lies with the person who draws legal consequences
from the fact.
9  Art. 11 of the Council Directive 2000/78/EC of 27.11.2000 establishing
a general framework for equal treatment in employment and occupation
requires that Member States, acting against victimization, should introduce
into their national systems such measures as are necessary to protect employees
against dismissal or other adverse treatment by the employer as a reaction
to a complaint within the undertaking or to any legal proceedings aimed at
enforcing compliance with the principle of equal treatment. In addition, Art. 9
of the Council Directive 2000/43/EC of 29.06.2000 implementing the principle
of equal treatment between persons irrespective of racial or ethnic origin
requires that Member States, acting against victimization, should introduce
into their national legal systems such measures as are necessary to protect
individuals from any adverse treatment or adverse consequence as a reaction to
a complaint or to proceedings aimed at enforcing compliance with the principle
of equal treatment.
10  According to I. Boruta such remuneration constitutes ‘normal, basic or minimal
pay or remuneration as well as all other benefits paid directly or indirectly, in
cash or in kind, by the employer to an employee as a result of work contract’.
11  This regulation is not widely accepted. According to Z. Hajn, establishing of
WSGE | 243
the obligations to give considerations to such requests by workers, even ‘within
the employer’s means’ constitutes excessive limitation of the free action on the
part of the employer.
244 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 245-262
Aleksandra Szejniuk
Warunki pracy a efektywność przedsiębiorstwa
Working conditions and the effectiveness of an
organization
Aleksandra Szejniuk
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
The process of transformation taking place in organizations is a result
of European integration and changes in the economic system in Poland.
Implementation of management methods and tools allow companies to
adapt to changing conditions. Modern organizations focused on efficiency
must develop and adapt the best working conditions – basic factor
determining profits. Employees provided with the best working conditions
have great sense of security. Organizational and social factors have great
influence on working conditions. High level of technique and technology
allow to meet the standards of health and safety applied in Poland and all
European Union countries.
Proces przekształceń zachodzących w organizacjach jest wynikiem integracji europejskiej oraz zmian systemu gospodarczego w Polsce. Wdrażanie metod i narzędzi zarządzania pozwala na dostosowanie się przedsiębiorstw do zmieniających się warunków. Współczesne organizacje, które
nastawione są na efektywność, muszą opracować i dostosować najlepsze
dla nich warunki pracy. Od nich bowiem zależy, w jaki sposób organizacje będą osiągać zyski. Zapewnienie pracownikom najlepszych warunków
pracy daje im poczucie bezpieczeństwa. Na kształtowanie warunków pracy mają wpływ czynniki organizacyjno-ludzkie. Wysoki poziom techniki
i technologii pozwala spełniać normy bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązujące w Polsce i wszystkich krajach Unii Europejskiej.
Key words:
productivity, ergonomics, health and safety, work evaluation, work evaluation with use of UMEWAP method, the Hay Group method
WSGE | 247
wydajność pracy, ergonomia, BHP, ocena pracy, wartościowanie pracy metodą UMEWAP, metoda Hay Group
Wstęp
Efektywność organizacji warunkują czynniki ekonomiczne, techniczne, technologiczne, organizacyjne, ergonomiczne i etyczno-moralne. Ich
skutki odczuwalne są wewnątrz przedsiębiorstwa, jak również w jego otoczeniu. Funkcjonowanie firmy uzależnione jest od przewagi konkurencyjnej na rynku i szans rozwoju. Powinny być one ciągle kontrolowane, aby
przeciwdziałać ich negatywnym skutkom.
Uwarunkowania efektywności organizacji dotyczą warunków pracy. Ich niedocenienie poprzez konieczność kształtowania materialnych
i społecznych warunków może powodować zarówno ekonomiczne, jak
i społeczne straty. Potencjalne zagrożenia zmuszają do działań zapobiegawczych, zwłaszcza w sferze ludzkiej. Ochrona zdrowia, a zwłaszcza życia
pracowników, powinna być traktowana jako opłacalna inwestycja przynosząca w przyszłości wartość dodatnią, a ponadto dawać pracownikom
poczucie bezpieczeństwa poprzez tworzenie właściwych warunków pracy.
Mimo że struktura zagrożeń ulega zmianom, to działania zapobiegawcze
pozostają koniecznością. Zaniedbania w tej dziedzinie mogą powodować
nieodwracalne straty. Zaangażowanie przedsiębiorstw na rzecz warunków
pracy jest wyjątkowo ważnym zagadnieniem ich funkcjonowania. W polskich organizacjach ulegało ono zmianie od początku lat dziewięćdziesiątych. Wynika to z procesu dostosowywania polskiego prawa w dziedzinie
BHP do prawa Unii Europejskiej, jak też wykorzystania systemów zarządzania jakością zgodnych z normami ISO9000 oraz systemów zarządzania
środowiskowego zgodnych z normami ISO serii 14000.
Bezpieczeństwo i higiena pracy dotyczy stanu warunków i organizacji pracy oraz zachowań pracowników, zapewniając wymagany poziom
ochrony zdrowia i życia przed zagrożeniami występującymi w miejscu
pracy.
Warunki pracy – wydajność pracy
W procesie zarządzania przedsiębiorstwem koniecznością staje się
określenie wartości, strategii i kultury organizacyjne. Na sukces firmy
wpływają nie tylko zasady etyczne i ich przestrzeganie, ale także dbałość
o potrzeby pracowników, a zwłaszcza warunki pracy.
248 | WSGE
Są one determinowane czynnikami negatywnie wpływającymi na pracowników i otoczenie. Ograniczenie negatywnych skutków ich oddziaływania jest możliwe poprzez spełnianie norm bezpieczeństwa i higieny
pracy. Takie działania powinny być przewidziane w kosztach organizacji.
Czynnik organizacyjno-ludzki stanowi niewymierny i trudny do wychwycenia element natury biologicznej i socjologicznej, który oddziałuje na
parametry środowiska pracy i może nieraz bezpośrednio lub pośrednio
doprowadzić do niebezpiecznego zetknięcia się załogi z obiektami środowiska pracy (Cichowski 1999).
Warunki
pracy
wydajna
praca
wypadki przy
pracy
(pozytywne skutki)
choroby
zawodowe
choroby i urazy
(negatywne skutki)
Rys. 1 Wpływ warunków pracy na bezpieczeństwo i wydajność pracy
(opracowanie własne na podstawie Martyka 1997)
Niebezpieczne warunki pracy stanowią zagrożenie, co powoduje straty
ekonomiczne i prowadzi do negatywnych skutków społecznych (Rys. 1).
Niesprzyjające warunki pracy spowodowane szkodliwym oddziaływaniem
na organizm ludzki sprzyja chorobom zawodowym. Podkreślenia wymaga
fakt, że dobre, komfortowe warunki pracy zwiększają jej wydajność i podnoszą wartość ekonomiczną organizacji. Dla określenia najlepszych warunków pracy zarówno dla indywidualnej, jak i zespołowej, wykorzystuje
się ergonomię.
Ergonomia zajmuje się przystosowaniem narzędzi, maszyn, środowiska i warunków pracy do autonomicznych i psychofizycznych cech oraz
możliwości człowieka, zapewniając sprawne, wydajne i bezpieczne wyko-
WSGE | 249
nanie przez niego pracy, przy stosunkowo niskim koszcie biologicznym
(Wykowska 1994).
Kształtowanie warunków pracy jest koniecznością wynikającą ze
zmian techniki, technologii i strategii organizacji, a także dokonujących
się zmian bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie jej ochrony.
Ryzyko pierwotne
- środowisko
- materiały
- technologie
- ludzie
Redukcja ryzyka pierwotnego
do poziomu akceptowanego
Identyfikacja
zagrożeń
Ocena ryzyka
pierwotnego
Projekt redukcji
ryzyka pierwotnego
Metody i Procedury
Zarządzania
Bezpieczeństwem
Utrzymywanie
ryzyka na
poziomie
akceptowalnym
Monitorowanie
aktywne
i reaktywne
AUDYT
Bezpieczeństwa
Rys. 2 Model zarządzania bezpieczeństwem pracy w przedsiębiorstwie
(Studenski 1997)
Podstawowym celem zarządzania bezpieczeństwem jest przede
wszystkim podnoszenie jakości warunków pracy na stanowisku pracy oraz
redukcja ryzyka występującego w procesie pracy (Martyka 1997). Funkcjonowanie organizacji obwarowane jest regulacjami prawnymi, które zapewniają bezpieczeństwo i higienę pracy pracowników.
W zaprezentowanym modelu (Rys. 2) uwidoczniono zagrożenia
i możliwości redukcji ryzyka, które stwarza środowisko. Przygotowanie
pracowników do rozpoznania zagrożeń i ich motywowanie pozwala na redukowanie pierwotnego ryzyka. Na warunki pracy ma wpływ wydajność
pracy traktowana jako wielkość efektów produkcyjnych na jednostkę pracy ludzkiej (Podstawy ergonomii…). Przyjmuje się podział na:
250 | WSGE
• indywidualną wydajność pracy – ilość produkcji wytworzonej przez
pojedynczego pracownika w określonej jednostce czasu,
• zespołową wydajność pracy – średnia wydajność pracy wchodzących
w skład zespołu,
• społeczną wydajność pracy – przeciętna wydajność pracy uzyskiwana
przez ogół pracowników zatrudnionych we wszystkich przedsiębiorstwach określonej branży.
Wielkość określającą poziom wydajności pracy w danym okresie nazywa się miernikiem wydajności pracy. Jest to stosunek wielkości produkcji
do czasu zużytego przez pracowników do jej wytworzenia, co wyraża następujący wzór:
W =
P
T
gdzie:
W – wydajność pracy
P – wielkość produkcji
T – czas zużyty przez pracowników na wykonanie pracy
Natomiast poziom wydajności pracy określa stosunek czasu niezbędnego do wykonania zadania obliczonego według norm do czasu rzeczywiście przepracowanego. Poziom wydajności pracy zależy od wielkości
produkcji, zatrudnienia oraz od czasu pracy. Czynniki wpływające na wydajność pracy to:
• czynniki naturalne,
• postęp techniczny,
• usprawnienie organizacji pracy,
• postęp cywilizacyjny,
• czynniki ekonomiczne.
Wzrost wydajności pracy uzależniony jest od podziału pracy, sprawnej
współpracy i właściwego stosowania norm pracy. Sposób kształtowania
wydajności ma znaczenie nie tylko dla pracownika firmy, ale i dla całego
społeczeństwa. Pracownik powinien być zainteresowany wzrostem wydaj-
WSGE | 251
ności pacy, co wpływa na wzrost jego zarobków. Zwiększenie wydajności dla całego przedsiębiorstwa pozwala obniżyć koszty własne, a zatem
zwiększa zysk.
Przedsiębiorstwo powinno zabezpieczać komfortowe warunki pracy.
Niestety w Polsce średnio 16–17% pracowników pracuje w warunkach zagrażających zdrowiu lub życiu. W Unii Europejskiej ten odsetek wynosił
5–12%. Ta wartość obrazuje zaległości i skalę problemu, jaki stanowi zapewnienie prawidłowych warunków pracy w polskich przedsiębiorstwach
(Kardecka 2001).
Identyfikacja czynników mających wpływ na warunki pracy jest możliwa poprzez stosowanie audytu bezpieczeństwa. Jego celem jest pozyskanie informacji na temat warunków istniejących a wymaganych, a także czy
organizacja pracy jest prawidłowa. Takie działania pozwalają na podjęcie
ewentualnych przedsięwzięć naprawczych.
Czynniki wpływające na wydajność pracy kształtują nastawienie i postawę do pracy. Jej podstawą jest zdolność indywidualna człowieka do pracy, która zależy od społecznych i ekonomicznych warunków. Na skuteczność pracy ludzkiej mają wpływ następujące czynniki (Chmiel 2003):
• wiedza teoretyczna – umożliwiająca nadawanie znaczenia danym uzyskanym w toku rozmowy,
• umiejętność zastosowania tej wiedzy,
• świadomość własnych kompetencji intelektualnych i personalnych.
Równie ważnym czynnikiem jest efektywność. Traktowana jako kompetencja umożliwiająca osobie konfrontowanie się z innymi i realizowanie
zadań, które są jej udziałem w miejscu pracy (Schultz, Schultz 2002). Ma to
ogromne znaczenia dla funkcjonowania całej organizacji, ponieważ efektywność przekłada się na osiągane w przyszłości zyski.
Efektywność przedsiębiorstw
Funkcjonowanie przedsiębiorstw i ich konkurencyjność wpływa na
rozwój gospodarki. Źródłem konkurencyjności są rozwiązania instytucjonalne, produktywność (jakość siły roboczej), akumulacja przedsiębiorstw,
warunki dostępu do atrakcyjnych rynków zbytu, a także jakość zarządzania przedsiębiorstwem (Szejniuk 2005).
Dla zapewnienia możliwie najwyższej jakości wykorzystuje się koncepcję TQM jako system zarządzania organizacją. W tym procesie uczestniczą
252 | WSGE
wszyscy pracownicy, co pozwala osiągnąć sukces. Maksymalizację jakości
można traktować jako cel strategiczny, podporządkowując mu strategiczne
plany rozwoju firmy (Urbaniak 2004). A zatem koncepcja TQM zakłada,
że jej realizacja wymaga od kierownictwa i załogi przedsiębiorstwa przestrzegania trzech podstawowych zasad (Karaszewski 2001):
• stałego doskonalenia umiejętności i poziomu staranności pracy,
• traktowania zespołu pracowników jako „jednej drużyny”, która charakteryzuje się wysokim stopniem integracji i ma jeden cel – dobro
firmy,
• myślenia systemowego, a więc lokowania każdej czynności i każdego
zadania w określonym systemie (i podsystemie) zarządzania przedsiębiorstwem.
Koncepcja TQM powstała w Japonii. W Europie działa Europejska
Fundacja Zarządzania Jakością (EFQM), której zadaniem jest szukanie
przyczyn pojawiania się błędów jakościowych (np. obejmujących kwestie
dotyczące człowieka mogącego popełniać błędy, mimo że jest motywowany i kontrolowany). Ujawnianie przyczyn złej jakości powinno być prowadzone w sposób ciągły i systematyczny. Wykorzystuje się diagram Ishikowy, w którym ujmuje się efekty analiz, przyczyny powstawania błędów
jakościowych oraz sposoby i terminy ich usuwania (Ishikowa 1985).
Z upowszechnieniem metody zarządzania przez jakość (TQM) uzasadnienie znajdują nowe kryteria oceniania skuteczności i jakości procesów personalnych, ukierunkowane na jakość wypełnianych zobowiązań
według określonych standardów lub stopnia osiągnięcia zamierzonych celów, optymalizację kosztów w relacji do wyników, a także potrzebę nadzoru, która zapobiega niekorzystnym wynikom. Pozytywny wpływ na kulturę pracy mają działania rozwijające poczucie własnej godności, życzliwości
i zaangażowania w wykonywaną pracę.
Powyższe kierunki działań zorientowane są na organizację efektywnych procesów personalnych. Obejmują one profesjonalną pracę z ludźmi, uwzględniając jednocześnie wymagania związane z wydajnością pracy.
Efektywność i produktywność stanowią ważny element w procesie zarządzania organizacją. Kategoria mierników efektywności jest wykorzystywana w odniesieniu do efektu uzyskiwanego z pracy społecznie użytecznej.
Ocena wkładu pracy ludzkiej w działalność przedsiębiorstwa jest niezbędna dla zapewnienia jej efektywności działania.
W literaturze przedmiotu spotyka się różne klasyfikacje ocen poprzez
WSGE | 253
stosowanie mierników, które wyróżnił P. Kearns (Peter 2005):
• mierniki działalności – pozwalające określić działania firmy,
• mierniki efektywności – umożliwiające ocenę efektywności,
• mierniki wartości dodanej – pozwalające określić, w jakim stopniu
zmierzona wartość wkładu pracowników w działalności organizacji
przewyższa koszt wytworzenia tej wartości.
Zaangażowanie pracowników w działalność organizacji uzależniona
jest od stworzenia przez pracodawców prawidłowych kierunków pracy,
będących polityką danej firmy. Osoby zatrudnione są oddane swojej pracy,
utożsamiając swoje cele i wartości z wartościami organizacji, chcą osiągnąć wysoki poziom efektywności pracy. B. Mikuła sugeruje, że efektywność funkcjonowania systemu zarządzania uzależniona jest od warunków,
jakie panują w organizacji. Ważnej jest, aby (Mikuła 2001):
• pracownicy mieli poczucie przynależności i lojalności wobec firmy,
• występował ogólny dostęp do informacji,
• stworzony był klimat organizacyjny sprzyjający twórczości i innowacjom.
Szczególnego znaczenia nabiera analiza danych o pracownikach.
J. Szaban uważa, że pracownicy kreują przyszłość firmy w codziennej pracy, poszukują nowych możliwości, nowych rynków i produktów (Szaban
2003).
Funkcjonowanie przedsiębiorstwa dotyczy sposobu wykorzystania
osiągnięć nauki, techniki i technologii oraz systemów zarządzania. Efektywność współdziałania z ludźmi wymaga zarówno jasnej koncepcji rozwoju przedsiębiorstwa, jak i umiejętnego kierowania nimi. A zatem organizacje powinny realizować swoje misje, kierując się zasadą, że efektywność pracowników może być zmaksymalizowana pod warunkiem, że ich
cele nie są sprzeczne z celami organizacji.
Ocena pracy
Jednym z kluczowych obszarów zarządzania zasobami ludzkimi jest
ocenianie pracowników. Elementami niezbędnymi w ocenie pracy w organizacjach są (Martyniak 1996; por. Barbachowska, 2011, ss. 83-94):
• analiza – zbieranie i analizowanie informacji o treści danej pracy, wymaganiach wobec osób wykonujących ją,
• opis – zawiera informacje o danej pracy (zadania, obowiązki, odpowiedzialność, kontekst społeczny i organizacyjny, warunki fizyczne,
254 | WSGE
wyposażenie, sposób oceny wyników, wynagrodzenie, itp.),
• profil zawodowy – zestawienie wymagań wobec osób wykonujących
daną pracę, dotyczący wykształcenia, doświadczenia, umiejętności,
zdolności, predyspozycji fizycznych i psychicznych.
System ocen okresowych jest ważnym elementem w prawidłowym
funkcjonowaniu organizacji. Przede wszystkim wspiera informację o stanie zasobów ludzkich, a także wspiera funkcje kierownicze. Stosowanie
ocen okresowych pozwala na ciągłe doskonalenie zawodowe wszystkich
pracowników odpowiedzialnych za prawidłowy rozwój organizacji. Daje
pracownikom obraz, jak kształtuje się jego kariera zawodowa w trakcie
pracy zawodowej. Stanowi podstawę budowania systemu wynagrodzeń.
Podstawowym zadaniem oceny pracy jest jej wartościowanie. Polega
ono na określaniu rodzaju i wymagań stawianych na danym stanowisku.
Ponadto dzięki niej można dokonać oceny mierzalnych efektów pracy. Realizowanie zadań jest możliwe poprzez analizę wymagań stawianych na
określonym stanowisku pracy. Budowanie tabel płac jest możliwe dzięki
określeniu wynagrodzeń na tych stanowiskach. Wartościowanie pracy
może być wykorzystywane do (Borkowska 2003):
• organizowania stanowisk pracy,
• organizacja procesu pracy,
• planowania zatrudnienia,
• selekcji kandydatów do pracy,
• obsad stanowiskowych,
• szkolenia i rozwoju pracowników,
• zarządzania karierami pracowniczymi,
• oceniania efektów pracy (zob. Zawisza, 2011. s. 9).
W przedsiębiorstwach wykorzystuje się różne metody wartościowania pracy. Najczęściej jest to metoda UMEWAP oraz metoda Hay Group.
Niekiedy korzysta się z metod profilowania, kalibrowania, metod benchmarkingu wewnętrznego. Wybór metody wartościowania stanowisk uzależniony jest od (Sajkiewicz 2002):
• wielkości przedsiębiorstwa,
• czasu – ograniczenia,
• elastyczności systemu – zmienności wymagań firmy,
• akceptacji systemu przez pracowników,
WSGE | 255
•
•
•
•
jasności różnic pomiędzy stanowiskami,
zrozumienia systemu przez pracowników,
możliwości porównywania wyników wartościowania,
niezależności systemu od osób prowadzących wartościowanie.
Podstawą wartościowania jest opis stanowisk. Zakres i częstotliwość
wartościowania zależy od potrzeb organizacji. Coraz większe znaczenie
mają kompetencje pracownicze, które oddziałują na wydajność pracy, dlatego odwołuje się wartościowanie do kryteriów kompetencyjnych. Są one
nowoczesną koncepcją zarządzania zasobami ludzkimi.
Etapy
Wyniki
Analiza wymagań pracy
Poziom i struktura
obiektywnej trudności pracy
Ocena pracy na stanowisku
Relatywna wartość pracy
(kategoria zaszeregowania)
Rys. 3 Istota wartościowania pracy (Borkowska 2004)
Analiza wymagań pracy wpływa na jej poziom (Rys. 3). Określa strukturę, wskazuje na trudności pokonywane w toku działań.
Kolejnym etapem wartościowania jest ocena pracy na konkretnym
stanowisku. Przyczynia się ona do utworzenia kategorii zaszeregowania,
określając jej wartość. Należy podkreślić, że warunkiem wartościowania
pracy jest sprawny system informacyjny. Wielu autorów uważa, że informacje i wiedza stanowią obok zasobów naturalnych, pracy i kapitału, czynnik produkcji, którego wagi nie można niedoceniać oraz że posiadanie
niezbędnych informacji stanowi strategiczny i nieodzowny zasób przedsiębiorstwa, który może być jednym z głównych źródeł tworzenia przewagi
konkurencyjnej na rynku (J. Penc 2000). Przepływ informacji w organizacji zależy od sprawności kanałów informacyjnych. Szczególne znaczenie przypisuje się informacji dla zarządzania (informacja zarządcza). Daje
ona możliwość realizacji podstawowych funkcji zarządzania (planowanie,
organizowanie, motywowanie i kontrolowanie). Podstawą zarządzania or-
256 | WSGE
ganizacją jest informacja i zarządzanie nią. Nowoczesne przedsiębiorstwa
wykorzystują i doceniają wartość informacji, która pozwala zachować ich
konkurencyjność na rynku.
Zagadnienie dotyczące zarządzania zasobami ludzkimi dotyczy oceniania indywidualnych efektów pracy. Według A. Pocztowskiego ocenianie pracowników zajmuje ważne miejsce w zarządzaniu zasobami ludzkimi, głównie z powodu możliwości wykorzystania go na użytek praktycznie
faz tego procesu (Pocztowski 2003).
Rozwój organizacji poprzez sformalizowany system okresowych ocen
efektów pracy realizuje następujące funkcje (Sajkiewicz 2002):
• motywacyjną (dostarczenie przesłanek do określonych decyzji kadrowych, do polityki wynagrodzenia oraz awansowania stanowiskowego
pracowników,
• informacyjno-korekcyjną (dostarczenie przesłanek do stymulowania
rozwoju zawodowego pracowników oraz do polityki szkoleniowej),
• stabilizacyjną dla zasad polityki personalnej w firmie.
Stosowanie sformalizowanego systemu okresowych ocen efektów pracy daje korzyści organizacjom w postaci (Borkowska 2001):
• dostarczania informacji dotyczących ilości i jakości pracy wykonywanej przez określonego pracownika, stanowiących podstawę ustalania
wynagrodzenia,
• dostarczenia uzasadnienia różnie ukierunkowanych decyzji kadrowych,
• identyfikowania potencjału rozwojowego pracowników,
• rozpoznawania potrzeb poszczególnych pracowników w zakresie ich
doskonalenia i szkolenia,
• wspierania, ukierunkowywania i akceleracji rozwoju zawodowego
pracowników,
• kształtowania odpowiednich zachowań i ocen pracowniczych.
W Polsce odnotowuje się upowszechnienie sformalizowanego systemu
ocen okresowych jako narzędzia zarządzania zasobami ludzkimi. Jest on
instrumentem stosowanym standardowo do realizacji celów konkretnego
przedsiębiorstwa. Przykładowe obszary, w których wykorzystuje się wyniki ocen okresowych (Pocztowski 2004) to:
• zwolnienia pracownicze,
• premiowanie,
WSGE | 257
•
•
•
•
podwyższanie płacy zasadniczej,
planowanie karier,
polityka awansowania,
szkolenia pracownicze.
Istotą celu społecznego jest kształtowanie postaw i zachowań pracowników. Jest ono możliwe poprzez dostarczane informacje dotyczące zarówno sukcesów, jak i niepowodzeń zawodowych. Ma to znacznie w tworzeniu możliwości rozwoju zawodowego pracowników. Kolejnym aspektem
opisywanych przemian jest rewolucja komunikacyjna. Internet i postęp
technologiczny umożliwiły firmom modyfikację kanałów i form komunikacji zarówno z klientami, partnerami, jak i pracownikami (Bulińska-Stangrecka 2011).
Odmienną klasyfikację celów oceniania prezentuje G. A. Randell, wyróżniając trzy cele (Randell i in. 1972):
• przeglądy przyznawanych nagród: tam, gdzie system ocen dostarcza
informacji, na postawie których dokonuje się alokacji i dystrybucji
płacy, władzy i statusu,
• przeglądy wykonania: tam, gdzie system odnosi się do potrzeby poprawiania pracy przez każdego indywidualnego pracownika,
• potencjalne przeglądy: tam, gdzie system koncentruj się na rodzaju
i treści pracy, które jednostka będzie w stanie wykonywać w przyszłości poprzez zbieranie informacji o osiągnięciach z przeszłości oraz
aspiracjach zawodowych.
M. Armstrong twierdzi, że przegląd wykonania pracy powinien być
nakierowany na poprawę wykonania pracy, a jeśli ulegnie to pomieszaniu
z przeglądem płac, wszyscy staną się nadmiernie zainteresowani wpływem
tego określenia na przyrost płacy (Armstrong 1984).
System oceniania należy odnieść do przeszłości, jak również wykorzystać w przyszłości, pozwalając określić potencjał pracownika decydującego
o możliwościach jego rozwoju zawodowego. Podkreślenia wymaga fakt,
że sformalizowany system ocen okresowych jest już na stałe wdrożony
w kulturę organizacyjną przedsiębiorstw, charakteryzując zbiorowość organizacji w Polsce. Dokonując ocen pracowniczych, organizacje powinny
uwzględniać strategię i profil działalności. Powinny uwzględniać kompetencje i zachowania pracowników. Przedmiotem oceniania powinien być
rozwój pracownika, a przede wszystkim osiągane przez niego lepsze wyni-
258 | WSGE
ki w przyszłości.
Znaczenie warunków pracy w organizacji
Na efektywność pracy mają wpływ warunki i stosunki pracy. Według
Z. Jasińskiego na warunki pracy składa się ogół fizycznych, materialnych
oraz psychospołecznych czynników mających swoje źródło w środowisku
pracy i wpływających na osoby wykonujące pracę (Jasiński 1999). Są to
programy działania przekładające zamierzenia zawarte w koncepcji strategii na określone, konkretne działania każdego z wydziałów firmy, a nawet
jej wybranych komórek, zgodnie z koncepcją mówiącą, że każdy pracownik znając podział pracy, powinien rozumieć strategię i dążyć do jej samodzielnej realizacji w optymalny sposób na stanowisku pracy, nie wyczekując na polecenia (Zawisza 2010).
W polskim prawie pracy zagadnienia związane z warunkami pracy dotyczą:
• poszanowania godności i innych dóbr osobistych pracowników (art.
11 k.p.),
• zapewniania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 15 k.p.),
• zaspokajania bytowych, socjalnych i kulturalnych potrzeb pracowników (art. 16 k.p.),
• prawa do tworzenia organizacji organizacji reprezentujących interesy
pracowników i pracodawców (art. 18 k.p.),
• prawa do uczestnictwa w zarządzaniu przedsiębiorstwem (art. 18 k.p.).
Zadaniem menedżerów jest ponoszenie odpowiedzialności za prawidłowe kształtowanie warunków pracy, stworzenie odpowiednich warunków bezpieczeństwa i higieny pracy, a także cykliczne przeprowadzanie
szkoleń w tym zakresie. W złożonych i zmiennych warunkach gospodarowania znacznie wzrasta znaczenie ról realizowanych przez kadrę zarządzającą. Przy czym współcześnie eksponowane jest szczególne znaczenie
niektórych z nich, np.: przedsiębiorcy (innowatora), który inicjuje i wprowadza zmiany, czy też lidera, który przewodzi pracownikom, pozyskuje
ich, motywuje do działania, inspiruje, ocenia i szkoli. Stopień, w jakim kierownik realizuje przypisane im role, często decyduje o sukcesie organizacji
(Barbachowska 2011).
Ważną rolę w organizacji odgrywają menedżerowie ds. personalnych.
Ich zadaniem jest stworzenie programów w zakresie doskonalenia mate-
WSGE | 259
rialnego i społecznego środowiska pracy, przy współpracy ze specjalistami
w tej dziedzinie zarządzania organizacją (Szejniuk 2011). Natomiast pracownicy powinni (Jackson, Schuler 2003):
• przestrzegać przepisów i zasad bezpieczeństwa oraz higieny pracy,
• zgłaszać zagrożenia,
• partycypować w programach promujących właściwe warunki i stosunki pracy,
• powstrzymywać się od zachowań ujemnie wpływających na relacje
międzyludzkie w organizacji,
• dbać o własną kondycję psychiczną i fizyczną.
Tworzenie przyjaznego środowiska pracy znajduje odzwierciedlenie
w lepszym wykorzystaniu czasu pacy. Ponadto zmniejsza koszty wypadków i chorób zawodowych. Pracownicy są bardziej zaangażowani, a to
przyczynia się do poprawy wizerunku przedsiębiorstwa na rynku krajowym i zagranicznym (Szejniuk 2011).
Podsumowanie
Podstawowym zagadnieniem zarządzania, w tym zarządzania zasobami ludzkimi, jest stworzenie komfortowych warunków pracy. Ich kształtowanie powinno być procesem ciągłym ze względu na zmieniające się
warunki wewnętrzne i zewnętrzne przedsiębiorstw. Istotnym czynnikiem,
który ma wpływ na klimat pracy, jest stworzenie właściwych proporcji
pomiędzy pracownikiem a przełożonym. Dlatego konieczne jest ciągłe
kształcenie i doskonalenie kadry w tej dziedzinie.
Determinanty pozwalające określić poziom BHP w organizacjach to
zaangażowanie kierownictwa, komunikacja, informacja, motywowanie,
współpraca, osiągnięcia UE. Polska przystępując do Unii, musiała dokonać
zmian w dziedzinie tworzenia warunków pracy. Wszystkie kraje wspólnoty zobowiązane były wprowadzać uregulowania prawne do obowiązującego ustawodawstwa krajowego. Właściwa współpraca pomiędzy pracownikami i kierownictwem jest warunkiem prowadzenia prac zgodnie
z wymaganiami BHP.
Reasumując, należy stwierdzić, że wszystkie przedsiębiorstwa zarówno krajowe, jak i zagraniczne powinny stosować warunki sprzyjające poprawie bezpieczeństwa i higieny pracy, a także wprowadzać zarządzanie
bezpieczeństwem. Działania te pozwalają na poprawę warunków pracy,
260 | WSGE
ograniczając zagrożenia życia i zdrowia pracowników.
References:
Armstrong M., 1984, A Handbook of Personnel Management in Practice,
Kogan Page, London.
Barbachowska M., 2001, Rola kadry kierowniczej w budowaniu potencjału
kapitału intelektualnego na podstawie przedsiębiorstwa X – studium przypadku, „Journal of Modern Science. Zarządzanie”, t. 4/11/2011, WSGE,
Józefów.
Bieniak H., 2004, Metody sprawnego zarządzania. Planowanie, organizowanie,
motywowanie, kontrola, Agencja Wyd. Placet, Warszawa.
Błaszczyk W. (red.), 2005, Metody organizacji i zarządzania, PWN, Warszawa.
Borkowska S., 2004, Strategie wynagrodzeń, Oficyna Ekonomiczna, Dom Wydawniczy ABC, IPiSS, Kraków.
Bruse G., Launsby R.G, 2003, Design for Six Sigma, Mc Grow – Hill, New York.
Bulińska-Stangrecka H., 2011, Perspektywy E-pracy, „Journal of Modern Science. Zarządzanie”, t. 4/11/2011, WSGE, Józefów.
Chmiel N., 2003, Psychologia pracy i organizacji, GWP, Gdańsk
Cichowski E., 1997, Identyfikacja zagrożeń w górnictwie węgla kamiennego,
Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice.
Ishikawa K., 1985, Was Gesamptqualitetkontrolle ist?, Lehring Prentice Hall,
Englewood Klippen.
Jackson S.E., Schuler R.S., 2003, Managing Human Resources Through Strategic Partnership, Thomson Learning, Mason, Ohio.
Jasiński Z., 1999, Zarządzanie pracą, Agencja Wyd. Placet, Warszawa.
Kardecka D., 2001, Zadania nauki w systemie ochrony pracy, Bezpieczeństwo
Pracy, nr 9.
Karszewski R., 2001, TQM – teoria i praktyka, TNOiK, Dom Organizatora,
Toruń.
Martyka J., 1997, Przygotowanie ludzie do bezpiecznej pracy, Szkoła Eksploatacji Podziemnej, Kraków.
Martyniak Z., 1996, Metody organizowani procesów pracy, PWE, Warszawa.
Mikuła B., 2001, W kierunku organizacji inteligentnych, Antykwa, Kraków.
Penc J., 2000, Kreatywne kierowanie, Agencja Wyd. Placet, Warszawa.
Peter W., 2005, Ocena pracownicza 360 stopni. Metoda sprzężenia zwrotnego,
WSGE | 261
Oficyna Ekonomiczna. Oddział Polskich Wydawnictw Profesjonalnych,
Kraków.
Petri J.U., 2012, Zasady komunikacji, Materiały konferencji międzynarodowej
„Nowe trendy w zarządzaniu”, George Marshall Center, Garmisch-Partenkirschen, Niemcy.
Pocztowski A., 2003, Kapitał intelektualny a zarządzanie zasobami ludzkimi,
„Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie. Prace z zakresu
zarządzania personelem”, Akademia Ekonomiczna, Kraków.
Pocztowski A., 2004, Zarządzanie Zasobami Ludzkimi w procesach fuzji i przejęć, Oficyna Ekonomiczna, Kraków.
Pocztowski A., 2008, Zarządzanie Zasobami Ludzkimi, PWE, Warszawa.
Podstawy ergonomii. Czynniki ergonomiczne w projektowaniu procesu pracy,
CIOP, wykłady.
Randell G.A., Shaw R., Packard P., Slater J., 1972, Staff Appraisal, Institute of
Personal Management, London.
Sajkiewicz A., 2002, Zasoby ludzkie w firmie, Poltext, Warszaw.
Schultz D.P., Schultz S.E., 2002, Podstawy dzisiejszej pracy, PWN, Warszawa.
Studenski R., 1996, Organizacja bezpiecznej pracy w przedsiębiorstwie, Politechnika Śląska, Gliwice.
Studenski R., 1997, Zarządzanie bezpieczeństwem jako szczegółowe zastosowanie zasad i metod zarządzania, Szkoła Eksploatacji Podziemnej, Kraków.
Szaban J., 2003, Przedsiębiorstwo inteligentne, [w:] Wawrzyniak B. (red)., Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwie, Wyd. WSPiZ, Warszawa.
Szejniuk A., 2005, Kształtowanie warunków pracy a efektywność organizacji,
[w:] Makowski K. (red.), Determinanty efektywności organizacji, „Zeszyty
Naukowe Wyższej Szkoły Promocji”, Warszawa.
Szejniuk A., 2011, Gospodarka zasobami ludzkimi, „Journal of Modern Science. Zarządzanie”, t. 4/11/2011, WSGE, Józefów.
Urbaniak M., 2004, Zarządzanie jakością, teorią i praktyka, Difin, Warszawa.
Wykowska M., 1994, Ergonomia, Wyd. AGH, Kraków.
Zawisza J., 2010, Strategie zarządzania organizacjami, [w:] Kugiel M. (red.),
Zarządzanie, WSP, Warszawa.
Zawisza J., 2011, Kształtowanie procesów personalnych. Journal of Moder
Science nr 4/11/2011
262 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 263-285
Szymon Michał Buczyński
Paweł Snopek
Trafficking of counterfeit goods criminology
perspective
Przemyt towarów podrabianych - perspektywa
kryminologiczna
Szymon Michał Buczyński
Katedra Kryminologii i Polityki Kryminalnej
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
[email protected]
Paweł Snopek
Katedra Prawa Rzymskiego i Porównawczego
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
[email protected]
Abstracts
Counterfeiting of trademarked products is an increasing problem in
national and international trade. The OECD report of 2008 estimates the
volume of international trade in counterfeit and pirated products at USD
200 billion per year. These studies did not include the value of products
distributed domestically and via the Internet. Given these distribution
channels of counterfeit and pirated goods value of the market may double.
This significant economic phenomenon occurs in both less developed and
well developed countries. The International Anti Counterfeiting Coalition
(IACC) estimates that 5-7 percent of world’s trade is in illegitimate goods.
In the medium term this problem is estimated to increase up to several
thousand percent. From the consumer’s perspective, counterfeiting can be
either deceptive or non-deceptive. The demand side of counterfeiting is
the actual forces behind this counterfeiting trade. Deceptive counterfeiting
involves purchases where consumers are not aware that the product they
are buying is a counterfeit. This aggravating market pathology affects the
price level influences the reputation of manufacturers, can be a real threat
to the life and health of consumers and is changing international division
of labor. The most frequently examined counterfeit goods are those whose
WSGE | 265
ratio of functional utility to price is low while the ratio of intangible and
situational utility to price is high (luxury goods).
Obrót towarami podrabianymi jest patologią obciążającą wymianę
w wymiarze krajowym i międzynarodowym. Zgodnie z raportem OECD
z 2008 r. globalna wartość rynku towarów podrabianych i pirackich wynosi
rocznie 200 mld USD. Analiza ta nie uwzględniała m.in. wolumenu produktów podrabianych dystrybuowanych poprzez Internet. Szacunki oparte na
wykorzystaniu tej płaszczyzny wymiany podwaja wartość badanego nielegalnego rynku. To istotne zjawisko ekonomiczne występuje zarówno w krajach wysoko uprzemysłowionych, jak i rozwijających się. The International
Anti Counterfeiting Coalition (IACC) ocenia, że 5-7 procent światowej wymiany handlowej obejmuje towary podrabiane lub pirackie. W perspektywie
średniookresowej dynamika rozwoju tego rynku sięga kilku tysięcy procent.
W obrocie podrabianymi towarami z perspektywy konsumenckiej można
wyróżnić postawę świadomą i nieświadomą. Dynamikę popytu należy zaliczyć do najważniejszych czynników wpływających na rozwój rynku w wymiarze globalnym. Ta obciążająca rynek patologia wpływa na poziom cen,
reputację producentów, może stanowić realne zagrożenie dla życia i zdrowia
konsumentów oraz zmienia międzynarodowy podział pracy. Do najczęściej
analizowanych produktów podrabianych należy zaliczyć te, które zaliczamy
do sektora dóbr luksusowych, charakteryzujących się wysokim stosunkiem
wartości niematerialnych do ceny.
Key words:
counterfeit product, pirated products, decision-making process, consumer behavior, demand models, free movement of goods, intellectual property
produkt podrabiany, produkt piracki, proces podejmowania decyzji, postawy konsumenckie, modele popytu, swobodny przepływ towarów, prawo
własności intelektualnej
Wprowadzenie
Zjawisko podrabiania towarów (counterfeit products/knockoffs) jest
ważnym problemem w wymiarze lokalnym, regionalnym i globalnym.
Związane z nim patologie obciążają rynek międzynarodowych przepływów kapitałowych, które są składnikiem transgranicznych przepływów
gospodarczych. Przepływy kapitału w szerokim znaczeniu zdefiniować
266 | WSGE
można jako wszelki, odnotowywany w bilansie płatniczym ruch kapitału przez granicę. W wąskim znaczeniu obejmują jedynie te transakcje, u
źródła których leży motyw osiągnięcia zysku (Budnikowski, 2001, s. 137).
Piractwo towarowe jest ważnym czynnikiem zewnętrznym kształtującym
poziom cen i wpływającym na równowagę rynku. Całościowa analiza
wpływu podrabiania towarów wymaga posłużenia się modelami gospodarczymi niwelującymi wpływ zmiennych egzogennych lub posłużeniu się
przykładami rynków o znikomym wpływie naruszeń praw na dobrach niematerialnych. Ukształtowanie krajowych i międzynarodowych form instytucjonalnej ochrony patentowej, towarowej czy implementacja przepisów
wymuszających odpowiednią, bezpieczną dla konsumentów jakość towarów jest pochodną procesu industrializacji. Unikalna technologia produkcji towarów od dawna stanowi ważny element budowania prestiżu marki.
W okresie Odrodzenia wenecjanie zrewolucjonizowali technologię nasycania kolorami i barwienia szkła (à la façon de Venise). Smalto, aventurine,
millefion, lattimo były symbolami monopolistycznej pozycji państwa w tej
gałęzi przemysłu. Zakłady na wysepce Murano objęto specjalną ochroną
a murańscy szklarze, choć cieszący się uznaniem i szeregiem przywilejów
(noszenie broni, immunitet sądowy) pozostawali więźniami stanu. Prace
nad udoskonaleniem produkcji porcelany prowadzone na dworze Augusta
II i odkrycie receptury tzw. porcelany kostnej podważyły monopolistyczną
pozycję państwa środka.
Zjawisko funkcjonowania rynku towarów podrabianych pojawiło się
wraz z indywidualizacją producenta. W średniowiecznej Europie równie
często co obecnie fałszowano oznaczenia znanych manufaktur produkujących szkło, porcelanę, tkaniny czy wyroby użytku codziennego. Analizy
wykazują, że co czwarte ostrze wykonane ze stali damasceńskiej było produktem podrabianym (Verhoeven, Pendray, Dauksch, 1998, s. 58). Jedną
z form przeciwdziałania obrotowi produktami podrabianymi były cechy
rzemieślnicze. Ta forma organizacji sankcjonowała wprowadzanie standaryzacji produkcji i wewnętrzną kontrolę jakości powiązaną z systemem
kar za psucie produktu (kształtowanie marki lokalnej). Gildie kupieckie
inicjowały konkurencję pomiędzy regionami i kształtowały zachowania
konsumenckie. Nieefektywny system sądowniczy wspierał zasadę przenoszenia odpowiedzialności za wadliwy produkt na kupującego. Podobne
relacje pomiędzy produktami oryginalnymi i sfałszowanymi, przy braku
rozwiązań budujących prawną ochronę własności intelektualnej, utrzymały się w okresie ekspansji gospodarek narodowych. Lukę w unormo-
WSGE | 267
waniach międzynarodowych dotyczących obszaru własności intelektualnej wypełniły porozumienia typu Trade-Related Aspects of Intellectual
Property Rights (TRIPS). Problem pogłębiło wykorzystanie możliwości
komunikacyjnych oferowanych przez Internet. Wytworzenie cywilizacji informacyjnej wpłynęło na radykalne obniżenie kosztów zawierania
transakcji oraz ograniczenie asymetrii w dostępie do informacji i nowych
rynków. Szacuje się, że już na przełomie stuleci blisko 25% stron dedykowanych e-rynkowi naruszało prawo własności intelektualnej. Kontrolą
tego rynku zajmują się specjalne grupy operacyjne, jak Operation In Our
Sites, mające na celu zamykanie stron internetowych, które stanowią platformę do nielegalnych przepływów kapitałowych, dystrybucji produktów
podrabianych i pirackich.
Umiędzynarodowienie można traktować jako naturalną konsekwencję
funkcjonowania w warunkach rynkowych. Jest ono wspólne dla paradygmatu klasycznego, neoklasycznego. Zajmując ważne miejsce w badaniach
współczesnych ekonomistów. W tych samych warunkach internalizacji
ulegają niepożądane efekty gospodarczej działalności człowieka. W ten
sposób powinniśmy rozpatrywać chociażby przestępstwa przeciwko życiu
i zdrowiu związane z wprowadzaniem na rynek produktów podrabianych
zawierających substancje niebezpieczne (Buczyński, Banaszkiewicz, 2012,
s. 284). Internalizacja obejmuje zarówno podaż, jak i popyt, produkcję
i konsumpcję. Wzorce zachowań upodobniają nas do siebie tak bardzo,
że wizja globalnej wioski, unifikującej cele i społecznie uznawane sposoby ich realizacji, staje się coraz bardziej realna. Przestrzenna reorganizacja
procesów produkcji i dystrybucji kreuje i wzmacnia zarówno pozytywne,
jak i negatywne postawy. Intensyfikacja, którą obserwujemy na międzynarodowych rynkach kapitałowych, wpływa również na wzrost przepływów
towarowych bez udokumentowanego pochodzenia (illegal flow of goods).
Nie można nie doceniać ich wpływu na stabilność gospodarek krajów, regionów czy globalnego systemu powiązań ekonomicznych. Kluczowymi
elementami sytemu zapobiegania praktykom nieuczciwej konkurencji są
prawa autorskie, prawa własności przemysłowej, regulacje celne oraz instytucjonalne, krajowe i regionalne formy ochrony bezpieczeństwa obrotu.
W wymiarze globalnym rynek towarów podrabianych jest silnie powiązany z przestępczością gospodarczą, zorganizowaną i praniem pieniędzy.
Zgodnie z dwufazowym modelem Bernasconiego pranie pieniędzy jest
serią krótkoterminowych transakcji dokonywanych za pomocą kapitału
o nielegalnym pochodzeniu. Transakcje średniookresowe i długookreso-
268 | WSGE
we wprowadzają go do legalnego obrotu (recykling). Tą patologię rynku
charakteryzuje pozorny brak ofiar będący jednym z ważnych czynników
determinujących wysoką ciemną liczbę przestępstw (niska wykrywalność). Zwalczanie przemytu i handlu towarami podrabianymi wymaga
interdyscyplinarnego podejścia, łączącego informacje z zakresu prawa,
kryminologii, kryminalistyki, socjologii i finansów.
Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej został utworzony 28 grudnia 1918 r. Od 10 listopada 1919 r. jego funkcjonowanie oparte było na
regulacjach wypracowanych w ramach Konwencji Paryskiej. 11 kwietnia
1924 r. w ramach podjętej współpracy międzynarodowej dokonano rejestracji pierwszego znaku towarowego, trzy dni później ochroną objęty
został pierwszy patent. Obecnie urząd funkcjonuje w oparciu szereg porozumień międzynarodowych, z których najważniejszą rolę odgrywają
Układ o współpracy patentowej, Konwencja o udzielaniu patentów europejskich, Porozumienie madryckie o międzynarodowej rejestracji znaków wraz z protokołem dodatkowym. Treść art. 91. ust. 1. i 2. Konstytucji
Rzeczpospolitej Polskiej wyraźnie wskazuje na prymat przepisów Układu
PCT i jego otoczenia wykonawczego. W aspektach nieuregulowanych należy posługiwać się rozwiązaniami wprowadzonymi przez polskiego ustawodawcę w prawie własności przemysłowej.
Gwałtowny rozwój przemysłu, którego rozkwit wiązał się z postępem
technicznym, spowodował konieczność dostosowania systemu prawa do
nowych wymagań, jakie owy postęp wprowadzał. W wyniku tej rewolucji zwiększyła się liczba rodzajów dóbr niematerialnych, które wymagały
odpowiedniej regulacji w zakresie ich rejestracji oraz ochrony. W odpowiedzi na takie zapotrzebowanie wprowadzono odpowiednie akty prawne
regulujące prawo własności przemysłowej. Dobra chronione tym prawem
z uwagi na to, iż nabierały coraz większej wartość ekonomicznej, stały się
dobrami o szczególnym znaczeniu. Wzrost ich znaczenia potwierdza fakt,
że są one przedmiotem regulacji systemów krajowych, regionalnych, jak
i systemów ogólnoświatowych. Wśród wspomnianych kategorii dóbr niematerialnych znaczącą rolę odgrywają znaki towarowe. Z punktu widzenia przedsiębiorcy jest to istotny element prawa własności przemysłowej,
gdyż identyfikują one pochodzenie wytwarzanych przez nich produktów
oraz świadczonych przez nich usług. Dzięki temu odbiorcy tych dóbr mają
możliwość szybkiego rozpoznania danego towaru lub usługi pochodzącej
od danego podmiotu. Ponadto znaki towarowe są wykorzystywane przez
przedsiębiorców do podnoszenia konkurencyjności ich przedsiębiorstw na
WSGE | 269
rynku. Ich rozpoznawalność może świadczyć o renomie przedsiębiorstwa,
a tym samym wpływać dodatnio na ich zyski ze sprzedaży towarów lub
oferowanych usług. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż podmiot, który w sposób bezprawny używa cudzy znak towarowy, narusza
względem uprawnionego regułę uczciwej konkurencji rynkowej. Takie
zachowanie stanowiące akt nieuczciwej konkurencji w sposób negatywny
wpływa na działalność danego przedsiębiorcy. Dlatego też konieczne jest
objęcie ochroną prawną tych przedsiębiorców, którzy w obrocie gospodarczym posługują się znakiem towarowym (Mordwiłko-Osajda, 2009, s. 13).
Swoboda przepływu towarów
Bezpośrednią konsekwencją przystąpienia Polski do strefy Schengen
było zniesienie kontroli granicznych na lądowych granicach między państwami stronami układu (Niemcy, Czechy, Słowacja, Litwa). Proces znoszenia ograniczeń przepływu osób w wymiarze kontynentu zainicjowany został powołaniem do życia Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej
(EWG). Przed 14 czerwca 1985 r. (Schengen I, porozumienie Schengen,
układ z Schengen) zbliżone rozwiązania funkcjonowały w wymiarze regionalnym (kraje Beneluksu, skandynawskie) na podstawie umów bilateralnych (Francje, Niemcy). Konwencja między Danią, Finlandią, Norwegią
i Szwecją w sprawie zniesienia kontroli paszportowej na wewnętrznych
granicach państw nordyckich podpisana w Kopenhadze 12 lipca 1957
r. Islandia stała się jej stroną w 1965 r. Swobodę przepływu osób zrealizowano w ramach Nordyckiej Unii Paszportowej (Dania, Finlandia, Norwegia,
Szwecja, Islandia). Całkowite zniesienie kontroli na wewnętrznych granicach państw układu wymagało wypracowania instytucjonalnej współpracy pomiędzy służbami migracyjnymi, celnymi i policją w celu intensyfikacji przeciwdziałania patologiom na granicach zewnętrznych. Kompensacje
szeregu zagrożeń związanych z tym procesem miała zapewnić Konwencja
Wykonawcza do Układu z Schengen (system Schengen II): ujednolicenie
przepisów prawa wewnętrznego związanych z przekraczaniem granic zewnętrznych państw układu (ujednolicenie bezpieczeństwa zewnętrznego
i wewnętrznego); wspólna polityka wizowa i azylowa; określenie zasad
i form współpracy policji (wymiana informacji, obserwacja transgraniczna, pościg transgraniczny), systemów sądownictwa (pomoc prawna, procedura ekstradycyjna, przestępstwa podatkowe), instytucjonalnej (w ramach przeciwdziałania szczególnie groźnym patologiom jak trans graniczny handel środkami odurzającymi) krajów stron konwencji. Określenie
270 | WSGE
zasad posiadania i przewozu broni palnej i amunicji (obrotu bronią palną
i amunicją). Wraz z wejściem w życie Traktatu Amsterdamskiego dorobek
wspólnej przestrzeni został wpisany w prawne i funkcjonalne ramy prawa pierwotnego UE/WE. 13 października 2006 r. nabrało mocy prawnej
rozporządzenie nr 562/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady UE z dnia
15 marca 2006 r. dotyczące ustanowienia wspólnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice. Polska, wypełniając harmonogram
działań niezbędnych do uzyskania pełnego członkowstwa w układzie (np.
MasterPlan SIS II PL), podobnie jak inne tzw. państwa zewnętrzne, wzięła szczególną odpowiedzialność za bezpieczeństwo ekonomiczne obszaru Schengen. Na konieczne zmiany w infrastrukturze teleinformatycznej
(SIS), rozbudowę wybranych przejść granicznych drogowych, kolejowych (Rosja, Białoruś, Ukraina) oraz lotniczych (kontrolę graniczną na
lotniskach zniesiono 30 marca 2008 r., separacja na loty w ramach strefy Schengen i inne), doposażenie służb granicznych w niezbędny sprzęt,
przystosowanie do nowych wyzwań służ migracyjnych Polska z Funduszu
Środków Schengen otrzymała 311,07 miliona euro. Jako jeden z kluczowych elementów sytemu bezpieczeństwa układu Polska jest również
największym beneficjentem Norweskiego Mechanizmu Finansowego.
Holandia, Niemcy, Francja, Luksemburg, Belgia, Hiszpania i Austria 27
maja 2005 r. podpisały otwartą na nowych członków Konwencję z Prüm
(porozumienie wykonawcze zostało zawarte 5 grudnia 2006 r.). Szereg
wspólnych działań zaproponowanych przez ten akt łączy postulat intensyfikacji zwalczania przestępczości transgranicznej (służby ochrony porządku publicznego państw UE). Współpracą objęto m.in. identyfikację
profili DNA, odcisków palców czy pojazdów. Kolejnym aktem wzmacniającym współpracę transgraniczną jest Decyzja Rady Ministrów Spraw
Wewnętrznych UE w sprawie intensyfikacji współpracy transgranicznej,
w szczególności w zwalczaniu terroryzmu i przestępczości transgranicznej. Regulacja sankcjonuje m.in. wymianę informacji w ramach baz indywidualnych profili DNA tworzonych przez kraje członkowskie (Decyzja
Rady 2008/615/ WSiSW z 23 czerwca 2008 roku w sprawie intensyfikacji
współpracy transgranicznej, w szczególności w zwalczaniu terroryzmu
i przestępczości transgranicznej. Decyzja 2008/615/WSiSW w sprawie intensyfikacji współpracy transgranicznej, szczególnie w zwalczaniu terroryzmu i przestępczości transgranicznej).
Najważniejszym skutkiem społecznym wymienionych regulacji było urzeczywistnienie fundamentalnej zasady swobody przepływu
WSGE | 271
osób, na której oparto już integrację w ramach Europejskiej Wspólnoty
Gospodarczej. System wizowy Schengen umożliwia korzystanie z możliwości ułatwionego przemieszczania się pomiędzy państwami-stronami konwencji również obywatelom państwa trzecich (brak obywatelstwa
UE), którzy legalnie przebywają na terytorium państwa członkowskiego.
Zwiększyło to atrakcyjność Polski jako kraju docelowego dla migrantów
oraz osób ubiegających się o azyl. W wymiarze gospodarczym zniesienie
kontroli na granicach wewnętrznych państw stron układu pozwoliło na
realizację zasady swobodnego przepływu towarów (art. 28-30 Traktatu
WE zawierały zakaz stosowania nieuzasadnionych ograniczeń w handlu wewnątrz UE). Zasady UE, choć wyznaczają prawne, ekonomiczne
i społeczne ramy funkcjonowania wspólnoty, nie mają charakteru bezwzględnego. Przepis art. 34. Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
(TFUE) zakazuje stosowania ograniczeń ilościowych w przywozie oraz
wszelkich środków o skutku równoważnym, art. 35. wprowadza tożsame
ograniczenie względem ograniczeń ilościowych w wywozie oraz wszelkich
środków o skutku równoważnym. Ustrojodawca w art. 36. dopuszcza jednak uzasadnione szczególnymi względami odstępstwa od swobód rynku
wewnętrznego. Funkcje swobodne przepływu towarów mogą być również
zagrożone przez niedostosowanie monopoli państwowych o charakterze
handlowym. Środkiem o skutku równoważnym są wszelkie uregulowania
państw członkowskich dotyczące handlu, mogące bezpośrednio lub potencjalnie, utrudnić handel wewnątrz Wspólnoty. Negatywnym skutkiem
urzeczywistnienia wspólnego rynku UE/WE był wzrost zagrożenia działalnością przestępczości zorganizowanej, również tej związanej z przemytem
(ludzi, broni, amunicji, środków oduczających, towarów akcyzowych,
towarów podrabianych, narządów, tkanek i komórek). Koszty tych instytucjonalnych form zwalczania przestępczości obciążają policję, straż graniczną oraz administrację celną. Obecność w strefie Schengen wymusiła
również alokację dostępnych zasobów w obrębie pasa granicy wschodniej
i do wnętrza kraju.
Podstawę wspólnotowego sytemu ochrony przed nielegalnym importem i handlem towarami podejrzanymi o naruszenie lub naruszających
prawną ochronę praw własności intelektualnej tworzą:
• Rozporządzenie Rady nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiające Wspólnotowy Kodeks Celny;
• Rozporządzenie Komisji nr 2454/93 z dnia 2 lipca 1993 r. ustanawiające przepisy w celu wykonania rozporządzenia Rady nr 2913/92 usta-
272 | WSGE
nawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny;
• Rozporządzenie Rady nr 1383/2003 z dnia 22 lipca 2003 r. dotyczące
działań organów celnych skierowanych przeciwko towarom podejrzanym o naruszenie niektórych praw własności intelektualnej oraz
środków podejmowanych w odniesieniu do towarów, co, do których
stwierdzono, że naruszały takie prawa;
• Rozporządzenie Komisji nr 1891/2004 z dnia 21 października 2004
r. ustalające przepisy wykonawcze do rozporządzenia Rady nr
1383/2003 dotyczącego działań organów celnych skierowanych przeciwko towarom podejrzanym o naruszenie niektórych praw własności
intelektualnej oraz środków podejmowanych w odniesieniu do towarów, co, do których stwierdzono, że naruszały takie prawa.
Proces harmonizacji faktycznych praw i obowiązków ma kluczowe
znacznie dla wspólnotowego urzeczywistnienia zasady swobodnego przepływu towarów. Na podstawie regulacji traktatowych, oraz ich interpretacji na drodze rozstrzygnięć Trybunału Sprawiedliwości, można zdefiniować towar jako produkt, którego wartość ekonomiczna jest wyrażalna
w pieniądzu, mogący być przedmiotem transakcji handlowych (Sprawa
7/68 Komisja przeciwko Włochom, Rec. 1968, s. 618). W tak szerokim
ujęciu mieszczą się dzieła sztuki (Sprawa C-358/93 Bordessa i In., Rec.
1995, s. I-361), odpady (Sprawa C-2/90 Komisja przeciwko Belgii, Rec.
1992, s. I-4431), energia elektryczna (Sprawa C-393/92 Almelo przeciwko
NV Energiebedrijf Ijsselmij, Rec. 1994, s. I-1477), gaz naturalny (Sprawa
C-159/94 Komisja przeciwko Francji, Rec. 1997, s. I-5815), monety, banknoty, czeki niepełniące funkcji środków płatniczych (Sprawa C-318/07
Porsche, r. 2009, s. I-359). Naruszenie zasady swobodnego przepływu towarów następuje niezależnie od jego znaczenia gospodarczego, terytorialnego zasięgu, rozmiaru stwierdzonych przypadków przywozu/wywozu,
liczby objętych podmiotów, istnienia alternatywnych sposobów prowadzenia produktu do obrotu (Sprawa 177/82 i 178/82 Van de Haar, Rec.
1984, s. 1797. Sprawa C-67/97 Bluhme, Rec. 1998, s. I-8033. Sprawa 103/84
Komisja przeciwko Włochom, Rec. 1986, s. 1759. Sprawa 269/83 Komisja
przeciwko Francji, Rec. 1985, s. 837). Typowymi barierami handlowymi
obciążającymi przepływ towarów na wspólnym rynku są pozwolenia, inspekcje, kontrole, obowiązki wyznaczenia przedstawiciela lub obiektów
składowania, krajowe kontrole cen, refundacja. Zakazy wprowadzania do
obrotu określonych produktów stosowane przez państwa członkowskie,
zgodnie z zasadą proporcjonalności, najczęściej motywowane są ochro-
WSGE | 273
ną życia i zdrowia ludzi, zwierząt i roślin (poważne ryzyko dla zdrowia
publicznego). Przepis art. 36. TFUE przewiduje możliwość wprowadzenia
środków krajowych utrudniających handel transgraniczny. „Postanowienia
art. 34. i 35. nie stanowią przeszkody w stosowaniu zakazów lub ograniczeń przywozowych, wywozowych lub tranzytowych, uzasadnionych
względami moralności publicznej, porządku publicznego, bezpieczeństwa
publicznego, ochrony zdrowia i życia ludzi i zwierząt lub ochrony roślin,
ochrony narodowych dóbr kultury o wartości artystycznej, historycznej
lub archeologicznej, bądź ochrony własności przemysłowej i handlowej”.
Jeżeli w przepisach prawa krajowego regulującego prawo autorskie, patenty czy znaki towarowe nie stwierdzono występowania elementu dyskryminacyjnego, zgodnie z linią orzeczniczą Trybunału, zapisy Traktatu nie ingerują w nabycie, przeniesienie czy wygaśnięcie prawa (Sprawa C-235/89
Komisja przeciwko Włochom, Rec. 1992, s. I-777). Zasada wyczerpania
prawa uniemożliwia sprzeciw właściciela przeciwko przywozowi produktu
do jakiegokolwiek państwa członkowskiego, gdy został on rozprowadzony
zgodnie z prawem na rynku państwa członkowskiego przez uprawnionego z prawa własności przemysłowej lub za jego zgodą (Sprawa c-267/95
i C-268/95 Merck przeciwko Primecrown, Rec. 1996, s. I 6285. Sprawa
78/70 Deutsche Grammophone przeciwko Metro, Rec. 1971, s. 487.
Sprawa 187/80 Merck przeciw Stephar, Rec. 1981. s. 2063).
Rozporządzenie Rady (WE) nr 1383/2003 z 22 lipca 2003 r. przyjęto
w celu reformy wspólnotowego sytemu ochrony praw własności intelektualnej. Zastąpiło ono rozporządzenie Rady (WE) nr 3295/94 z 22 grudnia
1994 r. ustanawiającego środki uniemożliwiające dopuszczenie do swobodnego obrotu, wywozu, powtórnego wywozu lub poddawania procedurze zawieszającej towarów podrabianych i towarów pirackich (ostatnia
zmiana rozporządzenie nr 806/2003 z 16 maja 2003). Nowe przepisy podkreśliły pozycje organów celnych w przeciwdziałaniu naruszeniom praw
własności intelektualnej przez produkty wywożone, powtórnie wywożone
lub opuszczające obszar celny wspólnoty. Uprawnione zostały one do zawieszenia dopuszczenia do swobodnego obrotu, wywozu lub powrotnego
wywozu towarów, co do których istnieje podejrzenie, że są podrabiane,
pirackie lub naruszają niektóre prawa własności intelektualnej, na okres
niezbędny do dokonania ustalenia. W przypadku zastosowania procedury
zawieszającej umieszczenie towarów w strefie wolnocłowej, składzie wolnocłowym, wywóz podlegający powiadomieniu, wprowadzanie na obszar
celny lub opuszczanie takiego terytorium możliwe jest ich zatrzymanie.
274 | WSGE
Jednolite stosowanie przyjętych reguł wspólnotowych oraz wzmocnienie
wzajemnej pomocy pomiędzy stronami ma ułatwić rozporządzenie Rady
(WE) nr 515/97 z 13 marca 1997 r. w sprawie wzajemnej pomocy między
organami administracyjnymi Państw Członkowskich i współpracy między
Państwami Członkowskimi a Komisją w celu zapewnienia prawidłowego
stosowania przepisów prawa celnego i rolnego.
W świetle rozwiązań wprowadzonych przez rozporządzenie Rady (WE)
nr 1383/2003 towarem podrabianym jest produkt, łącznie z opakowaniem,
oznaczony bez zezwolenia znakiem towarowym, który jest identyczny ze
znakiem towarowym ważnie zarejestrowanym, odnoszącym się do towarów tego samego rodzaju lub których istotnych aspektów nie można odróżnić od takiego znaku towarowego. Produkt taki narusza prawo posiadacza danego znaku towarowego chronionego w świetle rozporządzeniu
Rady (WE) nr 40/94 z 20 grudnia 1993 r. w sprawie wspólnotowego znaku
towarowego lub krajowych rozwiązań prawnych. W ten sam sposób chroniony jest symbol znaku towarowego wraz z logo, etykietą, naklejką, broszurą, instrukcją użytkowania lub dokumentem gwarancyjnym oznaczonym takim symbolem, jak i samo opakowanie zawierające znak towarowy.
Towary pirackie to produkty będące kopią lub zawierające kopie wykonane bez zgody posiadacza praw autorskich, pokrewnych lub posiadacza
praw do wzoru bądź osoby upoważnionej przez posiadacza prawa w kraju
produkcji, naruszające rozwiązania wprowadzone rozporządzeniem Rady
(WE) nr 6/2002 z 12 grudnia 2001 r. lub prawo kraju na terenie którego
złożono wniosek o podjęcie działań przez organy celne. Przedsiębiorca
w celu przysługujących mu praw własności intelektualnej może złożyć
wniosek do Dyrektora Izby Celnej w Warszawie, dołączając dokładny opis
produktu oraz udokumentować, że jest on posiadaczem praw, przedstawicielem posiadacza praw, osobą uprawnioną do korzystania z któregokolwiek z praw przewidzianych rozporządzeniem 1383/2003 lub jej przedstawicielem. Prawidłowo wypełniony wniosek powinien zawierać opis
techniczny produktu, znane informacje o typie lub rodzaju naruszenia,
wartość przed opodatkowaniem produktów legalnie dostępnych na rynku
krajowym, kraj produkcji, trasy przerzutowe. Zasadą jest działanie organów celnych na wniosek, jednak w praktyce często działają one z urzędu,
gdy zachodzi podejrzenie, że towary ujawnione w wyniku prowadzonych
przez nie czynności naruszają prawo własności intelektualnej. Towary zatrzymane lub których dopuszczenie zawieszono, uznane za naruszające
prawo własności intelektualnej nie mogą być:
WSGE | 275
•
•
•
•
•
•
•
wprowadzane na obszar celny Wspólnoty,
dopuszczone do swobodnego obrotu,
wycofane z obszaru celnego Wspólnoty,
wywożone,
powrotnie wywożone,
objęte procedurą zawieszającą,
umieszczone w wolnym obszarze celnym lub w wolnym składzie celnym.
Mogą one zostać zniszczone lub usunięte w sposób wykluczający wyrządzenie szkody uprawnionemu z prawa.
Zgodnie z zapisami Trademark Counterfeiting Act of 1984, zmieniającymi Tytuł 18 United States Code w celu wzmocnienia prawnej ochrony
znaków towarowych przed fałszowaniem, produktem podrabianym jest
towar będący w obrocie, zawierający użyte niezgodnie z prawem oznaczenia identyczne lub nie do odróżnienia od zarejestrowanych, co do zasady
w United States Patent and Trademark Office znaków towarowych (towary
i usługi). Oznaczenie produktu podrabianego sfałszowanym znakiem towarowym dokonywane jest w celu oszustwa, podstępu lub wprowadzenia
w błąd. W razie wystąpienia szkody uprawniony ma prawo do otrzymania odszkodowania za utracone zyski, koszty materiałów, utratę zaufania
oraz tytuł do odszkodowania na drodze karnej, jeżeli sprawca działał w złej
wierze, a sąd nie dopatrzył się okoliczności łagodzących. Pierwszy kompleksowy system regulacji federalnych dotyczących ochrony znaków towarowych na gruncie amerykańskim wprowadził Trademark Act of 1870.
Patologią obciążającą gospodarkę i systemy fiskalne państw członkowskich jest przemyt towarów akcyzowych. Straty Skarbu Państwa z powodu
tego procederu wyniosły w 2010 r. 5,9 mld zł. Wielkość szarej strefy wynosi 14% PKB (140 mld zł.). Funkcjonowanie i rozwój nielegalnego rynku
towarów akcyzowych determinują czynniki ekonomiczne. Państwa członkowskie UE tracą rocznie około 460 milionów euro z powodu nielegalnej
produkcji i przemytu wyrobów tytoniowych (Oczkowski, 2010, s. 117).
Rozmiar, formy występowania, podmioty biorące udział
w procederze
Rynek produktów podrabianych stanowi ważny segment światowego
handlu. Jego wartość, zgodnie z dostępnymi analizami, przekracza kilkaset
bilionów dolarów (Vida, 2007, s. 253), co stanowi od 3 do 7% rocznego wo-
276 | WSGE
luminu wymiany (The World Customs Organization). Metanaliza dostępnych, szacunkowych danych o wielkości rynku towarów podrabianych na
przestrzeni ostatnich 30 lat wskazuje na 36-krotny wzrost (Pamela, Cuno,
2011, s. 27). Zgodnie z raportem OECD szacowana wartość międzynarodowego nielegalnego rynku handlu towarami podrabianymi i pirackimi
wynosi 200 bilionów dolarów rocznie. Kwotę tę należałoby podwoić, by
uwzględnić obrót takimi towarami dokonywany za pomocą Internetu.
Skala zjawiska musi modyfikować międzynarodowy podział pracy. Szacuje
się, że w przypadku Stanów Zjednoczonych przemyt i handel produktów
podrabianych zmniejsza zapotrzebowanie gospodarki o 750000 stanowisk. Zwłaszcza w okresach kryzysów gospodarczych, powiększających
liczbę osób pozostających bez pracy, przeciwdziałanie przemytowi i obrotowi produktami podrabianymi postrzegane jest w wymiarze ochrony
interesu narodowego. Szereg przedsiębiorstw posiadających swoje zakłady
produkcyjne w Azji Południowo-Wschodniej zwiększa swoje zyski, łamiąc prawa pracownicze i prawa człowieka. Krajem, na obszarze którego najczęściej dochodzi do naruszeń prawa własności intelektualnej jest
Chińska Republika Ludowa. Socjalistyczna gospodarka rynkowa, ukształtowana dzięki zmianom wprowadzonym po śmierci Mao Zedonga (nowa
polityka ekonomiczna, polityka wielkiego skoku, otwartych drzwi), funkcjonuje dzięki eksperymentowi, jakim było przekazanie autonomii przedsiębiorstwom przy zachowaniu powiązania sfery politycznej i gospodarki w warunkach dopuszczenia zagranicznych inwestycji bezpośrednich.
Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 2001 – 2004 General
Administration of Quality Supervision, Inspection and Quarantine of
China ustaliła wartość produktów podrabianych obecnych na rynku na
11,1 biliona RMB. Według szacunków organizacji zajmujących się ochroną prawa własności intelektualnej obrót towarami naruszającymi prawa
własności intelektualnej może wynosić 137 biliona RMB.
Produkty podrabiane wwożone są na terytorium Polski najczęściej
drogą morską lub lądową poprzez terytorium Litwy, Białorusi i Ukrainy
(Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce, 2010, s. 154). W roku 2008, według danych statystycznych Komendy Głównej Policji, wszczęto 5795 postępowań przygotowawczych o przestępstwa przeciwko własności intelektualnej i przemysłowej, dwa lata później już tylko 3577. W roku 2010 liczba
przestępstw stwierdzonych wyniosła 29500, wykrytych 28902. Największą
dynamikę wzrostu stwierdzono w przypadku uczynienia stałego źródła
dochodu z przestępstwa oznaczania towarów podrobionych znakami to-
WSGE | 277
warowymi i obrocie takimi towarami (1876). W tym samym okresie Straż
Graniczna prowadziła 75 postępowań przygotowawczych o przestępstwa przeciwko własności intelektualnej i przemysłowej, a Służba Celna
stwierdziła 3557 przypadków naruszenia prawa własności intelektualnej,
zatrzymując 3443278 sztuk towarów pirackich i podrobionych o szacowanej wartości rynkowej 460 mln złotych. W 2009 r. polskie urzędy celne
zatrzymały w 3272 postępowaniach 2612717 sztuk towarów (szacowana
kwota 40000000 euro). W tym samym roku Polska, jako kraj graniczny
w wymiarze wspólnotowego runku, zajmowała 13 pozycji pośród państw
członkowskich UE pod względem zarejestrowanych postępowań celnych
związanych z ochroną własności intelektualnej.
Można wskazać kategorie produktów szczególnie zagrożonych procederem. Jak wynika z postępowań dotyczących zatrzymań celnych na
terenie wspólnotowego rynku prawo własności intelektualnej najczęściej
narusza znajdująca się w obrocie odzież, biżuteria, obuwie, farmaceutyki,
telefony komórkowe, sprzęt elektroniczny. Firma Apple tocząca ze swoim
południowokoreańskim konkurentem Samsungiem serię batalii sądowych
o naruszenie amerykańskiego prawa patentowego, na gruncie chińskim
stara się przeciwdziałać daleko idącym patologiom. Chińscy producenci
kopiują całą strukturę działania potentata, od produktu po kanały komunikacji. Nowym sposobem na obejście praw własności intelektualnej jest
proces nadawania lub zmiany nazw geograficznych na takie, które konsument identyfikuje z miejscowościami czy regionami o ugruntowanej
marce produktów lokalnych. W ten sposób prowadzony jest np. marketing
chińskich win. Szacuje się, że blisko 80% produktów podrabianych niezależnie od kanału dystrybucji i miejsca wprowadzenia do obrotu, zostało
wytworzonych w Chinach.
Monitorowaniem zjawiska, budowaniem świadomości społecznej poprzez kampanie informacyjne kierowane poprzez wszystkie
kanały komunikacyjne, lobbingiem politycznym mającym na celu
wprowadzenie postulowanych zmian w systemie ochrony własności
intelektualnej na płaszczyźnie międzynarodowej zajmują się takie podmioty, jak: International Counterfeiting Coalition (ICC), The International
Intellectual Property Alliance (IPA). Na gruncie polskim zbliżone cele
realizuje m.in. Stowarzyszenie Wytwórców Produktów Markowych
(ProMarka). Wspólnoty i grupy interesu tworzą się zawsze wtedy, gdy pojawia się wspólnie definiowany interes. Wielość niejednokrotnie sprzecznych grup lobbingowych jest wyrazem segmentacji i złożonej struktury ży-
278 | WSGE
cia społecznego, gospodarczego, politycznego. Rzecznictwo interesów jest
działaniem skoncentrowanym na celu. Grupy nacisku tworzą organizacje
reprezentujące interesy ekonomiczne, stowarzyszenia pracowników i pracodawców, firmy i ich ugrupowania, media, instytucje standaryzacyjne,
organizacje pozarządowe i eksperckie (tzw. think tanks), ośrodki akademickie. Lobbing jest legalnym elementem porządku sytemu demokratycznego. Pejoratywne nacechowanie tego terminu w polskiej rzeczywistości
związane jest z zespoleniem go z pojęciem korupcji.
Kraje i regiony, które są źródłem produktów podrabianych muszą charakteryzować się odpowiednim poziomem industrializacji współistniejącym z brakiem implementacji do sytemu prawnego międzynarodowych
standardów ochrony własności intelektualnej lub nieskuteczną egzekucją
przyjętych rozwiązań prawnych. Ważnym czynnikiem umożliwiającym
ułatwiającym istnienie rynku produktów podrabianych jest zjawisko korumpowania osób na eksponowanych stanowiskach politycznych (politically exposed person/PEP). Korupcja pozwalająca na uzyskanie kontroli
nad stanowieniem prawa (the corruption of state) (Dobel, 1978, s. 958)
prowadzi do zawłaszczenia państwa (state capture). Szczególnym rodzajem takiej formy zachowań korupcyjnych jest influence w przypadku, którego wpływ na kształt stanowionego przez instytucje i organy państwa prawa dokonywany jest bez płatności na rzecz osób publicznych (Buczyński,
Banaszkiewicz, 2012, s. 229). Czynnikiem kształtującym elementy polityki
władzy, zmierzającym do przejęcia kontroli nad zasobami publicznymi stają się wówczas grupy interesów czy bezpośrednio zainteresowane podmioty. Za szczególnie niebezpieczną należy uznać sytuację uzyskania wpływu
zorganizowanych grup przestępczych na kształtowanie zasad funkcjonowania organizmu państwowego i ostateczne brzmienie przepisów prawa
(Zawisza, Kustra, 2011). W państwach demokratycznych proces stanowienia prawa jest zawsze płaszczyzną sporu. Ustawą z dnia 16 listopada 2000 r.
o przeciwdziałaniu wprowadzania do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł wprowadzono do polskiego sytemu prawnego instytucję Generalnego Inspektora
Informacji Finansowej (GIIF), zapewniającego współpracę pomiędzy organami ścigania i instytucjami finansowymi. Jawnym rezultatem często
niezwykle złożonych mechanizmów korupcyjnych jest nowy akt, norma
bądź zablokowanie uchwalania niekorzystnych regulacji. Przepisy znowelizowane mogą być sformułowane wadliwe, w sposób umożliwiający ich
obchodzenie, korzystną interpretację czy uchylenie przez organ kontrolny.
WSGE | 279
Delegacje ustawowe umożliwiają rządowi lub odpowiedzialnym za dany
obszar ministrom kształtowanie stosunków społecznych zgodnie z interesem partykularnym, partyjnym. Patologiczna redystrybucja zasobów
państwowych wzmacnia beneficjentów zmian w prawie, skorumpowane
osoby na eksponowanych stanowiskach politycznych oraz zaangażowane
w proceder partie. Staje się również ważnym czynnikiem tworzącym sieć
nieformalnych powiązań pomiędzy tymi podmiotami ułatwiającą awans
społeczny i materialny. Ochronę prawną osób przyczyniających się do
zwalczania korupcji zapewnia art. 9. Konwencji Rady Europy o przeciwdziałaniu korupcji w prawie cywilnym z dnia 4 listopada 1999 r. oraz art.
22. Prawnokarnej konwencji Rady Europy o zwalczaniu korupcji z dnia
27 stycznia 1999 r., ratyfikowanych przez Polskę 11 września i 11 grudnia
2002 r. Istotnym czynnikiem kształtującym szereg czynników o potencjale
patologicznym jest kontekst kulturowy, wpływający bezpośrednio na rodzaj patologicznych relacji łączących decydentów, biurokratów i przedstawicieli biznesu (Pokruszyński, 2012).
Wraz z zjawiskiem eksportu miejsc pracy, związanym z redukcją kosztów, częściej na rynek trafiają produkty wykonane poza woluminem zamówienia. Produkowane są one w oparciu o tę samą technologię i materiały,
posiadają również szereg cech wyróżniających towar autentyczny. Marki
ekskluzywne przeciwdziałają tej formie patologii, wprowadzając rygorystyczne systemy kontroli czy tworzenie baz danych wprowadzonych do
obrotu produktów umożliwiających konsumentowi dokonanie weryfikacji
towaru przez dokonaniem transakcji sprzedaży.
Dochodzenie roszczeń na drodze cywilnej w przypadku towarów
podrabianych i pirackich utrudnia forma organizacyjna podmiotów zajmujących się importem. Często są to spółki zarejestrowane w rajach podatkowych wyłącznie w celu przeprowadzenia konkretnej transakcji.
W rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 16 maja 2005 r. w sprawie
określenia krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową dla celów podatku dochodowego od osób prawnych (Dz. U. Nr 94,
poz. 791) i osób fizycznych (Dz. U. Nr 94, poz. 790) wskazano czterdzieści
krajów i terytoriów zależnych stosujących szkodliwą konkurencję podatkową. Te obszary, terytoria lub państwa budują korzystny klimat inwestycyjny, umożliwiając podmiotom zagranicznym znaczną redukcję obciążeń
fiskalnych, restrykcyjnie przestrzegając tajemnicy bankowej, liberalizując
prawo dewizowe, znosząc wymogi sprawozdawcze oraz upraszczając procedury (np. ograniczając wysokość minimalnego kapitału zakładowego).
280 | WSGE
Analiza postaw konsumenckich
Ważnym elementem badań nad rynkiem produktów naruszającym
prawo własności intelektualnej jest poznanie zależności kształtujących popyt (Ang, Cheng, Lim, Tambyah, 2001, s. 219). Można wskazać dwa podstawowe typy postaw konsumentów względem produktów podrabianych:
deceptive counterfeiting, non-deceptive counterfeiting (blur counterfeiting)
(Bian, Moutinho, 2009, s. 368). W pierwszym przypadku nabywający towar nie jest świadomy, że staje się ofiarą oszustwa. W drugim konsument
w momencie zakupu wie lub przypuszcza, że produkt jest podrabiany lub
piracki (Chakraborty, Allred, Bristol, 1996, s. 379). Z typologią tą związany
jest podział na ofiary i dobrowolnych uczestników procederu (Hanzaee,
Taghipourian, 2012, s. 1148). Producent towarów naruszających prawo
własności intelektualnej konkuruje pośrednio z produktem autentycznym
i bezpośrednio z wytwórcami produktów porównywalnych pod względem jakości wprowadzonych legalnie do obrotu. Przewaga konkurencyjna, rekompensująca zagrożenie odpowiedzialnością karną, uzyskiwana
jest w wyniku posłużenia się np. znakiem towarowym, który w odbiorze
konsumenta jest nośnikiem dodatkowych wartości. Świadomy wybór
produktów podrabianych jest charakterystyczny dla marek luksusowych
(Nia, Zaichkowsky, 2000, s. 485). Konsument wie lub podejrzewa, że nabywa produkt naruszający prawa własności intelektualnej, pochodzący z kradzieży czy przemytu na podstawie analizy jego ceny, kanałów dystrybucji
czy jakości wykonania. Za prowadzaniem dalszych badań nad czynnikami wpływającymi w sposób bezpośredni lub pośredni na wybory dokonywane przez konsumentów przemawiają wyniki badań statystycznych.
Blisko połowa ankietowanych przyznała, że w sprzyjających warunkach
nabyłaby produkt, o którym wiedziałaby, że jest podrabiany lub piracki
(Swamia, Chamorro-Premuzicc, Furnhamd, 2008, s. 820). Pomimo przemian społecznych, gospodarczych, kulturowych i demograficznych wielu
badaczy wskazuje na związek płci, wieku, wykształcenia, poziomu zarobków z wyborem postaw konsumenckich (Kwong, Yau, Lee, Sin Tse, 2003,
s. 223) określających stosunek do towarów podrabianych (attitudes toward
counterfeit products/ATCP). Osoby lepiej wykształcone i dobrze usytuowane rzadziej kupują towary naruszające prawo własności intelektualnej
(Prendergast, Chuen, Phau, 2002, s. 405). Ważną rolę w procesie wyboru
postawy może odgrywać kontekst kulturowy, nastawienie społeczne oraz
lojalności wobec marki (Gentry, Putrevu, Shultz, Commuri, 2001, s. 258).
Każda decyzja dokonywana przez konsumenta w ramach działań na rynku
WSGE | 281
obciążona jest ryzykiem. W przypadku towarów podrabianych i pirackich
ryzyko niezrealizowania celu jest szczególnie wysokie. Wpływ tego czynnika musi zostać uwzględniony w analizie wyboru postaw konsumenckich.
Badania wykazują, że jedną z najczęściej podrabianych, przemycanych
i kupowanych kategorii produktów są farmaceutyki (Narodowska, Duda,
2012, s. 255). Sprzedaż takich produktów narusza ochronę własności patentowej. Funkcjonujący od 2006 r. IMPACT (International Medical Products
Anti-Counterfeiting Taskforce), realizując zadania WHO związane z diagnozą, identyfikacją i ściganiem procederu produkcji i wprowadzania do
obrotu podrabianych środków farmaceutycznych szacuje, że blisko 10%
leków dostępnych w wymiarze globalnym pochodzi z nielegalnych źródeł.
Skład chemiczny podrabianych produktów leczniczych najczęściej odbiega od oryginalnego. Użyte w procesie ich produkcji substancje aktywne
naruszające poziom dawek bezpiecznych o nieprzebadanych interakcjach
stanowią bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia konsumentów.
W przypadku farmaceutyków, dodatków do żywności, suplementów diety, preparatów ziołowych, odżywek najważniejszym kanałem dystrybucji
jest Internet. Poza naruszeniami prawa własności intelektualnej z art. 304.
(nieuprawnione uzyskanie patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji) i 305 (podrabianie towarów lub wprowadzanie ich do obrotu)
prawa własności przemysłowej właściwa będzie w tym przypadku kwalifikacja prawna z art. 160. §1. i art. 165. §1. pkt. 2. kk. Podstawą prawną
działań (ściganie z urzędu) w zależności od stwierdzonego stanu faktycznego może być również art.124., 124. a, 126., 132. a i 132. b prawa farmaceutycznego. Art. 96., 97., 98., 99. ustawy o bezpieczeństwie żywności
i żywienia. Substancje potencjalnie niebezpieczne dla zdrowia publicznego
używane są m.in. w procesie produkcyjnym podrabianej odzieży, kosmetyków, sprzętu elektronicznego, zabawek.
Zakończenie
Fenomenu produkcji, przemytu i kolportażu produktów podrabianych
nie można analizować wyłącznie w ramach przestępczości ekonomicznej.
Przykład Polski wskazuje, że łączy się on bezpośrednio z innymi formami przestępczości zorganizowanej. Skuteczny system ochrony własności
intelektualnej wymaga współpracy służb ochrony porządku publicznego
i osób uprawnionych do praw własności intelektualnej. Zakup towarów
podrabianych marek, utożsamianych z prestiżem społecznym, jest sposobem kształtowania statusu. Jednocześnie poszerzenie grona odbiorców
282 | WSGE
towarów luksusowych o posiadaczy produktów naruszających prawo własności intelektualnej osłabia znaczenie marki. W przypadku szeregu produktów obserwujemy wręcz konkurencyjną walkę o klienta pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w przestrzeni legalnej i na nielegalnym rynku.
Zjawisko to uwidacznia, jak za pomocą kryterium ceny czy jakości wyrobu
można kształtować postawy konsumentów. Choć pierwsze ekonomiczne
i socjologiczne analizy rynku dóbr związanych z prestiżem (Leibenstein,
1950, s. 183) sięgają prac Thorsteina Veblena z przełomu XIX i XX wieku, rynek towarów podrabianych, zwłaszcza w perspektywie lokalnej
i globalnej, wymaga dalszych analiz. Skala zjawiska i presja poszkodowanych podmiotów wymusza badania nad czynnikami kształtującymi obrót
i przemyt podejmowanymi przez wyspecjalizowane organy państwowe,
jak: U.S. International Trade Commission, U.S. House of Representatives
Committee on Energy and Commerce, U.S. House of Representatives
Committee on the Judiciary czy U.S. Government Accountability Office.
Badania ekonomiczne potwierdzają, że prestiż jest ważnym czynnikiem
kształtującym kruchą zależność pomiędzy produktami oryginalnymi
i podrabianymi. Poznanie zasad tej interakcji może pozwolić na zwiększenie zysków producentów w przypadku większości rynków krajowych.
Konsumenci gotowi są płacić więcej za produkty naruszające prawa
własności intelektualnej niż za towary oryginalne, porównywalnej jakości
niewiązane jednak ze znanymi markami (Grossman, Shapiro, 1988, s. 79).
W prognozie długoterminowej proces demokratyzacji regionu środkowoeuropejskiego i reformy rynkowe mogą być czynnikami sprzyjającymi
wprowadzeniu mechanizmów ograniczających szereg patologii związanych z przepływem towarów, ludzi i usług. Przyjmując optykę krótkookresową, zmiany polityczne zapoczątkowane jesienią ludów miały również
negatywne reperkusje. Jedną z nich jest rozwój rynku produktów podrabianych i pirackich. Najskuteczniejszą formą ograniczenia rynku towarów
naruszających prawo własności intelektualnej nie jest droga cywilna, lecz
procedury celne zapobiegające czy zmniejszające skalę napływu produktów podrabianych i pirackich.
References:
Ang, S. H., Cheng, P. S., Lim, E. A. C., Tambyah, S.K. (2001). Spot the
difference: Con-sumer responses towards counterfeits. „Journal of
Consumer Marketing 18”.
Bian, X., Moutinho, L. (2009). An Investigation of Determinants of
WSGE | 283
Counterfeit Purchase Consideration. „Journal of Business Research 62
(3)”.
Buczyński, S., Banaszkiewicz, A. (2012). Korupcja osób na eksponowanych
stanowiskach politycznych z perspektywy white collar crime. „Journal of
Modern Science”, t. 4.
Buczyński, S., Banaszkiewicz, A. (2012). Rynek nielegalnych transferów kapitałowych – wybrane zagadnienia, [w:] W. Pływaczewski, P.
Chlebowicz (red.), Nielegalne rynki. Geneza, skala zjawiska oraz możliwości przeciwdziałania. Olsztyn: KKiPK.
Budnikowski, A. (2001). Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Warszawa:
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.
Chakraborty, G., Allred, A., Bristol, T. (1996). Exploring consumers evaluations of counterfeits the roles of country of origin and ethnocentrism.
„Advances in Consumer Research 23 (1)”.
Dobel, J. P. (1978). The Corruption of a State. „The American Political
Science Review 3”.
Gentry, J., Putrevu, S., Shultz, C. Commuri, S. (2001). How Now Ralph
Lauren? The Separation of Brand and Product in A Counterfeit Culture.
„Advance in Consumer Research 28”.
Grossman, G.M., Shapiro, C. (1988). Foreign Counterfeiting of Status
Goods. „The Quarterly Journal of Economics 103”.
Hanzaee, K. H., Taghipourian, M. J. (2012). Attitudes toward Counterfeit
Products and Generation Differentia. „Research Journal of Applied
Sciences”, „Engineering and Technology 4 (9)”.
Kwong, K.K., Yau, O.H.M., Lee, J.S.Y., Sin L.Y.M., Tse, A.C.B. (2003). The
effects of attitudinal and demographic factors on intention to buy pirated
CDs: The case of Chinese consumers. „Journal of Business Ethics 47”.
Leibenstein, H. (1950). Bandwagon, Snob, and Veblen Effects in the Theory
of Con- sumer’s Demand. „Quarterly Journal of Economics 64”.
Mordwiłko-Osajda, J. (2009). Znak towarowy. Bezwzględne przeszkody rejestracji. Warszawa: LexisNexis.
Narodowska, J., Duda, M. (2012). Korupcja w sektorze farmaceutycznym
– analiza zjawiska. „Journal of Modern Science”, t. 4.
Nia, A., Zaichkowsky, J. L. (2000). Do counterfeits devalue the ownership of
luxury brands? „The Journal of Product and Brand Management 9 (7)”.
Oczkowski, T. (2010). Karnoprawna ocean przemytu papierosów.
284 | WSGE
„Prokuratura i Prawo 9”.
Pamela, S. N., Cuno, A. (2011). Analysis of the Demand for Counterfeit
Goods. „Journal of Fashion Marketing and Management 1”.
Pokruszyński, W. (2012). Bezpieczeństwo. Teoria i praktyka, Józefów:
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide
De Gasperi.
Prendergast, G., Chuen, L.H. Phau, I. (2002). Understanding Consumer
Demand for Non-Deceptive Pirated Brands. „Marketing Intelligence &
Planning 7”.
Swami V., Chamorro-Premuzic T., Furnham A. (2009). Faking it:
Personality and individual difference predictors of willingness to buy
counterfeit goods. „The Journal of Socio-Economics 38”.
Verhoeven, D., Pendray, A. H., Dauksch, W. E. (1998). The Key Role of
Impurities in Ancient Damascus Steel Blades. „Journal of the Minerals,
Metals and Materials Society 50 (9)”.
Vida, I., (2007). Determinants of Consumer Willingness to Purchase NonDeceptiveCounterfeit Products. „Managing Global Transitions 5 (3)”.
Zawisza, J., Kustra S. (2011). Bezpieczeństwo województwa mazowieckiego,
wyzwania i zagrożenia, w okresie powszechnej globalizacji XXI wieku.
„Journal of Modern Science, t. 3”.
WSGE | 285
JoMS 1/20/2014, ss. 287-312
Monika Krukowska
China and African Energy Resources
Chiny i surowce energetyczne Afryki
Monika Krukowska, PhD
Warsaw School of Economics,
Department of Political Studies, Warsaw
e-mail: [email protected]
Abstracts
Numerous African natural resources have been attracting attention of
many developed and developing countries, including the People’s Republic
of China (China). Unprecedented economic development of recent
decades and insufficient domestic supply of energy resources have forced
the government in Beijing to foster the policy of securing foreign supplies.
Africa has since become an important receiver of Chinese investments in
extracting sector despite its apparent political, economic, and social risks.
Chinese financial engagement has been crucial to the development of its
African partners, though a wave of criticism from Western contenders
has initiated the discussion about unacceptable business incentives used
by Beijing. Close links with Africa may challenge Beijing’s traditional
diplomatic philosophy and lead to redefining its role in international
relations.
Surowce naturalne Afryki przyciągają uwagę wielu rozwiniętych
i rozwijających się państw świata, włączając Chińską Republikę Ludową
(Chiny). Odnotowany w ostatnich dziesięcioleciach bezprecedensowy rozwój gospodarczy oraz niedostateczne zasoby krajowe surowców energetycznych zmusiły rząd w Pekinie do przyjęcia polityki pozyskiwania tychże
surowców za granicą. Od tej pory Afryka stała się ważnym odbiorcą chińskich inwestycji w sektorze wydobywczym, pomimo niewątpliwych zagrożeń natury politycznej, gospodarczej i społecznej. Chińskie zaangażowanie finansowe ma istotne znaczenie dla rozwoju gospodarczego partnerów
afrykańskich, wzbudza jednak falę krytyki ze strony zachodnich rywali,
której efektem jest dyskusja nt. niedopuszczalnych praktyk biznesowych
stosowanych przez Chiny. Bliska współpraca z Afryką prawdopodobnie
wpłynie na zmianę tradycyjnych zasad dyplomacji chińskiej i przyczyni się
WSGE | 289
do redefinicji roli Chin w stosunkach międzynarodowych.
Key words:
China, Africa, energy, resources, oil
Chiny, Afryka, energetyka, surowce energetyczne, ropa naftowa
African natural resources have laid grounds to the development
of many countries of the world. Nowadays they facilitate the economic
growth of the People’s Republic of China (China), which became an important investor and trade partner of many African countries. However
bilateral cooperation faces many challenges connected with political, economic, and social risks both in China and Africa. Although the scale of
Chinese financial engagement on the continent remains - for the time being - unknown, it has surely been crucial to the development of its African
partners.
Chinese Demand for Energy
The last decades have witnessed spectacular economic growth of
China. Maximum levels of GDP growth were well over 12 percent, and
even the financial crisis of 2008 couldn’t effectively stop the Chinese lucky
streak, jealously observed by the whole world. The slowdown recorded
in 2011 (9.3 percent) and 2012 (7.8 percent) (Statistical communiqué of,
2013) was a result of exports and domestic demand decrease, as well as
the change in government’s policy towards the creation of consumption.
The 2013 growth is expected to rebound and achieve up to 8-8.5 percent,
according to international forecasts (OECD, 2013, p.21), while the Chinese
government expects only 7.5 percent growth (China keeps 2013, 2013).
China has made huge effort to cover its growing domestic energy demand by increased extraction of coal and oil, as well as growing production of renewable energy. The energy mix of the Chinese total energy consumption (TEC) remained relatively unchanged over the past 30 years: in
2009 coal accounted for about 70 percent, followed by oil (18 percent) and
natural gas (4 percent) (OECD/IEA, 2012, p.4). Therefore, in 2011 China
was the largest world producer of coal (45.9 percent) and importer of coal
(17.7 percent) (IEA, 2013, p.15).
According to the 2013 British Petroleum Statistical Review of World
Energy, in 2012 China’s crude oil proved reserves amounted 17.3 bn bar-
290 | WSGE
rels (BP, 2013). In 2010, for the first time its crude oil production has exceeded the level of 4 mb/d (million barrels per day) and in 2012 reached
4.15 mb/d (EIA, n.d.). In 2012 China was the fourth world producer of oil
(behind Saudi Arabia, Russia, the United States (the U.S.), with 5 percent
of world production (1.9 percent in 1973), and the second largest importer
of oil (behind the U.S.), with imports of 5.4 mb/d (IEA, 2013, p.10-11). In
other words China’s production covers only 40 percent of domestic consumption and China has to acquire 60 percent of oil consumed. Its dependency on oil imports has been steadily growing: in 2000 China covered
68.3 percent of consumption with domestic production, in 2005 only 52.5
percent and 44 percent in 2010.
Figure 1. Oil production and consumption of selected countries, 2012
(mb/d)
Source: BP, 2013
WSGE | 291
Figure 2. China’s Oil Production and Consumption, 1990-2012 (mb/d)
Source: EIA, n.d.
China’s total oil consumption in 2012 crossed the level of 10 mb/d. It
has been rising fast within the last two decades, with 2000-2012 compound
average growth rate 6.5 percent (EIA, n.d.). According to the IEA New
Policy Scenario of 2011, China’s primary oil demand would rise to 12.2
mb/d in 2020 and almost 15 mb/d in 2035 (OECD/IEA, 2012, p.3). As
endless demand for energy surpassed the capacities of domestic supply,
China has become a net importer of oil since 1993. Chinese imports are
growing so fast, that in December 2012 China has surpassed the U.S. as the
world’s largest net importer of oil, reaching 6.12 mb/d (Blas, 2013).
The government in Beijing has tried to lower import dependency by
introducing new energy strategy in 2007. Beijing’s policy regarding energy
resources stresses the need of self-independence and therefore is based
on increased domestic extraction of oil and coal, as well as energy thrift,
with the help of new scientific solutions (“China’s energy conditions,” 2012,
p.11). China still counts on increased coal supplies and the growing role
of renewable energy in covering domestic energy demand. However, as all
these may not make both ends meet, China has been working on establishing cooperation with foreign energy suppliers, and securing stable access
to foreign energy reserves.
China’s main oil suppliers are Middle Eastern countries, including
292 | WSGE
Saudi Arabia, Iran, Oman, Iraq, Kuwait, and United Arab Emirates (UAE),
which satisfied 38.4 percent of Chinese imports in 2012. Asia is the second
largest source of Chinese oil imports (18.7 percent), followed by Africa
(17.4 percent). In 2011 China’s most important African partners were:
Angola (12 percent), Sudan (5 percent), and Congo (2 percent). Even if
imports from the Middle East are of major quantity, Africa’s role is improving, implying, that Beijing is trying to diversify its supplies (“China,” 2012).
Figure 3. China - imports of fuels by origin in 2012 (%)
Source: WTO,(n.d.), p.76.
Figure 4. China’s crude oil imports by source in 2011 (%)
Source: EIA,2012, p.9.
African proved oil reserves (7.8 percent in 2012) are not as significant as the ones of the Middle East (48.4 percent) or South and Central
America (19.7 percent) or even North America (13.2 percent). The most
WSGE | 293
endowed is Libya (almost 37 percent), followed by Nigeria (28.6 percent),
Angola (9.7 percent) and Algeria (9.4 percent).
Figure 5. Proved oil reserves in Africa in 2012 (%)
Source: BP, 2013
Figure 6. Oil Exports from Africa in 2012 (%)
Source: BP, 2013
294 | WSGE
In 2012, Africa’s largest oil exports destination was Europe (39.8 percent), followed by Asia (34.3 percent), North America (19.8 percent), South
and Central America (4 percent), and Australasia (2 percent). Imports to
Asia were growing faster (year to year growth in 2011 was 21 percent) than
to other continents and China became one of leading trade partners of
many African countries.
Beijing’s diversification policy aims at securing stable access to strategic minerals despite possible dangers that can threaten the continuity of
supplies. On its part, Africa has been working hard to improve business
environment so as to enhance foreign investment of all kind. According to
World Bank’s Doing Business Report of 2012, within the last years a record
number of governments in Sub-Saharan Africa (78 percent of economies
in the region) changed their economy’s regulatory environment to make it
easier for domestic firms to start up and operate (Doing..., 2012). Security
issues were also very important, as investors fear possible terrorist attacks,
or political unrest and want to minimise the probability of such impediments. The reliability of supplies achieved convinced China to expand its
cooperation with African partners.
Sino-African Trade
Bilateral trade between China and Africa has been growing fast since
the turn of the century. According to the U.S. Government Accountability
Office, China surpassed America as Africa’s largest trading partner in
2009 (“Sub-saharan africa. trends,” 2013, p.19). Between 2000 and 2012
the volume of bilateral trade increased almost 20 times from USD 10.6
bn in 2000 to almost USD 200 bn in 2012, and the projections put China’s
African trade at USD 325 bn in 2015 (China-Africa trade expected, 2013).
Trade growth rate in the period of 2000-2012 was about 20 percent, and
well exceeded the rate of other African partners: the U.S. and the European
Union (the EU). The balance remained negative for China (USD 20.156 bn
in 2011), except in 2007 and 2009, with increasing span between import
and export volumes.
WSGE | 295
Figure 7. China-Africa trade in 1994-2012, (USD bn)
Source: National Bureau of Statistics, n.d.
Figure 8. Ten biggest African trading partners of China in 2011 (USD bn
Source: National Bureau of Statistics, n.d.
Africa’s share in Chinese trade has been growing steadily, from 1.12
percent in 1994 up to 5.13 percent in 2012 (White Paper. China-Africa,
296 | WSGE
2013, p.4). It still has the potential to grow, taking into consideration
Beijing’s plans of development and African efforts to stabilise the continent. China has the strongest trade relations with South Africa (27.3 percent of trade) and Angola (16.7 percent), which constitute 44 percent of
Chinese trade with Africa but only 2 percent of all Chinese trade. Other
significant trade partners are Sudan (6.9 percent), Nigeria (6.5 percent)
and Egypt (5.3 percent).
However, the analysis looks quite different, when we look at China’s
share in African trade, which grew from 3.82 percent in 2000 to 16.13 percent in 2012 (White Paper. China-Africa, 2013, p.4). China has strengthened its position as an important trade partner of most African countries.
In 2011 the biggest trade with China had: Sudan (43.7 percent), Angola
(35.9 percent), Congo DR (32.8 percent), Congo (32.1 percent), Benin
(30.2 percent), Gambia (29 percent), Mauritania (28.3 percent), Liberia
(27.6 percent), Togo (27 percent), and Zimbabwe (22.4 percent) (EU trade
homepage).
Almost 80 percent of Chinese imports from Africa are mineral
products, with only a margin of agricultural products and food (“More
than minerals.,” 2013). China’s expanding industry has created enormous
demand for all natural resources possessed by Africa, such as copper from
Zimbabwe, aluminium, nickel, iron ore, and most certainly oil. Its exports
to Africa constitute of – among others - mechanical and electrical products
and transportation equipment, as well as advanced manufactured products
(e.g. electronics).
In 2012 China’s stock of direct investments in Africa grew to USD 21.23
bn from only USD 9.33 bn in 2009 and amounted to 4 percent of total
Chinese foreign direct investment (White Paper. China-Africa, 2013, p.5).
The main recipients of the Chinese investment have been South Africa,
Zambia and Nigeria, though the largest inflows in 2012 were to Angola
and Congo DR (Levinger, 2013). Until 2013, more than 2,000 Chinese
enterprises have invested in 50 African countries, with the majority of
their employees Africans, which makes China a very important partner on
the continent (“Sino-African ties,” 2013).
Beijing’s Oil Diplomacy in Africa
Cooperation between China and Africa is based on the assumption,
that only access to valuable natural resources will guarantee Chinese
WSGE | 297
development in the future. Therefore Beijing has worked out the complex
strategy of cooperation with resource-rich African countries using
a number of incentives to convince its African partners about profitability
of partnership.
Chinese political incentives for cooperation
The specificity of Beijing’s trade policy towards Africa has made it an
extremely interesting partner. The Chinese government has used various
financial and diplomatic incentives to support the development of bilateral
cooperation with African states. The rule of non-interference in internal
affairs, combined with readiness to offer much needed financial help could
persuade even the most hesitating partners. Too many African state leaders were fed up with Western inquisitive and demanding attitude to turn
down Chinese tacit cooperation. Other important principles of Chinese
foreign policy: relinquishment of diplomatic cooperation with Taiwan, as
well as meetings with Dalai Lama, are quite simple and not demanding,
and they are followed by almost all African states.1
To advance of Chinese investors was the attitude of Western companies, private and public, as well as international institutions, trying to exert pressure on African counterparts in exchange for grants and contracts.
Their demands included structural reforms, corruption and inflation reduction, human rights adherence, etc., regarded in Africa as inexcusably
harsh and exaggerated expectations. The Africans are convinced that they
have to focus on development first and cannot afford such problems yet.
On the other hand, as Sierra-Leonean ambassador to China said: “They
[the Chinese] just come and do it. We don’t start to hold meetings about
environmental impact assessments and human rights and bad governance
and good governance. [...] Chinese investment is succeeding because they
don’t set very high benchmarks.” (Hilsum, 2005).
To convince the Africans of Beijing’s engagement, every year the
Chinese foreign minister goes to Africa on his very first trip. China’s
attitude to good diplomatic relations with Africa was also demonstrated
by the visit of Chinese new president Xi Jinping, who visited Tanzania,
South Africa and Congo in March, during his first trip abroad less
than a month into office.2 All countries were carefully chosen: Congo
is a huge and prospective oil producer and China is its biggest trading
partner,3 Tanzania has rich natural resources and is part of the East Africa
298 | WSGE
Community, the most developed African region. Last but not least, South
Africa is the wealthiest African market and most powerful state. During
his stay in Tanzania, the Chinese president “defined feature of ChinaAfrica relations as sincerity, friendship, mutual respect, equality, mutual
benefit and common development” and stressed that “China’s foreign
policy would never change, even when China grows stronger and enjoys
a higher international status” (“Chinese president speaks,” 2013).
Frequent visits of Chinese diplomats and politicians are good
opportunities for demonstrating the strength of Sino-African cooperation
and answering at least African expectations. In March 2013, Xi Jinping
pledged to provide African countries with a USD 20 bn credit line in the
period of 2013-2015, in addition to training 30,000 professionals, and
providing 18,000 government scholarships to African students. Chinese
help will be focused on agriculture, manufacturing, as well as transnational
and trans-regional infrastructure (“Chinese president speaks,” 2013).
Aid for development plays a very important role in China’s foreign
relations. In 2000 a new platform of multilateral cooperation between
China and African countries was established. Forum on China-Africa
Cooperation (FOCAC) meets every third year and gathers representatives
of China and almost all African countries. During the 2012 meeting
President Hu Jintao repeatedly called Sino-African relations “a new type
of China-Africa strategic partnership”. To strengthen bilateral cooperation,
China has pledged USD 20 bn in credit for Africa in the period of 20132015. The President reminded, that China has already made significant
social investments in Africa: built over 100 schools, 30 hospitals, 30 antimalaria centres and 20 agricultural technology demonstration centres,
provided USD 15 bn in preferential loans, trained up to 40,000 African
workers and provided over 20,000 government scholarships. For the
years to come President Jintao pledged implementation of the “African
Talents Program” to train 30,000 personnel in various sectors for Africa,
and offer 18,000 government scholarships, build cultural and vocational
skills training facilities in African countries, send 1,500 medical personnel
to Africa, and continue the “Brightness Action” activities to provide free
treatment for cataract patients (“Chinese president’s speech,” 2012).
While African countries accept this kind of cooperation, China
is accused by Western countries for using financial help as an immoral
incentive to convince weaker countries to cooperate on unequal basis.
Bilateral cooperation is regarded as neo-colonial ties that China should
WSGE | 299
restrain from. However, as E. Downs suggests, China’s use of development
assistance to help the NOCs to receive contracts may as well be the result of
the government’s conviction that the Chinese enterprises are handicapped
in the global competition for oil reserves due to being latecomers to the
international oil business. Another explanation underlines the role of
African resource-rich countries, which link investments in oil exploration
and production to investments in other sectors of their economy (Downs,
p. 93). In other words, African states condition cooperation on additional
financial incentives of foreign investors pleading a just share of natural
resources’ benefits. Either way the government in Beijing has not much
choice.
Last but not least in the Chinese strategy is the conviction, that African
countries constitute a very important group in international forums and
will even gain importance in the future. Therefore building a sphere of
interest is a good reason to keep close cooperation.
China’s energy strategy
China has no energy ministry, a one body that would control all
enterprises of the sector. Therefore the biggest state-owned National Oil
Companies (NOCs): China National Petroleum Corporation (CNPC),
China Petroleum and Chemical Corporation (Sinopec), and China
National Offshore Oil Corporation (CNOOC), are the most important
players in the sector. The three have been created from ministries and have
retained special privileged status of state enterprises (Downs, p.74 – 75).
To strengthen the domestic energy sector, all NOCs were restructured in
1998, and the three enterprises were joined by China National Chemicals
Import and Export Corporation (Sinochem). The most important are
CNPC and Sinopec, both having groups of subsidiaries, and conducting
vast business abroad. CNPC concentrates on upstream procedures
(exploration and production), while Sinopec operates in downstream
(refining and delivery). CNOOC specialises in offshore exploration, and
Sinochem operates in five areas: energy, agriculture, chemicals, real estate,
and finance.
China’s NOCs, altogether with their subsidiaries listed on foreign stock
exchanges (in Hong Kong and New York), are powerful and relatively autonomous actors with their own domestic and international interests that
do not always coincide with those of the party-state (Downs, p.74). That is
300 | WSGE
why they have to balance corporate and party-state interests while taking
decisions concerning overseas investments.
The ownership characteristics of Chinese NOCs determines their business methods and ways of operation. As the Chinese Communist Party
has huge control over enterprises (e.g. the managers are nominated by the
party, all overseas energy investments must be approved, the party gives
much needed loans), it has double consequences on the NOCs. On the one
hand, in some situations NOCs can put aside ordinary financial considerations (e.g. statement of earnings) and invest in risky or even overpaid
transactions. The government’s financial support enables the Chinese contractors to outbid Western rivals if the deal is regarded as significant to the
domestic energy security. Owing to state help, Chinese NOCs may go by
long-term perspectives, and do not bother the usual profit dilemmas that
all other companies have to take into consideration. On the other hand,
the NOCs generally depend on profitability of future gains and expenses,
as Beijing expects the results.
Political strategy of the Chinese government of cooperating even with
In such countries as Sudan, with uncertain political situation and huge
level of domestic unrest, Chinese companies are solitary investors taking
full advantage of their position and lack of competition. However such
attitude is often criticised by Western scholars who claim that China is
unscrupulously using vulnerable African states for its own good. It is also
very risky, as the unstable situation may cause substantial financial losses.
Significant advantage of Chinese NOCs is lack of political restraints as
regards cooperation with the regimes not accepted by democratic countries
which has given the Chinese NOCs the access to deals unavailable to
Western competitors. While European or American companies are
forbidden to invest in some regions, due to unstable political situation,
human rights violence, arms embargos or authoritarian regimes (not
accepted by Western governments), the Chinese have no impediments.
That is why China’s enterprises are present in such locations as Sudan,
South Sudan or Sierra Leone. However some companies have already
learnt their lesson: CNPC has been engaged in Libya since 2002, having
oil and gas assets, as well as oilfield services contracts. The political unrest
has forced CNPC to withdraw 30,000 employees in 2011, which has
caused huge financial losses (Hook & Dyer, 2011). The Chinese NOC has
afterwards decided to build a regional business hub in more stable Dubai,
UAE, which will serve as a half-way station between China and African or
WSGE | 301
Middle East investment sites (Zhou, 2012).
Such risky investments are usually explained by Beijing as the only
good deals that the Chinese enterprises were able to make as Africa has
already been split by Western countries into jealously protected spheres of
influence. On the other hand Western companies are unwilling to make
risky investments as they have already suffered from expropriation and
nationalisation processes in more or less recent history.
The important factor of Chinese energy strategy is that its companies
in Africa compete with both: Western rivals and with each other. Even
though the NOCs are not private-owned and enjoy considerable financial
state aid, they have to keep their financial accounts and watch for profits,
otherwise the consequences for the managerial board may be severe. The
Chinese persistence in getting access to resources and technologies of
extraction are sometimes disputable. If needed, the NOCs do not hesitate
to create strategic partnership with adequate African NOCs (e.g. Sonangol
in Angola). In such simple way the NOCs get access to the internal market
of a country and have a better position in contracts.
Another advantage of Chinese state-owned companies is their low-cost
characteristics, especially regarding their employees. China’s NOCs tend
to use their domestic workforce in all contracts, even the ones conducted
abroad. The reasons are quite obvious: the Chinese workers both, at home
or abroad, used to satisfy with relatively small wages, compared to their
Western counterparts, and sometimes even to African ones. They agree
to work in very long shifts, seven days a week, on holidays, if needed,
which is not the case of African employees. Moreover the Chinese easier
decide to work abroad, without their families, often in harsh conditions.
The workers from China tend to save their earnings rather than to spend
them on African products. Besides, everything they need is usually
supplied by Chinese vendors. Sometimes the terms of employment in
Chinese enterprises are very demanding, too demanding for anyone but
the Chinese.
Overseas investments are of extreme importance for China as its domestic reserves account for only 1.0 percent of the world’s proved oil reserves and 1.7 percent of the world’s proved natural gas reserves (BP, 2013).
As diversification of supplies is very important, China’s NOCs search for
new partners in Africa. Overseas investments were also the possibility of
lowering the losses caused by low domestic prices of crude oil or refined
products that were imposed by the government. Some foreign investments
302 | WSGE
aim at gaining various skills that the Chinese NOCs are not familiar with,
such as technical expertise, deepwater exploration and production capacity or advanced oil sands extraction technology. The NOCs want to be competitive on the international market, therefore need to acquire all skills and
technologies used in the sector. As Chinese companies are inexperienced
in the energy business, they also need to develop the large project management skills. To achieve that the NOCs choose to cooperate with well
established companies (Downs, p.78-82).
The NOCs’ strategy in Africa focuses on securing stable supplies of
crude oil by acquiring a majority stake in oilfields across Africa or signing
contracts on long-term supplies. Behind this strategy stood the conviction
that China is more secure not depending on foreign suppliers and buying
the resources directly from the market, but possessing the upstream
capabilities itself.
Chinese energy cooperation with Africa
Chinese oil companies have entered Africa in 1990s, when traditional
partners (the U.S. and the EU) were not interested in extending cooperation
or have already limited their activities. However as the African market has
previously been divided among European and American companies (e.g.
Total, Shell, Eni), the newcomers had either to compete for new contracts
and concessions, or satisfy with less attractive and profitable oilfields
and companies. At the beginning Chinese investments were practically
nonexistent in the largest oil-producing countries, dominated by Western
companies. They had to clear their way slowly, step by step, using various
methods, hence they didn’t despise of cooperating with small oil producers
or countries having low quality crude, not satisfying the Western investors.
However any estimations of Chinese engagement in African energy sector
are of limited value as there is no aggregate data about Chinese investments.
As existing evaluations differ significantly, we may only mention that data
supplied by Beijing is much smaller than any Western listings, which are
also incompatible.
The most thorough listing of Chinese overseas investments is China
Global Investment Tracker compiled by the Heritage Foundation.
According to its data, within January 2005 and June 2013, Chinese investors have signed investments and contracts with foreign partners worth
USD 688.11 bn. African investments and contracts valued USD 145.49 bn
(21.14 percent of total Chinese investment overseas). Out of 191 invest-
WSGE | 303
ments and contracts signed in Africa, the biggest number was concluded
by Nigeria (17), followed by Zambia (13), Ethiopia (12), Angola and Ghana
(10 contracts each).
The largest amount of money China invested in Nigeria (USD 18.48
bn), followed by Algeria (USD 11.49 bn), Ethiopia (USD 10.15 bn), South
Africa (USD 8.74 bn), Angola (USD 8.14 bn), Guinea (USD 7.83 bn),
Congo DR (USD 6.93 bn), Chad (USD 6.82 bn), Mozambique (USD 5.2
bn), Niger (USD 5.18 bn) and Kenya (USD 5.15 bn). Chinese investors
concentrated on a few sectors: energy (oil, hydro, gas), metals (steel,
copper, aluminium), transport (automobile, aviation, rail), agriculture,
real estate, and telecommunication technology. As China’s assets in Africa
grew, Beijing has established foundations of bilateral and multilateral
cooperation with African partners.
Source: the China Global Investment Tracker, The Heritage Foundation
data.
According to the Heritage Foundation, Chinese investments and contracts in African energy sector consisted only 34 percent of all investment
in 2005-2013 (June) and equalled USD 49.49 bn. That would suggest that
China is not only interested in energy sector but also developing cooperation in other fields.4
304 | WSGE
Figure 10. Chinese contracts and investments in Africa, 2005-2013
(June), (%)
Source: the China Global Investment Tracker, The Heritage Foundation
data.
Figure 11. Chinese investments and contracts in energy sector in Africa,
2005-2013 (June), (%)
Source: the China Global Investment Tracker, The Heritage Foundation
data.
Chinese NOCs secure the supplies of oil from abroad either by buying
WSGE | 305
the shares in oilfields or by purchases of the mineral itself. The NOCs
have stake in oilfields, refineries, they construct the pipelines and offshore
terminals, build bases of petroleum production and refining (Downs, p.81).
Within the last fifteen years Chinese companies have bought controlling
stakes in numerous international and regional enterprises to take over their
concessions, extraction rights and facilities. The exact number of contracts
remains unknown as some of the deals are not brought to a close, others
change in time or the information about the deals is not made public.
Analysing financial statements of four Chinese giant NOCs (CNPC,
CNOOC, Sinochem and Sinopec) we can come to a conclusion, that
though Africa constitutes a very important object of its investments, it is
not an overwhelming part. African investments are of various importance
to the NOCs, though their value is difficult to estimate.
CNPC has oil and gas investments in North Africa (Tunisia, Algeria,
Libya), West Africa (Niger, Chad, Nigeria, Mauritania), East Africa
(Tanzania, Mozambique and Madagascar), as well as in both Sudan states
(“2011 annual report,” 2012, p.40). The total number of overseas investments equals 39, but only 8 are registered in Africa. CNOOC has overseas
investments on all continents (total 17), but only 6 in African countries.
CNOOC concentrates its activities in Uganda and Nigeria, however it
also owns interests in several blocks in Equatorial Guinea, Congo, Algeria
and Gabon (CNOOC data). Out of 41 overseas investments of Sinopec,
the biggest African investments are located in Angola, Nigeria, Ghana,
Cameroon, Sudan, and Gabon. The majority of Sinopec stakes comes
from purchases of Western companies with licences to explore oil, such
as Addax Petroleum (bought in 2009), or Pecten Cameroon Company
LCC Overseas Holdings Limited. In June 2013 Sinopec informed of the
last huge acquisition: oil and gas field in Angola for USD 1.52 bn from
U.S. Marathon Oil Corp (“Sinopec buys Angola,” 2013). The last NOC –
Sinochem – has reduced its activities to 2 African countries so far (Sudan
and Egypt), out of 17 investments and contracts after 2005.
The table included enumerates African investments of four NOCs
mentioned above. The information comes from the official sites and annual reports as of June 2013 (CNPC, CNOOC) or from the media (Sinopec,
Sinochem).
Despite recent and rapid growth of activities and operations in
Africa, Chinese NOCs are still relatively small players on the continent,
compared to their Western counterparts. In 2007 E. Downs from the John
306 | WSGE
L. Thornton China Center at the Brookings Institution estimated, that the
commercial value of the Chinese NOCs’ oil investments in Africa was
only about 8 percent of the combined commercial value of international
oil companies’ investments in African oil and 3 percent of all companies
invested in African oil (Downs, 2007, p.44). Technological constraints (e.g.
lack of deepwater exploration and production capacity) have been crucial
in withholding the Chinese NOCs from acquiring some good deals.
Conclusion
Bilateral cooperation between China and Africa was settled a long
ago, but its intensity was strengthened along with China’s fast economic
development of the 1990s. China has been using foreign policy to support
its growing domestic development needs, which have since been satisfied
by trade with African countries. The continent rich in various natural
resources has a magnetic attractiveness to Beijing, which slowly but
inexorably turned towards closer cooperation.
Beijing’s strategy focused cooperation with resource-rich countries,
though enhanced trade was developed with almost all African countries
possessing valuable minerals. Chinese companies secure raw materials
supply either by investing in existing enterprises and oilfields, or by
engagement in projects searching for oil or other minerals. Although stateowned, the Chinese companies do not enjoy unconditional governmental
support and sometimes are even restrained by Beijing’s political and
economic decisions. Chinese NOCs have much weaker position than
Western companies which have been present on the continent sometimes
for over a century. However high tolerance for risks, as well as diplomatic
and financial backup from the government help them to make good deals
and slowly strengthen their position on the continent.
However, African partners in energy deals should improve their
place in bilateral cooperation. More demands concerning transparency of
transactions or human-rights issues should be raised, as well as a thorough
strategy of the entire energy sector development should be prepared. Chinese
NOCs should put more pressure on explaining the positive aspects of their
financial and economic engagement, and continue cooperation on different
fields, including the social development aspects. With the growth of Chinese
overseas energy assets, new wave of foreign criticism is likely to appear and
reasonable strategy in Africa should be of utmost priority to Beijing.
WSGE | 307
References:
Blas, J. (2013, March 4). China becomes world’s top oil importer. Financial Times,
Retrieved from http://www.ft.com
BP. (2013). BP Statistical Review of World Energy 2013, Retrieved from http://
www.bp.com
Brautigam, D. (2009). The Dragon’s Gift. The Real Story of China in Africa. New
York: Oxford University Press.
China keeps 2013 GDP growth target unchanged at 7.5 percent. (2013). Xinhua.
Retrieved from website http://news.xinhuanet.com
China National Petroleum Corporation. (2012). 2011 Annual Report. Retrieved
from http://www.cnpc.com.cn
China-Africa trade expected to hit $325b by 2015. (2013), Retrieved from http://
www.ertagov.com
Chinese president speaks on Africa policy, pledges assistance. (2013, March 26).
Xinhua. Retrieved from http://news.xinhuanet.com
Chinese president’s speech at opening ceremony of fifth ministerial conference
of forum on china-Africa cooperation. (2012, July 19). Xinhua. Retrieved
from http://news.xinhuanet.com
CNOOC data. (n.d.). Retrieved from http://www.cnoocltd.com
Downs, E. S. (2007). The fact and fiction of Sino-African energy relations. China
Security , 3(3), 44. Retrieved from http://www.brookings.edu
Downs, E. S. (n.d.). Who’s afraid of China’s oil companies? the Brookings Institution, 74-75, 78-82, 93. Retrieved from http://www.brookings.edu
EIA data. (n.d.). Retrieved from http://www.eia.gov
EU trade homepage. (n.d.). Retrieved from http://ec.europa.eu
The Heritage Foundation. (n.d.). China Global Investment Tracker. Retrieved
from http://www.heritage.org
Hilsum, L. (Performer) (2005). China’s big investment [Web series episode].
PBS. Retrieved from http://www.pbs.org
Hook, L., & Dyer, G. (2011, February 24). Chinese oil interests attacked in Libya.
Financial Times. Retrieved from http://www.ft.com
IEA. (2013). Key World Energy Statistics 2012. p.10-11, 15. Retrieved from http://
www.iea.gov
Information Office of the State Council, The People’s Republic of China. (2013).
White paper. China-Africa economic and trade cooperation 2013. Retrieved
from http://www.safpi.org
308 | WSGE
Information Office of the State Council of the People’s Republic of China. (2012).
China’s Energy Conditions and Policies, p.11. Retrieved from http://www.gov.cn
Levinger , H. (2013, November 4). China in Africa: New challenges beyond the
commodities super cycle. How we made it in Africa. Retrieved from http://
www.howwemadeitinafrica.com
More than minerals. Chinese trade with Africa keeps growing; fears of neo-colonialism are overdone. (2013, March 23). The Economist. Retrieved from
http://www.economist.com
National Bureau of Statistics. (n.d.). Retrieved from http://www.stats.gov.cn/
National Bureau of Statistics of China. (2013). Statistical communiqué of the People’s Republic of China on the 2012 national economic and social development.
Retrieved from http://www.stats.gov.cn
OECD. (2013). African Economic Outlook. Structural Transformation and Natural Resources, Retrieved from http://www.africaneconomicoutlook.org
OECD/IEA. (2012). Oil & Gas Security. Emergency Response of IEA Countries.
People’s Republic of China 2012. p.3-4. Retrieved from http://www.iea.org
Sino-African ties. (2013, March 26). Xinhua. Retrieved from http://news.xinhuanet.com
Sinopec buys Angola oil field stake for 1.52 bn USD. (2013, June 24). Xinhua.
Retrieved from http://www.china.org.cn
United States Government Accountability Office. (2013). Sub-Saharan Africa.
Trends in U.S. and Chinese economic engagement, report to congressional
requesters (GAO-13-199). p.19. Retrieved from website: http://www.gao.gov
U.S. Energy Information Administration. (2012). China. Retrieved from http://
www.eia.gov
Where China is making its mark in Africa. (2013, June 14). China Daily Africa.
Retrieved from http://africa.chinadaily.com.cn
World Bank. (2012). Doing business in a more transparent world, Retrieved from
http://www.doingbusiness.org
World Trade Organisation. (n.d.). International Trade Statistics. Retrieved from
http://its.wto.org
Xi Jinping wraps up Africa trip in Congo [Web series episode]. (2013). BBC Retrieved from http://www.bbc.co.uk
Zhou, Y. (2012, Feb 21). Oil firms plan for Mideast turmoil. China Daily Europe.
Retrieved from http://europe.chinadaily.com.cn
WSGE | 309
Table 1. Chinese energy investments in Africa (as of June 2013)
Area
Country
Transaction Stake
Partners
(km2)
China National Petroleum Corporation (CNPC)
Sudan
Blocks 1/2/4
March 1997 40%
Petronas, ONGC, Sudapet
48,388
Petronas, Sudapet, Sinopec,
72,400
Blocks 3/7
Nov 2000
41%
ENOC
Block 6
Sep 1995
95%
Sudapet
na
Petronas, Nigerian Express,
24,377
Block 15
Aug 2005
35%
Sudapet, the Hi-tech Group
Sudanese Ministry of Energy
5 mt
Khartoum
May 2006
50%
and Mining
(capacity)
Refinery
(operational)
Niger
Block Bilma
Nov 2003
100%
na
60,884
Block Tenere
Nov 2003
80%
TG World of Canada
71,155
Agadem Project
Since 2008
na
na
na
Nigeria (2006)
Block OPL298
2006
na
na
1,012
Block OPL471
2006
na
na
1,370
Block OPL721
2006
na
na
na
Block OPL732
2006
na
na
na
Mauritania
Block Ta13
2004
na
na
19,778
Block Ta21
2004
na
na
15,292
Block 12
2004
na
na
10,339
Block 20
2004
na
na
na
Equatorial Guinea
Block M
2006
70%
Fruitex
2,703
Chad
Block H
2003
100%
na
na
the Chadian Ministry of
N’Djamena
2011
na
60%
Petroleum
Refinery
(operational)
Algeria
Block 102a/112
Dec 2003
75%
SONATRACH
9,923
Block 350
Dec 2003
75%
SONATRACH
8,666
Block 438b
Jul 2004
100%
na
4,354
SONATRACH, upstream &
na
Adrar Project
May 2003
70%
downstream
Libya
310 | WSGE
National Oil Corporation
of Libya (NOC), 5 yrs
Block 17-4
Dec 2005
na
exploration , 25 yrs of
production
pipeline
2002
na
NOC, Agip, 1,050 km
China National Offshore Oil Corporation (CNOOC)
Uganda
Area 1
na
33%
TOTAL SA
Area 2
na
33%
Tullow
Area 3a
na
33%
Tullow
Nigeria
Block OML130
na
45%
na
China Petroleum and Chemical Corporation (Sinopec)
Angola
Sonangol-Sinopec, Eni,
Block 15/06
na
20%
Sonangol,
Block 18
na
50%
BP, Sonangol-Sinopec
Petroleo Brazileiro, Sonangol,
Block 18/06
na
40%
Falcon Oil Holding Angola,
Gema Group Angola,
Block 31
na
Ngosso
Iroko
Lokele Association
2009
2009
2009
Rio Del Rey
2009
Dissoni
2009
Maghena
Awoun
Panthere NZE
Etame Marin
Kiarsseny
LT2000
DR200
GT2000
2009
2009
2009
2009
2009
Feb 2004
na
na
Block 3/7
Nov 2000
15%
British Petroleum
Cameroon
60
Addax
100
Addax
27-40
Addax, Perenco
24.5Addax, Perenco
25
37.5
Addax, Perenco
Gabon
92.5
Addax
40
Shell, Addax
92.5
Addax
31.36
VAALCO, Addax
47.22
Tullow, Addax
na
na
na
na
na
na
Sudan
Petronas, Sudapet, CNPC,
na
ENOC
Nigeria
2,566
na
na
na
na
na
na
offshore
offshore
Reserves of
533 mb
474
16
168
858
147
657
1,112
120
3,074
5,443
na
na
na
72,400
WSGE | 311
Block OML124
2009
100%
Block OML 123
Block OML 126
Block OML 137
Block OPL 291
Okwok
2009
2009
2009
2009
2009
100%
100%
100%
72.5%
12%
Addax Petroleum
300
onshore
367
1,570
1,570
1,287
91
Addax Petroleum
Addax Petroleum
Addax Petroleum
Addax Petroleum
Oriental
Express Petroleum & Gas
Company Ltd, Petroleum
OPL 227
2009
40%
Prospects International
340
Ltd, Niger Delta Petroleum
Resources, Addax
China National Chemicals Import and Export Corporation (Sinochem)
Atlantis Holding Norway AS
na
Tunisia
na
na
(Sinochem Group)
Egypt
2010
na
Rongsheng Holding
na
Sudan
na
na
na
na
Source: financial reports, press information.
(Endnotes)
1  Until November 2013 four African countries had embassies in Taipei: Burkina
Faso, the Gambia, Sao Tome and Principe and Swaziland. In November the
Gambia has rejected cooperation with Taiwan and turned to China.
2  American president Barack Obama has made only one such trip 5 years into his
presidency, in June 2013.
3  Trade between China and Congo rose from USD 290 m in 2002 to USD 5 bn in
2012, (“Xi Jinping wraps,” 2013).
4  Chinese investments in oil and natural gas account for 19 percent of all Beijing’s
investments in Africa (“Where China is,” 2013).
312 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 313-326
Sebastian Bentkowski
Legal formalization of the control in realization
of tasks in the area of health care
Formalizacja prawna kontroli realizacji zadań
w zakresie opieki zdrowotnej
dr Sebastian Bentkowski
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Przyjęta w polskim porządku prawnym formalizacja ustroju władz
państwowych i instytucji odpowiedzialnych za kontrolę zapewnienia opieki zdrowotnej, w tym jednostek samorządu terytorialnego, uwzględnia
prakseologiczne wymogi w zakresie zarówno struktur (m.in. organizacyjna elastyczność, harmonizacja celów, mobilność informacyjna), jak i celów
(adekwatny stopień ogólności, jasność, zrozumiałość oraz realność i dostępność. Jednostki samorządu terytorialnego wyposażone zostały również w niezbędne uprawnienia i kompetencje właścicielskie umożliwiające
im realnie wpływać na gospodarkę finansową utworzonych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Istotnym uprawnieniem
właścicielskim samorządu terytorialnego jest możliwość finansowania ze
środków publicznych nie tylko wyposażenia zakładów, czy też remontów,
ale również możliwość pokrycia kosztów kształcenia i podnoszenia kwalifikacji osób wykonujących zawody medyczne, co niewątpliwie wpływa
na jakość świadczonych usług w tych zakładach. Szczególną uwagę należy
zwrócić na uprawnienia nadzorcze i kontrolne jednostek samorządu terytorialnego, które pozwalają na bieżąco monitorować sytuację finansową
zakładów, a także skutecznie przeciwdziałać i eliminować nieprawidłowości nie tylko o charakterze organizacyjnym i finansowym, ale również
w przypadku, gdy jakość udzielanych świadczeń leczniczych nie spełnia
oczekiwań świadczeniobiorców.
The formalization of state authorities and institutions in charge of control of healthcare, including local government bodies, as adopted in the
Polish legal system, takes into account the praxeological requirements re-
WSGE | 315
garding both structures (such as flexibility, harmonization of objectives,
information mobility), and goals (adequate degree of generality, clarity,
comprehensibility, feasibility and availability). Local government units are
also equipped with the necessary authorizations and proprietary competences enabling them to effectively influence the financial governance of
independent public healthcare institutions. One should also pay particular
attention to supervisory and auditing powers of local governments, which
allow regular monitoring of the financial situation of healthcare institutions, as well as efficient prevention and elimination of organizational and
financial problems, also in situations when the quality of medical services
is not satisfactory for patients.
Key words:
control, health, formalization, law, administration
kontrola, zdrowie, formalizacja, prawo, administracja
Wstęp
Jednym z priorytetowych zadań państw UE wynikających z realizowanej polityki zdrowotnej, o której mowa w art. 168. Traktatu o utworzeniu Unii Europejskiej, jest zapewnienie obywatelom ochrony zdrowia.
W związku z tym, że polityka zdrowotna powinna obejmować m.in. zagwarantowanie ochrony zdrowia ludzkiego we wszystkich obszarach swojej działalności, dążenie do podwyższenia poziomu zdrowia publicznego,
zapobieganie chorobom u ludzi oraz eliminowanie źródła zagrożeń dla
zdrowia fizycznego i psychicznego, szczególnego znaczenia nabiera kontrola i nadzór sprawowany przez organy władzy publicznej nad realizacją
zadań i programów w zakresie ochrony zdrowia. Kontrola ta powinna zatem obejmować takie obszary, jak: zapewnienie mieszkańcom Unii dostępu do opieki zdrowotnej wysokiej jakości, profilaktyka zdrowotna, promowanie zdrowego trybu życia oraz ochrona obywateli przed zagrożeniami
dla zdrowia, a także dostępność do usług zdrowotnych. Należy zaznaczyć,
że w myśl postanowień Traktatu kształtowanie polityki zdrowotnej, świadczenie usług opieki zdrowotnej oraz zorganizowanie służby zdrowia należy w pierwszej kolejności do Państw Członkowskich, natomiast rolą Unii
jest wspieranie tych działań oraz uzupełnienia na zasadzie koordynacji,
współpracy, wymiany dobrych praktyk, a także przy wykorzystaniu stosownych instrumentów prawnych oraz finansowych (Zdrowie publiczne,
316 | WSGE
Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji Społecznej, 2013, s. 5; Zob. Brzęk,
2008, ss. 34-39). Kontrola realizacji powyższej polityki powinna być zatem
sprawowana przede wszystkim przez krajowe organy władzy publicznej
odpowiedzialne za nadzór i zarządzanie sferą ochrony zdrowia, a także organy kontroli zewnętrznej.
Celem niniejszego artykułu jest ocena zasad i stopnia formalizacji
kontroli prawidłowości funkcjonowania służby zdrowia i realizacji zadań
w zakresie ochrony zdrowia sprawowanej przez organy administracji publicznej, w tym uprawnień organów samorządu terytorialnego w stosunku
do utworzonych przez j.s.t. podmiotów leczniczych.
Czynniki determinujące realizację i kontrolę polityki zdrowotnej
Realizacja polityki zdrowotnej oraz zorganizowania opieki zdrowotnej
odpowiedniej jakości niewątpliwie wymaga zaangażowania władz publicznych, w szczególności administracji publicznej, chociażby ze względu na
zasięg, zróżnicowanie działań oraz koszty zagwarantowania obywatelom
opieki zdrowotnej. Stopień ingerencji władz publicznych i instrumenty wykorzystywane do kształtowania polityki zdrowotnej zależy od przyjętych
w danym państwie założeń ustrojowych, w szczególności wdrożonego systemu ochrony zdrowia. W literaturze przedmiotu system ochrony zdrowia
definiowany jest jako zbiór elementów (administracja rządowa, samorządowa, potencjał medyczny, sfera zewnętrzna m.in. pacjenci), którego celem jest
ochrona zdrowia obywateli. Uczestnikami takiego systemu są świadczeniobiorcy, świadczeniodawcy (zakłady opieki zdrowotnej) oraz płatnik - ubezpieczyciel finansujący świadczenie (Kolwitz , 2010, s. 131-132).
W świetle art. 68. Konstytucji RP każdy obywatel ma prawo do ochrony zdrowia. Obowiązkiem władz publicznych jest natomiast zapewnienie
obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, równego dostępu do
świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych [Konstytucja Rzeczpospolitej Polski z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997. 04. 02)].
Obowiązujący w Polsce system opieki zdrowotnej zaliczany jest przy
tym do tzw. modelu mieszanego. Z jednej strony ma charakter modelu
ubezpieczeniowego z uwagi m.in. na sposób finansowania świadczeń i zasady działania świadczeniodawców (zapewnienie równego dostępu do
usług), z drugiej zaś wykazuje cechy modelu budżetowego w zakresie monopolistycznej pozycji ubezpieczyciela ustalającego warunki kontraktowa-
WSGE | 317
nia świadczeń (Kolwitz , 2010, s.140-141).
Mając na uwadze cele polityki zdrowotnej sformułowane w przepisach wspólnotowych oraz przyjęty w Polsce system opieki zdrowotnej nakładający na władze publiczne obowiązek zagwarantowania takiej opieki
w równym stopniu dla każdego obywatela, można stwierdzić, że zapewnienie właściwej sprawności organów w zakresie kontroli realizacji polityki
zdrowotnej determinowane jest przede wszystkim czynnikami prawnymi
o charakterze ustrojowym, jak i organizacyjnym.
Odwołanie się do czynników prawych uzasadnione jest przyjętym, powszechnym w nauce administracji twierdzeniem, że właściwa formalizacja
prawna stanowi niezbędny warunek utrwalający organizację administracji
oraz zmniejszający niepewność działania (Starościak, 1971, s. 19; Kowalewski, 1982, s. 28). Jak trafnie bowiem wskazywał F. Longchampsa, bez
odwołania się do pojęcia normy nie sposób opisać żadną rzeczywistą organizację. Utrwalanie organizacji instytucji, a co za tym idzie pozyskiwanie skuteczności, nie może dokonywać się bez zastosowania formalizacji
(Lonchamps, 1966, s. 893; Supernat, 1984, s. 13).
Ogólny wymóg prawnych podstaw działań administracji publicznej
powoduje, że zasadnicze znaczenie w procesie pozyskiwania sprawności jej
działań w zakresie kontroli realizacji polityki zdrowotnej i organizowania
świadczenia usług opieki zdrowotnej oraz oceny prawidłowości zarządzania „powiązanymi zasobami” ma odpowiednia formalizacja prawna celów
oraz struktury aparatu administracji publicznej (Łukasiewicz, 1990, s. 5).
Zakres tej formalizacji ma przy tym znaczenie w pozyskiwaniu skuteczności podmiotów sprawujących kontrolę w zakresie dostępności i jakości
opieki zdrowotnej. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że sprawność
organów i instytucji zależy od odpowiedniej struktury (ustroju) i wyszkolenia kadr (Łukasiewicz, 1990, s. 107). Struktura powinna być natomiast
podporządkowana zasadzie organizacyjnej elastyczności, harmonizacji
celów, mobilności informacyjnej, szybkości działania, kompetencyjności
oraz motywacji kadr (Supernat, 1981, s.21). W ujęciu ustrojowym sprawność działań władz publicznych będzie więc zależeć przede wszystkim
od pozycji organów nadzorujących i kontrolujących działania w zakresie
opieki zdrowotnej w systemie organów państwa oraz kompetencji i przypisanych prawem zadań.
Do normatywnych wyznaczników sprawności działań organów władzy publicznej w Polsce, w tym jednostek samorządu terytorialnego, w zakresie ochrony zdrowia należy zaliczyć ustawowe regulacje określające
318 | WSGE
strukturę, kompetencje i zadania tych organów i jednostek.
System ochrony zdrowia
W skład systemu ochrony zdrowia w ujęciu podmiotowym, zgodnie
z przyjętymi w Polsce rozwiązaniami ustrojowymi, wchodzą organy administracji rządowej (m.in. Minister Zdrowia i wojewodowie) organy administracji samorządowej (szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego), a także Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Narodowy Fundusz
Zdrowia, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Główny Urząd
Statystyczny oraz inne instytucje podejmujące czynności w zakresie organizowania, finansowania i udzielania świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
Do zadań w zakresie wyżej wymienionych władz publicznych w zakresie zapewnienia równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, w myśl
art. 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych, zalicza się m.in.:
− tworzenie warunków funkcjonowania systemu ochrony zdrowia,
− analizę i ocenę potrzeb zdrowotnych oraz czynników powodujących
ich zmiany,
− promocję zdrowia i profilaktykę, mające na celu tworzenie warunków
sprzyjających zdrowiu,
− finansowanie w trybie i na zasadach określonych ustawą świadczeń
opieki zdrowotnej [Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych
(Dz.U.2008.164, 1027)].
System organów odpowiedzialnych za kontrolę i nadzór
w sferze ochrony zdrowia
Należy zaznaczyć, że gwarancją realizacji interesów państwa w sferze
ochrony zdrowia jest sprawnie funkcjonujący system nadzoru i kontroli
nad zapewnieniem prawidłowej opieki zdrowotnej. W ramach tego systemu, oprócz organów kontroli zewnętrznej takich jak Najwyższa Izb Kontroli oraz Rzeczni Praw Obywatelskich, można wyróżnić nadzór i kontrolę
sprawowane przez Ministra Zdrowia, kontrole wykonywane przez Narodowy Fundusz Zdrowie, oceny dokonywane przez wojewodów oraz kontrole wykonywane przez jednostki samorządu terytorialnego sprawujące
WSGE | 319
funkcję organów założycielskich samodzielnych publicznych zakładów
opieki zdrowotnej.
Podstawowe kompetencje związane z oceną realizacji polityki zdrowotnej w Polsce ustawodawca przypisał Ministrowi Zdrowia. Do jego
zadań należy w szczególności ocena dostępności do świadczeń opieki
zdrowotnej w konsultacji z samorządami wojewódzkimi, opracowywanie i finansowanie oraz ocena efektów programów zdrowotnych, a także
nadzór nad ich realizacją, kwalifikowanie świadczeń opieki zdrowotnej
jako świadczeń gwarantowanych, współdziałanie z organizacjami pozarządowymi o charakterze regionalnym lub ogólnokrajowym działającymi
na rzecz ochrony zdrowia, zatwierdzanie planu finansowego Narodowego
Funduszu Zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw
finansów publicznych oraz opiniowanie sprawozdania finansowego
Funduszu, a także przedkładanie Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej do
dnia 31 sierpnia następnego roku sprawozdania rocznego z działalności
Funduszu. Ponadto w wyniku nowelizacji z dnia 25 czerwca 2009 r. ministrowi przypisano dodatkowe zadania w zakresie kwalifikowania świadczeń opieki zdrowotnej jako świadczeń gwarantowanych oraz związane
z finansowaniem świadczeń wysokospecjalistycznych.
Do kompetencji Ministra Zdrowia w zakresie kontroli i nadzoru należy w szczególności zaliczyć nadzór nad ubezpieczeniem zdrowotnym według kryterium legalności, rzetelności i celowości, w zakresie działalności
Funduszu, świadczeniodawców, w zakresie realizacji umów z Funduszem,
podmiotów, którym Fundusz powierzył wykonywanie niektórych czynności oraz aptek w zakresie refundacji leków. Ponadto Minister właściwy
do spraw zdrowia bada uchwały przyjmowane przez Radę Funduszu oraz
decyzje podejmowane przez Prezesa Funduszu i stwierdza nieważność
uchwały lub decyzji, w całości lub w części, w przypadku gdy narusza ona
prawo lub prowadzi do niewłaściwego zabezpieczenia świadczeń opieki
zdrowotnej, lub prowadzi do niezrównoważenia przychodów i kosztów
Funduszu. Należy zaznaczyć, że ustawodawca przyznał szereg kompetencji umożliwiających skuteczne sprawowanie nadzoru, w szczególności prawo do:
− żądania udostępnienia mu przez Fundusz dokumentów związanych
z działalnością Funduszu lub ich kopii oraz zapoznawania się z ich
treścią;
− żądania przekazania wszelkich informacji i wyjaśnień, dotyczących
działalności Funduszu, od Rady Funduszu, Prezesa i zastępców Prezesa
320 | WSGE
Funduszu, rad oddziałów wojewódzkich Funduszu, dyrektorów
oddziałów wojewódzkich Funduszu, pracowników Funduszu oraz
innych osób wykonujących pracę na rzecz Funduszu na podstawie
umowy zlecenia, umowy o dzieło albo innej umowy, do której zgodnie
z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;
− żądania udostępnienia przez świadczeniodawcę wszelkich informacji,
dokumentów i wyjaśnień dotyczących realizacji umowy o udzielanie
świadczeń opieki zdrowotnej;
− żądania udostępnienia przez kontrolowany podmiot wszelkich informacji, dokumentów i wyjaśnień dotyczących czynności wykonywanych na rzecz Funduszu;
− żądania udostępnienia wszelkich informacji, dokumentów i wyjaśnień
dotyczących refundacji leków [Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r.
o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U.2008.164, 1027)].
Kolejnym organem administracji rządowej odpowiedzialnym za prawidłowe funkcjonowanie systemu opieki zdrowotnej i wyposażonym
w uprawnienia kontrolne jest wojewoda. Rolą wojewodów, jako terenowych organów administracji rządowej, jest przede wszystkim zabezpieczenie prawidłowego funkcjonowania opieki zdrowotnej poprzez ocenę
zabezpieczenia opieki zdrowotnej na terenie województwa oraz ocena
realizacji zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez
jednostki samorządu terytorialnego, a także przekazywanie Ministrowi
Zdrowia, do dnia 15 lutego każdego roku, rocznych informacji o zrealizowanych w ubiegłym roku programach zdrowotnych oraz o programach
zdrowotnych planowanych na ten rok, zawierających informacje na temat
rodzaju i zakresu świadczeń opieki zdrowotnej udzielanych w ramach programu zdrowotnego.
Ustawodawca nałożył ponadto w ustawie z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych szereg
obowiązków kontrolnych na organy Narodowego Funduszu Zdrowia,
w szczególności w zakresie kontroli świadczeniodawców (podmiotów
leczniczych, lekarzy i innych) realizujących umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej zawarte z NFZ. Podstawę prawną, oprócz wyżej
wymienionej ustawy, stanowi rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15 grudnia 2004 r. w sprawie szczegółowego sposobu i trybu przeprowadzania
kontroli przez podmiot zobowiązany do finansowania świadczeń opieki
WSGE | 321
zdrowotnej ze środków publicznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 274, poz. 2723),
rozporządzenie Ministra Zdrowia z 6 maja 2008 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2008
r., Nr 81, poz. 484). Ponadto organizacyjne aspekty kontroli zostały uregulowane w Zarządzeniu Nr 23/2009/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 13 maja 2009 r. w sprawie planowania, przygotowywania
i prowadzenia postępowania kontrolnego oraz realizacji wyników kontroli (Dz. Urz. NFZ z 2009 r., Nr 4, poz. 23 z późn. zm.; Zarządzenie Nr
23/2009/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 13 maja 2009
r. w sprawie planowania, przygotowywania i prowadzenia postępowania
kontrolnego oraz realizacji wyników kontroli). Należy również zaznaczyć,
że w umowach zawieranych przez NFZ przewiduje się obowiązek poddania się kontroli dokonywanej przez fundusz w zakresie realizacji postanowień umowy. W myśl tych przepisów i regulacji wewnętrznych Fundusz
może przeprowadzić kontrolę udzielania świadczeń świadczeniobiorcom,
a w szczególności kontrolę organizacji i sposobu udzielania świadczeń
opieki zdrowotnej oraz ich dostępności, udzielania świadczeń opieki zdrowotnej pod względem zgodności z wymaganiami określonymi w umowie o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, zasadności wyboru leków
i wyrobów medycznych, w tym przedmiotów ortopedycznych i środków
pomocniczych stosowanych w leczeniu, rehabilitacji i badaniach diagnostycznych, przestrzegania zasad wystawiania recept, a także dokumentacji medycznej dotyczącej świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze
środków publicznych.
Uprawnienia kontrolne i nadzorcze jednostek samorządu
terytorialnego w zakresie ochrony zdrowia
Należy zaznaczyć, że przyjęty w Polsce system przewiduje przekazanie
części zadań jednostkom samorządu terytorialnego jako zadań własnych,
co odzwierciedla konstytucyjną zasadę decentralizacji i pomocniczości.
Zgodnie z art 7. ust 1. wyżej wymienionej ustawy określa, że do zadań własnych gminy w zakresie zapewnienia równego dostępu do świadczeń opieki
zdrowotnej należą w szczególności: a) opracowywanie i realizacja oraz ocena efektów programów zdrowotnych wynikających z rozpoznanych potrzeb
zdrowotnych i stanu zdrowia mieszkańców gminy, b) przekazywanie powiatowi informacji o realizowanych programach zdrowotnych, c) inicjowanie
i udział w wytyczaniu kierunków przedsięwzięć lokalnych zmierzających do
zaznajamiania mieszkańców z czynnikami szkodliwymi dla zdrowia oraz
322 | WSGE
ich skutkami, d) podejmowanie innych działań wynikających z rozeznanych
potrzeb zdrowotnych i stanu zdrowia mieszkańców gminy.
Zadania własne samorządu powiatowego i samorządu województwa
w zakresie zapewnienia równego dostępu zostały uregulowane w podobny
sposób, przy czym powiatowi przypisano dodatkowo zadania w zakresie
oceny efektów programów zdrowotnych wynikających z rozpoznanych
potrzeb zdrowotnych i stanu zdrowia mieszkańców powiatu - po konsultacji z właściwymi terytorialnie gminami oraz wspomaganie i monitorowanie działań lokalnej wspólnoty samorządowej w zakresie promocji zdrowia
i edukacji zdrowotnej prowadzonych na terenie powiatu, natomiast samorządowi województwa przypisano inspirowanie i promowanie rozwiązań
w zakresie wzrostu efektywności, w tym restrukturyzacji w ochronie zdrowia [Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych (Dz.U.2008. 164, 1027].
Szereg uprawnień kontrolnych oraz nadzorczych jednostek samorządu
terytorialnego wynika z uprawnień właścicielskich jednostek samorządu
gminnego powiatowego i wojewódzkiego w stosunku do zakładów opieki
zdrowotnej. Jednym z zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego są bowiem sprawy związane z ochroną zdrowia [art. 7. ust.1 pkt 5. ustawy o samorządzie gminnym (Dz. U. 2013. 594); art. 4. ust. 1. pkt 2. ustawy
o samorządzie powiatowym (Dz. U. 2013. 595); art. 14. ust. 1. pkt 2. ustawy
o samorządzie województwa (Dz.U.2013. 596)]. Publiczne zakłady opieki
zdrowotnej, utworzone przez organy jednostek samorządu terytorialnego,
prowadzone są co do zasady w formie spółki kapitałowej lub jednostki budżetowej. Podstawą gospodarki SP ZOZ są plany finansowe ustalane przez
kierownika zakładu [Ustawa o z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności
leczniczej (Dz. U. z 2012 r. poz. 217)].
Wynikające z uprawnień właścicielski kompetencje kontrolne i nadzorcze jednostek samorządu gminnego, powiatowego, województwa jako
organu założycielskiego dla SP ZOZ zostały określone ustawą o z dnia
15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U.2012.217) oraz wydane
na jej podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia. W szczególności z art.
121. o działalności leczniczej oraz przepisów rozporządzenia Ministra
Zdrowia w sprawie z dnia 20 grudnia 2012 r. w sprawie sposobu i trybu
przeprowadzania kontroli podmiotów leczniczych (Dz. U. z 2012, poz.
1509) wynika, że jednostki te sprawują nadzór nad zgodnością działań
z przepisami prawa, statutem i regulaminem organizacyjnym. W ramach
nadzoru podmiot tworzący może żądać informacji, wyjaśnień oraz doku-
WSGE | 323
mentów od organów podmiotu leczniczego niebędącego przedsiębiorcą
oraz dokonuje kontroli i oceny działalności tego podmiotu. Kontrola i ocena może obejmować głównie realizację zadań określonych w regulaminie
organizacyjnym i statucie, dostępność i jakość udzielanych świadczeń
zdrowotnych, prawidłowość gospodarowania mieniem oraz środkami publicznymi oraz gospodarkę finansową. Podmiot tworzący w razie stwierdzenia niezgodnych z prawem działań kierownika wstrzymuje ich wykonanie oraz zobowiązuje kierownika do ich zmiany lub cofnięcia. W przypadku niedokonania zmiany lub cofnięcia tych działań w wyznaczonym
terminie podmiot tworzący może rozwiązać z kierownikiem stosunek pracy albo umowę cywilnoprawną (Dz.U.2008.164, 1027).
Ponadto uprawnienia kontrolne i nadzorcze jednostek samorządu
terytorialnego w zakresie ochrony zdrowia wynikają pośrednio z ustawowych kompetencji tych podmiotów, takich jak: możliwość tworzenia,
przekształcenia i likwidacji publicznego zakładu opieki zdrowotnej, prawo nadawania statutu oraz literalnie wymieniony nadzór nad zakładami
opieki zdrowotnej. Jednostki samorządu terytorialnego mogą również
w ramach uprawień właścicielskich przyznać zakładom opieki zdrowotnej prowadzonym w formie samodzielnego publicznego zakładu opieki
zdrowotnej środki publiczne na realizację zadań w zakresie programów
zdrowotnych i promocji zdrowia, w tym na: zakup aparatury i sprzętu medycznego oraz wykonanie innych inwestycji koniecznych do realizacji tych
zadań, remonty, realizację projektów finansowanych z udziałem środków
pochodzących z m.in. budżetu Unii Europejskiej [Ustawa o z dnia 15
kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U.2012 217)]. Ze względu na
przedmiotowy charakter powyższego dofinansowania jednostki samorządu terytorialnego zachowują prawo kontrolowania prawidłowości wydatkowania przyznanych środków na powyższe cele.
Jednostki samorządu w ramach kompetencji właścicielskich mogą
również kontrolować prawidłowość funkcjonowania SP ZOZ poprzez:
− ocenę zasadności udzielenia poręczenia lub gwarancji przez jednostkę
samorządu terytorialnego na rzecz SP ZOZ lub udzielenie pożyczki
z budżetu na rzecz SP ZOZ,
− kontrolę przestrzegania określonych przez jednostkę samorządu terytorialnego zasad dokonywania zakupu lub przyjmowania darowizny
aparatury i sprzętu medycznego, określania jego przeznaczenia i standardu,
324 | WSGE
− kontrolę przestrzegania określonych przez jednostkę samorządu terytorialnego zasad zbycia aktywów trwałych samodzielnego publicznego
zakładu opieki zdrowotnej, oddania ich w dzierżawę, najem, użytkowanie oraz użyczenie,
− żądanie od SPS ZOZ szczegółowych wyjaśnień na potrzeby
ewentualnego wyrażenia przez jednostkę samorządu terytorialnego
zgody na wniesienie majątku SP ZOZ lub przysługującego mu do niego prawa w formie aportu do spółek, jego przekazanie fundacji lub
stowarzyszeniu,
− ocenę zasadności udzielenia SP ZOZ przez jednostkę samorządową
dotacji z budżetu,
− pokrycie ujemnego wyniku finansowego SP ZOZ przez jednostkę samorządową.
− analizy finansowe poprzedzające przejęcie majątku SP ZOZ, łącznie
z zobowiązaniami i należnościami, po jego likwidacji.
Należy zaznaczyć, że ustawodawca zagwarantował jednostkom samorządu terytorialnego odpowiednie kompetencje umożliwiające skuteczne
przeprowadzenie kontroli, w szczególności prawo wstępu do pomieszczeń podmiotu leczniczego, wglądu do dokumentów i innych materiałów związanych z działalnością podmiotu leczniczego, z uwzględnieniem
przepisów o ochronie informacji ustawowo chronionych, przeprowadzania oględzin, sprawdzania przebiegu określonych czynności, żądania od
kierownika i pracowników podmiotu leczniczego ustnych i pisemnych
wyjaśnień, zabezpieczania dowodów [Ustawa o z dnia 15 kwietnia 2011 r.
o działalności leczniczej (Dz. U. z 2012 r. poz. 217)].
Podsumowanie
Podsumowując przedstawioną problematykę formalizacji prawnej
kontroli w zakresie oceny systemu zapewnienia ochrony zdrowia w ujęciu
ustrojowym, należy stwierdzić, że przyjęta w polskim porządku prawnym
formalizacja ustroju władz państwowych i instytucji odpowiedzialnych
za nadzór i kontrolę w obszarze opieki zdrowotnej, w tym jednostek samorządu terytorialnego, uwzględnia prakseologiczne wymogi w zakresie
zarówno struktur (m.in. organizacyjna elastyczność, harmonizacja celów, mobilność informacyjna, jak i celów (adekwatny stopień ogólności,
jasność, zrozumiałość oraz realnością i dostępność (Łukasiewicz, 1990,
s. 87). Jednostki samorządu terytorialnego wyposażone zostały również
WSGE | 325
w niezbędne uprawnienia i kompetencje kontrolne i nadzorcze w ramach
uprawnień właścicielskich umożliwiających im ocenić prawidłowość
i efektywność gospodarki finansowej utworzonych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, na bieżąco monitorować sytuację
finansową zakładów, a także skutecznie przeciwdziałać i eliminować nieprawidłowości nie tylko o charakterze organizacyjnym i finansowym, ale
również w przypadku, gdy jakość udzielanych świadczeń leczniczych nie
spełnia oczekiwań świadczeniobiorców.
References:
Baka, K., Machulak, G., Pietraszewska-Macheta, A. i Sidorko, A. (2010).
Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków
publicznych. Komentarz. ABC. art. 11.
Brzęk, W. (2008) European Community Actions in Regards of Health Safety. Journal of Modern Science nr 1/4/2008.
Dylag, A. (2013). Odpłatne udzielanie świadczeń zdrowotnych. „Państwo
i Prawo” 2013.1.78.
Jagielski, J. (1999). Kontrola administracji publicznej. Warszawa.
Kolwitz, M. (2010). Polski system ochrony zdrowia – perspektywy i możliwości zastosowania systemów ochrony zdrowia innych państw Unii
Europejskiej. Annales Academiae Medicae Stetinensis.
Kowalewski, S. Nauka o administrowaniu. Warszawa.
Lonchamps, F. (1966). Współczesne problemy pojęć prawa administracyjnego. „Państwo i Prawo” Nr 6/1966.
Łukasiewicz, J. (1990). Prawne uwarunkowania skuteczności administracji
publicznej. Lublin.
Pietraszewska-Macheta, A. (2010). Komentarz do ustawy o świadczeniach
opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. ABC.
Starościak, J. (1982). Zarys nauki administracji. Warszawa.
Supernat, J. (1984). Odesłania do zasad prakseologicznych w prawie administracyjnym. „Acta Universitatis Wratislaviensis” No 763. „Prawo”
CXXVII, Wrocław.
Zrozumieć politykę Unii Europejskiej Zdrowie publiczne (2013). Dyrekcja
Generalna ds. Komunikacji Społecznej.
326 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 327-346
Katarzyna Bomba
Procedural obstacles in the vindication of claims
related to labour relations under the Polish special
procedure covering labour law cases
Proceduralne utrudnienia w dochodzeniu roszczeń
ze stosunku pracy na gruncie polskiego postępowania
odrębnego w sprawach z zakresu prawa pracy
Katarzyna Bomba
Department of Labour Law and Social Security
University of Warmia and Mazury in Olsztyn, Poland
[email protected]
Abstracts
The protection of an employee as a weaker party of labour relation is the
primary function of labour law. Its analyses generally focus on the provisions
of substantive law and the effectiveness of their implementation. However,
the effectiveness of labour law, including the realization its protective
function, requires the procedure which ensures effective vindication by an
employee his or her rights. The paper examines selected provisions of the
Code of Civil Procedure, the Act on Costs of Legal Proceedings in Civil
Cases and some regulations of the Labour Code to indicate the procedural
difficulties in vindication of claims related with labour relation under the
Polish special procedure covering labour law cases. An analysis of the issues
discussed in the article clearly demonstrates that the problems appear in
the phase of taking a case to labour court as well as in the phase of its
adjudication. The Polish special proceeding regards with labour law cases
still requires improving, however it also involves numerous procedural
facilities which determine the promptness, the level of (in)formalisation,
and the increased self-induced activity of the court.
Ochrona pracownika jako słabszej strony stosunku pracy jest podstawową funkcją prawa pracy. Analiza tego zagadnienia zwykle koncentruje
się na przepisach prawa materialnego i skuteczności w ich realizacji. Tymczasem efektywność prawa pracy, w tym urzeczywistnianie jego funkcji
ochronnej, wymaga procedury zapewniającej skuteczne dochodzenie
przez pracowników przysługujących im praw podmiotowych. Artykuł stanowi analizę wybranych regulacji kodeksu postępowania cywilnego, usta-
WSGE | 329
wy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz regulacji kodeksu
pracy ze wskazaniem proceduralnych utrudnień w dochodzeniu roszczeń
ze stosunku pracy. Wskazuje na proceduralne problemy w dochodzeniu
roszczeń ze stosunku pracy zarówno na etapie wnoszenia powództwa do
sądu pracy, jak i postępowania sądowego oraz dokonuje ich oceny.
Key words:
Special procedure covering labour law cases, vindication of claims from labour relation, trade union, labour inspector, composition of labour court,
employment protection
Odrębne postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy, dochodzenie
roszczeń ze stosunku pracy, związek zawodowy, inspektor pracy, skład sądu
pracy, ochrona zatrudnienia
Introduction
Under the current Polish labour law procedure, labour law cases
are defined as civil cases (Art. 1 PCCP); thus, their resolving before the
court requires applying the rules envisaged for civil procedures. However,
the specific character of labour law results from the necessity to protect
employees as the weaker party in labour relations and in this context labour
disputes influence the civil procedure applied in resolving labour disputes.
Consequently, selected rules of the civil procedure are applied directly,
others are modified, while the third group of rules applied to resolve
labour disputes are dedicated only to labour law cases (Zieliński, 1986, pp.
172-179). All such rules contribute to create a special procedure applied
in labour law cases. Labour proceedings are differentiated from other civil
proceedings mainly by their emphasis on the protecting function involved
in such proceedings (Mędrala, 2011, p.5). Let us examine in order to assess
the effectiveness of the current regulations and to indicate the obstacles
that employees may encounter when they attempt to get access to justice.
The participation of the social voice in resolving labour
cases
Although labour courts are formally affiliated with common courts1,
they are organised as separate departments. This organizational distinction
is introduced to satisfy the specific character of labour law cases, which
330 | WSGE
require a special style of adjudication distinct from other civil proceedings.
To provide a relevant environment for judging such cases the procedure
envisages a special role of the jury in resolving labour cases. To ensure
a high level of adjudication Art. 158 CCO2 (Act from 07 October 2005 on
common courts’ organisation, henceforward as CCO) provides that a an
expert in labour law should be elected to sit in the jury in a given case. In
view of the complexity of current labour law, whose understanding often
requires professional education, such provisions play an essential role in
ensuring that there should be a good and objective understanding of the
legal status of a given case by the jury. However, the weak point of the
regulation about the organisation of the jury under Art. 158-175 CCO is
the lack of verification of the alleged experts’ knowledge in labour law.
Such persons are selected from candidates suggested by trade unions and
employers’ organizations under their declarations of knowledge in labour
law. There is no sanction for, for instance, possible future invalidity of the
judgment given by a court whose jury is composed in such a way that it
does not meet the legal provisions3. It must be concluded that all these
factors contribute to the situation in which the real role of the jury, i.e. that
of ensuring the participation of the social voice in resolving labour cases,
can often be limited (Bentkowski, 2012, p. 208).
The legal assistance ex officio
Given the complexity of current labour law, an important guarantee
of securing the equality of the parties’ security in legal proceedings can
be seen in providing legal assistance ex officio. This is regulated under the
general rules in the Code (Art. 117-124 PCCP) which for all parties in
legal proceedings grant the right to be assigned a legal assistant ex officio
in order to equal the parties’ chances in the proceedings if the question
of inequality arises. Moreover, the right to apply for legal assistance ex
officio is independent of any previous exemption from court fees (The
Constitutional Tribunal of 16 June 2006, P 37/2007)4. Legal assistance
ex officio is granted by the court if the court finds a “need to involve
a lawyer” (Art. 117 § 5, PCCP). The court’s decision is of a discretionary
nature, however, it requires that the court’s decision is taken with care,
not to reject an application too hastily, and not to deprive the applying
party of an access to justice (Art. 379 point 5 PCCP)5. It is assumed that
legal assistance is required when the party in question is incompetent, has
a problem with following the procedural actions, or when the dispute is
WSGE | 331
of complex legal and factual nature6. In this way an applicant’s subjective
assessment with regard to his or her need for legal assistance ex officio
can be verified and the decision whether or not such assistance should be
granted can be objectively taken (Resolution of District Court in Rzeszów
of 12 October 2012, I ACz 672/12). Taking such a decision the court should
assess the objective necessity of awarding legal assistance ex officio. After
amendment of Polish civil procedure in 2005, Art. 87(1) PCCP introduced
as mandatory the legal representation of the parties in the proceedings by
professional agents for litigation in labour cases heard before the Supreme
Court. Authorising a person other than a relevant lawyer as one’s agent in
litigation, as regulated in the Art. 465 § 1 PCCP, does not anymore fulfil
the requirements cited in Art. 87(1) PCCP. In this context there arises the
question of the obligation of providing legal representation in labour law
proceedings before the Supreme Court that would not limit the right to
trial. In fact the regulation imposes additional mandatory costs of legal
assistance. Parties that are not able to afford a private lawyer can apply
for legal assistance ex officio. The current regulation obligates the courts
to take decisions in favour of disadvantaged parties if “the need for legal
assistance of a lawyer exists” (Art. 117 § 4, PCCP). However, in this case
“the need” appears automatically as one of the parties lacks the competence
to officially act as a party before the Supreme Court. In this situation the
party’s application for legal assistance ex officio should most probably
meet with the court’s consent. Thus, securing the employee’s right to sue
before the Supreme Court requires a proper interpretation of the current
regulation related to the availability of legal assistance ex officio and the
conditions under which such assistance should be granted (Resolution of
the Supreme Court of 21 September 2000, III CZP 14/2000).
The value of the object of the dispute
The costs of proceedings at law are an important aspect in the context
of real and functional access that the parties may have to labour courts
(Verdict of the European Tribunal of Human Rights of 16 October 2012
in the case Piętka vs. Polska, 34216/07)7. The attempt of an equalization
of the economical position of the parties is expressed mostly through
the institution of the judicial exemption from costs of proceedings at
law, legal assistance ex officio, as well as possible exemption from court’s
fees. The last instrument is dedicated mainly for employees as the weaker
part in proceedings. Until 2005, special proceedings, including labour
332 | WSGE
law proceedings, were in most cases conducted free of charge. However,
fundamental changes were introduced by Act of 28 July 2005 on Costs of
Legal Proceedings in Civil Cases (Act of 28 July 2005 on Costs of Legal
Proceedings in Civil Cases, henceforth as CLP). It introduced some
limitations to the rule of free proceedings for both parties in labour law
proceedings. The changes were justified by the fact that unjustified petitions
in an excessive number were directed to court. In relevant literature it was
underlined that there was a lack of rational justification for exempting
employees from all court fees (Sadlik, 2006). Under the current regulation
on costs in labour proceedings, such costs depend on the characteristics
of the party in question, the employee or the employer and their role as
a petitioner or a respondent.
The cost of filing a petition with the court in labour law cases is the most
reliable factor for assessing the availability of access to court. Article 35,
CLP, indicates that some appeals have the fixed costs of 30 zlotys (around 8
Euros), regardless of the type of petitioner who files them and whether the
petitioner is an employee or an employer. Registering a petition with the
court is included as one of such cases. It means that regardless of the fact
who the party is, and what role they play, and irrespective of the value of
the dispute, the petitioner will pay 30 zlotys when he or she files the case.
Further adjustments included in CLP provide different treatment for an
employee and an employer.
An employer, regardless of his or her role, i.e. whether he or she is
a petitioner/claimant or a respondent, is generally obligated to cover the
costs of legal proceedings under the general rule, i.e. the court’s fees and
spendings incurred during the proceedings unless he or she has been
exempted from the costs by the court (Art. 102, 103, CLP).
If an employee is acting as a claimant, his or her position depends on
the value of the object of the claim. With the exception of the basic fee
in the amount of 30 zlotys in the categories of cases indicated in Art. 35,
CLP, special proceedings including labour law cases related to employees
are free of charge if the value of the dispute is below 50 000 zlotys (around
12 000 Euros). This exemption includes not only the cost of the petition,
but also all spendings incurred during the proceedings. The exemption ex
office is temporary. In the case when the court’s verdict is negative for the
employee, the court adjudicates to return the spendings to the employer.
In cases of higher value, the employee has to pay a fee in the amount of
5% of the value of the dispute. In such a case, all costs incurred during
WSGE | 333
the proceedings will be paid by the employee under general rules (Art. 35
CLP).
If the employee acts in the role of the respondent in the proceedings,
he or she will pay the costs of the proceedings (mostly the costs incurred
during the proceedings) under the general rules. So the position of
employee as a respondent and the position of the employer, regardless of
the role that the employer plays in the proceedings, is equal.
To distinguish the cases which are paid and those that are free of
charge (with the exception of the basic fee of 30 zlotys under Art. 35, CLP,
for registering the case in court), the criterion of value of the object of the
dispute is applied. The axiological justification for such a procedure is that
claims with the value of the dispute exceeding 50 000 zlotys are taken to
court by employees with remuneration higher than average remuneration
in Poland. And if in a particular situation this criterion should fail, the
employee can apply for judicial exemption from the costs of the proceedings
(Mędrala, 2011, p. 313).
This regulation creates at least two further problems. Firstly, in order
to avoid paying the costs of the proceedings in labour law cases, employees
and their agents for litigation can in some cases attempt to truncate their
claims, and avoid their cumulating, not to exceed the value of the dispute
of 50 000 zlotys. This practice may lead to enlarging the number of cases in
labour courts of first instance (Mędrala, 2011, p. 313). The other problem
is linked with the regulation under the Polish civil procedure which directs
how the value of the object of the dispute should be calculated. The matter
is clear in cases of pecuniary claims. Under Art. 19 § 1, PCCP, the value of
the object of the dispute in pecuniary claims means the value of the claim
brought before the court. The value of non-pecuniary claims, for instance
the claims related to labour relations, their establishing, recognition of the
existing ones, or their dissolution, is regulated under Art. 23(1) PCCP,
which raises further problems. According to the rules, the value of claims
of money in the context of labour contracts for a fixed term is the sum of
remunerations for the period covered by the claim; however, the amount
must not exceed remuneration envisaged for one year. In the case of
indefinite labour contracts – for the period of one year. If the claimant files
a few claims in one petition, the value of the object of the dispute means
the total value of such claims because the court cumulates them (Art. 21
PCCP).
The regulation seems to be justified if it is taken into account that
334 | WSGE
claims with the value of the object of the dispute that exceeds 50 000 zlotys
involve employees who earn a lot. However, the method applied under
Art. 23(1), PCCP, to count down the value of the object of the dispute in
non-pecuniary claims impairs this justification. In judicial practice, the
most frequent types of non-pecuniary labour law disputes are linked with
unjustified termination of employment and with a violation of the legal
provisions related the termination of an employment contract (Nawrocki,
2011, pp. 27-28). In such a situation, due to Art. 45 PLC, an employee
can choose between three alternative claims: for compensation, for
reinstatement in his or her job, or, if the period of notice has not expired,
for the recognition of the notice of the labour contract as inefficient and
invalid (Art. 45 § 1, PLC)8.
Both the claims of a reinstatement in one’s job and the recognition of
the notice of a contract as inefficient are not of pecuniary nature. In these
types of cases the value of the object of the dispute (usually it is one year
remuneration) departs from the real material value of the claim brought
before the court. Let us examine this matter with some examples. When
an employee issues a claim for recognising the notice as ineffective (due
to Art. 45 § 1 PLC), even though he or she does not receive any amount
under a relevant judicial verdict, the person has to indicate in his or her
petition the value of the object of the dispute as the amount of one year
remuneration (or in case of a fix term contract – for the contested period,
not exceeding one year – Art. 23(1) PCCP). When the court adjudicates
the reinstatement in the person’s job, in the same verdict it will adjudicate
with regard to the remuneration for the period in which the person was
not working, although the maximum amount of remuneration for the time
out-of-work is not more than three months’ remuneration (Art. 47 PLC
and Art. 57 § 1 PLC). If the court applies Art. 45 § 2, PLC, the labour court
will reject the employee’s demand to declare the notice of termination
ineffective or to reinstate the employee in his or her job. If it is determined
that the demand cannot be satisfied as it is impossible or pointless, the
labour court will award compensation. Art. 47(1) PLC provides the lump
sum of compensation for defective dissolution of a labour contract, which
is usually closely related to the person’s remuneration for the period of
two week to three months. Thus, the total amount of compensation is
usually below 50 000 zlotys9 (Art. 47(1), PLC). If the court adjudicates
an alternative claim, this does not change the non-pecuniary nature of
the claim brought by the employee before the labour court, Thus, even
WSGE | 335
if the court should convert non-pecuniary claims for reinstatements, or
recognition of termination notices as ineffective, into pecuniary claims for
compensation, the value of the object of the dispute is calculated according
to prior non-pecuniary claims (Art. 23(1) PCCP).
In each of the situations indicated above, if the value of the object
of the dispute should exceed 50 000 zlotys, the claimant who files his or
her petition with the court would have to pay 5% of the amount of the
value of the dispute. Such situations do not happen rarely in the context
of claims with the value of the dispute calculated pursuant to Art. 23(1)
PLC (non-pecuniary claims, which means that the value of the dispute is
usually equal to one year’s remuneration). In such a case for an employee
to exceed the value of 50 000 zlotys, it is enough that the person’s monthly
remuneration is at the level of at least 4170 zlotys (around 900 Euros).
Taking into account that the average remuneration in Poland in 2013 is
3740,05 zlotys (Central Statistical Office, 13 May 2013), these situations
can be quite often.
That regulation may influence the type of claims chosen by employees if
the employee in question has a choice between filing a pecuniary claim and
a non-pecuniary claim, as evidently the latter is more favourable. Thus in
the case of alternative claims arising from defectively resolved employment
contracts, an employee will typically chose the more frequent claim for
compensation where the value of the dispute is calculated pursuant to Art.
19 PCCP (not exceeding three months’ remuneration) as he or she may
be partially exempted ex officio from paying the costs of the proceedings
(with the exception of the fee of 30 zlotys – 8 Euros), instead of choosing
a claim for reinstatement, or a claim for a recognition of termination notice
as ineffective, where the value of the dispute is calculated pursuant to Art.
23(1) PCCP (usually one year’s remuneration) and where an employee,
being a claimant, will not be exempted from 5% of the value of the dispute
court fee. That regulation of the court’s fees can also determine the number
of employee’s pecuniary claims.
To summarize, the introduction in 2005 of moderate unified costs in
the amount of 30 zlotys (around 8 Euros) for filing petitions with the court
regardless of the type of the party in the proceedings who performs it, seems
to be justified as it motivates the parties to be active during the proceedings
and helps to limit the number of unjustified cases being filed. However, the
method in which the value of the object of the dispute is calculated in cases
of non-pecuniary claims, performed pursuant to Art. 23(1), PCCP, should
336 | WSGE
be improved because the proportional fee administered in labour courts
is detached from the real value of the object of the dispute and, as such, it
can be assessed as a real financial obstacle in proper access to court in cases
where the value of the dispute is defined according to the amount of one
year’s remuneration.
Taking into account the role of subjects who act as parties in the
proceedings also seems to be important. The Polish Code of Civil
Procedure provides a widened spectrum of subjects who can act as
a party in special proceedings. It includes subjects such as prosecutors and
ombudsmen under the general rules applied to civil proceedings10 and
NGO’s (including trade unions), as well as labour inspectors as entities
dedicated solely to acting in their special role in labour law proceedings
(Art. 63(1) PCCP). All these subjects are ex officio exempted from paying
costs of such proceedings regardless of the value of the dispute and, as
a result, they are not limited by financial matters at the stage of taking
a case to the court, as well as at the stage of engaging in procedural
actions linked with the fees (Art. 96 of the Act of 28 July 2005 on Cost
of Legal Proceedings in Civil Cases, henceforward as CLP). In practice
a labour inspector and trade unions act in their main role as subjects more
specialised in labour law cases and exempted from paying the costs of legal
proceedings only in special proceedings including labour law cases (Art.
96 point 8 CLP). This means that if a labour inspector, or a representative
of a trade union, take to a labour court a case whose value of the object of
the dispute exceeds the amount of 50 000 zlotys, they are exempted from
paying the proportional fee of 5 % of the value of the dispute, as well as the
basic fee of 30 zlotys. The economic profit for an employee can be seen in
that he or she can avoid paying 5% of the costs for taking a petition to court
for starting the proceedings even if an employee will join the proceedings
started by a labour inspector or a trade union. Thus, labour inspection, as
well as trade unions, can play an important role in enabling employees’
access to court, especially in cases where such employees are not exempted
from paying the costs of legal proceedings ex officio (claims exceeding
the amount of 50 000 zlotys), and are not exempted from paying court
fees under the general rules (Art. 102, CLP). However, to assess their real
influence on labour law proceedings, it should be taken into account the
limitations of their competences and that not in all workplaces trade union
are active, which favours employees employed in workplaces where they
can count on trade unions.
WSGE | 337
The competences of labour inspectors under the Polish law as
participants in legal proceedings as a party are limited only to taking
to court cases of cessation of employment (Art. 63(1) PCCP). Labour
inspectors have the authority to file such cases related to cessation of
employment when the parties made a non-labour contract (for example
a civil contract) that contains the features of labour relations indicated
under Art. 22 § 1 PLC11. However, labour inspectors also have the right
to file cessation of labour relations cases when the parties had no official
contract (Jędrzejewska, 2007). The procedural competences of labour
inspectors are limited to actions related to cases of establishing the
positive aspect of a labour relation. It means that a labour inspector has
no procedural competences for filing other cases with the court, thus,
he or she cannot initiate a legal action to establish, for instance, a lack
of a labour relation between the parties. Some obstacle impeding an
employee’s access to justice can emerge in the context of the competences
that a labour inspector possesses. To initiate legal proceedings related to
a cessation of a labour relation, the labour inspector must pre-judge the
type of the existing relation between the parties and the employee has no
competence to appeal against a possible refusal to start such proceedings
or to act if the labour inspector remains inactive (Baran, 1996, p. 42)12. The
possible participation of a labour inspector in labour proceedings is not
under the judicial review either. On the other hand, a labour inspector’s
official assertion that the legal relation between the parties has typical
characteristics of an employment relation is not equivalent with a judicial
decision on this matter and is not itself a final confirmation of the existence
of a labour relation either for the employee or for a third party, such as for
example the national insurance company (Góral, 1996, p. 21).
Another guarantee for securing equality of the parties’ situation
in labour law proceedings can be seen in entitling the NGOs under Art.
62-63 PCCP and Art. 462 PCCP to act as a party in such proceedings.
Some matter arises as obstacle in an employee’s access to justice in relation
to this regulation. The right to start a legal action in labour law cases
belong only to these NGOs whose statutory goals include the protection of
citizens in labour law matters (Art. 462, PCCP) (Majkut, 2011). In matters
other than discrimination at work, it is enough that a certain NGO’s article
of association include a clause related to protecting employees’ rights.
In cases related to the lack of equality, the NGO’s statue must explicitly
provide that the NGO’s aims include securing equality at the workplace
338 | WSGE
and actions aimed at preventing discrimination in legal relations; it is not
enough if such a statue only generally mentions protection of employees’
rights. Under the current Polish legal regulations there is no list of NGOs
eligible to sue in that scope13. The only criteria used to authorise selected
NGOs to have the right to sue in labour law cases are their statutory goals.
Moreover, one of the judgments of the Supreme Court states that given
NGOs have the competence to sue in labour law cases only in favour of
employees hired at workplaces included in the NGOs’ statute. This applies
both to employees associated in a trade union, as well as employees not
associated in that organisation (Resolution of the Supreme Court of 5 July
2002, III PZP 13/02). Consequently, this regulation favours trade unions
and places them above other NGOs. Moreover, it privileges employees
hired at workplaces where trade unions act.
The costs of professional agents for litigation in labour
law cases
Another fiscal inconvenience which affects the situation of an
employee in labour law proceedings is related to the costs of agents for
litigation. Under § 11 of the Ordinance of the Ministry of Justice of 2002
about fees for legal assistance Ordinance of the Minister of Justice of 28
September 2002 on fees for legal assistance given by solicitors and rules
of bearing by the Treasury the costs of legal assistance awarded ex officio,
henceforth as FLA), the costs of professional agents for litigation are lower
in labour law cases in comparison to other civil cases. The related fixed
fees depend on the pecuniary or non-pecuniary character of the claim
in question. In general, in non-pecuniary claims, as for example in cases
related to creating labour contracts, reinstatements in jobs, recognition of
termination notices as ineffective, recognition of the method of resolving
labour relations, or other non-pecuniary claims, it is 60 zlotys, i.e. around
12 Euros (§ 11 point 1.1. FLA). In pecuniary cases, the fee depends on the
value of the object of the dispute, although, generally, it is 25% or 50%
lower than in other civil cases (§ 11 points 1.2. and 1.5.)14. The ratio legis
of lowering the fees of professional legal assistants in labour litigations was
probably the protection of employees who, in the case of non-admission
of their claims would have to cover all the costs and fees paid by their
employers (Art. 97, FLA). Thus, the court will only judge the fee of the
employer’s solicitor in the amount corresponding with the rates regulated
under § 11, FLA. However, such justification seems to be incorrect. Setting
WSGE | 339
a low fee for professional legal agents for litigation discourages them from
specialising in labour law. This means that in order to secure good quality
legal assistance an employee would often try to find a legal assistant on his
or her own, paying higher costs then could be recovered if the claim was
admitted on a regular basis (Mędrala, 2011). Thus, the current regulation
presents the employee with a dilemma, he or she can either apply for legal
assistance ex officio, where the legal assistance may not have a high level
of expertise in labour law, or to search labour assistance on their own
taking into consideration possible additional costs. From this point of view
the regulation does not seem to be effective either for employees or for
employers.
Under this regulation a few further problems arise. The rules how to
calculate the fees of agents for litigation, as well as the method for estimating
the value of the object of the dispute can be of an essential significance
in what type of claim an employee chooses to pursue. On the one hand,
under the regulation related to the method of calculating the value of
non-pecuniary claims (Art. 23(1) PCCP), an employee, as well as the legal
assistant for litigation, are both more interested in pecuniary claims for
compensation than in non-pecuniary claims, which are expensive for an
employee and not profitable for a solicitor. On the other hand, the reasons
for which solicitors’ fees were sub-divided according to different types
of claims raise some doubts. The regulation is related mostly to fees for
legal assistance in claims for reinstatement in one’s job or recognition of
termination notice as ineffective (non-pecuniary claims), and in claims
for compensation (pecuniary claim). Both types of proceedings require
that a legal assistant use the same methods of conducting the dispute to
prove that the termination of a labour contract was unjustified or did not
follow the rule of the law (Merski, 2003, p. 3). In addition, pursuant to Art.
45 § 2, PLC, labour courts can convert an employee’s demand to declare
the notice of termination ineffective or to reinstate the employee in his
or her job, if the demand to administer compensation is impossible or
pointless; however, solicitors’ fees remain calculated according to the type
of claim as originally brought before the court. This defect has also been
pointed out by the Supreme Court in one of its judgments (Resolution
of the Supreme Court of 7.08.2002, III PZP 15/2002). At present, the
literary interpretation of relevant legal regulations leads to an unjustified
diversification of remuneration received by lawyers who represent clients
in various types of labour law cases. This may discourage competent
340 | WSGE
lawyers from participating in less profitable proceedings related to nonpecuniary claims. In situations where the employee can file an alternative,
i.e. pecuniary, claim, for which the lawyer will also receive a higher
remuneration, this distinction may lead to a new practice in which lawyers
will favour pecuniary claims, wherever there is a choice
Conclusions
Legal regulations have to balance different interests. For example,
on the one hand a social factor must often be considered in adjudicating
in labour law, but on the other hand, the promptness and economy of
proceedings must not be forgotten. The latter is linked with limiting the
scope of labour cases judged in courts by a panel composed of a number
of judges. Thus, in the organizational aspect, the improvements in relevant
regulations can already be positively assessed; however, there is still much
space for further improvement, for instance in the field of verifying the
jury’s knowledge of labour law in the context of labour law cases.
It must also be recognised as a positive sign that the list of subjects
authorised to represent an employee before the court has been extended.
It has to be acknowledged that widening the competences that social
organisations and labour inspectors have in this context, in their capacity
as agents for litigation for employees has been a positive move. However,
the real problem in proper access to justice can be seen in the mandatory
requirement that an employee must be provided with professional legal
representation by a solicitor in labour proceedings before the Supreme
Court. The interpretation of “the need to involve a lawyer” in order to
provide legal assistance ex officio pursuant to Art. 117 PCCP is interpreted
by courts as related to the party’s incompetence and as related to the legal
obligation to be represented in the proceedings. When judgments given
by regional courts exhibit incorrect adjudication, the permissibility of
claiming before the Supreme Court affects the decision to award legal
assistance and, in consequence, can limit a potential claimant’s access to the
Supreme Court. Thus, a rejection of the application filed by a party to be
awarded legal assistance ex officio requires from a labour court a thorough
legal and factual examination of the case in question so that the party’s
right to sue is not impeded.
Some doubts also arise in connection with the fiscal aspect of labour
proceedings. The rule of a partial payment introduced in 2005 with regard
WSGE | 341
to filing a case with the labour court can be assessed positively as a way
to eliminate excessively numerous unjustified petitions and motivate the
parties to be active in providing evidence. However, the method in which
the value of the dispute in non-pecuniary claims is calculated pursuant
to Art. 23(1) PCCP, related to the obligatory proportional court fee of the
amount of 5% of the value of the dispute exceeding 50 000 zlotys, causes
problems in practical application and the realisation of the protection
function in labour law proceedings. Thanks to the procedure of exemption
from paying court fees granted to the party who cannot cover the costs
“without detriment to the necessary maintenance of the party and the
party’s family” (Art. 102, point 1, CLP), the potential inability to cover
the costs does not prevent either an employee or an employer from
having access to court, but the lack of equality between, for example, nonpecuniary claims for recognition of termination notice as ineffective and
the value of the dispute calculated under the rules cited in Art. 23(1) raises
doubts with regard to the rationale of that regulation. Another problem
is the influence that this regulation may have on an employee’s choice
of the type of the claim, or his or her decision to break down one claim
into a number of more detailed claims in order to reduce the value of the
dispute so that it should not exceed 50 000 zlotys and to be able to avoid
higher proportional court fees. Next to the doubts indicated above, there
are also numerous fiscal facilities for an employee who acts as a party in
labour proceedings. For example, the rules for adjudicating the costs of
legal proceedings. According to Art. 108 § 1, PCCP, the court adjudicates
with regard to the costs of proceedings in the final decision finishing the
very proceedings. Pursuant to Art. 97, CLP, the party who loses the case
pays the costs. The principle of the responsibility for the result of legal
proceedings applies equally to employees and employers in order to avoid
bringing evidently unjustified cases before the court. However, according
to the Supreme Court, in its judgment the court can reduce or remove
an employee’s obligation to cover the costs of the proceedings brought by
the opposite party if the circumstances justify such a decision. In practice,
courts often use their discretion and decide not to assign paying the costs
to an employee. As a relevant justification the court will often indicate
circumstances such as the employee’s feeling that the claim is justified,
the employee’s illness, the fact that the claim has been dismissed solely
due to negative prescription, the precedent character of the case, etc.
According to the Supreme Court, the obligation to cover court fees arises
only exceptionally in justified situations. Such exceptional situations take
342 | WSGE
place when the behaviour of an employee during the proceedings has not
been appropriate, for instance when such an employee failed to provide
a relevant explanation without a justified reason, unduly delayed providing
evidence, produced false evidence, etc. Thus, the fiscal aspect of labour
proceedings first of all widely protects employees as the weaker party
in legal proceedings. However, selected matters, such as the method of
calculating the value of some non-pecuniary claims still require improving.
Regardless of the difficulties in the vindication of claims related to labour relations, the Polish special proceedings related to labour law cases involve numerous facilities mostly of the stricte procedural character,
which determine the promptness, the level of (in)formalisation, and the
increased self-induced activity of the court. However, even the regulation
that widely protects the interests of employees as the weaker party in labour proceedings could still be improved, and the present paper suggests
selected points for such future improvements.
References:
Baran K.W., Organizacyjno-procesowe aspekty nowelizacji ustawodastwa pracy
z 2 lutego 1996, PiZS 1996/7/42
Bentkowski S., Formalization of objectives and structures in the context of
quality of functioning of public administration, WSGE Józefów 2012.
Góral Z., Przeciwdziałanie stosowaniu umów cywilnoprawnych do zatrudnienia pracowniczego, 1996/12/21.
Jędrzejewska M., Comment to article 63(1) PCCP, thesis 4, (in:) T. Ereciński
(ed.), J. Gudowski,
M.Jędrzejewska, Kodeks postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Część druga. Postępowanie zabezpieczające., part II,
Warsaw 2007.
Majkut Z., Economic security of a country in: Jakość w działaniach na rzecz bezpieczeństwa wewnętrznego państw Grupy Wyszechradzkiej z perspektywy
europejskiej, ed. Majer P., Sitek M.,WSGE Józefów 2011.
Merski R.J., Strategia prowadzenia spraw z zakresu prawa pracy, MPP 2003,No.
23,supplement, p.3.
Mędrala M., Funkcja ochronna cywilnego postępowania sądowego w sprawach
z zakresu prawa pracy, Cracow 2011, p. 5.
Nawrocki M., Proceduralne utrudnienia w dochodzeniu roszczeń pracowniczych
WSGE | 343
na etapie inicjowania postępowania sądowego, PiZS 2011/10, pp. 27-28.
Nowik P., Bezpieczeństwo socjalne pracowników a problem dualizmu rynku
pracy w Polsce, WSGE Józefów 2012.
Sadlik R., Nowe zasady ponoszenia kosztów sądowych w sprawach pracowniczych i ubezpieczeniowych, MPP 2006, No. 3, p.142
Zieliński T., Prawo pracy. Zarys systemu, part III, Warsaw-Cracow 1986, pp.
172-179.
Act from 1964: Civil Code of Procedure, O.J.1964.43.296, abbreviation: PCCP
Act from 1974; Labour Code, O.J.1974.24.141, abbrevation PLC
Act of 15 July 1987 on Ombudsman, O.J.2001.14.147
Act of 28 July 2005 on Costs of Legal Proceedings in Civil Cases,
O.J.2005.167.1398, abbreviation: CLP
Act from 07 October 2005 on Common Courts’ Organisation,
O.J.2005.169.1413, abbreviation: CCO
Ordinance of the Minister of Justice of 28 September 2002 on fees for legal
assistance given by solicitors and rules of bearing by the Treasury the costs
of legal assistance awarded ex officio, O.J.2002.163.1349, abbreviation: FLA
Communique of the President of the Central Statistical Office of 13 May 2013
on the average remuneration in the first quarter of 2013, M.P.2013.392.
Verdict of the Constitutional Tribunal of 16 June 2006, P 37/2007, OTK ZU
2008/5A/80
Verdict of the European Tribunal of Human Rights of 13 March 2007 in the
case Laskowska vs. Poland, 77765/2001
Resolution of the Supreme Court of 21 September 2000, III CZP 14/2000,
OSNC 2001/2/21.
Resolution of the Supreme Court of 5 July 2002, III PZP 13/02, OSNP
2003.7.167.
Resolution of the Supreme Court of 7 August 2002, III PZP 15/2002, OSNP
2002.12.285.
Resolution of District Court in Rzeszów of 18 January 2013, III AUz 3/13, LEX
No. 1264434,
Resolution of District Court in Rzeszów of 12 October 2012, I ACz 672/12,
LEX, No. 1220647.
344 | WSGE
(Endnotes)
1  In contrast to administrative courts creating the jurisdiction structure separated
from common courts. At the top of this structure there is the Supreme Administrative Court for administrative legal disputes not connected with the Supreme Court
for civil, criminal and military legal cases.
2  Art. 158 § 3 CCO states: “In judging labour law cases a labour law expert should be
elected as a member of the jury”.
3  The conditions of invalidity of proceedings are regulated under the Art. 379 PCCP
(Polish Civil Code of Procedure) and a lack of knowledge on the part of the jury in
a labour law case is not indicated as an invalidating factor.
4  By the decision of the Constitutional Tribunal of 16 June 2006, P 37/2007, the
previous exemption from the court fees ceased to be the requirement for applying
for establishing legal assistance ex officio for a party in the proceedings. Cf. also the
Resolution of District Court in Rzeszów of 18 January 2013, III AUz 3/13, where
the Court states that “the condition to award the solicitor ex officio to represent
the party who have not been exempted from court’s fees is justified if the party
cannot pay the remuneration for a legal assistant without detriment to the means
of support of the party or of the party’s family (i.e. means allowing maintaining the
family’s members at the level of average income)”.
5  Unjustified refusal of legal assistance ex officio leads to invalidity of proceeding (Art.
379, point 5 PCCP). Cf. also the verdict of the European Tribunal of Human Rights
of 13 March 2007 in the case Laskowska vs. Poland, 77765/2001, where the Tribunal ruled that the party was deprived of an efficient access to the Supreme Court
because the Regional Court dismissed the party’s application for legal assistance ex
officio to prepare the cassation. The Regional Court argued that in the given case
the party was not entitled to sue before the Supreme Court, while in fact the appellation and cassation were permissible.
6  The resolution of the Regional Court in Warsaw of 24 October 2006, III AUz
201/2006, LexPolonica No. 1218494; Decision of District Court in Białystok of 12
March 2013, III AUa 949/12, LEX 1293585, where the Court states that “in the
situation when the party has an adequate knowledge of the rules according to
which the proceedings are conducted, the court’s refusal to award a legal assistant ex
officio cannot lead to invalidity of the proceedings due to the party’s being deprived
of the possibility to defend his or her rights. Invalidity justified by such a reason
arises when the party was deprived of the opportunity to act against their will. It
should be self-evident that the party’s applying to award him or her a solicitor ex
officio does not obligate the court to award it. The decision to grant such a solicitor
is given when the court decides that there is a need for a solicitor to participate in
the proceedings (Art. 117 § 1, PCCP). Such a situation takes place when the party’s
incompetence or the legal and subject matter complexity of the case deprive the
party of the possibility to proceed in an adequate way”.
7  Verdict of the European Tribunal of Human Rights of 16 October 2012 in the case
Piętka vs. Polska, 34216/07, where the Tribunal decided that the court fees can limit
the access of a party to the court. It depends on the party’s ability to cover the costs,
as well as on the stage of the proceedings at the time when they are imposed on the
party.
8  Art. 45 § 1, PLC: “If a labour court determines that the termination of an employment
contract concluded for an indefinite period of time is unjustified or violates the
provisions of law on serving notice on employees, the labour court, at the demand
WSGE | 345
of an employee, will declare the notice of termination ineffective, and if the contract
has already been terminated – will decide on reinstating the employee in his job on
the previous conditions, or on compensation”. Cf. Nowik, 2012, p. 230 to compare
with the regulation on termination fix-term contract with violation the provisions
of law.
9  Art. 47(1) PLC: “The compensation referred to in Article 45 is due at the level of remuneration for the period of between 2 weeks and 3 months, though not less than
the remuneration for the period of notice”.
10  The prosecutor has a competence for taking the case to the court under Art. 7,
PCCP and Art. 55-60 PCCP to maintain law and order and to secure the citizens’
rights and public interest. The competences of an ombudsman are regulated under
the Act of 15 July 1987 on Ombudsman.
11  Art. 22 § 1, PLC: “By establishing an employment relationship, an employee
undertakes to perform work of a specified type for the benefit of an employer and
under his supervision, in a place and at the times specified by the employer; the
employer undertakes to employ the employee in return for remuneration”.
Art. 22 § 1(1) PLC: “Employment under the conditions specified in § 1 is considered
as employment on the basis of an employment relationship, regardless of the name
of the contract concluded between the parties”.
Art. 22 § 1(2) PLC: “Employment contracts cannot be replaced with a civil law contract
where the conditions of the performance of work specified in § 1 remain intact”.
12  K.W. Baran states that establishing “the existence of substantial prerequisites for
claiming on behalf of an employee in order to recognize the labour relation rests
solely with the labour inspector and it is not covered by labour court’s review’.
13  The previous legal regulation which does not exist now (Ordinance of the Ministry
of Justice of 10 November 2000 on the roll of social organizations entitled to act
before the court on behalf of or in the interest of citizens, O.J.2000.100.1080)
indicated in § 6 a list of social organizations entitled to act as a party in labour
law proceedings, which included for instance: trade unions, human rights’
protection organizations, associations for disabled persons, etc., while the current
regulation refers to statutory goals of NGO without creating a closed list of their
types. However, comparing these provisions leads to a conclusion that the scope of
indicated organizations in both cases is similar.
14  Under general rules (§ 6 FLA) the minimal fee for a solicitor’s legal assistance in
pecuniary claims depends on the value of the object of the dispute; for example, if
the value of the dispute is below 500 zlotys (120 euros), it is 60 zlotys (14 Euros);
if the value of the dispute is 500-1500 zlotys, it is 180 zlotys; and if the value of the
dispute is 1500-5000 zlotys, it is 600 zlotys, etc. Under § 11, point 1.2. and 1.5., the
minimal fees in pecuniary labour law cases are in general 50% or 75% of fees in
civil cases.
346 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 347-369
Wojciech Niklas
The prospect of shale gas extraction on Polish
territory on the basis of the practice of European
countries and USA
Perspektywa wydobycia gazu łupkowego na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie praktyki
krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych
Wojciech Niklas
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Growing demand for the gas, and the depletion of conventional gas
resources have contributed to the growing interest in unconventional gas,
and the rapid development of modern technology has allowed access to
such resources of gas, which was once a mining unprofitable. In the United
States shale gas sector boomed, leading to an extremely profound changes
taking place in the energy market . At the beginning of the twenty-first
century gas from shale accounted for only one percent of the supply of
gas, its share is now almost twenty percent and still growing. Many experts
on the topic analyzed claims that shale boom may be on Polish territory,
where, according to preliminary analyzes can be about 30% of European
shale deposits. Polish government recognizes the extraction of gas from
shale as a unique chance to boost the economy and increase the level of
Polish energy security. Strategic decisions in this regard must, however, be
preceded by performing accurate analyzes in terms of benefits and costs.
Start the extraction of shale on a commercial scale requires, inter alia, the
availability of adequate for this purpose land for drilling, significant water
resources and energy that are necessary to conduct this kind of work,
availability of infrastructure that will enable transportation of extracted
raw materials, as well as the appropriate market outlets.
Rosnące zapotrzebowanie dotyczące gazu oraz wyczerpywania się zasobów gazu konwencjonalnego przyczyniły się do wzrostu zainteresowania niekonwencjonalnymi złożami gazu, natomiast szybki rozwój nowo-
WSGE | 349
czesnych technologii pozwolił na dostęp do takich zasobów gazu, których
wydobywanie niegdyś było nieopłacalnym. W Stanach Zjednoczonych
rozkwitł sektor gazu łupkowego, co doprowadziło do niezwykle głębokich
przemian zachodzących na rynku energetycznym. Na początku dwudziestego pierwszego wieku gaz pochodzący z łupków stanowił zaledwie 1%
podaży gazu, obecnie jego udział stanowi już niemal 20% i wciąż rośnie.
Wielu ekspertów z zakresu analizowanego tematu twierdzi, że łupkowy
boom może się potworzyć na terenie Polski, gdzie zgodnie z wstępnymi
analizami znajdować się może około 30% europejskich złóż łupków. Polski rząd uznaje wydobywanie gazu pochodzącego z łupków jako swoistą
szansę na zdynamizowanie gospodarki oraz podniesienie poziomu bezpieczeństwa energetycznego Polski. Strategiczne decyzje w tym zakresie
muszą być jednakże poprzedzone wykonaniem rzetelnych analiz pod
względem korzyści i kosztów. Rozpoczęcie wydobycia z łupków na skalę przemysłową wymaga między innymi udostępnienia odpowiednich do
tego celu terenów pod odwierty, znaczne zasoby wody oraz energii, które
są niezbędne do prowadzenia tego rodzaju prac, dostępności infrastruktury, która umożliwi transport wydobywanego surowca, a także odpowiedniego rynku zbytu.
Key words:
gas, geology, shale gas, technology, environment
gaz, geologia, gaz łupkowy, technologia, środowisko
Gaz łupkowy – zagadnienia wprowadzające
Gaz ziemny stanowi surowiec mineralny, który występuje w skorupie
ziemskiej jak złoża. Stanowi ono naturalne paliwo, mieszaninę gazów oraz
par. Jego głównym składnikiem jest metan, a także inne gazy palne oraz
związki niepalne. Skład gazu zależny jest od miejsca jego występowania
oraz technologii zgazowywania, w efekcie różnych procesów chemicznych, w tym (Lechtenbohmer, 2011, s. 12):
• technologicznego wzbogacenia gazu ziemnego, które polega na wyeliminowaniu z jego składu cząstek stałych, pary wodnej, związków
siarki, a także innych substancji niepożądanych,
• procesu zamiany gazu w LNG.
Skład gazu podlega wówczas zmianom, a końcowy produkt stanowi
350 | WSGE
gaz ziemny, który jest przystosowany do transportu siecią gazociągów
bądź tankowcami oraz użytkowania w różnorodnych urządzenia oraz procesach przemysłowych. Złoża gazów ziemnych często znajdują się razem
ze złożami ropy naftowej, taka forma gazu nazywana jest gazem mokrym.
Gaz ziemny może także występować w złożach czystko gazowych, które są
naturalnymi zbiornikami i wówczas określa się je mianem gazu suchego
(Lechtenbohmer, 2011, s. 14).
Początków wykorzystywania gazu ziemnego upatrywać można w XIX
wieku. Pierwotnie wykorzystywano go celem oświetlania pomieszczeń
oraz ulic. Jego właściwości natomiast wpłynęły na jego zastosowanie jako
paliwa energetycznego, po czym jako surowca w produkcji przemysłowej.
Największy wzrost zainteresowania gazem tego rodzaju miały miejsce
w drugiej połowie XX wieku, a razem z nim bardzo intensywny proces
rozwoju gospodarczego państw leżących na terenie Europy Zachodniej
oraz Stanów Zjednoczonych. Wzrost popytu na gaz ziemny miał miejsce
również w czasie kryzysu energetycznego w latach 70. XX wieku.
Rysunek 1. Światowa produkcja i konsumpcja gazu ziemnego
Źródło: Opracowanie na podstawie danych BP: pozyskano (20.05.2012)
z www.bp.com.
WSGE | 351
Dzisiaj gaz ziemny jest stosowany między innymi w (Niedziółka, 2010,
s. 176):
• rolnictwie,
• ogrzewnictwie,
• klimatyzacji,
• energetyce,
• przemyśle chemicznym,
• przemyśle spożywczym,
• hutnictwie.
Przewiduje się, iż w najbliższych latach zapotrzebowanie na gaz ziemny będzie rosło.
Konwencjonalne złoża gazu ziemnego migrują w skałach oraz gromadzą się na obszarach relatywnie łatwo eksploatowanych, z kolei gaz łupkowy występuje w zamkniętych strukturach skalnych.
Rysunek 2. Konwencjonalne złoże gazu ziemnego
Źródło: (Lechtenbohmer, 2011, s. 15).
352 | WSGE
Geologiczne formacje węglowodorowe powstają z ograniczonych
związków pochodzących z osadów morskich w ściśle określonych warunkach. Standardowa ropa oraz gaz powstały w efekcie termiczno-chemicznego rozkładu materii organicznej, która znajduje się w skalach osadowych, inaczej zwanych skałami macierzystymi. W miarę zapadania się pod
innymi skałami formacje tego rodzaju ulegały stopniowemu ogrzewaniu,
średnio około 30 stopni na jeden kilometr, materia organiczna rozkładała
się na ropę wraz z osiągnięciem temperatury około 60 stopni C, następnie
na gaz. Głębokość oraz temperatura, a także czas wystawiania na ekspozycję stanowiły o stopniu rozkładu (Lechtenbohmer, 2011, s. 15)
Zależnie od formacji geologicznej powstałe tam węglowodory płynne
bądź gazowe były uwalniane ze skał macierzystych, po czym przesuwały
się w górę do porowatej oraz przepuszczalnej warstwy, ta natomiast musiała znajdować się pod skałami nieprzepuszczalnymi, czyli uszczelnieniem, aby móc pozwolić im na nagromadzenie węglowodoru. Taki nagromadzony węglowodór tworzy następnie złoża konwencjonalnej ropy oraz
konwencjonalnych gazów. Stosunkowo wysoka zawartość ropy, położenie w odpowiedniej odległości równej kilku kilometrów od powierzchni,
a także stosunkowo łatwy dostęp na lądzie powodują, że łatwo jest je wydobywać metodą odwiertową.
Złoża węglowodorów, które znajdują się również w skałach zbiornikowych z niewielką porowatością oraz przepuszczalnością nazywa się je
ropą zamkniętą bądź gazem zamkniętym. Węglowodory mogą być także
zmagazynowane w znacznie większych ilościach w skałach niebędących
skałami zbiornikowymi, natomiast są to łupki lub też inne bardzo drobnoziarniste skały oraz wyjątkowo małe pory.
Nie można wyraźnie odróżnić konwencjonalnych oraz niekonwencjonalnych złóż gazu bądź ropy. Trudno jest również wyznaczyć granice
pomiędzy produkcją gazu konwencjonalnego bądź ropy konwencjonalnej,
pochodzącej ze złóż mających wysoką zawartość gazu zamkniętego, dużej
porowatości oraz przepuszczalności (Lechtenbohmer, 2011, s. 16).
Zasoby gazu łupkowego w Polsce i w Europie
Wielkość złóż gazu łupkowego na terenie Polski szacuje się na 1,5 bln
m3 do 3 bln m3. Taka ocena została dokonana przez amerykańskie formy
konsultingowe na podstawie przeprowadzonego porównania warunków
geologicznych polskich oraz amerykańskich. Jest to bardzo dużo przede
WSGE | 353
wszystkim z uwagi na polskie zasoby gazu konwencjonalnego.
Takie wielkości będą mogły być potwierdzone, natomiast najwcześniej
dopiero za kilka lat, gdy zostaną przeprowadzone liczne odwierty oraz badania geologiczne. Obecnie Polska znajduje się w grupie najbardziej perspektywicznych państw świata, dlatego też można odczuć silne zainteresowanie firm amerykańskich poszukiwaniami tutaj gazu łupkowego.
Rysunek 3. Obszary poszukiwań w Polsce gazu konwencjonalnego
i niekonwencjonalnego
Źródło: (Grzeszczak, 2010, 22 maja).
W Polsce na razie za pośrednictwem Ministra Środowiska wydanych
zostało 58 koncesji na poszukiwanie takiego rodzaju złóż. Poza Lane Energy koncesje przyznano (Niedziółka, 2010, s. 176):
354 | WSGE
•
•
•
•
•
Exxon Mobil,
Chevron,
Maraton,
PGNiG,
PKN Orlen.
Pierwsze odwierty w Polsce wykonane przez Lane Energy, kanadyjską
firmę poszukiwawczo-wydobywczą miały miejsce w czerwcu 2010 roku
w okolicach wsi Łebie. Z kolei amerykański koncern Conoco Phillips zamierzał w 2010 roku rozpocząć odwierty pod Gdańskiem, które miały być
wykonywane w zakresie programu wydobycia gazu łupkowego. Jesienią
tego samego roku PGNiG podjęło prace przede wszystkim w rejonie Lubelszczyzny, Mazowsza, Pomorza oraz na Dolnym Śląsku (Łakoma, 2010,
10 czerwca, s. 2-5).
Z uwagi na bardzo wysokie koszty prowadzenia odwiertów oraz konieczność wykorzystywania odpowiednich technologii rodzime firmy są
zmuszone wchodzić w alianse strategiczne z ogromnymi koncernami naftowo-gazowymi, celem wspólnego inwestowania w poszukiwanie oraz wydobywanie surowca na terenie Polski.
Tabela 1. Technicznie wydobywane zasoby gazu łupkowego w Europie
według oceny EIA
Dania
Francja
Holandia
Litwa
Niemcy
Norwegia
Polska
Szwecja
Turcja
Ukraina
Wielka Brytania
Inne
Technicznie wydobywalne zasoby gazu łupkowego (bln m3)
0,65
5,09
0,48
011
0,23
2,35
5,29
1,16
0,42
1,19
0,57
0,54
Źródło: (EIA, 2012, s. 1) U.S. Energy Information Administration Report
on World Gas Resources, Pozyskano (28.02.2014) z www.eia.gov/analysis/
studies/worldshalegas).
WSGE | 355
Choć wstępne sygnały są pozytywne, jest jeszcze za wcze­śnie na to, by
mówić o udokumentowanych złożach gazu łupkowego. Dlatego Ministerstwo Środowiska wstrzymuje się z przedstawieniem własnych szacunków
tych zasobów, za­znaczając, że na wiarygodne dane trzeba poczekać do
czasu wykonania wierceń przewidzianych udzielonymi koncesjami poszukiwawczymi. Proces zbierania tych danych może po­trwać kilka lat. Natomiast do końca bieżącego roku studium poświęcone oszacowaniu potencjalnych krajowych zasobów gazu łupkowego ma przygotować Państwowy
Instytut Geolo­giczny. Na razie jedynie w przybliżeniu można zidentyfikować strefę występowania paleozoicznych łupków, w których mogą znajdować się złoża gazu. Trzy najważniejsze regiony gazono­śne to: bałtycki
(sięgający aż do Warszawy), lubelski i podlaski (Niedziółka, 2010, s. 179).
Rysunek 4. Rozmieszczenie zasobów gazu łupkowego na terenie Europy
Źródło: (Zasoby gazu i ropy ze złóż niekonwencjonalnych – Zarys stanu prac
poszukiwawczo-wydobywczych, perspektywy rozwoju i możliwe implikacje
międzynarodowe, sierpień/wrzesień 2012, s. 5, Pozyskano (28.02.2014) http://
www.msz.gov.pl/resource/feec2fc6-b64d-4a16-8104-020f23765052:JCR).
356 | WSGE
Prawdopodobny wzrost wielkości wydobycia gazu pochodzącego
z globalnych niekonwencjonalnych źródeł może w sposób bezpośredni
oraz pośredni wpłynąć na europejski rynek gazu. Prawdopodobne rozpoczęcie wydobywania europejskich zasobów gazu pochodzących z łupków
na skalę przemysłową może niemal całkowicie zmienić ramy dla polityki
energetycznej zarówno całej Europy, jak i poszczególnych krajów (Zasoby
gazu i ropy ze złóż niekonwencjonalnych, sierpień/wrzesień 2012, s. 5, Pozyskano (28.02.2014) http://www.msz.gov.pl).
Niedawno opublikowany raport Cambridge Energy Research Associate szacuje złoża gazu łupkowego na poziomie 173 bilionów metrów
sześciennych. Łatwo zatem stwierdzić, że dzięki temu zostałyby rozwiązane problemy w zakresie bezpieczeństwa energetycznego starego kontynentu. Potrzebnym jest jedynie rozwinąć proces wydobywania własnych
złóż, aby członkowie UE mogli cieszyć się niekończącymi się dostawami
gazu. Problemy dotyczące zależności energetycznej od Gazpromu, przerwy w zakresie dostaw gazu, a także jego wysokie ceny przestaną stanowić
zmartwienie. W rzeczywistości natomiast trzeba pohamować ogromy entuzjazm. Głównie dlatego, że wysokie dane związane z wydobyciem i zasobami gazu dotyczą „zasobów łupków, niegotowych już komercyjnych złóż,
które można szacować na dużo mniejsze. Jednakże możliwość wydobywania zaledwie jednej dziesiątej szacowanych zasobów stanowiłaby dla Unii
ogromny wkład w proces zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego. Po
drugie wymienić należy znaczącą ilość przeszkód, o naturze innej niż geologiczna, które związane są ze skalą usług w zakresie sektora budowlanego, a które są niezbędne do rozwijania wydobywania gazu łupkowego, aż
po licencjonowanie wydobycia, jego koszty, a także zagadnienia związane
z ochroną środowiska (Riley, 2011, s. 89).
Wydobycie gazu łupkowego w USA
Stany Zjednoczone stały się liderem w produkcji alternatywnych źródeł
energii, a gaz z łupków całkowicie zrewolucjonizował rynek gazowy w Stanach Zjednoczonych i na świecie. W roku 2009 Stany Zjednoczone stały
się największym światowym producentem gazu ziemnego, stanowiąc około 50% produkcji, przy czym tightgas stanowi około 27%, shalegas około
10%, a coalbedmethane 9% całkowitej produkcji gazu ziemnego. Do 2020
roku udział gazu niekonwencjonalnego ma wzrosnąć do 64% (ENERDYNAMICS, 2007, s. 1). W 1996 roku udział gazu łupkowego wynosił zaledwie
1,6% całkowitej produkcji gazu, a w 2006 roku już 5,9% (APG, 2008, s. 1).
WSGE | 357
W 2009 roku produkcja ze źródeł shalegas wynosiła 57,25mld m3, co
dało wprost o ponad 70% w stosunku do roku poprzedniego. Stany Zjednoczone stały się w pełni samowystarczalne w zakresie zaspokojenia zapotrzebowania na gaz ziemny, jednak dzięki technologii shalegas znacznie
ograniczyły import LNG. Amerykańskie zasoby gazu z łupków przy bieżącym poziomie konsumpcji wystarczyłyby na najbliższe 116 lat. Największe
wydobycie gazu niekonwencjonalnego odbywa się w Teksasie, ale także
w Oklahomie, Alabamie, Kolorado i Arkansas (Olechowski, 2010, s. 1-5).
Rysunek 5. Produkcja gazu ziemnego ze źródeł, USA
Źródło: (ENERDYNAMICS, 2007, s. 1-10).
Zmiany te niosą istotne implikacje o zasięgu globalnym dla światowych producentów gazu ziemnego. W przyszłości zwiększone udziały
gazu ziemnego kosztem ropy naftowej w światowej gospodarce mogą osłabić zyski i pozycje krajów OPEC na arenie międzynarodowej.
Obawy wśród czołowych producentów i eksporterów już rosną. Na
przykład rosyjski GAZPROM przyznał, że wzrost wydobycia gazu z niekonwencjonalnych złóż w Stanach Zjednoczonych może radykalnie zmie-
358 | WSGE
nić cały światowy rynek gazowy. Tym bardziej, że podobną do amerykańskiej budowę geologiczną, umożliwiającą produkcję gazu łupkowego mają
inne państwa, takie jak Chiny czy Australia. Stany Zjednoczone i Chiny już
w listopadzie 2009 roku ogłosiły pakiet wspólnych działań w tym zakresie.
Prezydent Barack Obama zgodził się udostępnić technologię wydobycia
gazu łupkowego. Stany Zjednoczone zwróciły się także do kilkunastu krajów z propozycją oszacowania ich zasobów gazu łupkowego (CIEA, 2010,
s. 1). W ten sposób Amerykanie zabezpieczyliby interesy krajowych koncernów, które dysponują odpowiednią technologią pozwalającą na wydobycie gazu łupkowego na skalę przemysłową (FORSAL, 2010, 3 lipca, s. 1).
Wydobycie gazu łupkowego w Polsce
Rozwój form wydobywania gazu łupkowego jest możliwy dzięki bardzo innowacyjnym technologiom eksploatacyjnym. Wykorzystanie na
szerszą skalę odwiertów poziomych, a także udoskonalenie technologii
z zakresu szczelinowania hydraulicznego pozwoliły na udostępnienie na
skalę przemysłową złóż surowca, który jest uwieziony w skałach macierzystych.
Wymienić można kilka technologii wydobywania gazu łupkowego,
w tym (Krawiec, J., 2010, s. 17):
• wykonywania odwiertów poziomych,
• szczelinowania hydraulicznego.
WSGE | 359
Rysunek 6. Schemat odwiertu poziomego
Źródło: (Krawiec, 2010, s. 17).
Pierwsze z nich jeszcze dwadzieścia lat temu uznawano za bardzo duży
wyczyn techniczny. W połowie lat dziewięćdziesiątych zaczęto je stosować, celem zwiększenia wydobycia z standardowych złóż gazu oraz ropy,
co miało wpływ na masowe rozpowszechnienie oraz udoskonalenie tego
rodzaju technologii.
Technika odwiertu poziomego polega przede wszystkim na początkowym odwierceniu pionowych otworów wiertniczych, po czym po osiągnięciu odpowiedniego poziomu głębokości, skrzywieniu oraz stopniowym przejściu do odcinków poziomych, aby przewiercić się do docelowej
warstwy skalnej także na odległość od jednego aż do więcej niż trzech
kilometrów od pionowego szybu. Ściany otworów zostają następnie zamurowywane, natomiast rury cementowane w przestrzeniach pomiędzy
rurami a przewiercanymi skałami, aby uzyskać stabilność i wytrzymałość
otworów, a także po to, aby móc odizolować otwór od kontaktu z warstwami wodonośnymi czy też warstwami, które zawierają inne niepożądane
360 | WSGE
kopaliny (Krawiec, 2010, s. 19).
Środowisko przedmiotowe natomiast bardzo szybko zorientowało się,
iż odwierty poziome, dzięki możliwościom czerpania z o wiele większych
przestrzeni złoża w stosunku do tradycyjnych odwiertów pionowych możliwe są także w zastosowaniu do eksploatowania ciemnych łupków,
których eksploatację uważano wcześniej za zupełnie nieopłacalną. Dzisiaj technologia pozwala na pionowe wiercenie na głębokość większą niż
siedem kilometrów, a także odcinków poziomych, które przekraczają trzy
kilometry. Rekord w tym zakresie pobił MaerskOil, wynosił on około 11
kilometrów (Krawiec, 2010, s. 20).
Odwierty poziomie pozwalają na znacznie bardziej efektywne eksploatowanie udokumentowanych zasobów poza otworem pionowym. Osiem
otworów poziomych, które rozchodzą się z jednej lokalizacji umożliwiających dostęp do złoża w zakresie klasycznej eksploatacji, wymagałoby
odwiercenia szesnastu otworach pionowych. Należy natomiast w tym
miejscu zauważyć, iż z uwagi na bardzo niską przepuszczalność skał ilasto-łupkowych odwierty tego rodzaju muszą być wykonywane ze znacznie większym zagęszczeniem na powierzchni niż w zakresie eksploatacji
złóż gazu konwencjonalnego. Standardowe rozmieszczenie otworów tego
rodzaju na jednostkę powierzchni kształtuje się w zakresie 4-8 na 2,6 km
(NETL, 2009, kwiecień, s. 2-20).
WSGE | 361
Rysunek 7. Schemat zarurowania otworu wiertniczego
Źródło: (Krawiec, 2010, s. 5-7).
Średnie koszty wykonania jednego otworu pionowego na głębokość
jednego kilometra razem z uzbrojeniem na rynku USA kształtuje się na
poziomie około 0,8 mln dolarów, z kolei wiercenie otworu poziomego do
jednego kilometra to koszt rzędu 2,5 miliona dolarów. Sama omawiana
technologia nie jest wystarczająca do efektywnej eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu. Celem umożliwienia wydobycia surowca na znacznie
większą skalę powinna być wykonana w odcinku poziomym otworu wiertniczego sieć sztucznych szczelin, następnym krokiem jest wypełnienie ich
piaskiem z odpowiednią granulacją, w ten sposób zostaną stworzone nowe
drogi komunikacji. Taki efekt jest możliwy dzięki wykorzystaniu technologii szczelinowania hydraulicznego (NETL, 2009, kwiecień, s. 2-20).
362 | WSGE
W 1981 roku inżynier G. T. Mitchell eksperymentował z różnorodnymi metodami związanymi z pozyskiwaniem gazu ziemnego z łupków.
On jako pierwszy postanowił wykorzystać omawianą metodę, która polegała na wtłoczeniu pod wysokim ciśnieniem płynu szczelinującego do
zdefiniowanych odcinków otworów wiertniczych celem tworzenia oraz
powiększania istniejących już szczelin w strukturach skał łupkowych. Powyższa technologia była opatentowana przez jego firmę Mitchell Energy&Development z końcem lat dziewięćdziesiątych, która w roku 2002 roku
została przejęta przez Devon Energy (Pozyskano (28.02.2014), z www.devonenergy.com).
Rysunek 8. Schemat szczelinowania hydraulicznego
Źródło: Krawiec, 2010, s. 22).
Nowoczesna metoda szczelinowania hydraulicznego stanowi całkowicie kontrolowany proces, przetestowany w laboratoriach oraz na dziesiątkach tysięcy otworów, który jest oparty o wiedzę naukowców oraz praktyków. Stanowi on dosyć kosztowny zabieg – może opiewać na ¼ kosztów
wykonywania odwiertu. W podstawowych wersjach do otworów tłoczony
jest tak zwany płyn szczelinujący wprowadzany pod ciśnieniem, które sięga nawet 600 barów. Gdy w danej strefie wytworzona jest już odpowiednia
WSGE | 363
ilość szczelin, tłoczy się razem z wodą piasek o odpowiednim poziomie
granulacji, wciskany w wytworzone wcześniej szczeliny oraz uniemożliwia
się ich zamknięcie, tworząc tym samym drogi komunikacji dla gazów dopływających do otworu. Rozróżnić można bardzo dużą liczbę wariantów
zabiegów szczelinowania. Do płynów szczelinujących, które charakteryzują
się regulowanymi parametrami lepkości, wilgotności, ciężaru właściwego,
dodawane są w niewielkich ilościach substancje chemiczne, które umożliwią poprawne wykonanie danego zabiegu. Materiałem podsadzkowym
zamiast piasku są także materiały pochodzenia (Krawiec, 2010, s. 20):
• ceramicznego,
• metalowego,
• a także plastikowe kulki,
• płyny polimerowe.
Jakość wykonywania szczelin kontrolowana jest poprzez metody mikrosejsmiki otworowej. Jednak przed podejmowaniem kosztownych prac
badane są próbki skał, celem określenia ich własności geomechanicznych
oraz naprężeń w górotworze. Pod takim kątem dobierane są płyny, ciśnienie oraz czas trwania konkretnych etapów zabiegu szczelinowania, natomiast cały zabieg jest wcześniej symulowany cyfrowo. Etapy laboratoryjne
są niestety bardzo żmudne oraz kosztowne, jednakże przynoszą efekty –
w łupkach uzyskuje się precyzyjnie rozłożenie, koncentryczne strefy poszczególnych spękań o promieniu aż 900 metrów (Rutkowski, 2009, s. 1).
Gdy proces zostaje zakończony, z otworu odbierany jest płyn szczelinujący oraz wykonywany zostaje test produkcyjny. Poza gazem ziemnym,
przez jakiś czas, z odwiertu odbiera się także płyn poreakcyjny, który jest
wynikiem zabiegu szczelinowania. Kolejnym aspektem jest wykorzystywanie wody do procesu szczelinowania hydraulicznego. Do jednego z otworów w czasie szczelinowania wtłaczane jest od 7,5 do 11m3 mln litrów
wody, a także około 450-680 ton piasku (Arthur, Bohm, Coughlin i Layne,
2010, s. 1-10).
Zasoby wody, jakie są niezbędne w czasie pozyskiwania gazu łupkowego, przechowuje się przeważnie w sztucznie stworzonych zbiornikach bądź
w zbiornikach mobilnych, które są zlokalizowane blisko otworu wiertniczego, z którymi to są one połączone w czasie zabiegu. W celu wcześniejszego pozyskania wody, drąży się miejscowo studnie bądź woda jest dowożona ze źródła. Całość takiej instalacji tworzy obieg zamknięty, w zakresie
którego woda na bieżąco poddawana jest odpowiednim procesom oczysz-
364 | WSGE
czania oraz wykorzystywana do różnych funkcji w czasie wiercenia otworów oraz szczelinowania hydraulicznego w zakresie otworów wykonywanych w takiej samej oraz inne lokalizacji. Część może także być używana
w innych rodzajach procesów wydobywczych (Arthur, Bohm, Coughlin
i Layne, 2010, s. 12-19).
Koszty odwiercania i eksploatacji oraz możliwości ich
optymalizacji
Dotychczas przeprowadzone ilościowe doświadczenia, jakie płyną
z pozyskiwania gazu ziemnego z amerykańskich basenów łupkowych,
pozwalają stwierdzić i opowiedzieć się za przyjęciem średniej wartości
szacowanych całkowitych kosztów wydobycia z pojedynczych odwiertów
w warunkach polskich basenów wielkości kilkunastu milionów metrów
sześciennych gazu w czasie jego całkowitego życia. Stanowi to wartość
ponad 10 razy niższą niż ogólne wydobycie z pojedynczych odwiertów
pochodzących ze złóż typu konwencjonalnego w polskich warunkach.
Jako porównanie należy podać, iż całościowe wydobycie z otworu dla złóż
konwencjonalnych na terenie Polski zazwyczaj przekracza wielkości rzędu
100-150 mln m3 gazu (Raport na temat uwarunkowania rozwoju wydobycia gazu z polskich formacji łupkowych (FE, 2012, 29 listopad, s. 1).
Przyjmowanie jak najbardziej prawdopodobnych wartości SCW na
poziomie ponad 11,3 miliona metrów sześciennych oznacza, iż z jednego odwiertu (jego koszt celem przypomnienia kształtuje się na poziomie
około 30-50 mln) można uzyskać 11,3 miliona metrów sześciennych gazu.
Koszty jednostkowe wydobywania gazu mogą przekroczyć w związku
z powyższym wartość rzędu 2,6 - 4,4/m3, nie uwzględniając kosztów infrastruktury napowierzchniowej oraz przesyłowej. W związku z tym warunek
konieczny dla zapewnienia jak największej konkurencyjności wydobywanego gazu z formacji łupkowych w zakresie importu może zostać radykalnie obniżona za pomocą zmniejszenia kosztów odwiertów. Powyższe
zagadnienie jest trudne z uwagi na znaczną głębokość zalegania łupów na
terenie Polski, rzędu 1-3,5 km, niemniej technicznie są możliwymi do wykonania. Bardzo ważne w zakresie optymalizowania kosztów odwiertów,
co trzeba podkreślić (NETL, 2009, kwiecień, s. 1) są:
• możliwość wykonywania większej ilości odwiertów z jednej platformy,
wykorzystując przy tym jedno urządzenie wiertnicze oraz tworzenie
klastrów,
WSGE | 365
• uproszczenie, w zależności od panujących dookoła warunków geologicznych, konstrukcji odwiertów z ewentualnymi możliwościami
ograniczania interwałów cementowania,
• optymalizowanie kosztów udostępniania z zastosowaniem odpowiednio dobranych cieczy zabiegowych.
Powinno się także wykorzystywać doświadczenia Stanów Zjednoczonych w zakresie zagospodarowania powierzchniowego z wykorzystaniem
modułów technologicznych, które są łatwe do ponownego wykorzystania
ich w zakresie innych lokalizacji.
W stosunku do kolejnych założeń, dla wydobywania określonych
w Raporcie PIG zasobów 767 mld metrów sześciennych gazu, z założeniem 11,3 mln m3 z jednego odwiertu, należy wykonać blisko 68 tysięcy
odwiertów, natomiast ich gęstość dla rozpatrywanego przez PIG obszaru
41 135 kilometrów kwadratowych wynosiłaby średnio jeden odwiert na
powierzchni 0,6 kilometra kwadratowego, uwzględniając w tym obszary
zabudowane. Przy założeniu odwiercenia od sześciu do siedmiu odwiertów eksploatacyjnych z jednej platformy, liczba tego rodzaju miejsc koncentracji otworów wynosi wówczas około 10 tysięcy ze średnią gęstością
1 na powierzchni około czterech metrów kwadratowych. Powyższe wartości mogą się okazać znacznie korzystniejszymi, pod warunkiem, że odkryte zostaną tzw. sweetspot’s, czyli miejsca o znacznie większym nasyceniu
łupków gazem w stosunku do wartości średnich. Odkrywanie możliwie
dużej ilości tego rodzaju zwiększonych koncentracji gazu może być jednym z podstawowych czynników, które będą decydować o sukcesie polskiego programu poszukiwania gazu w formacjach łupków (NETL, 2009,
kwiecień, s. 1).
W związku z powyższym, wybrana technologia oraz zrozumienie, czym
jest złoże łupków, stanowi klucz do jak najbardziej opłacalnej eksploatacji.
Wiąże się to z prowadzeniem kompleksowych badań złóż oraz planowaniem
i optymalizacją rozwiązań technologicznych z udostępnieniem oraz eksploatacją, przy czym te technologiczne muszą być odpowiednio tanie i równocześnie skuteczne, natomiast nie super nowoczesne oraz drogie.
Wynikiem wszelkich badań, tak samo odwiertowych, jak i laboratoryjnych, może być opracowanie modelu złoża, na podstawie którego powinno
się (Niedziółka, 2010, s. 180):
• zoptymalizować ilość niezbędnych do odwiercenia otworów, następnie ustalić się na jakich poziomach oraz w jakich kierunkach prowadzi
366 | WSGE
się otwory horyzontalne, wyznaczyć się także interwały do szczelinowania;
• ograniczyć liczbę badań, jakie są konieczne do przeprowadzania na
otworach eksploatacyjnych;
• oszacować w miarę dokładnie koszty operacji, potencjalny poziom
produkcji, przeprowadzić rachunek ekonomiczny.
Należy także wspomnieć o aspektach ochrony środowiska naturalnego
oraz jego remediacji po procesie wiercenia. Taka ochrona jest niezwykle
krytycznym elementem wierceń, z uwagi na liczbę odwiertów, jakie są niezbędne do osiągnięcia odpowiedniej wielkości produkcji, która jest o wiele
większa niż w przypadku złóż konwencjonalnych.
References:
Wydawnictwa zwarte
Arthur, D. i Bohm, B. i Coughlin, B. i Layne, M. (2011). Hydraulic Fracturing
Considerations for Natural Gas. USA: All Consulting. Adamczyk, M. i Zaręba, Z. (2010). Zarządzanie zasobami ludzkimi organizacji w okresie transformacji. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Nowa Nauka Polska.
Krawiec, J. (2010). Gaz łupkowy. Podstawowe informacje. Warszawa: Orlen.
Lechtenbohmer, S., Altman, M., Sofia, C., Matra, Z., Weindrorf, W. i Zittel, W. (2011). Wpływ wydobycia gazu łupkowego i ropy łupkowej na
środowisko naturalne i zdrowie ludzi. Ekspertyza. Bruksela: Dyrekcja
Generalna ds. polityki wewnętrznej Unii Europejskiej.
NETL (2009, kwiecień). Shale Gas Development in the United States:
A primer. US Department of Energy.
FE (2012, 29 listopad). Raport na temat uwarunkowania rozwoju wydobycia gazu z polskich formacji łupkowych. Sopot: Forum Energetyczne.
Riley, A. (2011). Europejskie złoża gazu konwencjonalnego jako alternatywa wobec gazowej zależności od Rosji, [w:] Gaz niekonwencjonalny –
szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje. Kraków: Instytut
Kościuszki.
Wydawnictwa ciągłe
Grzeszczak, A. (2010, 22 maja). Łupanie gazu. „Polityka”.
WSGE | 367
Niedziółka, D. (2010). Znaczenie gazu łupkowego. „Zeszyty Naukowe”.
Warszawa: Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią
Polskiej Akademii Nauk.
Łakoma A., (2010, 10 czerwca). PGNiG bardziej zaangażuje się w łupki.
„Rzeczpospolita”.
Źródła internetowe
APG (2008). Prices, Technoloy Make Shales Hot, American Association
of Petroleum Geologists, Pozyskano (28.02.2014) z www.apg.org/
explorer/2008/07jul/shales.cfm.
Forsal (2010, 3 lipca). Gaz łupkowy: Polska przystąpiła do globalnej inicjatywy ws. Wydobycia gazu łupkowego, Pozyskano (28.02.2014), z www.
forsal.pl/artykuly/433628.
CIEA (2010). Global Shale Gas Initiative. US, Pozyskano (28.02.2014)
z www. State.gov/s/ciea/gsgi/index.htm.
Olechowski, J. (2010, 9 kwietnia). Dorwać gaz, Newsweek, Pozyskano
(28.02.2014), z www. Newsweek.pl/artykuly/sekcje /biznes/dorwac-gaz,54629,2.
Rutkowski, M. (2009, 24 lutego). Wyciskanie gazu. Polityka.pl.
ENERDYNAMICS (2007). The Rise of Unconventional Gas, Pozyskano (28.02.2014) z www. enerdynamics, com/documents/Insider91807_000.pdf.
EIA (2013) U.S. Energy Information Administration Report on World Gas
Resources, Pozyskano (28.02.2014) z www.eia.gov/analysis/studies/
worldshalegas.
MSZ (2012, sierpień i wrzesień). Zasoby gazu i ropy ze złóż niekonwencjonalnych – Zarys stanu prac poszukiwawczo-wydobywczych, perspektywy rozwoju i możliwe implikacje międzynarodowe, s. 5, Pozyskano
(28.02.2014)
http://www.msz.gov.pl/resource/feec2fc6-b64d-4a168104-020f23765052:JCR.
Pozyskano (28.02.2014), z www.devonenergy.com.
Spis tabel i rysunków
Tabela 1.Technicznie wydobywane zasoby gazu łupkowego w Europie według oceny EIA
368 | WSGE
Rysunek 1. Światowa produkcja i konsumpcja gazu ziemnego
Rysunek 2. Konwencjonalne złoże gazu ziemnego
Rysunek 3. Obszary poszukiwań w Polsce gazu konwencjonalnego i niekonwencjonalnego
Rysunek 4. Rozmieszczenie zasobów gazu łupkowego na terenie Europy
Rysunek 5. Produkcja gazu ziemnego ze źródeł, USA
Rysunek 6. Schemat odwiertu poziomego
Rysunek 7. Schemat zarurowania otworu wiertniczego
Rysunek 8. Schemat szczelinowania hydraulicznego
WSGE | 369
JoMS 1/20/2014, ss. 371-381
Paweł Sitek
Legal aspects of the family structure
and the ambivalence of the concept of partnership
in parental relations with children
Aspekty prawne struktury rodziny a ambiwalentność
koncepcji partnerstwa w stosunkach rodzicielskich
z dziećmi
Paweł Sitek
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
By taking part in discussions on the family problems, we have to agree
that the conditions of Polish families in the twenty-first century, depend
on the social, legal or economic factors. Rightly, professionals from many
fields are deal with this issue and therefore the problem of family becomes
an interdisciplinary issue.
From the point of view of the family and guardianship law, promotion
and implementation by the parents of partnership between parents and
children is noticed. The aim of this study is to try to determine the cause of
such a mixing of roles within the family.
In view of the danger of warping upbringing of young generation by
Polish families, it is necessary to re-examine the law in this regard and to
make clear explanation about the legal and natural structure of the family
in the twenty-first century.
Włączając się w ogólną dyskusję na temat problemów rodziny, trzeba
zgodzić się, że istotne uwarunkowania polskich rodzin w XXI wieku zależą od czynników społecznych, prawnych czy ekonomicznych. Słusznie
niniejszą problematyką zajmują się specjaliści z wielu dziedzin, co czyni tą
problematykę interdyscyplinarną.
Z punktu widzenia prawa rodzinnego i opiekuńczego zauważany stał
się fakt propagowania i wprowadzania w życie przez rodziców stosunków
partnerskich pomiędzy rodzicami a dziećmi. Celem niniejszej analizy jest
WSGE | 373
próba ustalenia przyczyny takiego mieszania ról wewnątrz rodziny.
Wobec niebezpieczeństwa pokoleniowego wypaczenia wychowania
młodego pokolenia przez polskie rodziny konieczne jest ponowne przeanalizowanie przepisów prawa w tym zakresie i jasne wyjaśnienie struktury prawnej i naturalnej rodziny w XXI wieku.
Key words:
family structure, mutual assistance in the family, responsibilities of children,
the legal nature of the relationship the child - parent, parental authority, child
rearing
struktura rodziny, wzajemna pomoc w rodzinie, obowiązki dzieci, charakter
prawny relacji dziecko – rodzic, władza rodzicielska, wychowanie dziecka
Wstęp
Współczesne problemy rodziny u progu XXI wieku stały się przedmiotem rozważań wielu specjalistów, co pokazuje, jak duże znaczenie ma
fakt kryzysu w polskiej rodzinie. Problemy te stały się zauważalne, więc
poszczególne organizacje i grupy społeczne próbują diagnozować to zjawisko oraz proponować realne rozwiązania służące wzmocnieniu rodziny.
Wobec faktu interdyscyplinarności tego zjawiska wskazane jest również ponowne przeanalizowanie regulacji prawnych w zakresie rodziny.
Celem niniejszej analizy są w szczególności stosunki prawne pomiędzy rodzicami i dziećmi oraz naturalny charakter relacji panujący pomiędzy nimi. Przeprowadzona analiza jest również próbą ustalenia przyczyny
takiego mieszania ról wewnątrz rodziny.
Bezpośrednim powodem zwrócenia uwagi na tę kwestię jest wynik obserwacji polskich rodzin. Rozpowszechnia się mianowicie zasada nazywania
przez rodziców swoich dzieci partnerami i w konsekwencji wprowadzanie
standardów wewnątrz rodzinnych właściwych dla partnerów społecznych.
Trzeba założyć, iż istnieje powszechna zgoda pomiędzy psychologami, pedagogami, socjologami i innymi specjalistami z zakresu rodziny, że jest to
błędna zasada i realnie doprowadzająca do istotnych wypaczeń w wychowaniu młodego pokolenia (Sitek, 2002; Such-Pyrgiel, 2008, ss. 294-315).
Postanowienia Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowią powszechną podstawę do interpretacji sygnalizowanego zagadnienia. Z uwagi na co konieczne jest ponowne przeanalizowanie podstaw prawnych
374 | WSGE
w relacjach rodzic – dziecko.
Zasada wzajemnej pomocy
Można przyjąć, iż pierwszym przepisem prawnym Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rzutującym na sytuacje prawną relacji rodzice – dzieci
jest art. 87 Kro.
Brzmienie art. 87. Kto ma na celu ustalenie i zadanie obu stronom tj.
rodzicom i dzieciom obowiązku: „wzajemnej pomocy”. Dotychczasowe
interpretacje i komentarze wskazywały na obustronny obowiązek alimentacyjny. W określonej problematyce omawiany artykuł stanowił podstawę
wyjściową do ewentualnych żądań bądź to małoletnich wobec rodziców,
bądź rodziców żyjących w niedostatku wobec dorosłych (samodzielnie się
utrzymujących) dzieci.
Trzeba stwierdzić, że stosunkowo rzadko linia interpretacyjna idzie
w dalszych kierunkach. Interesujący nas aspekt, czyli charakter prawny
stosunków łączących rodziców z dziećmi, zakłada istnienie naturalnej
i prawnej hierarchii w rodzinie. Hierarchia ta zakłada dwustopniowy model o wyraźnie zhierarchizowanej strukturze wewnętrznej.
Rodzice, partnerzy we wzajemnych relacjach stanowią swoisty 1. stopień
w hierarchii rodziny. Dalsza analiza prawa rozwinie ich uprawnienie, obowiązki – natomiast w tym momencie konieczne jest początkowe założenie,
że skoro rodzice stanowią 1. stopień w hierarchii rodziny, to również musi
to skutkować odpowiedzialnością za kreowanie zasady wzajemnej pomocy.
Dotyczy to zastosowania jej wzajemnie pomiędzy partnerami, tj. rodzicami,
jak również rodziców wobec 2. stopnia hierarchii rodziny, tj. dzieci.
Niezwykle jasno brzmiąca norma prawna stanowi, że podstawą ustroju wewnętrznego w rodzinie ma być okazywanie wzajemnego szacunku
przez dzieci i rodziców.
Przepis wzmacnia aspekt etyczny przez odwołanie się do wzajemnego
szacunku, czyli zasad godności, prawości, czci, poważania, admiracji. Rzeczywiście w rodzinie wzajemna pomoc i poszanowanie gwarantuje „odpowiednie wychowanie dziecka”.
Odwołując się do imperatywu kategorycznego Kanta, „postępuj zawsze
tak, aby twe zachowanie mogło stać się prawem obowiązującym powszechnie”, w praktyce mały jako dziecko i duży jako rodzic realizuje swoje poczucie wolności, byleby nie szkodzić innym członkom rodziny. Przykład
treści „wzajemnej pomocy” musi iść od 1. stopnia w rodzinie tj. od rodzi-
WSGE | 375
ców. Co w życiu codziennym rodziny powinno skutkować odrzuceniem
animozji a przede wszystkim zawiści, wrogości i mściwości. Ustawodawca
nie wprowadził katalogu zamkniętego z treścią wzajemnej pomocy. Należy
użyć wykładni rozszerzającej, twierdząc, że wzajemna pomoc ma dotyczyć
obowiązków i uprawnień adekwatnych do zajmowanego stopnia w hierarchii rodziny a w przypadku dzieci również ich wieku.
Warto zasygnalizować, że wzajemna pomoc to również „partycypacja
we wspólnych obowiązkach domowych, każdy wg możliwości”. Kwestie
sporne pomiędzy mężem i żoną pominę jako nieistotne z punktu widzenia
istoty wywodu. Oczywiste jest, że w całym tygodniu mąż i żona, w uzgodniony sposób podejmują codzienne obowiązki, wykonują pracę na rzecz
wspólnego gospodarstwa domowego. Niepokojącą praktyką zaczyna być
dominująca w społeczeństwie XXI wieku, jeżeli chodzi o udział dziecka
w pracach domowych, tzw. oczekiwanie tylko nauki. Wystarczy, że dziecko
się uczy dobrze, a poza tym ma tak dużo tych lekcji, wiec nie może wykonywać innych zajęć dla dobra wspólnego rodziny. W takim przypadku
następuje szereg wypaczeń w budowaniu więzi, braku kształtowania charakteru, braku poczucia odpowiedzialności za siebie itd. Konieczne jest,
aby małe dziecko podejmowało adekwatnie małe, ale regularne współobowiązki. Wraz ze wzrostem psychofizycznym obowiązki muszą rosnąć
w imię wzajemnej pomocy.
Można użyć technicznego określenia, że „wraz ze wzrostem samodzielność dziecka musi przybywać mu obowiązków i rosnąć jego poczucie
odpowiedzialności za obowiązki w gospodarstwie domowym”. Faktyczne
wychowanie dziecka w takim pojmowaniu wzajemnej pomocy przyniesie
pożytek w jego przyszłych relacjach ze społeczeństwem.
Władza rodzicielska
W dalszej analizie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego warto zwrócić
uwagę na postanowienia art. 92. Co ciekawe dla przedmiotowej analizy,
ustawodawca stanowi, definiuje władzę rodzicielską. Brak jest natomiast
zapisów o władzy dziecka, co potwierdza dwustopniową hierarchiczność
wewnątrz rodziny. Stawianie tezy równorzędności praw i obowiązków
między rodzicami a dziećmi, czy nazywanie tego partnerstwem z dziećmi jest istotnym błędem interpretacji prawnej bezpośrednio szkodliwie
rzutującej na układ wewnętrzny w rodzinie a ostatecznie na wypaczenia
wychowawcze.
376 | WSGE
Zgodnie z art. 92. Kro dziecko pozostaje aż do pełnoletniości pod władzą
rodzicielską. Literalna interpretacja tego przepisu również potwierdza dwustopniowość i wyraźną zależność 2. stopnia (dzieci) od 1. stopnia (rodziców). Sam fakt pełnoletniości wywołuje określone skutki prawne dla samych
rodziców, dzieci i ewentualnych kolizji prawnych, w ramach których organy
muszą traktować dziecko 18-letnie jako samodecydującego o sobie człowieka. Należy zwrócić uwagę, że w praktyce w wielu rodzinach po 18-urodzinowym buncie dziecka generalnie powraca ono do dotychczasowej sytuacji
w hierarchii ze względu na stwierdzenie u siebie braku możliwości samodzielnej egzystencji. Co, trzeba powiedzieć, jest naturalne i konieczne, aby
rodzice w dalszym ciągu, realizując zasadę wzajemnej pomocy, wspierali
dalszą naukę i inne pożyteczne zainteresowania dziecka. Ostatecznie trwa
to jeszcze kilka lat i najczęściej do radykalnej zmiany w tych stosunkach dochodzi z chwilą skończenia studiów przez dziecko, podjęcia pracy, samodzielnego zamieszkania (zob. Krajewska, 2013, s. 112).
Szczegółowa treść władzy rodzicielskiej
W myśl art. 95. Kro w ramach władzy rodzicielskiej można wyodrębnić następujące obszary:
1. Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz
do wychowywania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw;
2. Dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo, a w sprawach, w których może samodzielnie podejmować
decyzje i składać oświadczenia woli, powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla jego dobra;
3. Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga
dobro dziecka i interes społeczny;
4. Rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój
umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala
oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.
Z punktu widzenia celu przedmiotowej analizy postanowienia §1.
zostaną pominięte. Natomiast pozostałe trzy paragrafy wymagają praktycznego komentarza. Z mocy praw władza rodzicielska powstaje z chwilą
urodzenia dziecka (uwzględniając ustawę dodatkową z chwilą poczęcia
dziecka), a ustaje po ukończeniu 18. roku życia przez dziecko. Mają one
WSGE | 377
na względzie powyżej już ustaloną wewnętrzną zhierarchizowaną dwustopniową strukturę rodziny, z podstawową zasadą wzajemnej pomocy
– dochodzimy do brzmienia § 2. art. 95. Kro. Ustawodawca wprowadza
względny obowiązek dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, które
winno być posłuszne. Ten zapis przesądza o nierówności, przesądza o niedopuszczalności relacji partnerskich w świetle Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w relacjach między rodzicami i dziećmi. Dziecko podciągnięte
do rangi partnera z natury tego nowego stosunku nie może być posłuszne.
Staje się równorzędnym, a w praktyce najczęściej decydującym za rodzica,
który ma słabą osobowość lub z powodu klęski własnego związku z dziecka czyni sobie wymarzonego partnera.
Trzeba się zgodzić z poglądem wyrażanym w piśmiennictwie, że nieprawidłowości w wykonywaniu władzy rodzicielskiej są częstą przyczyną
przestępczości nieletnich.
Posłuszeństwo dziecka wobec rodziców
Wykładnia systemowa przepisów Kro nie wskazuje, aby to posłuszeństwo miało mieć charakter bezwzględny i absolutny. Odwrotnie w kolejnych paragrafach ustawodawca daje wyznaczniki humanitarnego traktowania dorastających dzieci i stopniowego uwzględniania ich woli. To posłuszeństwo musi być adekwatne do rozwoju psychofizycznego dziecka,
musi ewoluować. Od wczesnych lat w możliwej komunikacji z dzieckiem
konieczny jest aspekt perswazji i wychowywania. Co nie stoi w sprzeczności z wysłuchaniem zdania, opinii, poglądu dziecka. Wzrost dziecka przynosi dynamiczną zmianę tych relacji. Z upływem lat i uzyskiwaniem cech
samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia przez dziecko wysłuchanie
i kierowanie się opinią dziecka powinno stawać się coraz donioślejsze.
Rodzice wychowują dzieci a nie dzieci wychowują rodziców
Art. 96. Kro można uznać z punktu widzenia niniejszej analizy za
kompaktowy i o charakterze zamykającym dyskusję.
Mianowicie:
1. Rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską
i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój
dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa
odpowiednio do jego uzdolnień;
378 | WSGE
2. Rodzice, którzy nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych
uczestniczą w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego
wychowaniu, chyba, że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka
postanowi inaczej.
Wychowanie to termin pedagogiczny. Określa proces wychowawczy
bądź rezultat tego procesu. Powszechnie przyjmuje się, że „wychowanie
to całokształt zabiegów mających na celu ukształtowanie człowieka pod
względem fizycznym, moralnym i umysłowym oraz przygotowanie go do
życia w społeczeństwie” – uwzględniając jego uzdolnienia.
Ustawodawca wyszczególnił dwa obszary wychowywania, kierowania
i troszczenia się. Rozwój dziecka ma następować w sensie fizycznym i duchowym. Wymiar fizyczny zakłada sytuacje ekonomiczną, godne warunki
bytowania, zdrowego odżywania się itd. Często pomijany w piśmiennictwie i chyba również w świadomości rodziców jest rozwój dziecka w wymiarze duchowym. Nie chodzi oczywiście o automatyzm religii i nie zamyka się to tylko w tej problematyce.
Aby lepiej ten problem naświetlić, potrzebny jest kontrast. W XXI
wieku przyjmuje się przede wszystkim odpowiedzialność rodziców za zapewnienie rozwoju fizycznego, natomiast rozwój duchowy utożsamia się
z rozwojem wyłącznie intelektualnym. Można odnieść wrażenie, że nowoczesne rozumienie rodzicielstwa wyklucza proponowanie przez rodziców
rozmów, doświadczeń czy zainteresowanie szerszą problematyką związaną
z budowaniem strony etycznej, moralnej czy religijnej w dziecku. W środkach masowego przekazu, ale i w praktyce, rodzice chwalą się osiągnięciami intelektualnym, natomiast sfera duchowa w rozmowach pomiędzy
rodzicami nie istnieje.
Podsumowanie
Z natury człowieka, ale i z przepisów prawnych wynika proste skojarzenie, że, aby stać się rodzicem, konieczne jest bycie dojrzałym, samodzielnym, psychicznie stabilnym i wypełnionym wewnętrznie wartościami
uniwersalnymi.
Dziecko rodzące się i stopniowo się rozwijające nie posiada tych cech,
bo z mocy natury małego człowieka jest to niemożliwe.
Ktoś w tym stosunku jest „pełną” osobą, a ktoś jest osobą dopiero budującą osobowość. Wychowywać, kierować, decydować może osoba kompaktowo do tego zdolna.
WSGE | 379
Stawianie znaku równości między rodzicami i przykładowo nastoletnimi dziećmi musi przerodzić się w niebezpieczną anomalię. Dziecko
bardzo wcześnie nabiera przekonania o dojrzałości, rzekomej samowystarczalności itp. Mało tego, instynktownie łatwo może zacząć dominować,
zmieniając zasady wewnętrzne w rodzinie. W konsekwencji dziecko zaczyna w bardzo inteligentnych formach psychicznych kierować, wychowywać rodziców według własnego życzenia i własnym niedojrzałych potrzeb.
Odnosząc się do celu niniejszej analizy, trzeba zauważyć, że problem
jest bardzo skomplikowany ze względu na delikatną materię, jaką jest
rodzina ze swoimi różnymi obszarami. Natomiast generalnie wśród najważniejszych przyczyn występowania partnerstwa pomiędzy rodzicami
i dziećmi jest:
1. nieprawidłowa kampania ogólnospołeczna oraz
2. rozwód lub niepowodzenie w stosunkach partnerskich rodzica z drugim rodzicem.
Nieprawidłowa kampania społeczna to suma wielu obszarów. Programów medialnych, wywiadów z osobami „trendy”. Przykładowo kampanie
na rzecz walki z przemocą w rodzinie mają słuszny cel i ideę, natomiast
powstaje wątpliwość, czy silne demonizowanie tych kwestii nie wywołuje u dzieci pochodzących z rodzin bez przemocy, przekonania o nadmiernych prawach lub przekonania o tym, że dzisiejsze obowiązujące standardy wychowawcze wykluczają posłuszeństwo itd. W istocie chodzi o różne
wydarzenia publiczne, ukierunkowane na słuszną sprawę, ale w praktyce
odgrywające rolę propagowania tzw. amerykańskich standardów, gdzie
dziecko zostaje wychowywane bezstresowo, bez wymagań, bez kontroli.
Czyli w praktyce młody człowiek ma więcej praw i żadnych konieczności, co sytuacyjnie musi powodować, że w hierarchii rodziny wędruje nad
rodziców (zob. Krajewska, 2013; Kubickova i Bocakova, 2013, s. 169 i n.).
Ostatnią wskazaną przyczyną jest rozwód lub trwały kryzys pomiędzy rodzicami. Zauważalne jest, że z natury osoba dorosła, rodzic, który
pozostaje sam, zaczyna szukać partnera w dziecku. Na początku jest to
partnerstwo bardzo potrzebne rodzicowi i dziecku po traumie rozwodu
czy rozpadu związku. Potem występuje zjawisko wynagradzania dziecku braku drugiego rodzica, a w trzecim stadium rodzic, nie znajdując
w dłużnym okresie nowego partnera, aktualnego psychicznego partnera
czyni z dziecka. Tak wypaczone pojmowanie partnerstwa doprowadza do
dwóch możliwych anomalii: faktycznego władztwa dziecka nad rodzicem
380 | WSGE
bądź egoistycznego stosunku rodzica wobec dziecka i prowadzenia przez
życie dziecka w kierunku trwałego uzależnienia go, w celu zachowania dla
siebie na „życie”.
Warto podkreślić, że każda rodzina na świecie w XXI wieku musi mieć
zachowaną właściwą strukturę wewnętrzną.
Ustawodawca stanowi „rodzice wychowują dzieci”;
Prawidłowy model rodziny musi zakładać dwustopniową hierarchiczność:
1. rodzice (partnerzy w relacjach między sobą),
2. dzieci (osoby winne posłuszeństwo rodzicom).
References
Gromek, K. (2009). Kodeks rodzinny i opiekuńczy Komentarz, Wydawnictwo C.H. BECK.
Ignaczewski, J. (red.) (2012). Komentarz do spraw rodzinnych. Warszawa:
LexisNexis.
Ignatowicz, J., Nazar, M. (2012). Prawo rodzinne. Warszawa: LexisNexis.
Krajewska, A. (2013) Kryzys autorytetu w wychowaniu [w:] D. Łażewska
(red.) Autorytet w wychowaniu i edukacji. Józefów: Wyd. WSGE.
Kubickova, D. Bocakova, O. (2013) Rodzina i autorytety w niej funkcjonujące [w:] D. Łażewska (red.) Autorytet w wychowaniu i edukacji.
Józefów: Wyd. WSGE.
Piasecki, K. (red.) (2011). Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. Warszawa: LexisNexis.
Sitek, B.(2002) Trwałość i nierozerwalność małżeństwa. Olsztyn: Wydawnictwo UWM.
Such-Pyrgiel, M. (2008b). Zjawisko singli w nowoczesnym społeczeństwie” [w:] U. Bejma (red.) Społeczeństwo Polskie w procesie zmian.
Warszawa: Wyd. UKSW.
Akty prawne:
Ustawa zasadnicza z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej
Polskiej, Dz. U. Nr 78, poz. 483.
WSGE | 381
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. Nr
9, poz. 59 z późn. zm.
Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. z 2010 Nr 33, poz. 178 z późn. zm.
KONWENCJA O PRAWACH DZIECKA przyjęta przez Zgromadzenie
Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., Dz. U.
z 1991 r. Nr 120, poz. 526.
382 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 383-400
Bogusław Bujak
The banking product in supervisory regulations
– formal and legal aspects of creating a banking
product
Produkty bankowe w regulacjach nadzorczych
– aspekty formalno-prawne tworzenia produktu
bankowego
Bogusław Bujak
[email protected]
Abstracts
The article presents some aspects of the regulatory framework and the
Polish Financial Supervision Authority recommendations to the banking
sector. The aim of the author is to consolidate the general expectations of
the supervisory authority to banks for the process of creation of new banking products. The author indicates some of the correlations and existing
synergies between regulations. At the same time draws attention to the lack
of studies focusing on substantive issues or ongoing processes in banks.
This study can help organizational units in the banks responsible for the
creation and modification of the banking product offer in the understanding of the expectations of the supervisory authority. Article is mainly based
on the method of analysis of the legal sources, the FSA recommendations
and comments to them.
Artykuł przedstawia wybrane aspekty regulacji prawnych i rekomendacji Komisji Nadzoru Finansowego wobec sektora bankowego. Celem autora jest skonsolidowanie generalnych oczekiwań organu nadzorczego wobec banków w zakresie tworzenia nowych produktów bankowych. Autor
wskazuje na występujące korelacje oraz istniejącą synergię miedzy przepisami. Jednocześnie zwraca uwagę na brak opracowań koncentrujących się
na zagadnieniach merytorycznych lub na procesach realizowanych w bankach. Opracowanie to może być pomocne dla komórek organizacyjnych
w bankach odpowiedzialnych za proces tworzenia i modyfikowania oferty produktowej, w zrozumieniu oczekiwań organu nadzorczego. Artykuł
opiera się głównie na metodzie analizy źródeł prawnych, rekomendacji
KNF oraz komentarzy do nich.
WSGE | 385
Key words:
banking, bank law, banking service, bank supervision, supervisory recommendation, Polish Financial Supervision Authority, FSA
bankowość, prawo bankowe, usługi bankowe, nadzór bankowy, rekomendacja nadzoru, Komisja Nadzoru Finansowego, KNF
Wprowadzenie
Uchwalenie w 2006 r. Ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym
(Dz. U. 2006 Nr 157 poz. 1119), w tym w szczególności nad rynkiem bankowym, dokonało zmian w architekturze polskiego nadzoru państwowego poprzez przyjęcie zintegrowanego krajowego systemu nadzoru nad
rynkiem finansowym. Do realizacji powyższej funkcji została wskazana
Komisja Nadzoru Finansowego. Komisja została ex lege wyposażona w szereg narzędzi mających na celu skuteczne i efektywne wykonywanie funkcji
nadzorczych przy wykorzystaniu Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego.
W ramach swoich kompetencji Komisja podejmuje uchwały, wydaje decyzje i postanowienia, a także publikuje rekomendacje dla sektora bankowego.
Wynikiem ostatniego kryzysu finansowego z lat 2008 – 2010 jest szereg wprowadzonych w ramach Unii Europejskiej zmian prowadzących do
zapewnienia większego bezpieczeństwa i stabilności systemu finansowego,
co przekłada się na coraz większe integrowanie organu nadzoru w operacyjną działalność banków – widać to szczególnie w intensyfikacji liczby
podejmowanych uchwał, czy wydawanych lub aktualizowanych rekomendacji, którą można zaobserwować począwszy od 2010 r.
Opracowanie to może być pomocne dla wewnętrznych komórek organizacyjnych banków oraz osób odpowiedzialnych za proces modelowania, tworzenia i wdrażania oferty produktowej, w zrozumieniu oczekiwań
organu nadzorczego wystosowanych do banków w zakresie oferowanych
przez banki usług. Dodatkowym celem artykułu jest zebranie i opracowanie zbiorczego zestawu wymogów wynikających z rekomendacji wydanych
przez Komisję Nadzoru Finansowego, które powinny być uwzględnione
przez bank przed rozpoczęciem oferowania klientom produktów.
386 | WSGE
Podstawy prawne
Rynek usług i produktów finansowych, w szczególności zaś bankowych, jest rynkiem regulowanym zarówno poprzez przepisy krajowe, jak
również unijne. Regulacje prawne Unii Europejskiej koncentrują się w tym
zakresie na kwestiach zapewnienia stabilności i bezpieczeństwa oraz przestępczości gospodarczej i finansowej (Sitek, 2012, s.187 – 202; Szpringer,
1997, s. 51). Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. 2004 nr 173, poz. 1808 z późn. zm.) wskazuje w art. 75. ust.
1. pkt 9., że wykonywanie przez podmioty działalności gospodarczej określonej w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. 1997 nr
140, poz. 939 z późn. zm.) wymaga uzyskania zezwolenia. Ustawodawca
wykazuje tym samym szczególną troskę, jaką obejmuje rynek usług bankowych, w tym w szczególności zagadnienia ryzyka związanego z produktami oferowanymi klientom. Natomiast bank tworzący, a następnie
oferujący usługi jest zobowiązany do przestrzegania wszystkich regulacji
prawnych w tym zakresie.
Prawo bankowe definiuje (art. 2.) bank jako podmiot posiadający osobowość prawną, prowadzący działalność na podstawie zezwoleń, które
uprawniają go do świadczenia usług bankowych, skierowanych zarówno do konsumentów (klientów indywidualnych), jak również do innych
organizacji (klientów instytucjonalnych). Proces dostarczania usług jest
realizowany poprzez dokonywanie czynności bankowych wymienionych
enumeratywnie w ustawie. Katalog tych usług (prawo bankowe, art. 5.
ust. 1.) obejmuje w szczególności:
• przyjmowanie wkładów pieniężnych;
• prowadzenie rachunków bankowych;
• udzielanie kredytów;
• udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw;
• emitowanie bankowych papierów wartościowych;
• przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych.
Z drugiej strony, w ujęciu mikroekonomicznym, bank jest przedsiębiorstwem komercyjnym, którego celem jest osiąganie zysku i budowanie
wartości firmy dla właścicieli. Realizacja tego celu wymaga pozyskania
klientów, a to z kolei jest możliwe po opracowaniu i wdrożeniu konkurencyjnej oferty. W przypadku banków oferta taka stanowi propozycję realizacji poszczególnych czynności bankowych określanych mianem produk-
WSGE | 387
tów bankowych. Bank, jako instytucja profesjonalna będąca usługodawcą
w stosunku do swoich klientów, jest w sytuacji uprzywilejowanej (przygotowuje ofertę produktową, świadczy usługi) i w związku z tym ma znaczący wpływ na funkcjonowanie i stabilność całego systemu ekonomicznego. Jest to istotne nie tylko w przypadku klientów instytucjonalnych, ale
także wobec klientów indywidualnych. Polityka konsumencka jest jednym
z ważnych składników rynku wewnętrznego zarówno krajowego, jak i europejskiego (Niedziółka, 2012a, s. 93 - 104). W przypadku konsumentów
wolumen ich korelacji w bankami jest wprost proporcjonalny do poziomu
zaufania, jakim darzą te instytucje. W sytuacjach kryzysowych dominuje
w nich nieufność i poczucie braku bezpieczeństwa (Ferszt-Piłat, 2012, s.111
- 124). Okres wielkiego kryzysu finansowego, który miał miejsce w latach
1929 – 1930, wskazał jednoznacznie na potrzebę wprowadzenia instytucji niezależnego nadzoru nad rynkiem usług bankowych (Gronkiewicz –
Waltz, 1992, s. 122 - 162). W obecnym porządku prawnym w Polsce obszar
ten reguluje między innymi ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad
rynkiem finansowym (Dz. U. 2006 nr 157, poz. 1119, z późn. zm.). Nadzór
bankowy stanowi element nadzoru finansowego (ustawa o nadzorze, art.
1. ust. 2. pkt 1.). Jego celem jest „zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku również poprzez rzetelną informację dotyczącą funkcjonowania rynku” (ustawa o nadzorze, art. 2.) poprzez między innymi
realizowanie zapisów ustawy – prawo bankowe (Kosikowski, 1995, s. 125).
Ustawodawca powołał Komisję Nadzoru Finansowego (ustawa o nadzorze, art. 3. ust. 1. – 2.), której powierzono realizowanie funkcji nadzorczej
wobec rynku usług bankowych. Wśród zadań (ustawa o nadzorze, art. 4.
ust. 1.) wskazanych explicite w ustawie są w szczególności: sprawowanie
nadzoru nad rynkiem finansowym; podejmowanie działań służących prawidłowemu funkcjonowaniu rynku finansowego, wspierających jego rozwój i konkurencyjność; podejmowanie działań edukacyjnych i informacyjnych; udział w przygotowywaniu projektów aktów prawnych w zakresie
nadzoru nad rynkiem finansowym; stwarzanie możliwości polubownego
i pojednawczego rozstrzygania sporów między uczestnikami rynku finansowego. Pełnienie funkcji organu nadzorczego związane jest nieodzownie
z koniecznością zakreślania wytycznych dotyczących świadczonych przez
banki usług. Komisja realizuje ten cel, podejmując uchwały oraz wydając
decyzje administracyjne i postanowienia (ustawa o nadzorze, art. 11. ust.
1.) . Ponadto Komisja opracowuje i publikuje rekomendacje dla banków,
388 | WSGE
których celem jest wskazywanie zarządom banków kierunków, w których
powinny podążać, aby podnosić jakość zarządzania i poziom bezpieczeństwa. Rozbudowanie regulacji dotyczących sektora bankowego wynika
wprost z faktu, iż banki są narażone na szczególne ryzyko związane z wykorzystywaniem środków powierzonych im przez klientów (Kaszubski,
2006, s. 13 - 19). Banki, jako instytucje podległe nadzorowi obowiązane są
co do zasady stosować się do wytycznych Komisji, także w zakresie opracowywania oferty produktowej.
Tworzenie produktu bankowego
Wprowadzanie nowych produktów bankowych do oferty i/lub zmian
w produktach istniejących jest jednym z kluczowych, z punktu widzenia
biznesowego, procesów operacyjnych nowoczesnych instytucji finansowych, w szczególności banków.
Z jednej strony konieczne jest bardzo dokładne opracowanie założeń dla nowego produktu, zbadanie jego potencjału na rynku oraz
obliczenie oczekiwanej rentowności, z drugiej zaś strony ważne
jest uzyskanie niższej wartości, niż w przypadku konkurencji, wskaźnika
„czasu wejścia na rynek” (time to market), w celu osiągnięcia przewagi
konkurencyjnej. Jednoczesne zapewnienie krótkiego terminu wdrożenia
wraz z pełnym i rzetelnym przeprowadzeniem analizy biznesowej i funkcjonalnej wymaga nie tylko odpowiedniego oprzyrządowania organizacji
(od strony proceduralnej i narzędziowej), ale również dużej elastyczności i samodyscypliny wewnętrznych komórek organizacyjnych odpowiedzialnych za realizację procesu. Dodatkowo należy tu zaznaczyć, że proces
tworzenia nowych produktów bankowych jako jeden z procesów horyzontalnych, wymaga zaangażowania i współdziałania prawie całej organizacji. Kwestia tworzenia nowego produktu bankowego jest dodatkowo
utrudniona w związku z koniecznością zapewnienia przez bank zgodności
z szeregiem (nie zawsze ze sobą powiązanych wprost) przepisów prawa
oraz wytycznych nadzorczych. A przecież organy administracji publicznej,
a Komisję należy do nich zaliczyć, są zobowiązane do stosowania prawa
w taki sposób, aby podmioty tego prawa czuły się bezpiecznie. Zagadnienie
to jest o tyle istotne, że podmioty te podlegają ex lege nadzorowi, którego elementem jest kontrola czy inspekcja. (Sitek B., 2012, s. 167 - 183).
Niestosowanie się natomiast do zaleceń, nakazów i zakazów nadzorcy
może w konsekwencji doprowadzić do zastosowania przez komisję mobilizujących środków nadzorczych (kar) ad rem - wobec banku czy w razie
WSGE | 389
konieczności ad personam – wobec członków zarządu. Z punktu widzenia banków zapewnienie zgodności stanowi niejednokrotnie trudność dla
jednostek odpowiedzialnych za proces tworzenia produktu bankowego,
które są komórkami biznesowymi a nie prawnymi. Natomiast oczekiwania
Komisji Nadzoru Finansowego dotyczące tworzonych produktów bankowych są rozproszone nie tylko w regulacjach prawnych, ale także rekomendacjach wydawanych przez Komisję Nadzoru Finansowego.
Generalne oczekiwania dotyczące produktów wyrażone
w rekomendacjach KNF
Produkty bankowe
Proces dostarczania klientowi produktu bankowego, niezależnie od
jego rodzaju, obarczony jest ryzykiem operacyjnym, na które wpływ ma
nie tylko otoczenie zewnętrzne banku, ale przede wszystkim sama organizacja bankowa. Komisja Nadzoru Finansowego wydała w tym obszarze
Rekomendację M dotyczącą zarządzania ryzykiem operacyjnym. Bank na
etapie tworzenia nowych i/lub modyfikacji istniejących produktów powinien identyfikować i dokumentować wszelkie zagrożenia mogące mieć
wpływ na poziom ryzyka operacyjnego (Rekomendacja M, rekomendacja 7). Proces ten powinien być nie tylko wystandaryzowany, ale również
zdefiniowany w procedurach wewnętrznych banku. Komisja wskazuje,
iż w przypadku tworzenia nowych produktów lub uruchamiania nowych
typów działalności, bank powinien dokonywać identyfikacji i później oceny ryzyka ze szczególną uwagą, analizując zarówno czynniki wewnętrzne
(np. struktura organizacyjna, aplikacje i systemy informatyczne, skargi
i reklamacje), jak i zewnętrzne (np. otoczenie prawne, polityczne, rynkowe
czy technologiczne). Ponadto nadzorca wskazuje, że proces identyfikacji
(Rekomendacja M, rekomendacja 7.13) oraz oceny (Rekomendacja M, rekomendacja 8.6) ryzyka związanego z tworzeniem nowych lub modyfikacją istniejących produktów powinien mieć miejsce przed ich wprowadzeniem do oferty. Oznacza to, iż w procesie tworzenia produktu bankowego
musi być uwzględniony etap identyfikacji a następnie oceny ryzyka związanego z nowym lub zmienianym produktem. W procesie tym powinna
uczestniczyć zarówno komórka ds. zarządzania ryzykiem operacyjnym,
jak również komórka ds. zarządzania ryzykiem braku zgodności. Bank
powinien określić i realizować działania przeciwdziałąjące ryzyku związanemu z nowymi produktami, przede wszystkim poprzez prawidłowe
ich zdefiniowanie i wdrożenie (Rekomendacja M, rekomendacja 10.1).
390 | WSGE
Proces wytwarzania i dostarczania nowego produktu bankowego powinien być tak zaprojektowany, aby w szczególności na każdym etapie działalności banku prowadzona była kontrola wewnętrzna (Rekomendacja H,
rekomendacja 5). Prawidłowość zdefiniowania procesu tworzenia nowych
produktów w bankach jest istotna zarówno na etapie ich wytwarzania,
jak i dostarczania. Proces powinien z jednej strony zapewniać optymalne
kosztowo produkty, zaś z drugiej strony powinien gwarantować adekwatny poziom bezpieczeństwa dla klienta oraz dla banku. Z tej perspektywy
istotnym elementem projektowanych procesów i produktów jest ustanowienie odpowiedniej liczby mechanizmów kontrolnych adekwatnych do
ponoszonego ryzyka. Kontrola stanowi jedno z podstawowych źródeł
informacji w procesie zarządzania. Pozwala ona na eliminowanie nieprawidłowości oraz podejmowanie działań naprawczych. Przyczynia się też
skutecznie do zwiększania poziomu efektywności i skuteczności realizowanych procesów dostarczania produktów (Szejniuk, 2012, s.123 - 144).
Komisja Nadzoru Finansowego przykłada szczególną wagę do aspektów
systemu kontroli wewnętrznej, któremu jest poświęcona Rekomendacja H.
Bank powinien w taki sposób określać czynności kontrolne, aby zapewniały one skuteczność mechanizmów kontroli wewnętrznej w odniesieniu do
każdej świadczonej usługi czy dostarczanego produktu (Rekomendacja H,
rekomendacja 13.3). Należy tu zwrócić uwagę, że ryzyko związane z produktem należy nie tylko zidentyfikować, ale proces dostarczania usługi
musi również obejmować stały jego pomiar i kontrolę (Rekomendacja H,
rekomendacja 8).
W związku z ciągłym postępem technologicznym większość produktów bankowych opiera się o rozwiązania teleinformatyczne. W ramach
Rekomendacji M Komisja wskazuje, że w takim przypadku bank powinien
dokonać niezbędnych inwestycji, zarówno po stronie technologicznej, jak
i zasobów ludzkich, przed wprowadzeniem nowych produktów i usług
(Rekomendacja M, rekomendacja 7.13). Co więcej bank przed wprowadzeniem nowych technologii powinien się upewnić, że posiada wystarczające
i adekwatne kompetencje, umożliwiające odpowiednie zarządzanie ryzykiem związanym z nimi (Rekomendacja D, rekomendacja 5.8). W przypadku, gdy z analizy tej wyniknie, że kompetencje nie są wystarczające,
bank powinien je uzupełnić poprzez np. szkolenie personelu, zatrudnienie
odpowiednich specjalistów czy też nawiązanie współpracy z dostawcą zewnętrznym. Rekomendacja D, dotycząca technologii teleinformatycznych,
opisuje dokładniej aspekty związane z wykorzystaniem technologii tele-
WSGE | 391
informatycznych w ramach oferowanych produktów. Zgodnie z wytycznymi w niej zawartymi, w przypadku produktów wdrażanych poprzez
projekty wymagające zmian (w szczególności rozwój) w środowisku teleinformatycznym, konieczne jest określenie w przepisach wewnętrznych
dotyczących prowadzenia projektów zarówno zasad, jak i ról oraz odpowiedzialności w zakresie odbioru i wprowadzania do eksploatacji produktów prac (Rekomendacja D, rekomendacja 6.1). Stosownie do nich przed
wdrożeniem produkcyjnym powinny być przeprowadzane testy w dedykowanym środowisku testowym, niezależnie od tego, czy zmiany zostały
wprowadzone z udziałem podmiotu zewnętrznego czy siłami własnymi
banku (Rekomendacja D, rekomendacje 7.6 i 7.7). W przypadku, gdy tworzone lub modyfikowane produkty opierają się o usługi (w szczególności
teleinformatyczne) dostarczane do banku przez podmioty zewnętrzne,
bank powinien posiadać zdefiniowane i sformalizowane w przepisach
wewnętrznych zasady współpracy z dostawcami (Rekomendacja D, rekomendacja 10). Zasady te powinny gwarantować bezpieczeństwo danych oraz poprawność działania środowiska teleinformatycznego. Na
ich podstawie bank powinien zawierać stosowne umowy zapewniające,
że usługi dostarczane do banku będą realizowane zgodnie z regulacjami
prawa, przepisami wewnętrznymi oraz standardami przyjętymi w banku
(Rekomendacja D, rekomendacja 10.9). W przypadku produktów dostarczanych poprzez elektroniczne kanały dostępu bank zobowiązany jest do
zbudowania i utrzymywania takich rozwiązań technologicznych i organizacyjnych, które będą gwarantowały prawidłową i skuteczną weryfikację
tożsamości i uprawnień klientów, bezpieczeństwo danych oraz bezpieczeństwo środków klientów (Rekomendacja D, rekomendacja 16.1). Co
więcej bank powinien również prowadzić akcję edukacyjną, aby zapewnić
klientom odpowiedni poziom wiedzy umożliwiającej bezpieczne korzystanie z produktów bankowych (Rekomendacja D, rekomendacja 16.8).
Tworząc produkty bankowe oparte o dostęp elektroniczny, bank powinien
też tak zaprojektować środowisko teleinformatyczne, aby uodpornić się na
nieprzewidziane awarie (Rekomendacja D, rekomendacja 9 i nast.).
Bezwzględnie w przypadku, gdy nowy produkt wiąże się ze zlecaniem
czynności do wykonania podmiotom zewnętrznym, bank zobowiązany jest
do zachowania należytej ostrożności. W tym celu bank powinien posiadać
efektywną kontrolę nad zleceniobiorcą w zakresie świadczonej usługi, powinien monitorować kondycję i zdolność realizacji usługi przez podmiot
zewnętrzny (Rekomendacja D, rekomendacja 10.7 oraz Rekomendacja H,
392 | WSGE
rekomendacja 3.1). Ponadto bezwarunkowo bank powinien opracować
plan awaryjnego działania, w przypadku braku możliwości świadczenia
usługi przez zleceniobiorcę, aby dołożyć wszelkiej staranności w utrzymaniu ciągłości świadczenia usługi dla klienta.
Bank w procesie tworzenia nowych produktów powinien także wprowadzać mechanizmy umożliwiające prowadzenie analiz pod kątem koncentracji zaangażowań. Analizy te powinny zapewniać korelację zarówno grup klientów blisko powiązanych ze sobą, czy reprezentujących jedną branżę lub gałąź gospodarki o zbliżonej charakterystyce ryzyka, jak
również i zaangażowania o tej samej formie lub rodzaju zabezpieczenia
(Rekomendacja C, rekomendacje A i C).
Produkty finansowe
Komisja Nadzoru Finansowego zwraca szczególną uwagę na proces tworzenia nowego produktu finansowego. W ramach Rekomendacji
G dotyczącej zarządzania ryzykiem stopy procentowej w bankach, nadzorca wprost wskazuje, że przed wprowadzeniem i wdrożeniem nowego
produktu mogącego mieć wpływ na ryzyko stopy procentowej banku jest
on zobowiązany do przeprowadzenia pełnego procesu przygotowawczego
(Rekomendacja G, rekomendacja 4). Proces ten powinien być elementem
procedury tworzenia produktu bankowego i powinien obejmować co najmniej:
• wskazanie celu produktu (określenie, czy pełni on funkcję spekulacyjną, czy tylko stanowi zabezpieczenie);
• analizę ryzyk związanych z produktem (między innymi ryzyka operacyjne, prawne i finansowe). Należy tu zwrócić szczególną uwagę na
produkty posiadające inną charakterystykę finansową, w odniesieniu
do dotychczasowego portfela stanowiącego ofertę banku;
• przygotowanie dokumentacji proceduralnej dla komórek i pracowników, którzy będą zaangażowani w obsługę produktu;
• opracowanie procedur rachunkowych i sprawozdawczych; System pomiaru i sprawozdawczość są szczególnie istotne w przypadku produktów kredytowych długoterminowych;
• opracowanie mechanizmów kontrolnych;
• dostosowanie aplikacji i systemów informatycznych (patrz również
Rekomendacja M, rekomendacja 7.13);
WSGE | 393
• przeszkolenie pracowników (patrz również Rekomendacja D, rekomendacja 5.8).
Rekomendacja zwraca również uwagę na fakt, że elementem procesu
przygotowawczego powinno być przeprowadzenie uzgodnień w ramach
organizacji, w których powinny uczestniczyć co najmniej komórki operacyjne, księgowe, prawne, ryzyka i audytu wewnętrznego (Rekomendacja
G, rekomendacja 4).
Produkty walutowe
Produkty w zakresie operacji obciążonych ryzykiem walutowym bank
powinien tworzyć i wdrażać zgodnie ze stosowanymi i zatwierdzonymi
regulacjami dotyczącymi wprowadzania produktów (Rekomendacja I, rekomendacja 8). Należy zwrócić tu uwagę, że oczekiwaniem organu nadzorczego jest, aby zarząd banku przedstawił do akceptacji rady nadzorczej
propozycje wprowadzania nowych kategorii operacji lub zmiany wolumenu działalności związanego z daną kategorią operacji wraz z odniesieniem
do adresatów produktu (Załącznik do Rekomendacji I, pkt 1.).
Produkty pochodne
Jeżeli bank planuje wprowadzenie produktu opierającego się na transakcjach z użyciem instrumentów pochodnych, to konieczne jest spełnienie
oczekiwać Komisji określonych w ramach Rekomendacji A. W tym wypadku proces tworzenia produktu musi obejmować po pierwsze pogłębioną
analizę wszelkich prawnych aspektów dotyczących uruchomienia działalności banku na tym rynku, po drugie legalności przeprowadzania operacji
w odniesieniu do obowiązujących przepisów prawa (Rekomendacja A, rekomendacja 1). Proces tworzenia produktu musi uwzględnić konieczność:
• zidentyfikowania i dokonania oceny ryzyk nowego produktu;
• uzyskania akceptacji zarządu;
• opracowania i wdrożenia – pisemnie – procedur działania;
• wdrożenie systemu kontroli ryzyka;
• wdrożenie odpowiednich zmian w aplikacjach i systemach informatycznych;
• przeszkolenie pracowników.
Wszystkie wymienione elementy muszą zostać przeprowadzone jeszcze przed wdrożeniem nowego produktu. Dodatkowo w odniesieniu do
394 | WSGE
klientów (Rekomendacja A, rekomendacja 1) bank powinien:
• opracować procedury i mechanizmy badania zdolności kredytowej
klientów, co ważne proces oceny powinien być zintegrowany z oceną
ryzyka wynikającą z innych produktów bankowych;
• określić zasady wyznaczania limitów zaangażowania klientów w zakresie transakcji instrumentami pochodnymi; bank powinien monitorować łączną ekspozycję klienta wynikającą z posiadanych przez
niego produktów bankowych;
• opracować zasady oferowania instrumentów pochodnych; zasady te
powinny być uzależnione od charakteru transakcji oraz grupy klientów;
• wypracować jasne i przejrzyste dla klienta sposoby komunikacji; Bank
musi zwracać tu uwagę, aby we właściwy sposób przedstawiać klientom swoich pracowników, gdyż nie pełnią oni roli doradców, a jedynie
sprzedawców produktów bankowych (nie dotyczy to banków, które
świadczą usługi doradztwa finansowego lub inwestycyjnego).
Nadzorca zwraca również uwagę na fakt, iż motywacyjne systemy wynagradzania pracowników nie powinny zależeć wyłącznie od wielkości
sprzedaży produktów.
Produkty hipoteczne
Bank opracowując i wdrażając produkty zabezpieczone hipotecznie,
powinien szczególną wagę przyłożyć do zapewnienia niezależności między procesami związanymi z tworzeniem i walidacją narzędzi wspierających a procesami realizującymi funkcje sprzedażowe, operacyjne i kontrolne (Rekomendacja S, rekomendacja 5). Procedury operacyjne powinny ograniczać możliwości akceptacji wszelkich odstępstw od tej reguły.
Tworząc lub modyfikując produkt, bank powinien dążyć do zapewnienia
adekwatności procesu badania zdolności kredytowej klientów do ponoszonego przez bank ryzyka, z uwzględnieniem rodzaju produktów kredytowych i wynikających z nich limitów (Rekomendacja S, rekomendacja
8). Natomiast analiza powinna obejmować między innymi: cechy osobowe klienta historię współpracy z bankiem oraz historię kredytową. Przed
wdrożeniem produktu zarząd banku powinien zatwierdzić limity ograniczające ryzyko kredytowe, gwarantujące dywersyfikację portfela, odniesione zarówno do poszczególnych ekspozycji, jak i do całego portfela kredytów
zabezpieczonych hipotecznie (Rekomendacja S, rekomendacja 20). Bank
WSGE | 395
powinien dokonać stosownych zmian w systemie pomiaru i raportowania,
aby zapewnić utrzymanie zaakceptowanego poziomu apetytu na ryzyko
(Rekomendacja S, rekomendacja 23). Jednym z istotniejszych elementów,
na które zwraca uwagę Komisja jest konieczność jasnego, jednoznacznego i czytelnego przedstawiania informacji klientom (Rekomendacja S, rekomendacja 25) . W tym celu bank musi, na etapie tworzenia produktu,
wprowadzić szereg zmian w procedurach, przepisach wewnętrznych, aplikacjach i systemach informatycznych czy też materiałach informacyjnych.
Aspekty te dotyczą etapu pozyskiwania klienta, jak i obsługi klienta po
podpisaniu umowy. Informacje reklamowe, informacje dotyczące produktu i ryzyka z nim związanego, treść regulaminów, wzorce umów, taryfy
opłat i prowizji oraz wszelkie inne informacje niezbędne do podjęcia przez
klienta decyzji powinny być rzetelne i kompletne (Rekomendacja S, rekomendacja 26). Należy tu też wspomnieć, że niedopuszczalne jest wprowadzanie klienta w błąd lub umieszczanie w umowach klauzul abuzywnych,
kształtujących jego prawa i/lub obowiązki niezgodnie z obowiązującymi
regulacjami prawnymi lub naruszających jego interesy (Niedziółka, 2012b,
s. 499 - 508).
Produkty kredytowe detaliczne
W przypadku wprowadzania produktów kredytowych detalicznych
nadzorca oczekuje, iż podstawą uruchomienia procesu kredytowania detalicznego będzie zatwierdzona przez zarząd i nadzorowana przez radę
nadzorczą polityka kredytowania (Rekomendacja T, rekomendacja 1).
Polityka ta powinna uwzględniać ryzyko wynikające ze specyfiki produktowej, a także powinna zabezpieczać i ograniczać to ryzyko, w szczególności poprzez ustalenie w banku maksymalnego poziomu portfela
produktowego oraz maksymalnego poziomu zadłużenia w odniesieniu
do dochodów klienta (Rekomendacja T, rekomendacja 1). Proces oceny
zdolności kredytowej klientów powinien być określony w opracowanych
i wdrożonych w banku procedurach i powinien uwzględniać ustalone poziomy limitów. Analogicznie do produktów hipotecznych na etapie wprowadzania kredytowego produktu detalicznego należy zapewnić odpowiednie rozdzielenie funkcji sprzedaży od akceptacji, monitorowania oraz kontroli ryzyka. Jeżeli proces wprowadzanego produktu wymaga wykorzystania modeli, to bank powinien zapewnić niezależność procesów tworzenia
i walidacji modeli od sprzedaży i funkcji operacyjnych, a także wprowadzić ograniczenie możliwości akceptacji odstępstw (Rekomendacja
396 | WSGE
T, rekomendacja 5). Bank powinien tak opracowywać proces badania
zdolności kredytowej klientów, aby minimalizować ponoszone ryzyko
i w tym celu powinien dokonywać analizy między innymi: cech osobowych klienta, historii jego współpracy z bankiem czy historii kredytowej
(Rekomendacja T, rekomendacja 6). Komisja dopuszcza możliwość zastosowania przez bank uproszczonych zasad oceny zdolności kredytowej.
Warunki te zostały wskazane explicite w rekomendacji 7. Wprowadzając
produkty kredytowe detaliczne, bank musi równocześnie wdrożyć (jeśli
wcześniej nie posiadał) odpowiedni system pomiaru, monitorowania i raportowania stopnia zaangażowania banku w detaliczne ekspozycje kredytowe, z uwzględnieniem rodzaju produktów, apetytu na ryzyko czy profilu
ryzyka. Rekomendacja wskazuje też, że zarząd powinien otrzymywać powyższe informacje nie rzadziej niż raz na kwartał (Rekomendacja T, rekomendacja 17). Informacje dotyczące produktu i ryzyka z nim związanego,
treść regulaminów, wzorce umów, taryfy opłat i prowizji i wszelkie inne
informacje niezbędne do podjęcia przez klienta decyzji powinny być rzetelne i kompletne (Rekomendacja T, rekomendacja 19).
Podsumowanie
Analiza funkcjonalnych źródeł prawa, jakimi są rekomendacje wydawane przez Komisję Nadzoru Finansowego, wskazuje, że banki powinny
identyfikować i oceniać ryzyko operacyjne we wszystkich produktach oraz
w procesach, aplikacjach i systemach je wspierających, aby ustalić hierarchię ważności poszczególnych ryzyk i priorytety zarządzania. Przed wprowadzeniem nowych produktów oraz przed rozpoczęciem nowego rodzaju
działalności banki powinny ocenić ryzyko operacyjne związane z tymi
przedsięwzięciami oraz inne rodzaje ryzyka, które w przypadku danego
produktu występują. Istniejące w banku produkty oraz procesy, aplikacje
i systemy informatyczne służące do ich dostarczania powinny podlegać regularnemu monitorowaniu. Zarządzanie ryzykiem powinno w racjonalny
sposób chronić przed wewnętrznymi i zewnętrznymi zagrożeniami, które
mogą być źródłem potencjalnych strat, takimi jak działania przestępcze
i nieumyślne błędy pracowników lub osób zewnętrznych, wadliwie zaprojektowane produkty i procesy wewnętrzne czy awarie systemów teleinformatycznych.
Dokonany przegląd rekomendacji KNF uwidacznia dwie kwestie.
Po pierwsze regulacje organu nadzorczego są dosyć szczegółowe i wraz
z każdą aktualizacją poszerza się ich zakres merytoryczny (co może być
WSGE | 397
odebrane jako próba ingerencji Komisji w proces zarządzania bankiem,
a to wykraczałoby poza standardową definicję nadzoru). Po drugie można dostrzec wzajemne powiązania (a często nawet odwołania) pomiędzy
wydawanymi rekomendacjami, co może ułatwiać pełnienie funkcji nadzoru, ale jednocześnie utrudnić operacyjne realizowanie zadań przez banki.
Jednakże zdaniem autora nieodzowne jest dalsze coraz głębsze regulowanie rynku, wynikające miedzy innymi z postępującej integracji funkcji
nadzoru nie tylko w kraju, ale także na poziomie Unii Europejskiej.
References:
Ferszt – Piłat, K. (2012). Zaufanie jako fundament bezpieczeństwa we
współczesnym społeczeństwie, [w:] „Journal of Modern Science”,
tom 3/15/2012. Józefów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki
Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi.
Góral, L. (1998). Nadzór bankowy. Warszawa: Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne.
Gronkiewicz – Waltz, H. (1992). Bank centralny od gospodarki planowej do
rynkowej. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze.
Kaszubski, R. (2006). Funkcjonalne źródła prawa bankowego publicznego.
Warszawa: Wydawnictwo Wolter Kluwer.
Kosikowski, C. (1995). Prawo gospodarcze publiczne. Warszawa:
Wydawnictwa prawnicze PWN, Wydanie II.
Lewis, M. (2010). The Big Short: Inside the Doomsday Machine. New York:
W.W. Norton & Company.
Niedziółka, I. (2012). Bezpieczeństwo konsumentów europejskich w świetle działania Europejskich Centrów Konsumenckich. [w:] „Journal of
Modern Science”, tom 2/13/2012. Józefów: Wydawnictwo Wyższej
Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi.
Niedziółka, I. (2012). Ochrona praw konsumenta w kontekście zakazu
stosowania niedozwolonych postanowień umownych, [w:] „Journal of
Modern Science”, tom 2415/2012. Józefów: Wydawnictwo Wyższej
Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi.
Pomorska, A. (1994). Komentarz do prawa bankowego, Warszawa:
Wydawnictwo Prawnicze.
Sitek, B. (2012). Bezpieczeństwo prawne a wertykalna wielowarstwowość
systemów prawnych, [w:] „Journal of Modern Science”, tom 1/12/2012.
398 | WSGE
Józefów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi.
Sitek, M. (2012). Prawne i instytucjonalne ramy polityki karnej UE, [w:]
„Journal of Modern Science”, tom 1/12/2012. Józefów: Wydawnictwo
Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi.
Szejniuk, A. (2012). Kontrola instrumentem bezpieczeństwa, [w:] „Journal
of Modern Science”, tom 2/13/2012. Józefów: Wydawnictwo Wyższej
Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi.
Szpringer, W. (1997). Europejskie regulacje bankowe, Seria Biblioteka bankowca, Warszawa: Wydawnictwo Twigger.
Akty prawne i funkcjonalne źródła prawa
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. 1997 nr 140, poz.
939 z późn. zm.).
Rekomendacja C dotycząca zarządzania ryzykiem koncentracji zaangażowań, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa, 2002 r.
Rekomendacja G dotycząca zarządzania ryzykiem stopy procentowej
w bankach, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa 2002 r.
Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.
U. 2004 nr 173, poz. 1808 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz.
U. 2006 nr 157, poz. 1119, z późn. zm.).
Rekomendacja A dotycząca zarządzania ryzykiem towarzyszącym zawieraniu przez banki transakcji na rynku instrumentów pochodnych,
Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa 2010 r.
Rekomendacja I dotycząca zarządzania ryzykiem walutowym w bankach
oraz zasad dokonywania przez banki operacji obciążonych ryzykiem
walutowym, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa 2010 r.
Rekomendacja H dotycząca systemu kontroli wewnętrznej w bankach,
Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa, 2011 r.
Uchwała Nr 312/2012 Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 27 listopada
2012 r. (Dz. Urz. KNF z dnia 21 grudnia 2012 r.).
Rekomendacja M dotycząca zarządzania ryzykiem operacyjnym w bankach, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa, styczeń 2013 r.
Rekomendacja D dotycząca zarządzania obszarami technologii informa-
WSGE | 399
cyjnej i bezpieczeństwa środowiska teleinformatycznego w bankach,
Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa, styczeń 2013 r.
Rekomendacja T dotycząca dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem detalicznych ekspozycji kredytowych, Komisja Nadzoru
Finansowego, Warszawa, luty 2013 r.
Rekomendacja S dotycząca dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie, Komisja Nadzoru
Finansowego, Warszawa czerwiec 2013 r.
400 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 401-418
Artur Michał Banaszak
Gambling as the problem in the contemporary
societies
Hazard jako problem współczesnych społeczeństw
Artur Michał Banaszak
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
The addictions are a major problem of the modern world. Their
types are varied and various fields of science deal with them. One of the
phenomena that can become an addiction is gambling. It is betting on
certain events, the outcome of which is difficult to predict and depends only
on the fortuity. The phenomenon of gambling in itself is not a problem, but
can lead to significant problems having a devastating impact on the lives
of individuals and society. The object of this research is the phenomenon
of gambling considered primarily in terms of its harmfulness. The author
analyzes the different situations of gambling. It will be shown how to
recognize pathological gambling and what characteristics are people
addicted to gambling. In addition, we will discuss gambling as a disease.
The purpose of this study is to demonstrate that gambling can be harmful
to people and that it is a disease that today affects more and more people.
Dużym problem współczesnego świata są uzależnienia. Ich rodzaje są
różne i zajmują się nimi rożne dziedziny nauki. Jednym ze zjawisk, które
mogą stać się uzależnieniem jest hazard, czyli obstawianie pewnych zdarzeń, których wynik jest trudny do przewidzenia lub zależny tylko i wyłącznie od przypadku. Zjawisko hazardu samo w sobie nie jest problemem, ale może prowadzić do znacznego problemu mającego destrukcyjny
wpływ na życie jednostki i społeczeństwa. Przedmiotem tej analizy jest
zjawisko hazardu rozważane przede wszystkim w kontekście jego szkodliwości. Przeanalizowane zostaną różne sytuacje związane z uprawianiem hazardu. Pokazane zostanie, w jaki sposób można rozpoznać hazard
szkodliwy i jakie cechy posiadają osoby uzależnione od hazardu. Ponadto
omówiony zostanie hazard jako choroba. Celem tego opracowania jest wy-
WSGE | 403
kazanie, że hazard może być szkodliwy dla człowieka i że jest to choroba,
która współcześnie dotyka coraz więcej osób.
Key words:
gambling, problem gambling, pathological gambling, compulsive hazard, addiction
hazard, hazard problemowy, hazard patologiczny, nałogowy hazard, uzależnienie
Wstęp
Jednym z ważniejszych problemów, które dotykają jednostkę lub całe
społeczeństwo jest uzależnienie. Psychologia i medycyna zajmują się
wieloma rodzajami uzależnień, w tym uzależnieniami od alkoholu, narkotyków, innych substancji chemicznych, seksu, zakupów, Internetu, itp.
Uzależnienie można opisać jako sytuację, kiedy człowiek czuje się przymuszony, aby zaangażować się w różne ryzykowne i niedające się kontrolować
zachowania (Zimbardo, 1999, s. 31).
Choćby pobieżne i niepełne wymienienie różnych, powszechnie znanych rodzajów uzależnień pokazuje, że osoba może być uzależniona od
pewnych przyjmowanych substancji lub uzależniona od pewnych zachowań. Ten drugi typ często określany jest mianem uzależnienia behawioralnego. Wśród wielu wymienianych w tej grupie znajduje się uzależnienie, które obecne jest w historii ludzkości od zawsze, ale współcześnie, ze
względu na coraz szersze możliwości dostępu, staje się coraz większym
problemem i dotyka coraz większej ilości jednostek. Mowa tu o uzależnieniu od hazardu.
Gra w kasynie, obstawianie wyników zdarzeń sportowych, ruletka, wypełnianie kuponu lotto, gra na wyścigach konnych czy inne tego rodzaju
zachowania nie są co do zasady czymś złych i chorym. Wielu ludzi traktuje
to jako formę rozrywki i sposób na spędzanie czasu wolnego. Ale warto
wskazać, że nierzadko niewinnie zapowiadająca się rozrywka może prowadzić do dużego problemu, z którym jednostka sama sobie nie poradzi.
Hazard potrafi uzależniać, podobnie jak inne tego typu problemy. Wielu
ludzi traktuje picie alkoholu jako formę relaksu, sposobu na czas spędzony
w towarzystwie. I mimo, że picie, które czasem nazywamy kulturalnym
lub picie z umiarem nie musi prowadzić to wielkich problemów, to jednak
nikt nie ma wątpliwości, że w pewnych sytuacjach może to prowadzić do
404 | WSGE
dramatu jednostki i osób z nią związanych. Podobnie jest z hazardem.
Przedmiotem tej analizy jest zjawisko hazardu rozważane przede
wszystkim w kontekście jego szkodliwości. Przeanalizowane zostaną różne sytuacje związane z uprawianiem hazardu. Pokazane zostanie, w jaki
sposób można rozpoznać hazard szkodliwy i jakie cechy posiadają osoby
uzależnione od hazardu. Ponadto omówiony zostanie hazard jako choroba. Celem tego opracowanie jest wykazanie, że hazard może być szkodliwy
dla człowieka i że jest to choroba, która współcześnie dotyka coraz więcej
osób.
Czym jest hazard?
Rozważając zagadnienia związane z zagrożeniami, jakie może nieść
ze sobą hazard, należy zacząć od wytłumaczenia terminologii. Możemy
podać tutaj trzy pojęcia: hazardu, problemów z hazardem oraz hazardu patologicznego.
Hazard jako taki nie jest i nie musi być problemem. Może to być forma
rozrywki i zabawy. Według definicji Słownika Wyrazów Obcych PWN hazard to wyraz pochodzący z języka francuskiego i oznacza tyle, co kostka
do gry lub gra w kości. Jest to „ryzykowne przedsięwzięcie, którego wynik
zależy wyłącznie od przypadku, ryzyko, narażenie się na niebezpieczeństwo, ryzykowanie (PWN, 1998, s. 269). Inna definicja podaje, że hazard
to postawienie pieniędzy na wynik gry, rywalizacji lub innego wydarzenia,
jest to branie udziału w grze losowej (Rose, br. [w:] http://www.gamblingandthelaw.com).
Kolejnym, koniecznym do omówienia pojęciem jest termin problemy
z hazardem (problem gambling). Termin ten oznacza, że osoba gra bardzo
dużo, ale nie jest uzależniona od hazardu i potrafi przestać grać. Niemniej
jednak osoba taka doświadcza wielu problemów związanych z hazardem
(por. Problem Gambling Institute of Ontario, 2012, s. 11 - 16). Inną definicję tego samego terminu podają źródła Rady ds. Przymusowego Hazardu
Stanu Arizona. W tym wypadku mówi się o uwikłaniu w ryzykowne zachowania hazardowe, które mają niesprzyjający wpływ na samopoczucie jednostki, na jego sytuację rodzinną, zawodową, finansową i socjalną
(Hulen, br. [w:] http://www.azccg.org).
Ostatnim i najważniejszym terminem, który należy wytłumaczyć jest
pojęcie hazardu patologicznego. Zgodnie z definicją Międzynarodowej
Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 „za-
WSGE | 405
burzenie to polega na często powtarzających się epizodach hazardu, które
dominują życie pacjenta na szkodę społeczną, zawodową, materialną oraz
ze szkodą dla wartości i zobowiązań rodzinnych” (ICD-10, 2010, F63.0).
Źródła anglojęzyczne obok określenia hazard patologiczny (pathological
hazard) używają również tożsamego terminu hazard nałogowy (compulsive hazard). Definiuje się go jako „postępujące zaburzenie charakteryzujące
się ciągłymi lub czasowymi utratami kontroli nad hazardem – zaabsorbowanie hazardem i zdobywaniem pieniędzy, którymi się gra – irracjonalnym myśleniem oraz kontynuacją zachowania wbrew niesprzyjającym
konsekwencjom” (Rosenthal, 1992, s. 73). Również ciekawa wydaje się być
definicja podawana przez działającą w Stanach Zjednoczonych organizację
Anonimowych Hazardzistów. Według tej organizacji hazard patologiczny
to „choroba postępująca w swej naturze, która nie może być wyleczona,
ale może być zatrzymana” (Gambling Anonymous, br., [w:] http://www.
gamblersanonymous.org/ga/content/questions-answers-about-gamblers-anonymous).
Dokonując podsumowania wyjaśniania tych trzech pojęć, należy powiedzieć, że owo rozróżnienie – hazard, problemy z hazardem oraz hazard
patologiczny – może być porównane do innego problemu a mianowicie
do alkoholizmu. Hazard sam w sobie to pewna analogia do picia alkoholu.
Nie jest to ani zdrowe, ani konieczne, ale kontrolowane nie musi prowadzić do żadnych poważnych problemów. Problemy z hazardem można porównać do pijaństwa czy upijania się. Nie jest to jeszcze pełne uzależnienie,
ale jest to duży krok w jego kierunku i może prowadzić do bardziej lub
mniej poważnych problemów. Ostatni termin – hazard patologiczny lub
hazard nałogowy – to analogia do alkoholizmu. Jest to choroba i uzależnienie, które prowadzi do wielu problemów natury osobistej, rodzinnej oraz
zawodowej. Bardzo często nałogowi hazardziści, podobnie jak nałogowi
alkoholicy, miewają również problemy natury finansowej.
Jak rozpoznać hazard patologiczny (nałogowy)?
W hazardzie patologicznym jak w wielu innych chorobach wskazuje
się na pewne symptomy, które mówią, że dana jednostka jest uzależniona
od hazardu. Jak podają badacze tego problemu, nie wszystkie z wymienionych kryteriów muszą występować u jednej i tej samej osoby.
Richard Rosenthal M. D. oraz Henry Lesieur Ph. D. opracowali katalog dziesięciu kryteriów diagnostycznych dla patologicznego hazardu.
406 | WSGE
Według tego zestawienia o chorobie może świadczyć fakt, że osoba cały
czas myśli tylko i wyłącznie o hazardzie lub o sposobach zdobycia środków
finansowych na hazard. Inną cechą jest to, że grający, aby zaspokoić swoje
potrzeby emocjonalne stawia coraz więcej pieniędzy. Trzecią cechą, jest
fakt, iż granie i obstawianie wymyka się z pod kontroli, a osoba uzależniona nie potrafi przestać. Jeśli nawet osobie takiej zdarzają się okresy abstynencji, to podczas niej ów człowiek jest niespokojny i skłony do gniewu.
Kolejną cechą świadczącą o uzależnieniu jest to, że granie i obstawianie
jest swego rodzaju ucieczką od problemów dnia codziennego. Jest to dla
nałogowego hazardzisty swego rodzaju sposób na radzenie sobie z uczuciem beznadziejności, winy oraz wszelkiego rodzaju depresjami. Również
ciągłe powroty do grania w celu powetowania sobie wcześniejszych strat
(próba odegrania się), to kolejne kryterium charakteryzujące patologicznego hazardu. Następną cechą jest to, że osoba uzależniona ma coraz gorszy kontakt z otoczeniem. Przejawia się to w fakcie, że hazardzista próbuje
kłamać na temat swojego grania. Bardzo często osłabia lub niszczy swoje
stosunki rodzinne, przyjacielskie oraz ma problemy na polu zawodowym.
Wielokrotnie zdarza się i jest to kolejny symptom patologiczne hazardu,
że uzależniony popełnia wykroczenia lub przestępstwa w celu zdobycia
środków finansowych na granie. Nie rzadko zdarzają się kradzieże, defraudacje powierzonych sobie pieniędzy, fałszerstwa i inne nielegalne praktyki. Znane są skrajne przypadki pobić lub nawet morderstw dokonywanych przez osoby uzależnione, aby w ten sposób zdobyć pieniądze na grę.
Ostatnim z kryteriów znajdującym się w katalogu Rosenthala i Lesieura
jest to, że uzależniony liczy, że jego bliscy pomogą mu w rozwiązaniu trudnej sytuacji finansowej, spowodowanej niekontrolowanym graniem (por.
Lesieur i Rosenthal, 1998, s. 393 - 401).
Na podobne symptomy patologicznego lub przymusowego hazardu wskazuje Rada ds. Nałogowego Hazardu Stanu Arizona. Dodaje ona,
że osoba uzależniona od hazardu będzie próbować pożyczać pieniądze od
znajomych i przyjaciół, jednocześnie ukrywając prawdziwe powody pożyczki. Osoba taka zaczyna też zamieniać na gotówkę swoje lokaty bankowe, środki ulokowane w inwestycjach lub funduszach emerytalnych,
bierze kredyty pod zastaw domu oraz wynosi i spienięża wszystkie wartościowe rzeczy znajdujące się w posiadaniu jego lub rodziny. Chory na
hazard potrafi wykorzystać każdą nadarzającą się okazję, aby uzyskać pieniądze potrzebne mu do gry. Eksperci Rady wskazują także, że osoba chora na patologiczny hazard zwiększa nie tylko ilość stawianych pieniędzy,
WSGE | 407
ale również poświęca hazardowi coraz więcej czasu. Wskazuje się również,
że w raz z rozwojem uzależnienia zmienia się osobowość chorego, a mianowicie staje się on złośliwy, bardzo krytyczny wobec innych, sarkastyczny, kłótliwy oraz przygnębiony. Osoba taka nie chce się przyznać do faktu
bycia uzależnionym od hazardu i upiera się, że to jest nie groźna zabawa, a jedynie forma relaksu. Osoba taka bardzo akcentuje swoje wygrane,
jednocześnie przemilcza lub lekceważy przegrane. W późniejszych fazach
uzależnienia hazardzista przestaje rozmawiać z kimkolwiek na temat swojego grania oraz uprawia hazard samotnie (Symptoms of the Compulsive
Gamblers, br. [w:] http://www.azccg.org).
Do wszystkich powyżej wymienionych symptomów znamionujących
pojawienie się patologicznego lub nałogowego hazardu dodaje się jeszcze,
że osoba uzależniona wierzy, że w końcu trafi jej się wielka wygrana, która
rozwiąże wszelkie problemy. Osoba taka nie chce dopuścić do siebie myśli, że jedynym sposobem na poradzenie sobie z problemami finansowymi
jest zaprzestanie hazardu. Osoba uzależniona coraz mniej czasu spędza
w domu z rodziną, a nawet jeśli jest w domu, to często, aby grać, wykorzystuje różnego rodzaju narzędzia komunikacji na odległość (Internet,
telefon). Zdarzają się także niewytłumaczalne i nieusprawiedliwione absencje w pracy lub zaniedbywanie swoich obowiązków. Nierzadko taka
osoba opuszcza uroczystości rodzinne lub spóźnia się na nie, ponieważ
była w kasynie lub uprawiała hazard w innym miejscu. Również charakterystyczne jest to, że nałogowy hazardzista tak będzie planował wspólne
rodzinne wyjazdy i urlopy, aby w pobliżu było miejsce, gdzie będzie miał
dostęp do hazardu (A Gambling Problem: How Can You Tell? [w:] https://
myhealth.alberta.ca/alberta/stand-alone/Pages/a-gambling-problemhow-can-you-tell.aspx).
W powyższej części analizy zostały przedstawione symptomy i kryteria, które mogą świadczyć o tym, że ktoś ma problem z hazardem lub
nawet, że dana jednostka jest uzależniona od hazardu. Podobnie jak we
wcześniejszych rozważaniach dotyczących sfery pojęciowej tego zagadnienia także i tutaj możemy dopatrzeć się pewnych analogii do alkoholizmu i innych uzależnień. Nałogowy hazardzista, podobnie jak alkoholik
piciem, jest cały czas zaabsorbowany graniem. Nawet jeśli nie gra w danej
chwili, to jego myśli są często zajęte planowaniem grania lub tym, w jaki
sposób zorganizować środki na grę. Kolejna analogia to fakt, iż hazardzista czuje psychiczny i fizyczny dyskomfort, kiedy pozbawiony jest dostępu
do hazardu. Podobnie ma się rzecz z nałogowym alkoholikiem – kiedy
408 | WSGE
nie pije, czuje się chory i niewiele potrafi zrobić. Również konsekwencje,
jakie niesie ze sobą patologiczny hazard dla życia osobistego, rodzinnego
czy zawodowego hazardzisty, są podobne jak przy alkoholizmie. Bardzo
często oba uzależnienia – picie i granie prowadzą do rozkładu rodziny,
utraty przyjaciół i znajomych, a nierzadko do utraty pracy. Zarówno jeden,
jak i drugi nałóg prowadzą do pogorszenia się sytuacji rodzinnej samego
chorego, jak i jego rodziny.
Pojawienie się owych symptomów (nawet części z nich) pokazuje,
że jednostka jest uzależniona od hazardu lub w najlepszym wypadku ma
problem z hazardem. W poradniach zajmujących się leczeniem nałogowych hazardzistów w Stanach Zjednoczonych opracowano zestaw pytań
(Problem Gambling Self Quiz), który zbiera te wszystkie objawy i kryteria
nałogowego hazardu. Dana osoba może samodzielnie odpowiedzieć na
owe pytania i również samodzielnie odpowiedzieć sobie na pytanie, czy
w życiu tego osobnika jest obecny problem hazardu. Opisując symptomy
i kryteria nałogowego hazardu, wydaję się słusznym ich przedstawienie:
1. Czy kiedykolwiek uprawiałeś hazard dłużej niż planowałeś?
2. Czy kiedykolwiek zdarzyło się, iż grałeś tak długo, aż straciłeś wszystkie
pieniądze?
3. Czy kiedykolwiek myślenie o hazardzie spowodowały u ciebie problemy ze spaniem?
4. Czy kiedykolwiek postawiłeś pieniądze pochodzące z twoich zarobków
lub oszczędności, które były przeznaczone na zapłacenie rachunków?
5. Czy kiedykolwiek próbowałeś bezskutecznie przestać uprawiać hazard?
6. Czy kiedykolwiek złamałeś prawo lub myślałeś o tym, aby w ten sposób zdobyć środki na hazard?
7. Czy kiedykolwiek pożyczałeś pieniądze z przeznaczeniem na hazard?
8. Czy kiedykolwiek miałeś wyrzuty sumienia z powodu hazardu?
9. Czy kiedykolwiek uprawiałeś hazard, aby w ten sposób zdobyć środki
na zaspokojenie swoich zobowiązań finansowych?
10.Czy kiedykolwiek przegrane w hazardzie powodowały u ciebie stany
depresyjne lub myśli samobójcze?
Specjaliści zajmujący się problematyką uzależnień od hazardu wskazują, że nawet jedna twierdząca odpowiedź na którekolwiek z powyższych
WSGE | 409
pytań może wskazywać, że dana osoba ma problem z hazardem lub nawet,
że jest uzależniona od hazard (The National Council on Problem Gambling,
br. [w:] http://www.ncpgambling.org/i4a/survey/survey.cfm?id=6).
Kim jest osoba uzależniona od hazardu?
Po przestawieniu symptomów choroby hazardowej dokonana zostanie
próba nakreślenia sylwetki osoby uzależnionej od hazardu. Na samym początku musi być powiedziane, że nie istnieje coś takiego jak predyspozycje
lub szczególne uwarunkowania do stania się nałogowym hazardzistą. Na
pytanie, jakiego rodzaju osoby stają się patologicznymi hazardzistami, odpowiedź brzmi: „ każdy, kto uprawia hazard może mieć problem, jeśli nie
będzie pamiętał o ryzyku, jakie niesie ze sobą hazard i jeśli będzie grał nieodpowiedzialnie. Jeśli następuje kolizja miedzy zachowaniami hazardowymi a finansami, związkami z innymi osobami i pozycją zawodową, znaczy
to, że poważny problem z hazardem już istnieje” (The National Council
on Problem Gambling, br. [w:] http://www.ncpgambling.org/i4a/pages/
Index.cfm?pageID=3315). Tak więc ryzyko stania się uzależnionym od
hazardu stoi przed każdym człowiekiem, który uprawia jakąkolwiek formę
hazardu. Dotyczy to wszystkich osób – zarówno tych chodzących w miarę
regularnie do kasyn, jak i osób, które tylko od czasu do czasu dokonają zakupu kuponu w kolekturze „lotto”. Dlatego ważnym wydaje się być wskazanie, że we wczesnych fazach rozwojowych tej choroby nie jest istotne, jak
często się gra i ile pieniędzy się stawia. Częstotliwość uprawiania hazardu,
jak również ilość wygrywanych lub przegrywanych pieniędzy nie determinuje, czy dana osoba ma lub nie ma problemu z hazardem. Uprawianie
hazardu staje się problemem, gdy zaczyna to mieć negatywne oddziaływanie na jakąkolwiek sferę życia jednostki (The National Council on Problem
Gambling, [w:] http://www.ncpgambling.org/i4a/pages/Index.cfm?pageID=3315).
Po wstępnym stwierdzeniu, że każdy bez wyjątku może stać się uzależnionym od hazardu i że nie potrzeba żadnych specyficznych predyspozycji, aby mieć problem z hazardem, przedstawiona zostanie sylwetka
osoby uzależnionej od hazardu. Opis hipotetycznego hazardzisty zostanie
dokonany w oparciu o badania Donalda Hulena amerykańskiego eksperta
analizującego zachowania patologicznych lub nałogowych hazardzistów.
Był on jednym ze współtwórców Rady ds. Patologicznego Hazardu Stanu
Arizona, a swoje badania prowadził na osobach zgłaszających się po pomoc
do tej organizacji. Wprawdzie jego badania były ograniczone do miesz-
410 | WSGE
kańców stanu Arizona, ale jak sam wskazywał, opis osoby uzależnionej
od hazardu wyłaniający się z tych badań nie musi mieć charakteru lokalnego, ale może dotyczyć jakiejkolwiek osoby bez względu na miejsce zamieszkania. Dodać należy, że mieszkańcy Arizony są w szczególny sposób
zagrożeni hazardem, gdyż stan ten graniczy ze „stolicą” amerykańskiego
lub nawet światowego hazardu – stanem Newada, na terenie którego leży
przede wszystkim Las Vegas oraz inne miejscowości, w których ulokowano
olbrzymie ilości kasyn. Badania również wskazywały, że ulubioną
formą rozrywki mieszkańców stanu Arizona są wycieczki do Newady
i odwiedzanie Las Vegas.
Hulen w oparciu o swoje badania podzielił osoby uzależnione od
hazardu na dwie grupy. Mówi się , że istnieją nałogowi hazardziści akcji
(action compulsive gamblers) oraz nałogowi hazardziści ucieczki (escape
compulsive gamblers). Wskazuje on, że wprawdzie istnieją pewne podobieństwa pomiędzy osobami z tych dwóch grup, ale jednak istnieje wiele
zasadniczych różnic, które nakazują dokonać takiego podziału.
Zdaniem Hulena action compulsive gamblers to tradycyjna forma hazardzistów. Przed rokiem 1980 stanowili oni większość całej populacji
grających i byli to przede wszystkim mężczyźni. Maskulinizacja tej grupy
wynika przede wszystkim z faktu, iż w wielu środowiskach i społecznościach kobietom nie wypadało uprawiać hazardu. Osoba taka to człowiek
z bardzo niskim poczuciem własnej wartości, ale chcący mieć kontrolę nad
innymi, próbujący rządzić w swoim otoczeniu. Są to na ogół osoby asertywne, energiczne i często wielcy egoiści. Ich przeciętny poziom inteligencji to IQ ponad 120. Najczęściej rozpoczynali oni uprawianie hazardu we
wczesnym wieku, nierzadko jako nastolatkowie.
Charakterystyczną cechą tej grupy jest to, że preferują oni raczej hazard,
gdzie wymagane są pewnego rodzaju umiejętności (skill gambling). Do ulubionych rodzajów hazardu tych osób należą wszelkiego rodzaju gry w karty
i kości oraz obstawianie wyników wydarzeń sportowych lub wyścigów konnych. Tego typu jednostki nie chcą polegać tylko i wyłącznie na ślepym losie
gier losowych, ale uważają, że potrafią wypracować pewne systemy i posiąść
takie umiejętności, które pozwolą im odnieść sukces w hazardzie. Osoby
z tej grupy potrzebują hazardu, aby zaspokoić swoje potrzeby dominowania
i wygrywania (D. Hulen, br. [w:] http://www.azccg.org).
Badania prowadzone przez Hulana od połowy lat 80. XX wieku pokazują, iż mimo że ciągle jeszcze znaczna liczba osób uzależnionych od hazardu należy do pierwszej grupy, obecnie coraz więcej chorych to jednost-
WSGE | 411
ki diagnozowane jako escape compulsive gamblers. W grupie tej dominują
uzależnieni płci żeńskiej, ale jest też sporo mężczyzn. Jest to grupa nazywana często „nowymi hazardzistami”, która rozwinęła się wraz z nowymi
rodzajami hazardu, np. z automatami gier losowych. Jednostki zaszeregowane do tej grupy to ludzie, których przez większą część życia można było
określić jako odpowiedzialnych, troskliwych i nieegoistycznych. W swoim
czasie doświadczyły one jednego lub wielu momentów tragicznych lub
co najmniej trudnych. Często zostały one w różny sposób skrzywdzone
fizycznie lub psychicznie. Inną cechą tych osób jest to, iż same nie potrafiły
sobie poradzić z problemami, jakich doświadczały, mimo wielokrotnych
prób znalezienia rozwiązania. Psychologowie wskazują, że tego typu
jednostki są skłonne do szukania zapomnienia swoich problemów w narkotykach, nadmiernym objadaniu się, seksie, alkoholu lub właśnie hazardzie. Nierzadko osoby uzależnione opowiadały terapeucie, że ich przygoda
z hazardem rozpoczęła się od tego, że bliscy lub znajomi namawiali ich do
zrobienia czegoś zabawnego, aby w ten sposób oderwać się od problemów.
Kiedy zdarzało się, że osoba taka wybrała hazard jako sposób ucieczki
od problemów życiowych, wtedy uświadamiała sobie, że to pomaga jej.
Wyjazd do kasyna i spędzenie całej nocy na grze powodował, że osoba ta,
przynajmniej w jej subiektywnym mniemaniu, czuła się lepiej. Ponieważ
na ogół tego typu osoby nie posiadają umiejętności potrzebnych do obstawiania wyników zawodów sportowych, grania na wyścigach konnych lub
umiejętności gry w karty, ograniczają się one do korzystania z automatów
gier losowych takich jak „jednoręki bandyta” (slot machine), gra w pokera
(video poker machine), loterie, bingo lub inne. Nierzadko ten typ hazardzistów uzależnia się już po pierwszym pobycie w kasynie lub po pierwszym
zakupie kuponu loteryjnego. Inną cechą charakterystyczną dla tej grupy
jest zaczynanie hazardu już w wieku dojrzałym (po 30 roku życia) lub nawet w wieku emerytalnym. Podsumowując omawianie tej grupy, należy
powiedzieć, że pośród wielu cech właściwych dla tego typu hazardzistów
najważniejszy jest fakt, iż jednostka ucieka w hazard od swoich życiowych
problemów (D. Hulen, br. [w:] http://www.azccg.org).
Także i w tym podziale osób uzależnionych od hazardu można wskazać na pewne analogie z uzależnionymi od alkoholu. Również w grupie
alkoholików można łatwo znaleźć, takich, którzy piją, aby podnieść poczucie swojej własnej wartości. Są tam ludzie, którzy piją, bo chcą, aby coś się
działo, aby była jakaś „akcja”. Istnieją również tacy, którzy w alkoholu wi-
412 | WSGE
dzą ucieczkę przed różnymi problemami swojego życia. Pijąc, zapominają
o tym, co ich boli i co ich dręczy. Motywy, dla których jedni zaczynają pić,
a inni zaczynają uczęszczać do kasyn lub uprawiać hazard w inny sposób,
są często zbliżone.
Fazy rozwojowe choroby hazardowej
Hazard patologiczny to choroba i jak zostało to już wcześniej wykazane, jest to choroba, która się rozwija. Dlatego też nie jest to stan jednorodny, ale wykazuje pewne fazy rozwojowe. Na ogół wylicza się cztery fazy
patologicznego hazardu.
Pierwsza faza to okres wygrywania lub zwycięstw (the winning phase).
Okres ten trwa różnie u różnych jednostek – od roku nawet do pięciu lat.
Charakteryzuje się tym, że osoba uprawia hazard okazjonalnie. Trafiają się
jej wygrane, czasem nawet dość znaczne. W okresie tym charakterystyczny
jest fakt, że osoba grająca fantazjuje na temat potencjalnych wygranych.
Faktyczne wygrane powodują mocne pobudzenie prowadzące do coraz
częstszego grania i operowania coraz wyższymi stawkami. Jednostka będąca w tej fazie choroby jest przekonana, że będzie zawsze wygrywać (por.
Constable, 2003, s. 127 - 135).
D. Hulen dodaje, że przy jednostkach określanych mianem escape compulsive gamblers trudno jest mówić o fazie wygrywania. Bardziej uprawnionym jest określenie, że osobom tym zdarzają się pewne, częstsze lub rzadsze
epizody wygrywania. „Faza zwycięstw” nie jest właściwym terminem na
określenie tego, co dzieje się wśród escape gamblers. Grają oni często jedynie
towarzysko i czasem nie ma to żadnego wpływu na ich dalsze życie, a czasem
uzależniają się od pierwszego razu. Zdarzają się w tym okresie kilkakrotne
małe wygrane lub nawet dość znaczne, ale pieniądze są dla tego typu hazardzistów czymś drugorzędnym. Osoby te czasem pragną zdobyć pieniądze,
uprawiając hazard, aby rozwiązać swoje problemy finansowe, stać się finansowo niezależnym lub zarobić trochę dodatkowych środków. Hazard jest dla
nich emocjonalną ucieczką od problemów życia. Wygrane pieniądze znaczą
tylko tyle, że mogą oni grać dalej, a więc dalej uciekać (…). Przez wygranie
zdobywają oni niezależność od innych, szczególnie w sytuacjach, gdy ich relacje z innymi opierają się na dominacji i zależności od partnerów i otoczenia” (D. Hulen, br. [w:] http://www.azccg.org). Kolejny okres w omawianej
chorobie to faza przegrywania lub strat (the losing phase). Okres ten trwa
do pięciu lat. Hazardzista stawia coraz większe stawki i tym samym ponosi
WSGE | 413
coraz większe straty. Twierdzi jednak, że porażki to chwilowy brak szczęścia
i wygrana musi w końcu nadejść. Prowadzi to do sytuacji, że uzależniony
próbuje się odgrywać, często tracąc coraz więcej. Aby zdobyć środki na hazard, pożycza pieniądze, a ewentualne wygrane idą na spłaty tych długów.
W tej fazie zaczyna się granie kosztem domu rodzinnego, pracy. Często zdarzają się kłamstwa i próby ukrycia swego uzależnienia” (D. Hulen, br. [w:]
http://www.azccg.org).
Trzecia faza rozwoju choroby hazardowej to faza desperacji (the desperation phase). Okres ten trwa od kilku miesięcy do kilku lat. Zaczyna
się wtedy rozpad więzów rodzinnych i przyjacielskich. Jednostka znajdując się w tej fazie choroby, nie potrafi myśleć o niczym innym jak tylko
o graniu i sposobach zdobywania pieniędzy na granie. Przestaje się troszczyć o innych (w tym o swoją rodzinę i dom rodzinny). Rodzina, przyjaciele, znajomi potrzebni są mu tylko jako ewentualne źródło środków
finansowych, za które mógłby grać. Osoba taka ma już na ogół znaczne
problemy finansowe i długi. Wpada wtedy w panikę, a presja, jaką wywierają na niego wierzyciele może prowadzić nawet do prób popełnienia
przestępstw, aby w ten sposób zdobyć pieniądze na spłatę długów i dalsze
granie. Problemem jest fakt, że hazardzista, popełniając przestępstwo, nie
uważa, że zrobił coś złego. Tłumaczy on sobie, że tylko pożycza pieniądze,
które odda, jak tylko się odegra. To napięcie może prowadzić do wyczerpania psychicznego, poczucia bezradności i depresji. Pojawiają się poczucie
winy, wyrzuty sumienia, a także pierwsze myśli samobójcze” (D. Hulen, br.
[w:] http://www.azccg.org).
Ostatnią fazą jest faza beznadziejności lub utraty nadziei (the hopeless
phase). Okres ten, zgodnie ze swoją nazwą, charakteryzuje się tym, że uzależnionemu przestaje już zależeć na czymkolwiek. Jest mu bez różnicy, czy
będzie żył, czy też nie. Finansowo jest on na ogół zrujnowany, najczęściej
rozpadła się już jego rodzina i odsunęli się od niego przyjaciele i znajomi.
Częstymi w tej fazie są ucieczka od hazardu w inne uzależnienia (alkohol,
narkotyki) lub próby samobójcze (D. Hulen, br. [w:] http://www.azccg.org).
Kiedy uzależniony człowiek znajdzie się w tej ostatniej fazie rozwojowej choroby hazardowej, pojawia się pytanie, co może się stać z nim dalej. Doświadczenie pokazuje, że w takich sytuacjach możliwych jest kilka
rozwiązań. Zdarza się, że hazardzista za popełnione przestępstwa trafia do
więzienia. Innym często spotykanym rozwiązaniem jest śmierć jednostki albo poprzez samobójstwo albo – co zdarza się coraz częściej – z rąk
wierzycieli. Ostatnim wyjściem, najbardziej wskazanym, jest zwrócenie się
414 | WSGE
osoby uzależnionej o pomoc. Będąc w tej fazie choroby, jednostka nie jest
w stanie pomóc sobie sama. Dlatego potrzebna jest fachowa pomoc terapeuty i specjalistyczne leczenie. Możliwe jest też uzyskanie pomocy w specjalnych grupach wsparcia typu anonimowi hazardziści. W wielu krajach
działają takie grupy (najliczniejsze w Stanach Zjednoczonych). Grupy te
powstają również w naszym kraju i nierzadko działają z grupami anonimowych alkoholików.
Zakończenie
Jak to zostało wykazane w powyższym rozważaniu, hazard patologiczny jest znacznym problemem dla jednostki, ale może też stanowić
problem dla społeczeństwa. Zjawisko obstawiania różnych zdarzeń oraz
przyjmowania zakładów znane jest w historii ludzkości, w każdym czasie
i w większości kultur. Współcześnie wydaje się jednak, że zjawisko to coraz
mniej jest zabawą i rozrywką, a coraz bardziej zaczyna być problemem.
Bardzo trudno jest pokazać skalę tego zjawiska. Całościowe badania albo nie są prowadzone, albo trudno jest uzyskać w pełni prawdziwe
odpowiedzi. Niemniej jednak zjawisko to jest coraz bardziej powszechne. Patrząc na ten problem tylko z perspektywy Polski, należy powiedzieć, że „wśród ogółu grających w ciągu ostatniego roku tylko około 1%
ma poważny problem z hazardem, a niespełna 4% spośród nich dotyczy
umiarkowany poziom ryzyka uzależnienia. Oznacza to, że w skali kraju
ponad 50 tys. Polaków jest silnie uzależnionych od gier hazardowych, a kolejne prawie 200 tys. to osoby narażone na ryzyko uzależnienia” (Badora
i inni, 2012, s. 20). Do tego oczywiście należałoby doliczyć osoby powiązane z uzależnionymi, czyli ich najbliższych, a wtedy skala problemu jest
jeszcze większa.
Ponadto problem ten dotyka również osoby młodociane i nieletnie,
co jest szczególnie niebezpieczne i w świetle polskiego prawodawstwa
nielegalne. Badania wykonane przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne
na zlecenie samorządów miast i województw (Warszawy, Krakowa, Łodzi,
Kalisza, Siedlec, Radomia, Rudy Śląskiej, Sosnowca oraz województwa
łódzkiego i podkarpackiego) pokazują, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy
35-40% chłopców oraz 25-36% dziewcząt 15 i 16 letnich grało kilka razy
w lotto, a 2-4% chłopców i 1-3% dziewcząt w tym samym wieku dokonuje
zakładów lotto regularnie – przynajmniej raz w tygodniu. Ponadto młodzi
ludzie uprawiają również hazard, grając na automatach do gry. Aż 25-30%
WSGE | 415
chłopców i 10-13% dziewcząt w III klasie gimnazjum w ciągu ostatniego
roku kilkakrotnie grało na maszynach, na których można wygrać pieniądze. Natomiast regularnie (przynajmniej raz na tydzień) gra na automatach, stawiając każdorazowo kwotę co najmniej 50zł, około 3-5% chłopców oraz 1% dziewcząt we wspomnianym wieku (Instytut Psychologii
Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, 2011 [w:] http://www.
psychologia.edu.pl/badania/wyniki-bada/1381-nalogi-behawioralnewsrod-uczniow-gimnazjow-i-szkol-ponadgimnazjalnych-w-wybranychmiastach-polski.html).
Dokładna skala tego problemu nie jest znana. Wielu ludzi ukrywa fakt,
że uprawia hazard. Istnieją też pewne nielegalne sposoby gry, o których osoby zaangażowane nie chcą mówić. Niemniej jednak o jego wielkości mogą
świadczyć dane zawarte w publikacji Komisji Europejskiej – „ZIELONA
KSIĘGA w sprawie gier hazardowych oferowanych w Internecie w obrębie
rynku wewnętrznego”, w której czytamy, że „rynek gier hazardowych oferowanych w Internecie jest najszybciej rozwijającym się segmentem całego
rynku gier hazardowych; jego roczne dochody wyniosły w 2008 r. ponad
6,16 mld EUR”. Wskazać należy na zastrzeżenie, że jest to kwota szacunkowa, a rzeczywista wartość może być dużo większa (Komisja Europejska,
2011, s. 3).
Mówiąc o szkodliwości hazardu, trzeba koniecznie zwrócić uwagę na
jeszcze jeden problem. Większość społeczeństwa nie dostrzega w hazardzie jakiegokolwiek zagrożenia. Przyjmuje się, na ogół, że jest to forma
społecznie akceptowanej rozrywki. Jest wiele czynników społecznych
i kulturowych, które pozwalają zaakceptować uprawianie hazardu, a nawet akceptują bierny lub czasem aktyny udział nieletnich w tym zjawisku. Postrzeganie hazardu jako czegoś niegroźnego jest niebezpieczne,
gdyż człowiek nie zdaje sobie sprawy z prawdziwego zagrożenia i często
nie jest świadomy, że hazard może uzależniać. Dlatego konieczne jest
uświadamianie, jakiego rodzaju zjawiskiem jest hazard i do czego może
ostatecznie doprowadzić.
Przedstawiona analiza nie rości sobie prawa do całościowego ujęcia
problemu hazardu. Jej celem było wskazanie, że może to być groźny problem, który dotyka jednostki i całego społeczeństwa. Celem było też pokazanie, że jest to problem, który współcześnie staje się czymś coraz bardziej
powszechnym. Jasnym jest, że wiele zagadnień dotyczących tego problemu
nie zostało tutaj omówionych. Na pewno warto byłoby dokonać analizy
podstaw prawnych funkcjonowania hazardu zarówno w naszym kraju,
416 | WSGE
jak i w Unii Europejskiej. Także nie zajęto się tutaj problemem udziału
w hazardzie osób nieletnich, a problem ten jest sygnalizowany przez wielu
ekspertów. Prawie zupełnie pominięto też zagadnienie terapii osób uzależnionych od hazardu. Ograniczona forma tego opracowania spowodowała
konieczność wyboru omówionych powyżej zagadnień.
References:
A Gambling Problem: How Can You Tell? (br.) Pozyskano (17.11.2013)
z https://myhealth.alberta.ca/alberta/stand-alone/Pages/a-gamblingproblem-how-can-you-tell.aspx.
Badora, B. i inni. (2012). Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacji czynników ryzyka i czynników chroniących w odniesieniu do hazardu, w tym hazardu problemowego (patologicznego) oraz innych uzależnień behawioralnych. Projekt badawczy realizowany przez Centrum
Badania Opinii Publicznej, współfinansowany ze środków Funduszu
Rozwiązywania Problemów Hazardowych będących w dyspozycji ministra zdrowia. Warszawa: CBOS Pobrano (17.12.2013) z http://www.kbpn.
gov.pl/portal?id=15&res_id=2264442.
Constable, N. (2003). This Is Gamblin.
Don Hulen, (br.). Differences in Pathological Gamblers (in) Arizona w Arizona
Council on Compulsive Gambling, Inc. Pobrano (17.12.2013) z http://
www.azccg.org.
Gambling Anonymous (br.). What is compulsive gambling. Pozyskano
(17.11.2013) z http://www.gamblersanonymous.org/ga/content/questions-answers-about-gamblers-anonymous.
ICD-10 (2010). International Statistical Classification of Diseases and Related
Health Problems 10th Revision. Pozyskano (17.11.2013) z http://apps.
who.int/classifications/icd10/browse/2010/en#/F60-F69.
Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (2011).
Nałogi behawioralne wśród uczniów gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych w wybranych miastach Polski. Pobrano (17.11.2013) z http://www.
psychologia.edu.pl/badania/wyniki-bada/1381-nalogi-behawioralnewsrod-uczniow-gimnazjow-i-szkol-ponadgimnazjalnych-w-wybranychmiastach-polski.html.
Komisja Europejska (2011). ZIELONA KSIĘGA w sprawie gier hazardowych
oferowanych w Internecie w obrębie rynku wewnętrznego. KOM(2011)
WSGE | 417
128 wersja ostateczna. Bruksela. Pobrano (17.11.2013) z http://eur-lex.
europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0128:FIN:pl:PDF.
Lesieur, H., Rosental, R. (1998). Analysis of pathological gambling. Widiger, T
i inni (red.), DSM-IV Sourcebook. Volume 4.
Problem Gambling Institute of Ontario (2012). Problem Gambling: The Issues,
the Options. Toronto: Centre for Addiction and Mental Health. Pobrano
(17.11.2013) z http://www.problemgambling.ca/EN/Documents/2845PG_IssuesOptions_Dec08.pdf.
PWN (1980) Hazard [w:] J. Tokarski (red.) Słownik Wyrazów Obcych (s. 269).
Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rose N (br.), Gambling and Law. Pobrano (17.11.2013) z http://www.gamblingandthelaw.com.
Rosenthal, R. (1992). Pathological gambling. Psychiatric Annals 22(2):72-78.
Symptoms of the Compulsive Gamblers (br.). Arizona Council on Compulsive
Gambling. Pozyskano (17.12.2013) z http://www.azccg.org.
The National Council on Problem Gambling (br.). Problem Gemblers.
Pozyskano (17.13.2013) z http://www.ncpgambling.org/i4a/pages/Index.
cfm?pageID=3315.
The National Council on Problem Gambling (br.). NORC Diagnostic Screen
for Gambling Problems-Self Administered (NODS-SA). Pozyskano
(17.12.2013) z http://www.ncpgambling.org/i4a/survey/survey.cfm?id=6.
Zimbardo, P. (1999). Psychologia i życie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.
418 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 419-430
Iwona Niedziółka
Dziecko jako konsument
Child as a consumer
Iwona Niedziółka
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
The article is an attempt present in a comprehensive way the most
important dimensions of consumerism in a specific target group, which
are children and youth. The first part takes into account the legal aspect
and legal capacity, then the young consumer is presented with an attempt
of definitions and a statistical approach. Young consumers are a large and
important group of market participants. Therefore more entrepreneurs
address specific marketing activities to them. Afterwards, the author
tries to characterize young consumers in cyberspace. It is currently an
important consumer trend, as shops and online auctions are the second
preferred place to purchase products or services by young people.
Artykuł jest próbą syntetycznego przedstawienia najważniejszych wymiarów konsumpcjonizmu w specyficznej grupie docelowej, którą stanowią dzieci i młodzież.
Pierwsza część bierze pod uwagę aspekt prawny i zdolność dzieci
i młodzieży do czynności prawnych, następnie przedstawiony jest młody konsument wraz z próbą definicji oraz w ujęciu statystycznym. Młodzi
konsumenci są dużą i znaczącą grupą uczestników rynku. Z tego względu
przedsiębiorcy coraz częściej adresują do nich specyficzne działania marketingowe.
Odrębną część stanowi rozdział charakterystyka młodego konsumenta w cyberprzestrzeni. Jest to aktualnie istotny trend konsumpcyjny, gdyż
sklepy i aukcje internetowe stanowią drugie preferowane miejsce zakupu
produktów lub usług przez młodzież.
WSGE | 421
Key words:
marketing, reklama, przedsiębiorstwo, wydatki, nastolatek, nieletni, zagrożenia, cyberprzestrzeń, zdolność do czynności prawnych
marketing, advertisement, enterprise, expenses, teenager, juvenile, threats,
cyberspace, legal capacity
Dziecko i jego zdolność do czynności prawnych
Przepisy kodeksu cywilnego (Dz. U. 1964 nr 16 poz. 93) nie przyznają
dzieciom do 13 lat zdolności do czynności prawnych. Nie powinny one
bez opiekunów same robić zakupów czy zawierać innych umów. Stanowi
o tym art. 14. § 1. kodeksu cywilnego: Czynność prawna dokonana przez
osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna. Trudno sobie wyobrazić jednak, aby dziecko nie mogło dokonywać nawet podstawowych zakupów. Dlatego art. 14. § 2. kodeksu cywilnego dopuszcza
możliwość zawierania umów przez osoby, które nie mają zdolności do
czynności prawnych, czyli między innymi dzieci poniżej 13 roku życia.
Może to jednak nastąpić pod pewnymi warunkami. Istotne jest, aby była
to umowa należąca do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. W praktyce więc w drobnych sprawach
życia codziennego mogą działać samodzielnie. Drobne sprawy to np. kupno lizaka w sklepie, zeszytu w kiosku albo innego przedmiotu kosztującego
kilka złotych. Zakup droższych towarów powinien jednak uniemożliwić
sprzedawca. Gdyby tego nie zrobił, rodzic miałby prawo do podważenia
tej transakcji jako nieważnej. Do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach należą także drobne umowy dokonywane w kręgu grupy koleżeńskiej (zamiana i sprzedaż drobnych przedmiotów), służące zdobywaniu doświadczenia życiowego poprzez stopniowe uczestniczenie w transakcjach o wartości wzrastającej z wiekiem dziecka (Serdyńska,
2014, 11).
Inaczej jest w przypadku nastolatka (wiek 13-18 lat). Ma on większe
prawa i może dokonywać zakupów za wyższe kwoty. Nie ma sztywnej granicy, ile to jest. Kwestionowanie przez rodzica u sprzedawcy zakupu np.
książki może być bezskuteczne. Jednak przy wysokich kwotach sprzedawca powinien zażądać od nastolatka pokazania zgody opiekuna. Nastolatek może rozporządzać swoim zarobkiem, jeżeli już podjął pracę, a także
dysponować przedmiotami, które opiekunowie oddali im do swobodnego
użytku, chyba że opiekunowie postanowią inaczej. Do ważności innych
422 | WSGE
czynności prawnych dokonanych przez nastolatków potrzebna jest zgoda
ich przedstawiciela ustawowego – najczęściej rodziców.
Dziecko jako młody konsument
W rozumieniu Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989, przyjętej
i ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską w 1991 roku (Dz. U. 1991 nr 120
poz. 526) dziecko oznacza każdą istotę ludzką w wieku poniżej 18 lat, chyba
że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletniość. Ponadto zauważa w Preambule, że dziecko, z uwagi na swoją niedojrzałość fizyczną oraz umysłową, wymaga szczególnej opieki i troski, w tym
właściwej ochrony prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu.
Zgodnie z definicją zawartą w kodeksie cywilnym za konsumenta uważa
się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Przeciętny konsument jest
dobrze poinformowany, uważny i ostrożny, oceny dokonuje z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynależności do
szczególnej grupy konsumentów, dającą się jednoznacznie zidentyfikować,
szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt,
którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie
jak wiek, niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa (Serdyńska, 2014, 20).
W przypadku młodych konsumentów cechą szczególną jest wiek. Cecha ta
jest wykorzystywana do kreowania specyficznego przekazu reklamowego.
W przypadku gdy praktyka handlowa jest skierowana przede wszystkim do
szczególnej grupy konsumentów, takiej jak dzieci, pożądane jest, żeby wpływ
tej praktyki ocenić z perspektywy przeciętnego członka tej grupy (Ramsay,
2012, 167).
Prawo polskie nie definiuje młodego konsumenta. W celu kontroli towarów oferowanych dzieciom i młodzieży Inspekcja Handlowa przyjmuje
za młodego konsumenta osobę do 18. roku życia.
Młodzi konsumenci różnią się pewnymi cechami od innych grup konsumenckich: są aktywnymi uczestnikami rynku, bacznie obserwują rynek,
kreują nowe zachowania, postawy i potrzeby, są otwarci na zmiany i nowości
oraz mało przywiązani do przyjętych standardów i stereotypów.
W 2011 roku w Polsce mieszkało 7 146 tys. dzieci, czyli 18,5% populacji
(dane GUS). W mieście mieszka ponad 10% więcej dzieci niż na wsi, zaś najliczniejszą grupę wiekową stanowią dzieci pomiędzy 15 a 17 rokiem życia.
WSGE | 423
Źródło: GUS.
Młodzi konsumenci są dużą i znaczącą grupą uczestników rynku. Populację dzieci poniżej 14. roku życia w Unii Europejskiej szacuje się na
ponad 80 milionów, a w Polsce na ponad 7,6 miliona. Młodzi konsumenci w UE stanowią blisko 16% całej populacji, zatem jest to bardzo duża
i atrakcyjna grupa odbiorców towarów (IH, 2010, 5).
Młodzi i najmłodsi stanowią bardzo poważną grupę konsumentów
dysponującą często własnymi funduszami. Dwie trzecie rodziców daje
swoim dzieciom kieszonkowe w wysokości około 55 zł miesięcznie– łączna kwota, którą dysponuje młodzież w wieku szkolnym jest zatem bardzo
wysoka (Infor, 2009). Gimnazjaliści otrzymują ok. 200 zł miesięcznie na
własne wydatki, Młodzi konsumenci robią zakupy, choćby drobne ponad
250 razy w roku, a centra handlowe odwiedzają kilka razy w tygodniu. Wydają pieniądze głównie na artykuły spożywcze.
424 | WSGE
Tabela nr 1. Na co najczęściej wydają pieniądze gimnazjaliści?
80,00%
70,00%
67,50%
65,80%
60,00%
63,70%
63,50%
52,50%
50,00%
51,90%
49,60%
48,60%
39,20%
40,00%
39,10%
37,60%
32,90%
30,00%
30,90%
30,80%
22,40%
20,00%
10,00%
0,00%
lody c uk ierk i
y,
ba ton
e
rup ki az owa n
g
y, ch
c hips na poje
s oki
w
n ty
d ora
ute ro
de zo ry komp
g
e
k in o
fo ody
rtow e
Fas t- bu ty s po
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Pacewicz, Brzezińska, Marek,
2006.
Aż 96% dorosłych uważa, że dzieci powinny otrzymywać pieniądze na
drobne wydatki. Ponad połowa rodziców przyznaje, że daje swoim dzieciom kieszonkowe co miesiąc w wysokości 20zł – twierdzi Adam Łącki
– Prezes Zarządu Krajowego Rejestru Długów (za Hady 2013, 5). Rodzicie
i opiekunowie przyznają, że dzieci mają duży wpływ na decyzje w sprawie
zakupu zabawek (78%), żywności (70%), książek (28%), organizowania
czasu wolnego (19%) oraz zakupu ubrań (17%). Opinia młodzieży w wieku 12-19 lat jest brana pod uwagę przy zakupie: sprzętu radiowo-telewizyjnego do użytku dla całej rodziny, telefonu komórkowego, wczasów, wycieczek, sprzętu i oprogramowania komputerowego (Hady 2013, 6). Rodzice
motywują to chęcią nauczenia racjonalnego gospodarowania pieniędzmi
i podejmowania decyzji.
Młodzież najczęściej robi zakupy w centrach handlowych lub galeriach, sklepach internetowych lub sklepach w centrum miasta.
Reklamy skierowane do dzieci
Przedsiębiorstwa wprowadzające towary na rynek dostrzegają, jak
duży potencjał niesie ze sobą grupa odbiorców, jakimi są dzieci. Stąd też
zaczyna się postrzegać ich jako konsumentów specyficznych dóbr. Firmy
adresują swoje działania marketingowe to tej szczególnej grupy docelowej,
używając coraz nowszych technik komunikacyjnych. Połączenie badań
i działań marketingowych zwiększa możliwość wpływu na młodych ludzi
oraz obniża koszty dotarcia do nich. Pozwala to osiągnąć dalekosiężny cel:
pozyskanie klientów, łatwiejsze zdobycie zaufania i pozytywnych doświad-
WSGE | 425
czeń wśród młodych niezniechęconych jeszcze konsumentów, podczas
gdy liczba osób dorosłych uczestniczących w badaniach regularnie spada.
Dzieci szczególnie reagują na reklamy abstrakcyjne, im więcej abstrakcji, tym reklama ciekawsza dla dziecka. Przekaz reklamy musi być jak
najprostszy. Jeśli ma jakiś wpadający w ucho slogan, tym większa szansa,
że dziecko daną reklamę zapamięta. Martin Lindstron w książce Dziecko reklamy wymienia 6 wartości, które mają dla najmłodszych największą
wagę: humor, strach, władza, wyobraźnia, miłość, stabilizacja (Hady 2013,
1). Reklamy skierowane do dzieci wykorzystują te elementy, aby skuteczniej dotrzeć do młodego odbiorcy. Stąd też jednymi z najczęściej stosowanych typów reklam są te wykorzystujące m.in. dowcip, kreujące styl życia
(np. naśladowanie dorosłych), powoływanie się na autorytety, porównanie, kreujące sytuację: kłopot – rozwiązanie – zadowolenie.
Współcześnie firmy pozyskują młodych konsumentów m.in. dzięki
przekazom reklamowym, wykorzystując rówieśników do komunikacji na
temat wybranego produktu czy używając bardziej nowoczesnych działań marketingowych takich jak „łowienie trendów” (Olejniczuk - Merta,
2005). Działania marketingowe przedsiębiorców skierowane do dzieci
i młodzieży są w Ameryce coraz częściej krytykowane. Agresywna pogoń
za młodymi konsumentami skutkuje mocną krytyką oraz ogromnymi zyskami korporacji. Krytycy twierdzą, że masowy marketing owładnął wyobraźnię dzieci i uzurpuje sobie władzę rodzicielską poprzez wskazywanie
dzieciom ich pragnień, zmniejszając dochody rodziny i niszcząc wartości
rodzinne. Krytycy potępiają także hipokryzję marketingu masowego, który wykorzystuje naiwność dzieci, twierdząc, że umożliwia dzieciom zaspokajanie swoich potrzeb (Jacobson, 2007, 3).
Nawet intencjonalnie dzieci nie zawsze kupują rozsądnie. Jak wynika
z badań przeprowadzonych przez CBOS na zlecenie UOKiK, prawie 60 %
dzieci sprzedano wadliwy produkt. Jednocześnie najmłodsi są grupą szczególnie narażoną na wpływ niedozwolonych mechanizmów rynkowych.
Młody konsument w cybeprzestrzeni
Dzieci i młodzież spędzają bardzo dużo czasu przy komputerze. Na
podstawie badań wybranej grupy można stwierdzić, że dziennie przebywają w cyberprzestrzeni od ponad dwóch do prawie czterech godzin
dziennie (Arciszewska, Dziurzyński, Jurewicz, Wicińska, 2014, 76).
426 | WSGE
Działania UE na poziomie zarówno unijnym, jak i krajowym na rzecz
umacniania praw i edukacji nieletnich osób w cyberprzestrzeni powinny
zostać zintensyfikowane, aby zadbać o ich ochronę. Nieletni nie zawsze
dostrzegają potencjalne zagrożenia, na jakie są narażeni w środowisku
online, nie zawsze są też świadomi swoich ewentualnych działań (Ćmiel,
2013, 55).
Wśród różnych obszarów zagrożenia dzieci w cyberprzestrzeni wymienia się obok cyberprzemocy czy niebezpiecznych treści także niechciane
zakupy online oraz zagrożenie prywatności. Jak wynika z danych organizacji monitorujących aktywność dzieci w Internecie, aż 90% gimnazjalistów
posiada profil w przynajmniej jednym serwisie społecznościowym. To
przestrzeń, gdzie kreują swoją tożsamość, nawiązują i utrzymują kontakty,
ale także są bombardowani ogromną ilością informacji, w tym także przekazów reklamowych. Dziecko jest wrażliwsze od dorosłego, a tym samym
bardziej podatne na manipulacje i oszustwa (Wojtasik, 2010, 141). Bardzo
często zdarza się, że dziecko, przeglądając strony w sieci, myśli, że może
ściągnąć pliki z muzyką, albo film tylko dlatego, że gdzieś znalazło informację, że to jest za darmo. W związku z tym loguje się na stronie, podaje
swoje dane - często prawdziwe dane osobowe - i potem pojawiają się problemy, bo okazuje się, że założenie takiego konta wiąże się z koniecznością
ponoszenia opłaty abonamentowej, miesięcznej bądź rocznej. Nie wszystkie portale, które dają możliwość założenia konta za darmo, a zatem należy sprawdzić, czy zalogowanie wiąże się z poniesieniem opłat. Informacje
takie zawarte są w regulaminie, którego dziecko częstokroć nie czyta, co
może powodować kłopoty w przyszłości, bo kliknięcie na stronie i zaakceptowanie regulaminu może oznaczać zawarcie umowy. Taką umowę
może też przypadkowo zawrzeć osoba niepełnoletnia (Zadrożna, 2014).
W takiej sytuacji można odstąpić od umowy zawartej w warunkach
nietypowych (poza lokalem). Opiekun prawny na odstąpienie od umowy
zawartej na odległość ma 10 dni, które liczy się od momentu dostarczenia
towaru do domu, a jeśli została zawarta umowa na przykład na prowadzenie konta, wtedy 10 dni liczy się od chwili zawarcia takiej umowy. Jeśli
jednak na portalu wyrażona zostanie zgoda na rozpoczęcie świadczenia,
na korzystanie ze strony, na dostarczenie usługi konta od razu, to prawa do
odstąpienia nie ma. Od czerwca 2014 w Unii Europejskiej będzie jednolity
termin na odstąpienie od umowy zawartej na odległość i wyniesie on 14
dni. To ważne, gdyż nawet sklepy, które w swoich adresach internetowych
mają skrót pl, nie muszą być zarejestrowane na terenie kraju. Zmiana ta
WSGE | 427
powodowana jest dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/
UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, która do
14 czerwca 2014 musi być transponowana do ustawodawstw krajowych.
Mimo iż akceptacja dla ochrony dzieci i młodzieży w cyberprzestrzeni
jest powszechnie deklarowana, problemy powstają z jej realizacją , zwłaszcza w warunkach dużej konkurencji, gdzie wiele podmiotów pozostaje
poza jej zasięgiem. Skuteczność klasyfikacji wiekowych, oznakowania treści
za pomocą symboli (labelling), a także oceny pojedynczych usług (rating)
wymaga uzyskania większej spójności na poziomie paneuropejskim, a więc
też zbalansowania różnic, wynikających zarówno z krajowych kultur prawnych, jak i z braku jednolitego schematu klasyfikacyjnego, obejmującego różne typy usług, kanały przekazu czy platformy dystrybucyjne (Badźmirowska – Masłowska, 2013, 96). Celem ochrony nieletnich przed zagrożeniami
płynącymi z cyberprzestrzeni powinno być powszechnie stosowane, przejrzyste i spójne podejście do systemu ratingów wiekowych oraz klasyfikacji
treści na obszarze nie tylko polskim, ale i unijnym w odniesieniu do szeregu treści i usług, w tym gier internetowych, aplikacji oraz treści edukacyjnych czy sklepów lub aukcji internetowych (Ćmiel, 2013, 56). Sugeruje
się wprowadzenie innowacyjnych narzędzi kontrolujących samodzielne
działania dzieci w Internecie.
References:
1. Arciszewska, E., Dziurzyński, K., Jurewicz, M. i Wicińska J. (2010).
Diagnoza stanu edukacji w Dzielnicy Targówek m. st. Warszawy. Warszawa. http://urzad.targowek.waw.pl/page/data/notices/2010_09_26_
raport_targowek.pdf [dostęp: 20 lutego 2014].
2. Badźmirowska – Masłowska, K. (2013). Ochrona małoletnich w środowisku mediów audiowizualnych, Internetu i innych usług on-line przed
współczesnymi zagrożeniami w świetle dokumentów Rady Europy. Wybrane aspekty prawne, „Journal of Modern Science” 1/16/2013, Józefów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im.
Alcide De Gasperi w Józefowie.
3. Ćmiel, S. (2013). Ochrona nieletnich w cyberprzestrzeni poprzez bezpieczne środowisko online w działaniach Unii Europejskiej, [w:] Andrzejewska A., Bednarek J., Ćmiel S. (2013). Człowiek w świecie rzeczywistym i wirtualnym. Nowy wymiar zagrożeń w świecie realnym
i wirtualnym. Józefów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Gospodarki Eu-
428 | WSGE
roregionalnej im. Alcide De Gasperi.
4. Dziecko to też konsument (2009) artykuł ze strony www.infor.pl z dnia
20090-01 [dostęp 15.03.2014].
5. Hady, J. (2013). Podejmowanie decyzji konsumenckich przez dzieci, wykład w ramach Ekonomicznego Uniwersytetu Dziecięcego 15 kwietnia
2013 w Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach.
6. Inspekcja Handlowa (2010). Młody konsument – rynek towarów oferowanych dzieciom i młodzieży w świetle kontroli Inspekcji Handlowej.
Warszawa.
7. Jacobson, L. (2007). Children and Consumer Culture in American
Society: A Historical Handbook and Guide (Children and Youth:
History and Culture), Praeger, USA.
8. Olejniczuk – Merta, A. (2005). Etyka w badaniach i działaniach marketingowych (na przykładzie rynku młodych konsumentów), [w:] Garbarski L. (red.) Kontrowersje wokół marketingu w Polsce - tożsamość, etyka,
przyszłość. Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego.
9. Pacewicz A., Brzezińska A., Marek A. (2006). Kupuj z głową - poradnik
dla gimnazjalistów, UOKIK.
10. Ramsay I (2012) Consumer Law and Policy, Hart Publishing, UK.
11. Serdyńska, E. (2014). Prezentacja pt. Dziecko-konsument w Internecie –
praktyczny poradnik dla troskliwego rodzica wygłoszona 12 lutego 2012
w MSZ ODM Warszawa.
12. Wojtasik, M. (2010). Dzieci w internecie, diagnoza zagrożeń i propozycje zapobiegania im [w:] Sitek M., Ćmiel S. Jaka Polska? Węzłowe
problemy społeczeństwa polskiego. Mińsk Mazowiecki: Wydawnictwo
Wyższej Szkoły Nauk Społecznych im. Ks. Józefa Majki.
13. Zadrożna, S. (2014). Audycja radiowa pt. Dziecko – bezbronny konsument w sieci z dnia 16 lutego 2014 w Polskim Radio.
Akty prawne:
1. Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne
Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. 1991 nr 120
poz. 526).
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 nr 16
poz. 93).
WSGE | 429
3. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25
października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady.
430 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 431-446
Paulina Siejka
The legal effects of concubinage as an alternative to
marriage in the twenty-first century
Skutki prawne konkubinatu jako alternatywy dla małżeństwa w XXI wieku
Paulina Siejka
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Nowadays, growing problem is the greater amount of concubinage.
Should consider this as a problem for this reason that these compounds
are legal, although not as stable as marriages, moreover not provide family
security in the highest degree. In Polish law there is no law on concubinage
and the current legislation doesn’t have this concept. Often can be found
stating that Polish law disqualifies persons in informal relationships, and
the best solution would be the adoption of the Law on concubinage. In this
paper, the author demonstrates that the law does not ignore completely
the above-mentioned persons and refers to them by the use of terms such
as “person close up” or “closest person”. There is a noticeable change in
the law in the direction of opening up the compounds include informal
through the introduction of the above terms.
The literature indicates that concubinage and cohabitation are not
identical concepts, for the purpose of work (the purpose of which is to
show the legal effects of compounds other than the permanent marriage),
however, the author agrees with the position that commonly these terms
can be used interchangeably. Due to the inability to identify all existing legal consequences of cohabitation, reference is made only to some of them,
to demonstrate that such compounds are not overlooked by law.
The analysis discussed issues proved to be helpful not only literature
and case law, but also statistics showing, among others, the difference in
the number of people staying in cohabitation in 2002 and 2011.
W dzisiejszych czasach coraz większym problemem staje się wzrastająca liczba konkubinatów. Należy uznawać to za problem z tego względu,
WSGE | 433
że związki te są legalne, aczkolwiek nie tak stabilne jak małżeństwa, ponadto nie zapewniają rodzinnego bezpieczeństwa w najwyższym stopniu.
W prawie polskim nie ma ustawy o konkubinacie, a obowiązujące akty
prawne nie dysponują tym pojęciem. Często można spotkać się ze stwierdzeniami, że polskie prawo dyskwalifikuje osoby pozostające w związkach
nieformalnych, a najlepszym rozwiązaniem byłoby uchwalenie ustawy
o konkubinacie. W niniejszej pracy autorka wykazuje, że prawo nie pomija zupełnie wymienionych wyżej osób i odnosi się do nich poprzez użycie określeń takich jak osoba bliska czy osoba najbliższa. Zauważalna jest
zmiana prawa w kierunku otwierania się na związki nieformalne m.in. poprzez wprowadzenie wymienionych wyżej terminów.
W literaturze wskazuje się, że konkubinat i kohabitacja nie są pojęciami
tożsamymi. Na potrzeby pracy, której celem jest ukazanie skutków prawnych związków innych niż trwały związek małżeński, autorka przychyla
się jednak do stanowiska, że potocznie określeń tych można używać zamiennie. W związku z niemożliwością wskazania wszystkich istniejących
skutków prawnych konkubinatu odniesiono się tylko do niektórych z nich,
aby wykazać, że związki takie nie są pomijane przez prawo.
W analizie omawianej problematyki pomocna okazała się nie tylko literatura i orzecznictwo, ale także statystyki ukazujące m.in. różnicę w ilości osób pozostających w związkach kohabitacyjnych w 2002 i 2011 r.
Key words:
concubinage, cohabitation, family, marriage, close person, the closest person
konkubinat, kohabitacja, rodzina, małżeństwo, osoba bliska, osoba najbliższa
Wprowadzenie
Współczesną alternatywą dla życia małżeńsko – rodzinnego jest konkubinat, potocznie nazywany również kohabitacją. Pod pojęciem tym rozumie
się nieformalny związek mężczyzny oraz kobiety, którzy pozostają we wspólnym pożyciu – analogicznym do pożycia małżonków, i którzy nie zawarli małżeństwa w formie, jaka została przewidziana w przepisach Kodeksu
Rodzinnego i Opiekuńczego. Należy jednak podkreślić, że konkubinat nie
jest zakazany. Jest legalny, nie ma jednak odrębnej ustawy regulującej to zagadnienie. Problematyka związków nieformalnych staje się coraz bardziej
powszechna, a osoby pozostające w takich związkach mają coraz większe
wymagania wobec państwa. Coraz częściej osoby takie chcą być prawnie
434 | WSGE
traktowane na równi ze związkami małżeńskimi, a dla wielu idealnym rozwiązaniem byłaby ustawa o konkubinacie. Należy jednak z całym naciskiem
podkreślić, że obecne prawo nie jest obojętne dla konkubentów. Nie odnosi
się do nich wprost, ale zagadnienie to pojawia się w przepisach szczególnych
m.in. przez określenie osoba najbliższa. Dlatego też celem niniejszej pracy
jest przedstawienie wybranych aktów prawnych, które odnoszą się do osób
pozostających w niesformalizowanych związkach.
Jak już wspomniano, pozostawanie w związkach nieformalnych jest
zjawiskiem coraz bardziej powszechnym. Można zaryzykować stwierdzenie, że konkubinat jest pewnego rodzaju niebezpieczeństwem dla podstawowej komórki społecznej, jaką jest rodzina. W większości przypadków
bowiem w konkubinatach odpowiedzialność za partnera i dzieci jest niewielka – w każdej chwili można bez konsekwencji odejść, nie myśląc o życiu bliskich – jak dotąd – osób. Wspomniane związki nie cechują się więc
taką stabilnością i trwałością jak małżeństwa, nie są również uznawane
za rodziny (o rodzinie – zob. więcej [w:] Galster, 2012, s. 86). Warto pamiętać o tym, że państwo składa się z rodzin. Jeśli są one rozbite, słabe,
wówczas całe państwo nie rokuje na przyszłość. Jeżeli zaś rodziny są silne
– przeciwnie. Należy również pamiętać, że to właśnie państwo, jako drugi po społeczeństwie podstawowy podmiot w sferze zapewnienia bezpieczeństwa socjalnego, powinno troszczyć się o rodziny, prowadzić politykę
sprzyjającą ich rozwojowi (Majer, 2012, s. 243). Są one bowiem mocnym
fundamentem dla wychowania potomstwa. Należy się zatem zastanowić,
czy w dzisiejszych czasach rodzina nie wymaga większej ochrony niż kiedykolwiek (Hartwich, 2011, s. 193; zob. Such-Pyrgiel, 2013).
Rozwój konkubinatu
Konkubinat znany był już w prawie rzymskim, istniał obok instytucji
małżeństwa. Był on trwałym związkiem pomiędzy wolną kobietą a wolnym
mężczyzną, zawartym i utrzymywanym jednak bez woli ustanowienia małżeństwa. Co za tym idzie – konkubina nie była określana mianem żony, jak
również nie mogła korzystać ze stanowiska społecznego oraz praw swojego
męża. Ponadto dzieci z konkubinatu nie były podległe władzy swojego naturalnego ojca. Były to dzieci pozamałżeńskie, jedynie kognatycznie spokrewnione ze swoją matką (Kuryłowicz, Wiliński, 2008, s. 127).
Początek konkubinatu należy kojarzyć z przypadkami, kiedy nie można było zawrzeć małżeństwa z powodu różnic społecznych bądź też innych
WSGE | 435
specjalnych przeszkód. Konkubinat szeroko rozpowszechnił się za pryncypatu. Była to forma współżycia tolerowana przez prawo oraz akceptowana
przez opinię publiczną z uwagi na swój trwały charakter. Co więcej istniała
możliwość utrzymywania konkubinatu obok małżeństwa. W czasach cesarstwa chrześcijańskiego zakazano konkubinatu tym osobom, które były
dotknięte przeszkodą małżeńską. We wszelkich innych przypadkach uznawany był za związek zbliżony do małżeństwa, jednak nie istniała możliwość utrzymywania go obok ważnego związku małżeńskiego. Przyznano
wówczas dzieciom z konkubinatu ograniczone prawo dziedziczenia po
swoim ojcu, na którego to nałożono obowiązek ich alimentowania. Istniała
ponadto możliwość tzw. legitymacji dzieci z konkubinatu (Kuryłowicz,
Wiliński, 2008 s. 127).
Pojęcie konkubinatu
W dzisiejszych czasach określeń kohabitacja oraz konkubinat używa
się zamiennie. W polskim języku potocznym słowo konkubinat ma zabarwienie pejoratywne. Na świecie oraz w polskich naukowych publikacjach
socjologicznych stosuje się termin kohabitacja (Slany, Kraków 2002; http://
pl.wikipedia.org/wiki/Konkubinat). W literaturze podkreśla się jednak,
że terminy konkubinat oraz kohabitacja powinny być rozgraniczane, tak
jak ma to miejsce w tradycji zachodniej.
Jak już wcześniej wspomniano, konkubinat istnieje od czasów starożytnego Rzymu, ma zatem długą tradycję. Oznacza on w miarę stabilny związek pomiędzy partnerami, bez ich wspólnego zamieszkiwania.
Natomiast termin kohabitacja jest nowszy. Pojęciem tym określa się związek, w którym niezbędnym elementem jest wspólne zamieszkiwanie bez
zawarcia związku formalnego (Jabłoński, Ostasz, 2001, s. 30). W obecnych
czasach i kulturze należy jednak przychylić się do stanowiska, zgodnie
z którym potocznie zamiennie używa się terminów konkubinat i kohabitacja. Określa się je ogólnie jako związek dwóch osób, który podobny jest
do małżeństwa, ale jest nieformalny. O konkubinacie można mówić tylko
wówczas, gdy faktycznie wytworzona sytuacja pomiędzy mężczyzną a kobietą przedstawia się analogicznie do tej, która wynika z zawartego prawnie związku małżeńskiego (http://e-prawnik.pl/artykuly/prawo-rodzinne/
zycie-bez-slubu-konkubinat--skutki-prawne.html).
W nauce przyjmuje się, że powyżej opisywane pozostawanie osób we
wspólnym pożyciu to związek kobiety oraz mężczyzny na wzór małżeń-
436 | WSGE
stwa, jednak bez jego formalnego zawarcia. Zgodnie z tym za konkubinat
nie można uznać pożycia osób tej samej płci (Stefański, 2003, s. 819).
W wyroku z 31 marca 1988 r. (I KR 50/88, OSPiKA 1989, nr 4, poz.
89, Lexis Nexis nr 306650) Sąd Najwyższy stwierdził, że konkubinat to
współżycie analogiczne do małżeńskiego, różnicą jest jedynie pozbawienie
legalnego węzła. Zdaniem Sądu w takiej sytuacji istnieje ognisko domowe
charakteryzujące się duchową oraz ekonomiczną więzią, która łączy mężczyznę i kobietę.
Obecnie nikogo nie dziwią coraz bardziej popularne związki partnerskie. Z wymienionych wcześniej przyczyn zjawisko to jest jednak zagrożeniem dla polskich rodzin. Jest to problem wciąż narastający, o czym świadczą przedstawione poniżej dane GUS:
Wykres 1. Osoby pozostające w związkach kohabitacyjnych w % do ogólnej liczby ludności danej płci i wieku w 2011 r. na tle 2002 r.
Źródło: dane GUS: Ludność. Stan i struktura demograficzno – społeczna.
Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Warszawa 2013,
s. 72.
WSGE | 437
Z przedstawionych danych wynika, że w porównaniu do roku 2002,
w roku 2011 liczba partnerów wzrosła we wszystkich grupach wiekowych.
Należy zwrócić szczególną uwagę na osoby w wieku 25 – 35 lat, gdzie liczba osób pozostających w związkach kohabitacyjnych wzrosła prawie dwukrotnie.
Stosunki majątkowe
W związku ze wspólnym zamieszkiwaniem konkubentów oraz prowadzeniem przez nich wspólnego gospodarstwa domowego dochodzi
do zawiązania stosunków majątkowych między partnerami. Przepisy
o wspólności ustawowej małżeńskiej nie mogą być w tym przypadku
stosowane, bowiem wspólność taka powstaje wyłącznie na skutek
zawarcia małżeństwa. Dlatego też w trakcie trwania konkubinatu stosunki
majątkowe opierają się na istnieniu dwóch majątków konkubentów, które
są odrębne. W zakres tego majątku wchodzą wszelkie przychody oraz korzyści, jakie uzyskują partnerzy. W przypadku, gdy konkubenci nabędą
wspólnie jakiś przedmiot, będzie on do nich należał wspólnie jedynie na
zasadzie współwłasności – w częściach ułamkowych (http://e-prawnik.pl/
artykuly/prawo-rodzinne/zycie-bez-slubu-konkubinat--skutki-prawne.
html).
Współwłasność nie powstaje z faktu pozostawania w konkubinacie,
jednak konkubenci mogą dowolnie kształtować stosunki majątkowe miedzy sobą. Współdziałanie konkubentów podjęte w interesie ich wspólnoty
może wyrażać się w dążeniu do nabycia przedmiotów majątkowych w celu
objęcia ich wspólnością lub dokonywania nakładów na majątek wyłącznie
jednego konkubenta, jednakże z zamiarem wykorzystania go do zaspokojenia potrzeb każdego z partnerów. Przysporzeń, które dokonywane są
przez jednego partnera do majątku drugiego, nie można traktować, bez
ustalenia rzeczywistej woli konkubentów, ani jako świadczenie nieodpłatne (darowizna), ani jako świadczenie wzajemne (wyr. WSA w Kielcach
z 20 grudnia 2006 r. I SA / Ke 231/06).
W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym uregulowana została wspólność majątkowo – małżeńska oraz w pewnym zakresie odpowiedzialność
ze wspólnego majątku za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z małżonków. Zostało to niejako uznane za optymalny układ majątkowych
stosunków w rodzinie. W doktrynie stawiane są zatem pytania, dlaczego
konkubenci, którzy funkcjonalnie tworzą rodzinę, nie mieliby (inter par-
438 | WSGE
tes) przyjąć konstrukcji podobnej, opierającej się na wspólnym udziale
w majątku przez nich wytworzonym, a także wspólnej odpowiedzialności
za długi, które zostały zaciągnięte w ramach konkubinatu (Szlęzak (rec.),
Nazar, 1993, s. 606). Często można spotkać się z odpowiedziami, że rozwiązanie istnieje – trzeba jedynie sformalizować swój związek, czyli przeobrazić go w małżeństwo.
Prawo karne
Jak już wcześniej wspomniano, w związku z brakiem stabilności konkubinatu należy się zastanowić, czy w dzisiejszych czasach rodzina nie
wymaga większej ochrony niż kiedykolwiek. W rozdziale XXVI Kodeksu
karnego uregulowane zostały przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece.
Nasuwa się jednak pytanie, czy wobec narastających w dzisiejszych czasach zagrożeń taka opieka jest wystarczająca. Kodeks karny poprzez swoją
funkcję ochronną mógłby niewątpliwie pomóc w zabezpieczeniu podstawowych wartości w państwie. Jednakże należy mieć na uwadze, że w omawianym przypadku rola prawa karnego się zmniejsza, bowiem regulacja
karalności pewnych zachowań jest utrudniona w sytuacji, gdy zachowania
początkowo niepożądane społecznie przyjmą się w społeczeństwie i przeistoczą się w zachowania powszechne. Za Filipem Hartwichem należy zatem stwierdzić, że obecnie nie powinno się wpływać na pożycie nieformalne przy pomocy instrumentów prawa karnego (Hartwich, 2011, s. 193).
Obecnie w Polsce nie istnieją przepisy karne, które bezpośrednio zakazywałyby nieformalnego pożycia. Pomimo tego związki partnerskie
mają znaczenie na gruncie prawa karnego (Hartwich, 2011, s. 193). Należy
bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 115. § 11. k.k. osobą najbliższą jest
małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub
stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek,
a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. Obecnie taką definicję
osoby najbliższej możemy znaleźć także w art. 47. § 3. Kodeksu wykroczeń.
Również Kodeks karny z 1969 r. definiował, kim jest najbliższy. W art.
120. § 5. stanowił, że najbliższy jest to małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca
w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca faktycznie we wspólnym pożyciu. W kwestii tej wypowiedział się
również Sąd Najwyższy w wyroku z 12 listopada 1975 r. (V KR 203/750).
Stwierdził on bowiem, że za istotne i konieczne elementy wspólnego po-
WSGE | 439
życia w rozumieniu art. 120. § 5. k.k. uznać należy następujące: wspólne
pożycie psychiczne i fizyczne, wspólnotę ekonomiczną i trwałość związku. Te elementy bowiem wskazywać mogą, że pomiędzy dwiema osobami
płci odmiennej zachodzi taki związek, który od małżeństwa różni się tylko
brakiem pełnej legalizacji faktycznego związku małżeńskiego.
Należy jednak zauważyć, że wcześniej, w Kodeksie karnym z 1932 r.,
definicja ta w art. 91. § 1. nie uwzględniała partnerów – konkubentów.
Zgodnie bowiem z tym artykułem najbliższy to krewny w linii wstępnej
lub zstępnej, rodzeństwo, małżonek, a także rodzeństwo i dzieci małżonka.
Wynika z tego, że prawo otwiera się na nowe rozwiązania, których przykładem może być konkubinat.
Do pojęcia osoby najbliższej odnoszą się przepisy kodeksu karnego
materialnego, procesowego oraz wykonawczego. Przykładem mogą być
następujące artykuły Kodeksu karnego: 41. a § 1., 60. § 2. pkt 2., 67. § 3.,
72. § 1. a, 75. § 1. a, 115. § 11. i 12., 157. § 4. i 5., 177. § 3., 190. § 1., 190. a §
1., 207. § 1., 209. § 1., 233. § 3., 236. § 2., 239. § 2. i 3., 240. § 3., 278. § 4.,
279. § 2., 284. § 4., 285. § 2., 286. § 4., 287. § 3., 289. § 5.
W wyroku z 4 października 2012 r. (II AKa 349/12) Sąd Apelacyjny
w Katowicach stwierdził, że „nieuzasadnione jest przyjęcie, że za osobę
pozostającą we wspólnym pożyciu w rozumieniu art. 115. § 11. KK, a co za
tym idzie, osobę najbliższą według art. 183. § 1. k.p.k., można uznać znajomego – kolegę, który udostępnia danej osobie lokal czy pomieszczenie
do czasowego zamieszkania. Dla uznania kogoś za osobę pozostającą we
wspólnym pożyciu wymagane jest stwierdzenie szczególnej więzi łączącej tę osobę ze świadkiem, odpowiadającej tej, która występuje w związku
małżeńskim, mimo że małżeństwo nie zostało zawarte”.
Warto wspomnieć także o art. 182. k.p.k. Jego analiza pozwala na
wyprowadzenie poglądu, że istnienie konkubinatu między świadkiem
a oskarżonym w dacie czynu nie petryfikuje tej okoliczności do chwili
przeprowadzenia czynności przez organ procesowy w postaci przesłuchania świadka, dającej mu prawo – jako osobie najbliższej – do skorzystania
z odmowy zeznań, a zatem ustanie konkubinatu w chwili przesłuchania
świadka, w przeciwieństwie do małżeństwa i przysposobienia, pozbawia
go uprawnienia, o jakim mowa w tym przepisie (wyr. SA w Katowicach
z 15 marca 2007 r., II AKa 24/07).
W kwestii uprawnienia do odmowy składania zeznań wypowiedział się
także Sąd Najwyższy w wyroku z 23 lipca 2008 r. (V KK 12/08). Stwierdził
440 | WSGE
on, że „była konkubina” nie miała prawa do tego, by zgodnie z treścią art.
182. § 1. k.p.k. odmówić złożenia zeznań. Prawo do odmowy zeznań przysługuje wyłącznie osobom najbliższym. Krąg tych osób jednoznacznie definiuje przepis art. 115. § 11. k.k. Stosownie do jego brzmienia za osobę
najbliższą nie może być uznana była konkubina, jako że ta nie pozostaje
(in concreto) z oskarżonym we wspólnym pożyciu. Tym samym nie spełnia
warunku – wskazanego wprost w tym przepisie – zaliczenia jej do osób
najbliższych.
Renty i świadczenia
Zgodnie z art. 446. § 2. k.c. osoba, względem której ciążył na zmarłym
ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do
naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez
czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej
renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale
dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. Ustawa nie definiuje pojęcia
osób bliskich. Określeniem tym należy jednak objąć nie tylko osoby, które
związane są węzłem pokrewieństwa lub powinowactwa, ale także osoby,
które pozostają w bliskich stosunkach faktycznych, np. pozostające w faktycznym quasi – małżeńskim pożyciu. Konieczną przesłanką bliskości nie
jest, w rozumieniu art. 446. § 2. k.c. pozostawanie w domowej wspólnocie ze zmarłym poszkodowanym (zob. Ryś, s. 91 i nast.; Safjan, [w:] red.
Pietrzykowski).
W wyroku z 2 grudnia 1970 r. (II CR 541/70, OSPiKA 1972, Nr 3,
poz. 52) Sąd Najwyższy stwierdził, że kobieta czy mężczyzna, którzy nie
zawarli związku małżeńskiego, mogą być uważani za osoby uprawnione
w rozumieniu art. 446. § 2., jeżeli zostaną spełnione wymagane w tym
przepisie przesłanki (dobrowolne i trwałe dostarczanie środków utrzymania), w szczególności „jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego
zasady współżycia społecznego”. Konkubina może być uznana za najbliższego członka rodziny, jeżeli istnienie konkubinatu nie krzywdzi żadnych
innych członków rodzin czy z innych przyczyn nie powinno być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i jeżeli taki faktyczny związek ma charakter trwały i istnieje przez dłuższy okres. Zdaniem
A. Szpunara przyznanie renty na rzecz konkubenta jest uzasadnione wówczas, gdy nie blokuje realizacji roszczeń osób, które uprawnione są do ren-
WSGE | 441
ty obligatoryjnej (Szpunar, 2000, s. 118 i n.).
Prawo podatkowe
Niewątpliwie na związki konkubenckie mają wpływ także przepisy
ogólnego prawa podatkowego (Gomułowicz, Małecki, 2004, s. 294; zob.
Hartwich, 2011, s. 204; Sefariński, 2011, s. 229). Jednakże zagadnienia
dotyczące związków partnerskich nie są regulowane przez ustawodawcę
w sposób szczególny, podejście to jest neutralne. W wyjątkowych przypadkach przepisy odnoszą się do pożycia nieformalnego poprzez użycie niedookreślonych treściowo zwrotów (Hartwich, 2011, s. 205 – 206). Zgodnie
z art. 111. § 3. Ordynacji podatkowej za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę
pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem
w faktycznym pożyciu.
Ponadto zgodnie z art. 4. ust. 1. pkt 6. ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, zwalnia się od podatku nabycie w drodze darowizny praw do rachunku oszczędnościowo – kredytowego przez osobę
pozostającą faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z posiadaczem
rachunku oszczędnościowo – kredytowego w kasie mieszkaniowej, pod
warunkiem przeznaczenia środków zgromadzonych na tym rachunku na
cele mieszkaniowe. Do końca 2006 r. krąg osób zwolnionych obejmował:
małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo oraz konkubentów – osoby
faktycznie pozostające we wspólnym pożyciu małżeńskim. Natomiast od
1 stycznia 2007 r. zawężono krąg osób uprawnionych do zwolnienia do
osób pozostających faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z posiadaczem rachunku oszczędnościowo – kredytowego w kasie mieszkaniowej
(Brzeszczyńska, 2009).
Prawo medyczne
Prawo medyczne to gałąź prawa dotycząca szeroko rozumianej relacji, która zachodzi pomiędzy pacjentem a złożoną infrastrukturą instytucjonalną oraz osobową, udzielającą świadczeń zdrowotnych (Bujny, 2007,
s. 1). To właśnie na gruncie prawa medycznego duże znaczenie ma problematyka związków nieformalnych. Największą rolę pełnią prawa pacjenta,
ponieważ to one uzasadniają zakres praw w stosunkach między pacjentem,
jego partnerem a osobami, które wykonują zawód medyczny (Hartwich,
2011, s. 224).
442 | WSGE
Prawa pacjenta zostały uregulowane przede wszystkim w ustawie z 6
listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Ustawa
ta określa prawa pacjenta, zasady udostępniania dokumentacji medycznej, obowiązki podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych związane z prawami pacjenta, tryb powoływania, odwoływania i kompetencje
Rzecznika Praw Pacjenta, postępowanie w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów oraz zasady i tryb ustalania odszkodowania i zadośćuczynienia w przypadku zdarzeń medycznych.
W art. 3. ust. 1. pkt 3. ustawa definiuje pojęcie osoby bliskiej. Jest to
małżonek, krewny lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej,
przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu lub
osoba wskazana przez pacjenta. Tym samym za osobę bliską należy uznać
konkubenta czy konkubinę. Dlatego też na tym gruncie znaczenie ma art.
21. ust. 1. ustawy, zgodnie z którym przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może być obecna osoba bliska. Ponadto art. 33. ust. 1. stanowi, że pacjent podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju
stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami.
Warto jednak zauważyć, że o osobie bliskiej czy osobie pozostającej we
wspólnym pożyciu nie ma mowy w art. 4. ust. 2. Zgodnie z nim, w razie
zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności, sąd może, na żądanie małżonka, krewnych lub powinowatych do
drugiego stopnia w linii prostej lub przedstawiciela ustawowego, zasądzić
odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nich cel społeczny na
podstawie art. 448. Kodeksu cywilnego. Mając zatem na względzie powyższy przepis, konkubent lub konkubina nie może domagać się zasądzenia
sumy pieniężnej na określony cel społeczny.
Podsumowanie
Analiza aktów prawnych takich jak: Kodeks karny, Kodeks cywilny,
Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku
Praw Pacjenta, Ordynacja podatkowa czy ustawa o podatku od spadków
i darowizn pozwala stwierdzić, że konkubinat jako nieformalny związek
nie jest w prawie pomijany. Świadczy o tym użycie określeń, takich jak
osoba bliska czy osoba najbliższa, których zakres podmiotowy obejmuje
także konkubentów. Również przytoczone orzecznictwo sądowe odwołuje
WSGE | 443
się do osób pozostających w związkach nieformalnych, rozstrzygając niejednokrotnie o ich prawach i obowiązkach.
Przedstawione w pracy dane GUS są podstawą do stwierdzenia, że liczba osób pozostających w związkach kohabitacyjnych stale się zwiększa.
Jest to zagrożenie dla małżeństwa i rodziny, ponieważ związki nieformalne
cechują się nietrwałością oraz brakiem stabilności i poczucia rodzinnego
bezpieczeństwa. W świetle poczynionych rozważań państwo składające się
z takich słabych komórek społecznych nie może być silne.
References:
Źródła prawa:
Ustawa z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59
z późn. zm.).
Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.).
Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. Nr 45, poz.
207 z późn. zm.).
Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.)
Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926
z późn. zm.)
Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.
U. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.).
Wydawnictwa zwarte:
Brzeszczyńska, S. (2009). Podatek od spadków i darowizn. Komentarz.
Warszawa: C. H. Beck.
Bujny, J. (2007). Prawa pacjenta. Między autonomią a paternalizmem.
Warszawa: C. H. Beck.
Gomułowicz, A., Małecki, J. (2004). Podatki i prawo podatkowe. Warszawa:
Lexis Nexis.
Gostyński Z., Stefański R. A. i Zabłocki S. (2003). Kodeks Postępowania
Karnego. Komentarz. T. I, Warszawa: Wolters Kluwer.
Hartwich, F. (2011). Związki partnerskie. Aspekty prawne. Warszawa:
LexisNexis.
Jabłoński D. i Ostasz L. (2001). Zarys wiedzy o rodzinie, małżeństwie, kohabitacji i konkubinacie. Perspektywa antropologii kulturowej i ogólnej.
444 | WSGE
Olsztyn: Adiaphora.
Jastrzębski, J. i Kozera, Ł. (2011). Rodzinne uwarunkowania postaw wobec
miłości i funkcjonowania w bliskich związkach u młodych dorosłych,
Nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży. Józefów: Wydawnictwo
WSGE.
Kuryłowicz, M. i Wiliński, A. (2008). Rzymskie prawo prywatne: zarys wykładu, Warszawa: Wolters Kluwer.
Pietrzykowski, K. (2013). Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1 – 449, T. I.
Warszawa: C. H. Beck.
Slany K. (2002). Alternatywne formy życia małżeńsko – rodzinnego w ponowoczesnym świecie. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.
Such-Pyrgiel, M. (2013). W parach czy pojedynczo? Społeczna dyskryminacja singli na przykładzie Stanów Zjednoczonych Ameryki ss. 157169 [w:] K.L. Kuklińska (red.) Singlizm. Nowy styl życia w ponowoczesnym świecie. Warszawa: Wyd. Trio.
Szpunar, A. (2000). Wynagrodzenie szkody wynikłej wskutek śmierci osoby
bliskiej. Bydgoszcz: Wydawnictwo Branta.
Wydawnictwa ciągłe:
Galster, J. (2012). Konstytucyjne pojęcie rodzinnego gospodarstwa rolnego
i jego ustawowa deformacja. Studium jednego przypadku. „Journal of
Modern Science”, Tom 2/13, ss. 81 – 90.
Majer, P. (2012). Istota i zakres bezpieczeństwa społecznego na początku XXI
wieku. „Journal of Modern Science”, Tom 1/12, ss. 241 – 255.
Ryś, E. (2008). Pojęcie osoby najbliższej w świetle art. 446 k.c. Rozprawy
Ubezpieczeniowe nr 5, s. 91.
Nazar, M. i Szlęzak, A. (1995), Rozliczenia majątkowe konkubentów.
Kwartalnik Prawa Prywatnego nr 4, s. 606
Serafiński, W. (2011). Uprawnienia i obowiązki podatników muszą wynikać
wprost z ustaw podatkowych, „Journal of Modern Science”, Tom 1/8,
ss. 223 – 238.
Dokumenty:
Ludność. Stan i struktura demograficzno – społeczna. Narodowy Spis
Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Warszawa 2013. Pozyskano
WSGE | 445
(03.02.2014 r.) z: www.gov.stat.pl.
Orzeczenia:
Wyrok SN z 2 grudnia 1970 r. (II CR 541/70, OSPiKA 1972, Nr 3, poz. 52).
Wyrok SN z 12 listopada 1975 r. (V KR 203/750).
Wyrok SN z 31 marca 1988 r. (I KR 50/88).
Wyrok SN z 23 lipca 2008 r. (V KK 12/08).
Wyrok WSA w Kielcach z 20 grudnia 2006 r. I SA / Ke 231/06).
wyr. SA w Katowicach z 15 marca 2007 r. (II AKa 24/07).
Wyrok SA w Katowicach z 4 października 2012 r. (II AKa 349/12).
Strony internetowe:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Konkubinat (pozyskano: 03.02.2014 r.).
http://e-prawnik.pl/artykuly/prawo-rodzinne/zycie-bez-slubu-konkubinat--skutki-prawne.html (pozyskano: 03.02.2014 r.).
446 | WSGE
JoMS 1/20/2014, ss. 447-461
Jerzy Szafrański
Elżbieta Szafrańska
Security of postal and special delivery
services and threat of terrorism
Bezpieczeństwo usług pocztowych
i kurierskich a zagrożenia terrorystyczne
dr Jerzy Szafrański
dr Elżbieta Szafrańska
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
Abstracts
Progressive changes, primarily in the area of goods circulation on the
Internet have resulted in interest increase in postal and delivery service.
The rise of goods dispatch as well as time reduction of their delivery
imposed by clients lead to the decline in security level of conducting
business activity. The situation is an incentive for terrorist organizations
and their wide range of activities in order to use opportunities created by
polish postal and delivery facilities.
The publication aims at paying attention to essential problems
considered in terms of both social and agricultural area of business activity.
Postępujące zmiany w obszarze obrotu towarów, a przede wszystkim
rozwijający się obrót towarowy w Internecie spowodowały wzrost zainteresowania usługami pocztowymi i kurierskimi. Zwiększenie ilości przesyłek oraz wymuszona przez klientów redukcja czasu ich dostarczenia,
powodują obniżenie poziomu bezpieczeństwa prowadzonej działalności.
Sytuacja ta jest impulsem dla organizacji terrorystycznych, by wykorzystać możliwości jakie stwarza rozwinięta w Polsce infrastruktura pocztowa
i kurierska do prowadzenia szerokiego spektrum działań terrorystycznych.
Celem publikacji jest zwrócenie uwagi na istotne zagadnienia występujące
w tym istotnym gospodarczo i społecznie obszarze działalności usługowej.
WSGE | 449
Key words:
security, terrorism, threats, postal services, antiterrorism
bezpieczeństwo, terroryzm, zagrożenia, usługi pocztowe, antyterroryzm
Wprowadzenie
Bezpieczeństwo obecnie jest najbardziej pożądanym stanem przez
każdego człowieka, natomiast zadaniem państwa jest dążenie do zapewnienia maksymalnego poziomu bezpieczeństwa wszystkim obywatelom.
Zapewnianie bezpieczeństwa przez państwo zależne jest przede wszystkim
od charakteru, rozmiarów i natężenia zagrożeń dla chronionych wartości
(Breński, 2013). Generalnie są to przedsięwzięcia podejmowane w ramach
wewnętrznej funkcji państwa (wzmacnianie siły militarnej, gospodarczej,
optymalizacja systemu społeczno-politycznego i stabilności politycznej)
oraz w ramach funkcji zewnętrznej (poprawa stosunków z innymi krajami, członkostwo w organizacjach polityczno-wojskowych, kształtowanie
środowiska bezpieczeństwa). Wbrew pozorom bezpieczeństwo państwa
nie jest wartością, którą można osiągnąć raz na zawsze i skupić się na realizacji innych celów. Jest to jedna z tych wartości, o które należy zabiegać w sposób ciągły – kształtować, modyfikować i adaptować stosownie
do zmieniającej się sytuacji zewnętrznej i wewnętrznej (E. Szafrańska,
J. Szafrański, WSGE w Józefowie 2012 s. 382).
W literaturze przedmiotu „bezpieczeństwo” jest definiowane jako
„stan niezagrożenia, spokoju, pewności” (M. Szymczak, PWN, Warszawa
1979 s. 147). Jest to definicja używana w określeniach encyklopedycznych.
Pojęcie „bezpieczeństwo” określa się najczęściej jako proces tworzenia takich warunków, które gwarantowałyby państwu jego istnienie, zapewniałyby suwerenność, integralność terytorialną, nieingerencję w sprawy wewnętrzne, właśnie jako proces i stan zdolności narodu do ochrony jego wewnętrznych wartości przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi.
W publikacji z 2011 roku zatytułowanej Filozoficzne aspekty bezpieczeństwa wydanej przez Wyższą Szkołę Gospodarki Euroregionalnej w Jozefowie Profesor Pokruszyński na stronie 11. definiuje bezpieczeństwo jako
„stan i proces trwania, przetrwania i rozwoju każdej formy bytu”. W innej
publikacji zatytułowanej Bezpieczeństwo wewnętrzne ten sam autor zwraca
uwagę na fakt występowania w teorii bezpieczeństwa dwóch negatywnie
wartościowanych zjawisk, takich jak wyzwania i zagrożenia. Przy czym,
jak twierdzi autor, wyzwania generują nowe sytuacje, w których występują
450 | WSGE
niezbywalne potrzeby i stosownie do nich odpowiednie działania państwa
lub grupy państw w celu osiągnięcia określonego stanu bezpieczeństwa.
Stąd w rozważaniach na temat bezpieczeństwa, w rożnym wymiarze, należy wyraźnie wyróżniać wyzwania i zagrożenia, albowiem tylko takie podejście może doprowadzić do obiektywnej oceny zjawiska bezpieczeństwa.
Bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne państwa rozmieniane jest
jako „bezpieczeństwo publiczne” lub „porządek publiczny”. Pojęcie „bezpieczeństwo publiczne” definiowane jest jako „całość porządku i urządzeń społecznych chroniących państwo i jego obywateli przed zjawiskami
groźnymi dla ładu prawnego” (M. Szymczak, PWN, Warszawa 1979 tom I,
s.147). Z kolei wyrażenie „porządek publiczny” pojmowane jest jako „ład,
spokój, życie zgodne z prawami przyjętymi w społeczeństwie” (M. Szymczak, PWN, Warszawa 1979, tom II).
Na podstawie istniejących definicji tych wyrażeń można wnioskować,
że wyrażenia: bezpieczeństwo publiczne, porządek publiczny, sprowadzają się w rzeczywistości do tej samej istoty sprawy. Chodzi o utrzymanie
właściwego funkcjonowania instytucji i urządzeń służących obywatelom.
Zgodnie z art. 5. Konstytucji RP państwo zobowiązane jest zapewnić obywatelom bezpieczeństwo we wszystkich jego aspektach.
Szczególne miejsce w tym katalogu zajmuje bezpieczeństwo publiczne
oczekiwane przez obywateli w obszarach codziennego życia praca, szkoła,
zakupy w tym także dokonywane drogą internetową. Zmiany w obszarze
obrotu towarów, wynikające z rozwoju Internetu i handlu internetowego
spowodowały intensywny wzrost zainteresowania usługami kurierskimi. W Polsce funkcjonuje ponad 100 firm oferujących usługi kurierskich
i pocztowych, a eksperci do spraw gospodarczych prognozują, że najbliższe lata przyniosą wzrost zapotrzebowania na usługi kurierskie. Przyczyn
zwiększenia popytu na wygodne, kontrolowane i szybkie dostawy towarów, zarówno dla klientów biznesowych jak i dla klientów indywidualnych
upatrują we wzroście zakupów internetowych oraz obniżania kosztów
przez firmy świadczące ten rodzaj usług. Wymagania klientów w tym obszarze są jednoznaczne. Przesyłki muszą być tanie i dostarczane w krótkim
czasie (Breński, 2004).
Zwiększenie ilości przesyłek oraz wymuszona przez klientów redukcja
czasu ich dostarczenia, powodują ograniczanie przez firmy kosztów własnych prowadzonej działalności. W dużej mierze wpływa to na obniżenie
poziomu bezpieczeństwa realizowanych usług. Taka sytuacja natomiast
jest istotnym sygnałem dla organizacji terrorystycznych, by wykorzystać
WSGE | 451
infrastrukturę pocztową i kurierską do prowadzenia działań logistycznych
oraz przeprowadzenia ataków terrorystycznych. Dostarczanie materiałów
wybuchowych czy środków biologicznych za pomocą poczty miały już
miejsce w historii terroryzmu. Warto przypomnieć choćby Franz’a Fuchs’a bezrobotnego inżyniera, który w latach 1993-1996 wysyłał przesyłki-bomby do znienawidzonych obcokrajowców i osób prywatnych „przyjaznych cudzoziemcom”. Fuchs samodzielnie skonstruował dwadzieścia pięć
bomb, które zabiły cztery osoby, a piętnaście poważnie raniły. Do dziś nie
zdołano wyjaśnić skąd pozyskał odczynniki do ich śmiercionośnych przesyłek. Inny doskonały przykład to Theodore (Ted) Kaczynski, który działał na terenie Stanów Zjednoczonych w latach 1978-1995. FBI nadała mu
przydomek „Unabomb”. Został zatrzymany i postawiony w stan oskarżenia
za przygotowanie i wysłanie szesnastu paczek i listów z bombami, w wyniku, czego zginęło trzy osoby, a 23 zostały ranne.
W listopadzie 2010 roku bomba umieszczona w przesyłce kurierskiej
wybuchła w centrum Aten, a dwie inne zostały zdetonowane przez policję. Przesyłka była zaadresowana do ambasady Meksyku i wybuchła kilka
minut po wręczeniu jej pracownicy firmy kurierskiej. Pozostałe dwie przesyłki miały trafić do ambasady Holandii oraz do prezydenta Francji Nicolasa Sarkozy’ego. Przechwycono je w siedzibie popularnej w Atenach firmy
kurierskiej i zostały zdetonowane przez policyjnych saperów.
Mimo, że eksperci do spraw terroryzmu podkreślają, że choć nie jest
to najskuteczniejsza z metod terrorystycznych, jest jednak praktyczną metodą, wykorzystywaną do precyzyjnego dostarczania ładunku wybuchowego konkretnemu adresatowi. Metoda uważana jest przez niektórych
ekspertów bombowych za stosunkowo zawodną, gdyż istnieją możliwość
wczesnego wykrycia ładunku zanim dotrze do adresata, przedwczesnej
jego detonacji lub otwarcia i zdetonowania ładunku przez niewłaściwego
odbiorcę. Mimo tego problem bezpieczeństwa usług pocztowych i kurierskich istnieje i wydaje się być traktowany z niewłaściwą powagą.
Ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. prawo pocztowe w art. 14 wskazuje,
że działalność pocztową w zakresie objętym obowiązkiem wpisu do rejestru może wykonywać przedsiębiorca, który zapewnienia bezpieczeństwa
przesyłek na poszczególnych etapach świadczenia usługi w zakresie, o którym mowa w art. 22 ust. 1 pkt 2. Jednak zapis artykułu 22 daje usługodawcy
tylko możliwość odmowy wykonania usługi pocztowej lub kurierskiej jeśli
zawartość lub opakowanie przesyłki naraża osoby trzecie lub operatora na
szkodę. Ustawa zatem nie obliguje operatorów usług pocztowych i kurier-
452 | WSGE
skich do prowadzenia szczegółowej kontroli przesyłek, co niewątpliwie ma
wpływ na bezpieczeństwo w tym obszarze.
Jak informuje w swoich komunikatach Poczta Polska przesyłki dostarczane przez tę firmę nie są otwierane, ale są kontrolowane na różne sposoby.
Wśród metod kontroli, jakie stosuje Poczta Polska wymienia między innymi
prześwietlanie zawartości w urządzeniu rentgenowskim. Należy jednak przy
okazji wyjaśnić, że wykorzystując wyłącznie urządzenie rentgenowskie, osoba prowadząca kontrolę nie jest wstanie odróżnić materiału wybuchowego
od czekolady, ze względu na podobną gęstość materiału. Dlatego kontrola
przesyłek powinna być prowadzona przy użyciu detektorów wykrywających
oraz identyfikujących substancje chemiczne i biologiczne.
Przedstawiciele prywatnych firm kurierskich natomiast, nawet nie
chcą rozmawiać o bezpieczeństwie prowadzonej przez nich działalności.
Przyznają natomiast, że ich pracownikom trudno jest sprawdzić, czy przesyłka jest niebezpieczna. Nie dysponują specjalistycznymi urządzeniami
do wykrywania materiałów niebezpiecznych i jeśli kurierzy przyjmują
przesyłkę odpowiednio zapakowaną, to nie są w stanie wykryć, czy zawiera
niebezpieczną zawartość.
Eksperci w zakresie antyterroryzmu uważają, że bardziej narażone na
działania terrorystów są przesyłki krajowe. Wprawdzie odpowiednie służby monitorują zawartość podejrzanych przesyłek, ale nigdy nie są wstanie
sprawdzić wszystkich przesyłek.
Analiza zamachów terrorystycznych dokonanych w ostatniej dekadzie
wskazuje na istotne zmiany jakie dokonały się w strukturze zjawiska terroryzmu oraz jego nowy charakter. Najbardziej charakterystycznymi jego
cechami są obecnie (A. Towpik, Warszawa 2003):
1. Nieprzewidywalność czasu, miejsca, rozmiaru oraz charakteru ataku
oraz środków, jakie wykorzystane są dla jego przeprowadzania. Jak
prognozują eksperci od antyterroryzmu przyszłe akty terrorystyczne
mogą być dokonane przy wykorzystaniu najbardziej zaawansowanych
technologii i broni. Sposobem przeprowadzenia ataku mogą być przesyłki pocztowe zawierające broń biologiczną, a także inicjowane elektronicznie urządzenia wybuchowe.
2. Brak jasnej definicji agresora czy sprawcy ataku terrorystycznego. Potencjalny przeciwnik nie jest znany. Jego identyfikacja może być trudna nawet po przeprowadzeniu ataku. W przypadku braku lub ograniczonego monitorowania usług pocztowych i kurierskich ten czynnik
WSGE | 453
może sprzyjać w prowadzeniu działalności terrorystycznej.
3. Działania współczesnych organizacji terrorystycznych nie są skierowane wyłącznie przeciwko władzom lub siłom porządkowym, ale
przeciwko ludności cywilnej. Celem również nie jest osiągnięcie celów politycznych, lecz spowodowanie maksymalnych szkód gospodarczych. Zatem firmy świadczące usługi pocztowe i kurierskie mogą
nie tylko być wykorzystane do realizacji ataków terrorystycznych na
ważne obiekty, instytucje czy też ludność cywilną, same mogą bezpośrednio stać się celem ataku ze strony terrorystów, zamierzonym lub
przypadkowym.
Należy również podkreślić, że koncepcja nowego terroryzmu zakłada
pojawienie się nowych oraz nieznanych wcześniej lub występujących jedynie sporadycznie cech organizacji terrorystycznych, stwarzających znacznie większe zagrożenia dla społeczności międzynarodowej.
Zagrożenia w obszarze usług pocztowych i kurierskich
Polska pomimo, że w ostatnim czasie nie wymieniana jest przez przywódców islamskich organizacji terrorystycznych jako cel ataków, nie jest
krajem wolnym od zagrożeń terrorystycznych. Badania wielu ośrodków
naukowych zagranicznych i krajowych potwierdzają wysoki poziom potencjalnego zagrożenia aktami terrorystycznymi w Polsce. Codziennie
w wywiadach telewizyjnych i radiowych, prowadzonych w związku z zamachami dokonanymi w innych krajach, dziennikarze zadają zaproszonym ekspertom kluczowe pytanie: czy Polsce grożą ataki terrorystyczne?
Z wypowiedzi ich wynika, że tak, trudno jednak jest im określić - kiedy?
i gdzie? może nastąpić atak. W opinii Autorów, irracjonalność działania
terrorystów sprawia, że atak może wystąpić tam, gdzie wszelkie prognozy
dokonywane przez ekspertów wykluczą możliwość jego zaistnienia. Naiwnością jest dziś wiara w szeroko rozumiane bezpieczeństwo Polski w kontekście zagrożeń terroryzmem.
Na wzrost realnego zagrożenia atakami terrorystycznymi w naszym
kraju wskazuje wiele fatów. Przede wszystkim udział Polski w misjach stabilizacyjnych na Bliskim Wschodzie, Bałkanach, Azji, Afryce, które powodują, że Polska postrzegana jest jako państwo popierające USA w kreowaniu polityki świata. Co ma również wpływ na rosnącą nienawiść świata
islamskiego do naszego narodu niejako pośrednio „uwikłanego” w wojnę
religijną - pomimo dużych rozbieżności występujących między deklara-
454 | WSGE
cjami rządu polskiego, a wolą narodu np. w sprawie udziału Polski w militarnych misjach pokojowych w Iraku czy w Afganistanie.
Istotny czynnik wpływający na wzrost realnego zagrożenia atakami
terrorystycznymi stanowi również problem definiowania organizacji terrorystycznych działających w krajach, w których prowadzone są działania
militarne określane jako walka z terroryzmem. Organizacje terrorystyczne
wplecione są bowiem w ruch oporu (bojówki) tzw. „dzikie armie” dowodzone przez watażków, których różnią poglądy w wielu sprawach. Charakterystyczny jest również brak spójności tych grup. Wiele z tych grup przyznaje się do związków z Al – Kaidą i pod jej „szyldem” dokonuje zamachy
terrorystyczne, umacniając w ten sposób morale własnych bojowników,
przy okazji umacniając pozycję Al – Kaidy w świecie.
Duże znaczenie na wzrost zagrożenia terroryzmem w naszym kraju
ma także napływ do Polski osób sympatyzujących z ugrupowaniami terrorystycznymi, radykalizacja postaw obywateli polskich pochodzenia arabskiego i wyznania muzułmańskiego oraz możliwości wykorzystania terytorium RP jako bazy logistyczno - finansowej do przygotowywania aktów
terrorystycznych w Europie.
Występowanie w Polsce różnych partii politycznych i organizacji
o skrajnych poglądach, bezrobocie, bieda i pogłębiająca się przepaść między bogatymi, a klasą średniozamożną i biedotą, rosnąca agresja wśród
młodzieży, w naszym przekonaniu może stać się również źródłem rodzimego terroryzmu.
Analiza zamachów terrorystycznych dokonanych w ostatnich latach wykazuje, że obecnie celem terrorystów nie są wyłącznie obiekty o charakterze strategicznym, czy ważne ze względu na bezpieczeństwo państwa, duże
aglomeracje miejskie lub poryty lotnicze. Trudno dziś praktycznie dokonać
trafnej oceny, które obiekty są bardziej lub mniej zagrożone atakami terrorystycznymi, a jeszcze trudniej stworzyć skuteczny system ich ochrony.
W kontekście funkcjonowania obiektów pocztowych trzeba przyznać,
że wykazują one wysoki poziom wrażliwości na działalność terrorystyczną. W tym miejscu należy zadać pytanie, jakich zagrożeniami należy się
liczyć? Upraszczając nieco problem można jako najbardziej prawdopodobne wymienić następujące obszary.
Przede wszystkim usługi pocztowe mają dla państwa charakter strategiczny, ponieważ w przypadku awarii systemów łączności przewodowej
i bezprzewodowej będzie stanowiła krajowy system obiegu informacji. Za-
WSGE | 455
tem urzędy i obiekty pocztowe jako obiekty strategiczne mogą stanowić
cel potencjalnych ataków. Obiektów tych jest w Polsce kilkanaście tysięcy, tylko sama Poczta Polska działa w ponad 8,5 tysiącach urzędów. Wiele
urzędów pocztowych to duże obiekty, w których w jednej chwili przebywa
kilkadziesiąt, a nawet kilkaset osób. Wnoszenie do nich paczek, w których
mogą znajdować się materiały wybuchowe, w celu ich zdetonowania lub
środki chemiczne czy biologiczne nie budzi żadnych podejrzeń.
Kolejny kluczowy charakter działalności pocztowej to dostarczanie paczek, które może być wykorzystane przez organizacje terrorystyczne - nie
tylko w kraju - do przesyłania bomb, materiałów wybuchowych lub środków chemicznych i biologicznych w różne miejsca świata. Należy zatem
mieć świadomość, że zagrożenie wybuchem lub uwolnieniem środków
biologicznych czy chemicznych może powstać podczas transportu lub rutynowych działań z przesyłkami w urzędzie pocztowym.
Poczta Polska, jako jeden z czołowych przedstawicieli branży pocztowej i kurierskiej, prowadzi również działalność bankową (lokaty kapitałowe, kredyty, fundusze emerytalne). Zatem i ten obszar działalności może
zostać wykorzystany przez organizacje terrorystyczne do przeprowadzenia
operacji bankowych służących finansowaniu terroryzmu lub sfinansowania konkretnego ataku.
Urzędy i obiekty pocztowe jako instytucje posiadające w stałym obrocie gotówkę narażone są także na napady, które mogą przerodzić się
w sytuację z udziałem zakładników. Napady te niekoniecznie muszą mieć
związek z działalnością terrorystyczną, jednakże wystąpienie sytuacji
z udziałem zakładników wymaga umiejętności zachowania się przez osoby
będące zakładnikami, gdyż procedury rozwiązywania ich są takie same jak
w przypadku ataku terrorystycznego. Różnica występuje tylko w poziomie
(szczeblu) kierowania działaniami.
Ponieważ działalność terrorystyczna jest działalnością kryminalną
i jak wynika z dotychczasowych rozważań, obejmującą wiele różnych czynów przestępnych, doskonalenie systemu ochrony usług pocztowych i kurierskich winno uwzględniać również napady na obiekty pocztowe i kurierskie po godzinach urzędowania, napady na konwoje, listonoszy i kurierów, a także porwania osób i mienia dla okupu. Niewątpliwie wszystkie
te sytuacje determinują potrzebę ciągłego doskonalenia obecnego systemu
ochrony całej infrastruktury pocztowej i kurierskiej jako szczególnie zagrożonych penetracją ze strony organizacji terrorystycznych oraz jako celu
potencjalnych ataków.
456 | WSGE
Różnorodność współczesnych zagrożeń terrorystycznych, a w szczególności zamachy bombowe, zagrożenia biologiczne, chemiczne i radiacyjne, wymagają dużej wiedzy i świadomości kadry, pracowników,
a w szczególności służb ochrony w rozpoznawaniu zagrożeń oraz osób je
stwarzających (profilowanie potencjalnych sprawców) oraz w zakresie postępowania i zachowania się w sytuacji ich zaistnienia.
W zabezpieczeniu systemu usług kurierskich i pocztowych występuje
szereg słabych punktów, które mogą być wykorzystane przez terrorystów
do przeprowadzenia ataków. Należą do nich przede wszystkim:
1. Anonimowe przesyłki pocztowe (bez danych nadawcy), które mogą
zostać wprowadzone anonimowo do sieci dystrybucyjnej, mogące zawierać niebezpieczne materiały.
2. Paczki i listy nadawane bez potwierdzenia tożsamości nadawcy. Niebezpieczne listy, przesyłki mogą zostać wprowadzone do sieci dystrybucyjnej, gdyż pracownicy przyjmujący przesyłki nie weryfikują danych osobowych nadawcy umieszczonego na przesyłce z osobą nadającą przesyłkę.
3. Setki tysięcy skrzynek pocztowych, miliony punktów odbiorczych
uniemożliwiających monitorowanie całościowo procesu przepływu
przesyłek.
4. Łatwość wprowadzenia środków biologicznych. Niewielkie ilości
czynników biologicznych wymaganych do przeprowadzenia ataku
umożliwiają ich wysłanie w małych opakowaniach takich jak koperty.
W większości patogeny mają postać proszku i niepotrzebne jest dodatkowe oprzyrządowanie do ich rozpylenia.
5. Łatwość wprowadzenia do obrotu materiałów chemicznych i wybuchowych. Większe paczki mogą być wykorzystane do przesyłania materiałów chemicznych i wybuchowych.
6. Brak w obiektach pocztowych i kurierskich specjalistycznych urządzeń do wykrywania i identyfikacji materiałów niebezpiecznych.
7. Brak fizycznej możliwości skontrolowania 100 % przesyłek i listów
przez operatorów pocztowych i firmy kurierskie przy zachowaniu pożądanego przez klientów poziomu usług.
WSGE | 457
Przeciwdziałanie zagrożeniom terrorystycznym w obszarze
usług pocztowych i kurierskich
Utrzymanie bezpieczeństwa w obszarze usług pocztowych i kurierskich wymaga zaangażowania odpowiednich do poziomu zagrożenia sił
i środków oraz systemowych działań prawno-organizacyjnych i informacyjno-szkoleniowych. Konieczne jest jednak przeprowadzenie analizy
potencjalnych zagrożeń terrorystycznych oraz określenie wrażliwości różnych miejsc i poziom ryzyka ich wystąpienia. Przy czym żadnego zagrożenia nie należy bagatelizować.
Analiza wrażliwości różnych miejsc i obszarów na ataki terrorystyczne, jak wskazuje B. Mazurowski w publikacji „Identyfikacja celów ataków
terrorystycznych”, powinna uwzględniać ich krytyczność, dostępność, podatność oraz efektywność
Krytyczność jest zasadniczym obszarem badania wrażliwości obiektów i obszarów. Pozwala określić na ile obiekt jest ważny dla terrorystów jako cel i w jakim stopniu spowoduje oczekiwane przez nich zmiany w otoczeniu, co dla terrorystów będzie stanowiło wypełnienie misji.
Badanie dostępności, pozwala wskazać w jakim stopniu chroniony obiekt
lub obszar jest dostępny dla terrorystów, jakie zastosować środki ochrony
utrudniające dostęp do miejsc newralgicznych i czy są one wystarczające
dla zabezpieczenia obiektu przed realizacją zamachu. Natomiast analiza
podatności pozwala określić jakich środków musieliby użyć terroryści aby
zniszczyć obiekt chcąc zakłócić jego funkcjonowanie oraz jaka jest wrażliwość obiektu na różne rodzaje broni i środków niszczenia, stosowane
obecnie przez terrorystów.
Kluczowe znaczenie w kontekście badania wrażliwości obiektów ma
efektywność, pozwalająca określić potencjalne skutki ekonomiczne, finansowe, społeczne i psychologiczne potencjalnych ataków. Rodzaj i wymiar
skutków stanowią bowiem podstawy planowania ataków terrorystycznych,
dlatego należy właśnie ten element uwzględniać przy określaniu poziomu
zagrożenia obiektów będących celem dla terrorystów. Rzetelnie przeprowadzona analiza wrażliwości obiektów pozwoli na przygotowanie skutecznej reakcji związanej z likwidacją powstałego zagrożenia.
W dobie wzrostu realnego zagrożenia tego rodzaju aktami i możliwością wykorzystania działalności pocztowej i kurierskiej do ich przeprowadzenia, istnieje konieczność doskonalenia działań antyterrorystycznych,
a przede wszystkim:
458 | WSGE
• zweryfikowania i dokładnego skatalogowania aktualnych zagrożeń
z uwzględnieniem miejsca usytuowania obiektów, ich wielkości oraz
ilości obsługiwanych klientów,
• inwentaryzacji i zweryfikowania sił ochrony w kontekście kwalifikacji
i predyspozycji od wykonywania zawodu pracownika ochrony,
• inwentaryzacji i zweryfikowania środków ochrony w kontekście zabezpieczenia przed atakami terrorystycznymi, szybkiego alarmowania
o zagrożeniach oraz zapewnienia właściwego poziomu bezpieczeństwa pracowników urzędów i obiektów pocztowych i klientów w sytuacji zaistnienia zamachu terrorystycznego,
• wprowadzenia procedury weryfikacji osób nadających przesyłki z danymi osobowymi podawanymi na przesyłkach,
• wprowadzenia procedury pakowania paczki w obecności pracownika
przyjmującego przesyłkę,
• przygotowania pracowników sektora bankowości w zakresie kontroli
operacji bankowych i prania pieniędzy,
• przygotowania i wdrożenia jednolitych procedur postępowania i zachowania się w sytuacji zaistnienia różnych rodzajów ataków terrorystycznych,
• przygotowania jednolitych programów szkolenia i ćwiczeń w oparciu
o planowanie skutków potencjalnych ataków terrorystycznych,
• wykorzystania do kontroli przesyłek specjalistycznych urządzeń ujawniających i identyfikujących materiały niebezpieczne,
• przygotowania i prowadzenia szkoleń i ćwiczeń wtórnych, polegających na doskonaleniu nawyków i umiejętności nabytych podczas
szkoleń właściwych.
Istotne jest wypracowanie spójnej metodyki szkoleń takiej, która niezależnie od stanowiska czy pełnionej funkcji dawałaby wszystkim pracownikom wiedzę niezbędną do zrealizowania stawianych przed nimi zadań.
Ważnym jego elementem powinno być kształtowanie u wszystkich pracowników świadomości w kontekście roli jaką pełnią w całym systemie
ochrony instytucji i znaczenia ich postępowania dla bezpieczeństwa innych. Należy przy tym pamiętać, że kształtowanie takiej świadomości daje
poczucie wartości oraz działa mobilizująco.
WSGE | 459
Zakończenie
Ataki terrorystyczne przy wykorzystaniu infrastruktury pocztowej
i kurierskiej zdarzają się bardzo rzadko, niemniej jednak stanowią poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa, przedsiębiorstw będących adresatami, firm świadczących usługi pocztowe i kurierskie a także obywateli.
Analiza przypadków wykorzystania przesyłek pocztowych i kurierskich, jako metody działania terrorystów pokazuje bardzo złożony problem zagrożenia terroryzmem oraz trudności w zapewnieniu bezpieczeństwa w tym obszarze. Należy podkreślić, że nadawcą niebezpiecznej przesyłki może być każdy, kto jest w stanie nadać przesyłkę i ją odpowiednio
uzbroić. Mogą to być zarówno terroryści indywidualni jak i zorganizowane grupy, bojownicy w sprawie i szaleńcy. Tradycyjne materiały wybuchowe mogą być zastąpione przez materiały nowej generacji, które pozwalają
na budowanie bardziej wyrafinowanych przesyłek - pułapek, a co za tym
idzie trudniejszych do ujawnienia i identyfikacji.
Rozwój technologii daje ogromne możliwości wykrywania niebezpiecznych ładunków przesyłanych w listach, paczkach. Charakteryzują się
one bezinwazyjnością oraz dużą skutecznością. Niestety ich wykorzystanie
generuje duże koszty zakupu, eksploatacji i obsługi.
Większość firm świadczących usługi pocztowe i kurierskie posiada stosowne procedury, które pozwalają na wczesne wykrycie zagrożenia. Niemniej jednak rzadkość przeprowadzania przez terrorystów ataków przy
użyciu firm kurierskich lub operatorów pocztowych spowodowały w wielu
firmach nieprzestrzeganie procedur bezpieczeństwa, co sprawia, że przesyłki do wielu adresatów docierają w sposób niekontrolowany. Bagatelizowanie zagrożeń w tym obszarze jest bardzo niekorzystne, gdyż zwiększa
skuteczność terrorystów, zwłaszcza, że terroryści bezustannie poszukują
luk w realizacji obowiązujących procedur, lub braku systemów zabezpieczających obszary będące w ich zainteresowaniu.
Skutki aktów terrorystycznych w obszarze usług pocztowych i kurierskich
mogą wywołać destabilizację w funkcjonowaniu jednego z ważniejszych elementów infrastruktury krytycznej, zbiorową panikę oraz straty w ludziach.
Dobitnym przykładem była zbiorowa panika w USA po serii listów zawierających biały proszek imitujący wąglik. Ludzie masowo wykupywali zapasy żywności, rękawiczki lateksowe, a nawet przestali wychodzić z domu.
Nie do oszacowania są koszty poniesione przez firmy, które były celem
ataków przy użyciu niebezpiecznych przesyłek. Ewakuacje pracowników,
460 | WSGE
przestoje w pracy, kosztowne akcje policji i straży pożarnej oraz utrata zaufania klientów, która również skutkuje poważnymi stratami finansowymi.
Zatem firmy świadczące usługi pocztowe i kurierskie powinny dołożyć wszelkich starań, aby zwiększyć bezpieczeństwo przesyłek w obszarach
prowadzonej działalności poprzez systematyczne ujawnianie i eliminowanie słabych punktów systemu kontroli obiegu przesyłek.
Autorzy publikacji mają świadomość, że nie wyczerpali problematyki zagrożeń terrorystycznych w obszarze świadczenia usług pocztowych
i kurierskich. Główną intencją było jednak zwrócenie uwagi na fakt,
że płaszczyzna ta nie jest wolna od zagrożeń terrorystycznych a problem
bezpieczeństwa w tym obszarze bagatelizowany. Niestety jak wykazują badania wielu ośrodków naukowych podobne problemy występują w innych
obszarach działalności gospodarczej np. bezpieczeństwo obiektów handlowych czy obrót i handel żywnością.
References:
Breński, W. (2013). Polski rynek usług pocztowych z wykorzystaniem outsourcingu. Olsztyn: Wydawnictwo UWM.
Breński, W. (2004). Kierunki Zmian Organizacyjnych Pocztowego Transportu Samochodowego w Polsce w latach 1931-2004 [w:] Oddziaływanie
Telekomunikacji i Poczty na Rozwój Nowej Gospodarki w Polsce, red.
naukowa Henryk Babis, Szczecin: Wydawnictwo: Zapol Dmochowski,
Sobczyk Sp. j. w Szczecinie, s. 369-377.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
Ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. prawo pocztowe.
B. Mazurowski, Identyfikacja celów ataków terrorystycznych; {w} red.
W. Zubrzycki, Przeciwdziałanie zagrożeniom terrorystycznym; Warszawa 2011;
W. Pokruszyński, Filozoficzne aspekty bezpieczeństwa Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej w Józefowie 2011.
E. Szafrańska, J. Szafrański, Specyfika działań ochronno-porządkowych
podczas imprez masowych o charakterze turniejów, {w} red. M. Sitek,
W. Bednarek, Krajobraz po mistrzostwach Europy 2012, Józefów 2012,
red. M. Szymczak, Słownik Języka Polskiego, PWN, Warszawa 1979. t. I,
red. M. Szymczak, Słownik Języka Polskiego, PWN, Warszawa 1979. t. II.
Towpik, Terroryzm i broń masowego rażenia w polityce NATO, Zeszyty naukowe Nr 1 (50) A Warszawa 2003,
WSGE | 461
Confrence reports, book reviews
Sprawozdania, recenzje
JoMS 1/20/2014, ss. 465-469
Sofiia Sokolova
Michał Łęski
Pierwsze kroki realizacji współpracy
polsko-kazachskiej WSGE
W ramach współpracy między Wyższą Szkołą Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie a Kazachsko-Rosyjskim Uniwersytem Międzynarodowym (Aktobe, Kazachstan) miał miejsce Międzynarodowy Program Oświatowo-Naukowy „Analiza współczesnych tendencyj integracyjnych w Europie: doświadczenie Polski, Czech, Niemiec”
(04.02.2014 – 14.02.2014).
W ramach tego programu zostały zrealizowane następujące wydarzenia:
1) Program kulturowy „Warszawa – miasto europejskie” (04.02.2014);
2) Zawiązanie współpracy międzynarodowej między uczelniami z Polski
i Kazachstanu, tj. Wyższą Szkołą Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi (Polska, Warszawa) oraz Kazachsko-Rosyjskim Uniwersytetem Międzynarodowym (Kazachstan, Aktobe) (05.02.2014);
3) Uczczenie pamięci (odwiedziny grobu) poległego żołnierza kazachskiego Żyrenczina Tajpyra Musulmankulowicza (1923–26.01.1945),
który wałczył w czasie II wojny światowej, poległ na ziemi Polskiej i został pochowany na Cmentarzu Żołnierzy Armii Czerwonej w Ostrołęce-Wojcechowicach (05.02.2014);
4) Międzynarodowa Konferencja „Eurointegracja: historia i tendencje
współczesne” (06.02.2014);
5) Realizacja części praktycznej Programu przez oświatowo-kulturalne
wydarzenia: „Współczesna Europa” (07.02.2014), „Unia Europejska.
Polska” (08.02.2014), „Unia Europejska. Czechy” (09.02.2014), „Unia
Europejska. Niemcy” (10.02.2014), „Europeizacja” (11.02.2014), „Rozszerzenie UE” (12.02.2014), „Unionizacja. Eurosfera” (13.02.2014),
podsumowanie Programu (14.02.2014).
Najdonioślejszym wydarzeniem naukowym programu była Międzynarodowa Konferencja „Eurointegracja: historia i tendencje współczesne”
(06.02.2014), w której udział wzięli uczestnicy z Kazachstanu (17 osób),
Polski (8 osób) i Ukrainy (1 osoba) oraz studenci Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie.
Słowo powitalne do uczestników konferencji wygłosili Dziekan Wydziału
Nauk Społecznych dr Małgorzata Such-Pyrgiel, Dziekan Wydziału Pedagogiki
dr Krzysztof Dziurzyński oraz Prorektor Wyższej Szkoły Gospodarki Euroregio-
WSGE | 467
nalnej im. Alcide De Gasperi prof. dr hab. Witold Pokruszyński. Prorektor
wygłosił wykład otwarty w języku rosyjskim na temat «Вызовы и угрозы
XXI века» („Wyzwania i zagrożenia 21 wieku”).
Referaty wygłoszone na konferencji objęły następujące obszary:
• Edukacja:
− „The lecturer’s role in the internationalization of the higher education”
(Anna Śniegulska-Wach, M.A., Michał Łęski, Ph.D.c.; Wyższa Szkoła
Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie, Polska),
− „Development of Bologna process in Kazakhstan: problems and perspectives” (Kairi Mariya Serikovna, DBA, Artykova Ziyash; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan, Aktobe),
− „International activities as a way of evaluation of achievements of Polish
academics” (dr Sofiia Sokolova, Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny
im. M. P. Dragomanowa, Ukraina, Kijów),
− „To the use of project-based learning in the process of students’ core
competence formation” (Takisheva Gulbanu Akylbekovna, candidate
of pedagogical sciences, Karazhanova Aigul Askarovna, Kukanova
Swetlana Muratovna, Allanova Regina Malikovna; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan, Aktobe),
− „Социализация студенческой молодежи в поликультурной среде” (Yapparova Gulfiya, candidate of pedagogical sciences, Sultanova
Kunimay; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan, Aktobe),
− „Social competences of the modern teacher as a result of the
cooperation within the framework of the Bologna Process” (dr
Krzysztof Dziurzyński, Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
w Józefowie, dr Ewa Jagiełło – Uniwersytet PrzyrodniczoHumanistyczny w Siedlcach, Polska),
− „Sayings and proverbs is a genre of folk arts. Ways of translation”
(Makhfuza Baidildinova, Raushan Alpamysova, Aliya Baimurat,
Karlygash Seitzhanova, senior teachers; Kazachsko-Rosyjski
Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan, Aktobe);
• Politologia i prawo:
− „WEB 2.0: Nowhere to hide, Poland-Asia Research Center” (Sergiusz
Prokurat, M.A./MBA, WEB 2.0: Nowhere to hide, Poland-Asia Rese-
468 | WSGE
arch Center; Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide
De Gasperi w Józefowie, Polska),
− „Сотрудничество Казахстана и Евросоюза в борьбе с наркотиками” (Kosdauletov Mendikhan; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Aktobe),
− „Глобализация и политические ориентиры Казахстана” (Kurmanov Anuar, master of law, Kurmanova Saule, candidate of philosophical sciences; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan, Aktobe),
− „Cosmetic law development” (Aleksandra Ukleja, Ph.D.c.; Wyższa
Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie, Polska),
− „Using renewable energy as a tool of sustainable tourism” (Marta Wójcicka, Ph.D.c.; Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide
De Gasperi w Józefowie, Polska);
• Ekonomia:
− „Системы маркетинговых стратегий предприятия в условиях рыночный экономики” (Dyussegaliyeva Saltanat Borangalievna, DBA,
Dauitova Gulnur Kuanushbaevna; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet
Międzynarodowy, Aktobe),
− „Налоговые проверки как одна из форм налогового контроля”
(Nurmaganbetova Manet Sagingalievna, DBA, Zhumanazarova Assel; Kazachsko-Rosyjski Uniwersytet Międzynarodowy, Kazachstan,
Aktobe).
Powyższe wydarzenia były przykładem realizacji pierwszych kroków
polsko-kazachskiej współpracy przez Wyższą Szkołę Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie. Projekt został wysoko oceniony przez organizatorów oraz uczestników Międzynarodowego
Programu Oświatowo-Naukowego „Analiza współczesnych tendencyj
integracyjnych w Europie: doświadczenie Polski, Czech, Niemiec”, czego
rezultatem jest planowana dalsza współpraca.
dr Sofiia Sokolova
mgr Michał Łęski
Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej
im. Alcide De Gasperi w Józefowie
[email protected]
WSGE | 469
JoMS 1/20/2014, ss. 471-475
Krzysztof Dziurzyński
Recenzja Ewa Wysocka, Diagnostyka pedagogiczna. Nowe
obszary i rozwiązania, Oficyna Wydawnicza Impuls, Karków
2013, s. 359.
[Rewiev book: Ewa Wysocka, Pedagogical diagnosis. New
areas and solutions, Impuls Publishing House, Krakow 2013,
pages: 359]
W recenzowanej pracy Ewy Wysockiej już pierwsze zdanie otwierające
recenzowaną monografię zapowiada, że będziemy mieli z ciekawą i skłaniającą do głębokiej refleksji książką. Autorka bowiem podjęła się trudnego zadania uporządkowania i dopracowania metodyki postępowania diagnostycznego ukierunkowanego na identyfikację zagrożeń rozwojowych
dzieci i młodzieży. Głównym celem podjętych przez Autorkę było opisanie
jak najpełniejsze diagnozy pełniącej funkcję nie tylko selekcyjno-kwalifikacyjną ale co ważniejsze i interwencyjna , ściśle powiązaną z działaniem
praktycznym pedagoga. Zadanie jakie postawiła przed sobą Ewa Wysocka
nie było proste, tak jak proces diagnostyczny nie jest prosty. Diagnoza nie
jest i być nie może procesem intuicyjnym, opartym na wiedzy nienaukowej, nie jest też czynnością samoistną – podlega ściśle określonym regułom postępowania badawczego.
Ewolucja kształcenia kadr nauczycielskich i pedagogicznych wyznaczana nowymi standardami kształcenia w zawodzie nauczyciela w Polsce
zmierza do rozwijania kwalifikacji badawczych zarówno naukowych jak
i zawodowych. To oczywiste, bo pedagogika ma do spełnienia co dwie
funkcje: poznawczą i praktyczną (diagnostyczną). Ta pierwsza możliwa jest dzięki prowadzeniu badań podstawowych, ta druga realizowana
jest przez badania praktyczne. Proponowana pedagogom i nauczycielom
książka autorstwa Ewy Wysockiej jest przykładem rozpraw tego drugiego
nurtu i funkcji, jaką spełniają nauki o wychowaniu. Diagnostyka pedagogiczna służy przede wszystkim temu, żeby można było zrozumieć dziecko
czy młodzież, ich środowisko wychowawcze, by sprawnie interweniować,
by zmienić ich samych i ich bezpośrednie otoczenie. Jest to możliwe tylko
i jedynie dzięki przeprowadzonej diagnostyce przeprowadzonej zgodnie
z metodologicznymi, profesjonalnymi i etycznymi standardami.
Recenzowana książka ma wzorcową strukturę. Wychodząc od podstaw teoretycznych zmierza poprzez podstawy metodologiczne do pokazania diagnozy jako kompetencji profesjonalnej. Książkę zamyka bardzo
WSGE | 473
ważny rozdział poświęcony etycznym i prakseologicznym wyznacznikom
poprawności diagnozowania. Dodatkowo praca zawiera bardzo bogatą bibliografię, indeks rzeczowy i osobowy pozwalające na celowe powracanie
do ważnych zagadnień diagnozy.
Książka Ewy Wysockiej jest teoretycznym i metodologicznym wkładem pozwalającym, osobom na co dzień pracującym z dziećmi i młodzieżą, na nabywanie jak najwyższych kompetencji profesjonalnych. Wzbogaca ona specjalistyczny warsztat diagnostyczny, który pedagodzy muszą nie
tylko opanować ale nieustannie rozwijać przez całe swoje życie zawodowe.
Godne podkreślenia jest też i to, że recenzowana książka nie jest pierwszą
tego typu pracą wychodzącą spod ręki Ewy Wysockiej.
Recenzowana książka jest wzorem interdyscyplinarnego podejścia do
diagnostyki pedagogicznej, która powinna – jak w przypadku nauk medycznych – sprzyjać odrębnemu kształceniu specjalistów wspomagających
pedagogów w ich służbie, ale w świetle istniejących w Polsce rozwiązań
wymaga od nich samych takich kwalifikacji. Jest to znakomicie uzasadniona geneza i ewolucja diagnostyki pedagogicznej jako odrębnej dyscypliny
wiedzy naukowej, odsłaniająca różne jej modele, podejścia i wynikające
z nich konsekwencje dla animowania praktyki wychowawczej czy edukacyjnej. Autorka nie pominęła tu żadnej z subdyscyplin pedagogicznych,
dla których kluczową rolę powinny odgrywać właśnie tak kluczowe doświadczenia poznawcze i umiejętności, które łączą empirię i rozum z empatią i wrażliwością własnego sumienia.
Ewa Wysocka osadza swoją książkę w szerokim kontekście piśmiennictwa pedagogicznego i psychologicznego. Wręcz wymusza na czytelniku
by traktował ją jako uzupełnienie czy swoistą rekapitulację innych publikacji pedagogicznych i psychologicznych jakie ukazały się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Przywołuje takie nazwiska jak (podaję w porządku
alfabetycznym): Deptuła, Jarosz, Niemierko, Obuchowska, Paluchowski,
Skałbania, Stęplewska-Żakowicz czy Ziemski. Nota bene bibliografia zawiera ponad trzysta pozycji literaturowych i tyleż samo nazwisk w indeksie nazwisk. Książka spełnia jeszcze jedną ważną funkcję – autorefleksji
pedagogicznej. Wypada wyrazić nadzieję, że autorefleksja prowadzić będzie do samokształcenia i dalszego samorozwoju jak najszerszego grona
pedagogów.
Gorąco polecam książkę Ewy Wysockiej studentom i profesjonalistom
zawodowo funkcjonującym w obrębie pedagogiki, gdyż mogą czerpać
z niej wiedzę, która znajduje szerokie zastosowanie przy konstruowaniu
474 | WSGE
koncepcji teoretycznych i założeń metodologicznych własnych badań naukowych. Powinna stać się także obowiązkową pozycja literaturową dla
przedmiotów metodologicznych i metodycznych z zakresu badań i diagnozowania pedagogiczno-edukacyjnego.
WSGE | 475

Podobne dokumenty