Spis treści

Komentarze

Transkrypt

Spis treści
HODOWLA ROŚLIN I NASIENNICTWO
NR 3/2010
KWARTALNIK POLSKIEJ IZBY NASIENNEJ
Spis treści
Ocena funkcjonowania wspólnotowego
systemu ochrony prawnej odmian roślin........ 2
Przyszłość prawnej ochrony odmian
roślin w Europie.......................................................... 7
Kierunki zmian w ocenie zdolności kiełkowania
i innych cech wartości siewnej nasion na tle
działalności ISTA........................................................ 12
Geny odporności na patogeny w genomie
pszenicy......................................................................... 15
WARTOŚĆ GOSPODARCZA KRAJOWYCH
MATERIAŁÓW HODOWLANYCH WYBRANYCH
GATUNKÓW TRAW PASZOWYCH.................................. 23
Redaguje zespół:
Karol Duczmal - redaktor naczelny
Eugeniusz Piątek
Andrzej Szymański
Adres redakcji:
60-845 Poznań
ul. Kochanowskiego 7/603
tel/fax (061) 848 49 54
e-mail: [email protected]
Skład i druk:
PRODRUK Poznań, ul. Błażeja 3
tel. (061) 8229-046
Zasady zgłaszania artykułów:
Artykuły prosimy nadsyłać do sekretariatu
Redakcji w jednym egzemplarzu wraz z
dyskietką lub pocztą e-mailową, z podaniem
imienia, nazwiska autora, dokładnego adresu
i nr telefonu oraz nazwy zakładu pracy.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych i zastrzega sobie prawo skrótów
tekstów, ograniczenia liczby rysunków, tabel
i wykresów w ramach opracowania redakcyjnego.
Przedruk w całości lub w części dozwolony
tylko za zgodą redakcji.
Charakterystyka odmian zbóż jarych,
kukurydzy, buraka cukrowego, ziemniaka
i roślin oleistych wpisanych do Krajowego
Rejestru w 2010 r....................................................... 32
WSPOMNIENIE POŚMIERTNE
O WOJCIECHU ANGELUSIE .......................................... 39
Z życia PIN...................................................................... 41
Za treść artykułów odpowiedzialni są autorzy. Poglądy przez nich
wyrażone nie muszą być zgodne z poglądami Redakcji.
Tytuł indeksowany przez AGRO - LIBREX
Wydanie publikacji zostało dofinansowane
przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Nakład 350 szt.
ISSN 1231 - 918 X
Zamówienia na prenumeratę prosimy kierować do biura
Redakcji w formie pisemnej lub przekazu pieniężnego.
Cena 1 numeru: 15 zł (w tym 0% VAT)
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Edward S. Gacek
Centralny Ośrodek Badania Odmian
Roślin Uprawnych
w Słupi Wielkiej
Ocena funkcjonowania
wspólnotowego systemu
ochrony prawnej odmian
roślin
Obecnie na poziomie UE prowadzona jest, na zlecenie
DG SANCO, ewaluacja funkcjonowania
wspólnotowego prawa do odmian roślin
(CPVR), przez firmę
konsultingową GHK
Consulting z Wielkiej
Brytanii.
Przedmiotem
tej
oceny jest system
prawny CPVR i jego
implementacja w UE, w celu identyfikacji obszarów do jego udoskonalenia, mając na względzie
nowe wyzwania stojące przed hodowlą roślin i
rolnictwem w UE.
Systemy ochrony własności intelektualnej w
hodowli roślin i w biotechnologii mają specyficzny i złożony charakter. W państwach członkowskich, dotyczą one między innymi funkcjonowania wspólnotowej ochrony nowych odmian roślin,
ochrony patentowej wynalazków biotechnologicznych oraz prawnych aspektów zachowania i stosowania różnorodności biologicznej. Regulacje
prawne w tych obszarach wymagają ustawicznej
aktualizacji i harmonizacji, z uwagi na ciągły roz-
2
wój hodowli, biotechnologii i postępu w rolnictwie.
Najpowszechniej stosowanym sposobem ochrony własności intelektualnej w hodowli roślin jest
wyłączne prawo hodowców do odmian roślin,
uregulowane w Konwencji UPOV (1). Konwencja UPOV (Akty z 1961, 1972, 1978 i 1991) jest
międzynarodowo wynegocjowanym systemem
prawnym, przygotowanym wyłącznie do ochrony
własności intelektualnej w hodowli roślin i w nasiennictwie. Obecnie system ochrony prawnej typu
UPOV funkcjonuje w prawie 70 krajach świata.
W skali międzynarodowej, doskonaleniem i harmonizacją regulacji prawnych w obszarach własności intelektualnej w hodowli roślin i nasiennictwie
zajmują się m.in.: WIPO (Międzynarodowa Organizacja Ochrony Własności Intelektualnej); WTO
(Światowa Organizacja Handlu); UPOV (Międzynarodowy Związek Ochrony Nowych Odmian
Roślin); FAO (Organizacja Wyżywienia i Rolnictwa przy ONZ); Konwencja CBD (Konwencja o
Różnorodności Biologicznej); Konwencja UPOV;
Porozumienie TRIPs (Handlowe Aspekty Ochrony Własności Intelektualnej w ramach WTO) oraz
ITPGRFA (Międzynarodowy Traktat ds. Zasobów
Genetycznych dla Wyżywienia i Rolnictwa) funkcjonujący pod auspicjami FAO.
Międzynarodowe, wspólnotowe i krajowe regulacje prawne w zakresie odkryć w biotechnologii,
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
związane są głównie z systemami patentowymi.
Podstawami prawnymi patentowania w obszarze
biotechnologii, są:
– Europejska Konwencja Patentowa (EPC),
– Dyrektywa 98/44/EC w sprawie ochrony odkryć w biotechnologii,
– ustawodawstwa patentowe krajów członkowskich,
– prawo własności przemysłowej (PWP) w Polsce.
Zgodnie z EPC (Art. 53b) oraz PWP w Polsce
(Art. 29, ust. 1, pkt 2), patentowaniu podlegają
wynalazki biotechnologiczne nazywane patentowalnymi produktami biotechnologii:
– oligonukleotydy (gen i/lub jego fragmenty),
– sondy,
– wektory zawierające geny,
– komórki, z introdukowanymi genami (tzw. komórki GM),
– rośliny uzyskane w drodze regeneracji komórek
GM (rośliny GM).
Podkreślić należy, że nie z każdej rośliny GM
powstaje odmiana GMO, oraz nie każda odmiana
GMO jest odmianą pochodną w rozumieniu Konwencji UPOV.
Wprowadzenie pojedynczego, obcego genu do
odmiany chronionej skutkuje tym, że staje się ona
odmianą pochodną. Komercyjna eksploatacja odmian pochodnych, wymaga autoryzacji ze strony
właściciela wyjściowej odmiany chronionej, do
której wprowadzono nowy gen, występujący w
odmianie pochodnej.
Patentowaniu podlegają również procesy biotechnologiczne, za pomocą których jest wytwarzany, przetwarzany i wykorzystywany materiał
biologiczny, zwłaszcza w procesach mikrobiologicznych.
Międzynarodowe, wspólnotowe i krajowe regulacje prawne w zakresie własności intelektualnej,
uwzględniają problematykę ochrony bioróżnorodności i jej wykorzystania w hodowli roślin i biotechnologii, a w szczególności:
– zasad ochrony bioróżnorodności,
– zachowania bioróżnorodności (in situ” i/lub „ex
situ”),
– dostęp do zasobów genetycznych i podziału korzyści materialnych wynikających z ich stosowania w biotechnologii i hodowli nowych odmian roślin,
– doskonalenia wspólnotowych i krajowych przepisów prawnych w zakresie własności intelektualnej w wymienionych obszarach bioróżnorodności.
Charakterystyka aktualnie obowiązującego
systemu wspólnotowego prawa do odmian roślin (CPVR)
Od 1995 r. na obszarze UE obowiązuje Wspólnotowy System Ochrony Prawnej Odmian (CPVR),
oparty na Konwencji UPOV z 1991 r. i administrowany przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin
(CPVO) w Angers, który koegzystuje z 23 krajowymi systemami ochrony prawnej odmian. Zależnie od woli hodowcy, dana odmiana może być
chroniona krajowym wyłącznym prawem, w jednym lub równocześnie w kilku wybranych krajach
członkowskich, albo wspólnotowym wyłącznym
prawem przyznanym przez CPVO, obowiązującym równocześnie na obszarze całej wspólnoty.
Przyznane hodowcy wspólnotowe prawo do
określonej odmiany ma charakter nadrzędny, w
stosunku do przyznanego wcześniej prawa do tej
odmiany w systemie krajowym, w danym państwie członkowskim. Innymi słowy, prawo wspólnotowe i prawo krajowe dla tej samej odmiany
ma charakter wykluczający się na korzyść prawa
wspólnotowego. Przez okres obowiązywania prawa wspólnotowego dla danej odmiany, przyznane
dla niej prawo krajowe jest „uśpione”.
Podstawę prawną systemu wspólnotowego prawa do odmian roślin (CPVR) stanowi Rozporządzenie Rady (EC) nr 2100/94, z 27 lipca 1994 r., na
podstawie którego wprowadzono w życie system
wspólnotowego prawa do odmian roślin. CPVR
opiera się na Konwencji UPOV z 1991 r., zgodnie
z którą ochronie prawnej podlegają odmiany należące do wszystkich rodzajów i gatunków roślin.
Aktualnie na poziomie UE jest chronionych ponad
16 tysięcy odmian roślin i liczba ta stale rośnie.
W momencie wprowadzania obecnego systemu
CPVR, w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, postawiono przed nim następujące
założenia i cele:

uznano, że odmiany roślin uprawnych nie nadają się zbytnio do ochrony prawnej w ramach
systemów patentowych i w związku z tym wymagają odrębnego systemu ochrony prawnej,
najlepiej modelu sui generis UPOV,

implementacja i aplikacja systemu CPVR nie
może być prowadzona przez urzędy krajów
3
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
członkowskich, lecz przez Biuro wspólnotowe
posiadające osobowość prawną,

system CPVR powinien mieć odniesienie do
postępu w zakresie technik hodowli roślin, włączając biotechnologię, tak aby stymulować hodowlę nowych odmian wszystkich rodzajów i
gatunków botanicznych,

system CPVR powinien być jasno określony,
głównie w odniesieniu do: prawa właścicieli
wspólnotowego prawa do odmian roślin, ważności tego prawa, odstępstw, derogacji i zapewniać, że pełne stosowanie zasad CPVR nie
będzie osłabiane przez inne systemy ochrony
własności intelektualnej i vice versa.
Cele systemu wspólnotowego prawa do odmian
roślin
zapewnienie zharmonizowanej ochrony nowych odmian roślin na obszarze całej UE i na
zasadach dobrowolnych, dla hodowców państw
członkowskich i spoza UE,
wniesienie wkładu do zwiększenia konkurencyjności wspólnotowego sektora hodowlanonasiennego i rolnictwa, a także wprowadzenie
równowagi pomiędzy prawami hodowców, rolników i konsumentów,

wkład dla zachowania różnorodności źródeł genetycznych i zrównoważonego rozwoju rolnictwa poprzez efektywną ochronę własności intelektualnej nowych odmian roślin,
zachęta dla hodowców do inwestowania w
badania i hodowlę nowych odmian roślin dla
zabezpieczenia obecnych i przyszłych potrzeb
konsumenta,
zabezpieczenie wymiany nowych odmian roślin pomiędzy hodowcami, dzięki funkcjonowaniu przywileju hodowców.
Zakres prowadzonej oceny wspólnotowego
prawa do odmian roślin
Aktualne prawodawstwo, w zakresie wspólnotowego prawa do odmian roślin, tj. CPVR „acquis”
i obszarów pokrewnych, jak i jego implementacja,
wymagają już oceny w związku ze zmianami, jakie zaszły w ostatnim czasie w sektorze nasiennym
i w rolnictwie.
Nadrzędnymi celami oceny są:
1)uzyskanie odpowiedzi, czy obecny reżim prawny w zakresie CPVR pozwolił osiągnąć zakładane cele, tj. harmonizacja, zachęta do innowacji, uproszczenie barier biurokratycznych dla
hodowców w kontekście pozyskania ochrony
4
własności intelektualnej w obszarach hodowli
roślin, nasiennictwa i produkcji rolniczej,
2) wyniki ewaluacji mają wskazać na mocne i słabe strony CPVR, zwłaszcza w kontekście:

tzw. „odstępstwa rolnego”, zwanego też
„przywilejem rolnika”,

przywileju hodowcy,

zaspokajania potrzeb obywateli i gospodarki
UE.
Wszystkie zainteresowane strony, a mianowicie
związki hodowców roślin (ESA, krajowe), stowarzyszenia rolników (COPA-COGECA), stosowne
organizacje i instytucje z państw członkowskich,
organizacje pozarządowe, odpowiednie dyrekcje
generalne z KE, zostały zaproszone do wyrażenia swoich opinii odnośnie do funkcjonowania
CPVR.
Obszary podlegające ocenie są zawarte w Rozporządzeniu w sprawie utworzenia CPVR z 1994
r. (zwana rozporządzeniem podstawowym), z kilkudziesięcioma późniejszymi aktami wykonawczymi. Innymi ważnymi regulacjami, zwłaszcza w
obszarze egzekwowania prawa do odmian są:
– Dyrektywa 2004/48/EC Rady i Parlamentu UE
w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej,
– Rozporządzenie Rady (EC) No 1383/2003 dotyczące działań celnych w odniesieniu do towarów podejrzanych o naruszenie niektórych praw
własności intelektualnej i środków zaradczych
w odniesieniu do towarów, w odniesieniu do
których stwierdza naruszenie tych praw,
– Dyrektywa 98/44/EC Rady i Parlamentu UE w
sprawie ochrony prawnej odkryć biotechnologicznych.
To wyjściowe rozporządzenie z 1994 r. ustanawia następujące zasady prawne i przypisy dotyczące CPVR, a mianowicie:
1) Administracyjno-techniczne warunki niezbędne do przyznania CPVR,
2) Przedmiot, włączając kryteria merytoryczne
przyznania CPVR dla ochrony,
3) Osoby prawne i fizyczne upoważnione do złożenia wniosku o przyznanie CPVR,
4) Zakres CPVR, tj. prawa przyznania właścicielowi wspólnotowego prawa do odmian roślin,
5) Definicja odmian zasadniczo pochodnych
(EDV) i oddziaływania systemu CPVR na te
odmiany,
6) Derogacje w ramach systemu CPVR:
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)

tzw. „odstępstwo rolne” (lub „przywilej rolnika”), w stosunku do niektórych ustawowo
określonych gatunków roślin rolniczych,
7) Ograniczenia i wyjątki od CPVR:

akty wykorzystania chronionej odmiany do
prywatnych, niekomercyjnych celów,

akty wykorzystania chronionej odmiany do
celów doświadczalnych,

akty wykorzystania chronionej odmiany w
programach hodowlanych w ramach „przywileju hodowcy”,
8) Nazewnictwo odmian,
9) Okres ważności, unieważnianie, pozbawiane i
wygasanie CPVR,
10)CPVR jako obiekt własności intelektualnej w
kontekście: umów na wykorzystanie prawa do
odmian, licencje przymusowe, przymusowe
umowy na wykorzystanie prawa do odmian,
11)Wspólnotowy Urząd Ochrony Roślin (CPVO)
w Angers

powołanie CPVO w celu implementacji
CPVR „acquis”,

rola CPVO, jego status prawny, jego prawa
i obowiązki, kierownictwo, rejestracja i zasady dostępu do dokumentów, rola i funkcje
Rady Administracyjnej CPVO,

zadania i kompetencje prezydenta CPVO oraz
powoływanie wyższych urzędników CPVO,

rola i kompetencje Rady Odwoławczej CPVO
(skład, niezależność, funkcjonowanie),

procedury wobec CPVO,

możliwe odwołania od decyzji CPVO,

opłaty ponoszone na rzecz CPVO (opłata
zgłoszeniowa, opłata za badania, opłata roczna, opłaty za odwołania i in.),

prowadzenie urzędowej dokumentacji przez
CPVO,
10)Budżet i kontrola finansowa CPVO, włączając
audyty.
Prowadzona ocena ma określić przewidywane
skutki obecnego systemu CPVR dla użytkowników hodowców, rolników, innych użytkowników
odmian roślin, a także dla rozwoju gospodarki i
społeczeństw w państwach członkowskich.
Ocena ma się koncentrować na określeniu efektywności i ewentualnej potrzebie modyfikacji istniejącego w UE systemu wspólnotowego prawa
do odmian roślin.
Drugim ważnym celem ewaluacji CPVR jest
zidentyfikowanie mocnych i słabych stron tego
systemu. Wyniki oceny powinny wskazać na po-
tencjalne opcje i kierunki dalszej modyfikacji systemu CPVR.
Trzeci ważny obszar dotyczy identyfikacji przyszłych wyzwań dla obecnego systemu CPVR, mając na uwadze innowacyjność i zachętę do przedsiębiorczości.
Wyniki analizy stanu realizacji CPVR, mają
wskazać kierunki potrzebnych zmian w obecnym
systemie wspólnotowego prawa do odmian roślin,
biorąc pod uwagę wyzwania w zakresie rozwoju
rolnictwa, gospodarki oraz rozwoju społeczeństw
w UE.
Badania w ramach oceny będą dotyczyć całego
CPVR „acquis”, jego implementacji i egzekwowania na poziomie wspólnotowym. Stąd przewiduje
się określenie liczby chronionych odmian, zarówno
na poziomie wspólnotowym via CPVO, jak i liczbę
odmian chronionych na poziomach poszczególnych
państw członkowskich. Ważnym elementem oceny
będzie określenie stopnia zadowolenia bezpośrednio zainteresowanych stron, w tym konsumentów
i obywateli w państwach członkowskich z funkcjonowania obecnego systemu CPVR, z punktu widzenia potrzeb poszczególnych ogniw łańcucha żywnościowego oraz w zakresie ochrony środowiska.
Ewaluacja określi wpływ CPVR „acquis” na
producentów (małych, średnich i dużych przedsiębiorców) i na różnych użytkowników (małych,
średnich, dużych) odmian chronionych, a także
na rolnictwo i zasoby genetyczne, jak również na
konsumentów w UE.
Określone będą relacje pomiędzy CPVR „acquis”, a prawodawstwem nasiennym w UE (dyrektywy marketingowe materiału siewnego), mając na
względzie różne potrzeby poszczególnych ogniw
łańcucha żywnościowego oraz w zakresie ochrony
środowiska.
Ewaluacja obejmie również zbadanie wpływu
CPVR na zrównoważone rolnictwo.
Oceniający przeanalizują, czy skutki wynikające z obecnej legislacji CPVR korespondują z założeniami określonymi pierwotnie w CPVR „acquis”, a w szczególności
w odniesieniu do następujących problemów:
1) harmonizacja ochrony prawnej odmian na poziomie wspólnotowym,
2) czy system CPVR „acquis” jest nadal właściwym reżimem do przyznawania wspólnotowego prawa do odmian roślin, a w szczególności,
w zakresie:

skuteczności ochrony CPVR (warunki, zakres, ograniczenia i czasokres),
5
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)

roli i efektywności działalności CPVO,

egzekwowania wspólnotowego prawa do odmian roślin,
3) wpływ CPVR „acquis” na zainteresowane
strony:

konsekwencje dla małych, średnich i dużych
firm hodowlanych,

konsekwencje dla małych, średnich i dużych
gospodarstw rolnych,

korzyści dla obywateli i konsumentów w
UE,
4) czy system CPVR jest stymulującym narzędziem dla rozwoju hodowli roślin w UE?
5) jaki jest wpływ CPVR na bioróżnorodność,
wspólnotowy sektor nasienny i rolnictwo, a w
szczególności:

na zachowanie i erozję zasobów genetycznych,

na związki pomiędzy CPVR „acquis” a dyrektywami marketingowymi i skutki wynikające z tych relacji.
Określenie słabych i mocnych stron obecnego CPVR „acquis”
Wpływ CPVR na interesy hodowców roślin,
sektor nasienny, rolników, krajowych urzędów odmianowych, konsumentów, a w szczególności:
– identyfikacji istniejących utrudnień dla posiadaczy CPVR, a zwłaszcza ograniczeń w ich egzekwowaniu, w tym także problematyki odmian
pochodnych,
– słabe i mocne strony obecnych przepisów dotyczących odstępstw od wspólnotowego prawa
do odmian roślin, tj. przywileju hodowcy i/lub
odstępstwa rolnego (przywileju rolnika),
– koszty związane z funkcjonowaniem CPVR
„acquis”,
– problemy w egzekwowaniu przez hodowców
posiadanego CPVR,
– ko-egzystencja pomiędzy systemem CPVR a
krajowymi systemami ochrony prawnej odmian
w państwach członkowskich,
– jaki jest wpływ CPVR „acquis” na krajowe systemy ochrony prawnej odmian,
– jakie są możliwe opcje funkcjonowania CPVR
„acquis” w przyszłości.
Wyzwania dla wspólnotowego prawa do odmian roślin
W przyszłości przewiduje się następujące wyzwania dla wspólnotowego prawa do odmian roślin:
6

zapewnienie, aby hodowcy mieli do dyspozycji
system ochrony prawnej odmian, pozwalający
na efektywne i skuteczne korzystanie ze swoich
praw,

spowodowanie, że egzekwowanie przyznanych
praw będzie w zgodności z wspólnotowymi zasadami współzawodnictwa i nie będzie sprzyjać
tworzeniu się rynków monopolistycznych,

zapewnienie, aby przyznawane prawo do odmian roślin nie prowadziło do nadmiernych i
nieuzasadnionych kosztów dla użytkowników
nowych odmian,

wzmocnienie obecnie funkcjonującego systemu prawnego tak, aby jeszcze w większym niż
dotąd stopniu przyczyniał się do stymulowania
inwestycji i dalszego rozwoju hodowli nowych
odmian oraz do uczciwego współzawodnictwa
w sektorze nasiennym,

wspieranie konkurencyjności wspólnotowego
rynku nasiennego w skali globalnej,

zachowanie zgodności ram prawnych wspólnotowego prawa do odmian roślin z międzynarodowymi instrumentami prawnymi w zakresie
ochrony własności intelektualnej, jak Konwencja UPOV, Porozumienie TRIPS, CBD, EPC,
jak również IT PGRFA,

należy dążyć do tego, aby wymienione wyżej
systemy ochrony własności intelektualnej były
efektywne i nie wykluczały się wzajemnie,

zapewnienie pozytywnego wpływu na interesy
konsumentów i wspólnotowej gospodarki jako
całości,

system wspólnotowego prawa do odmian roślin
powinien umożliwiać szybką reakcję zainteresowanych stron na nowe wyzwania w obszarze
ochrony własności intelektualnej, w związku z
rozwojem nowych technik hodowli i rozmnażania roślin i innych zastosowań biotechnologii,
W czasie trwania polskiej prezydencji Rady
Europy w Brukseli, w dniu 5 października 2011
r., planowana jest organizacja przez DG SANCO
konferencji, której celem ma być podsumowanie
raportu z wyników oceny wspólnotowego prawa
do odmian roślin. Na konferencję zostaną zaproszone zainteresowane strony, których dotyczy
wyłączne prawo do odmian roślin. Reprezentant
naszego kraju przedstawi tam referat na temat polskiego systemu ochrony prawa do odmiany wraz
ze swymi spostrzeżeniami dotyczącymi funkcjonowania w całym okresie jego istnienia w kraju.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Karol W. Duczmal
Polska Izba Nasienna
w Poznaniu
Przyszłość prawnej
ochrony odmian roślin
w Europie
Koszty hodowli roślin
stale rosną, nakłady na
wyprodukowanie nowych
odmian sięgają już 15-25%
obrotu, a więc hodowla
roślin należy do jednego z
najbardziej kosztochłonnych przemysłów, na równi
z przemysłem farmaceutycznym i jemu podobnymi. Jej opłacalność zależy
bezpośrednio od prawa chroniącego własność
intelektualną, tj. konwencji UPOV i opartych na
niej unijnego i krajowych prawach chroniących
tę własność. Prawa te są prawami prywatnymi, co
oznacza, że ich egzekucja leży wyłącznie w rękach
osób te prawa posiadających, czyli hodowców roślin. Wzrastające koszty hodowli roślin wymuszają
na hodowcach wykonanie maksymalnego wysiłku,
by wykorzystać wszystkie możliwości, jakie dają
im istniejące prawa chroniące ich własność. Te
działania, a także przeszło 15-letni czas funkcjonowania ostatniej wersji Konwencji UPOV (1991)
pozwalają w dużym stopniu na ocenę istniejącej
legislacji i przedstawienie propozycji jej ulepszenia. Podjęta w ostatnich latach z inicjatywy rządu
Wielkiej Brytanii ocena i próba uproszczenia legislacji nasiennej Unii Europejskiej w ramach tzw.
Better Regulation niejako samorzutnie spowodowała podjęcie dyskusji nad potrzebę nowelizacji
prawa własności intelektualnej w UE. Przyczyniły się także do tego decyzje sądu europejskiego
znacznie utrudniające zbieranie opłat należnych
hodowcom od tzw. materiału ze zbioru w obecnie
istniejącej regulacji.
Działania European Seed Association (ESA),
Community Plant Variety Rights Office (CPVO) i
EU’s Directoriate for Health and Consumers (DG
Sanco) rozpoczęte od przeglądu systemów zbierania opłat od materiału ze zbioru, doprowadziły
do stwierdzenia o braku definicji „małego rolnika”
i problemach związanych z otrzymywaniem niezbędnych w obecnej regulacji informacji od rolników do zbierania tych opłat.
DG Sanco w grudniu 2009 r. uznała, że jest konieczna pełna analiza istniejącej legislacji, mająca
na celu wykazanie, czy spełnia ona jej oryginalne
założenia, pomagając ulepszyć hodowlę roślin i
czy jej zapisy odpowiadają postawionym im celom w świetle zmieniającej się zarówno struktury
rolnictwa jak i przemysłu nasiennego. Zauważono
też potrzebę oceny mocnych i słabych stron obecnego systemu i w oparciu o tę ocenę przedstawienie założeń do przyszłej, nowej regulacji. Analizą
tą objęto nie tylko określenie pojęcia „małego rolnika”, ale także „własnego gospodarstwa i przedsiębiorstwa”, gatunki roślin, które wolno rozmnażać rolnikom w ramach odstępstwa rolnego oraz
interakcji z prawem patentowym. DG Sanco wyjaśniła również, że nie chce kwestionować prawa
rolników do rozmnażania nasion we własnym gospodarstwie, ale tak ulepszyć prawo do odmiany,
aby ułatwić zbieranie opłat od materiału ze zbioru
na terenie całej UE.
Zaplanowano przeprowadzenie w 2010 r. konsultacji z wszystkimi zainteresowanymi, ocenę otrzymanego materiału przewidziano na lato
2011 r., a przedstawienie nowych propozycji legislacyjnych przed końcem 2011 r.
7
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Przedmiotem dalszych analiz i ocen będzie próba odpowiedzi na kilka następujących kwestii:
• kto to jest „mały rolnik”?
Odpowiedź na to pytanie jest trudna, ze względu na zróżnicowane warunki gospodarowania w
różnych częściach Europy. Małoobszarowe gospodarstwa zostały uznane przez Komisję Europejską za ważne dla zachowania krajobrazu i
środowiska i z tego tytułu muszą być chronione.
Ten powód, w opinii rolników, uzasadnia niższą
wysokość opłat od materiału ze zbioru dla tych
gospodarstw. Jednakże, jest też bardzo ważne
określenie wielkości gospodarstwa, przy której
zbieranie tych opłat jest nieekonomiczne. Trzeba więc uznać, że nie wszystkie te opłaty będą
zbierane, a rolnicy będą wymagali specjalnej
ochrony prawnej,
• własne gospodarstwo i przedsiębiorstwo (own
holding) – gospodarowanie na własnej ziemi i
przy wykorzystaniu kontraktu
Obecna definicja własnego gospodarstwa i
przedsiębiorstwa może ograniczać prawa właściciela gospodarstwa, gdyż pozwala mu tylko
korzystać z uprawnień, jakie wynikają z powierzchni jego gospodarstwa. W nowoczesnym
rolnictwie coraz częściej zawiera się kontakty z
sąsiednimi rolnikami na dostawę plonów wielu
roślin, a z istniejącej definicji wynikałoby, że
nasiona, które by uzyskiwał tą drogą nie byłyby
objęte wspominanymi uprawnieniami. To, zdaniem rolników, powoduje konieczność zmiany
wspomnianej definicji. Nowe, wstępne propozycje sprowadzają się do stwierdzenia, że prawa te obejmują zarówno ściśle określony obszar
gospodarstwa, jak również plony nasion uzyskiwane przez właściciela gospodarstwa na mocy
oddzielnych porozumień – kontraktów.
• Zbieranie informacji o korzystaniu z materiału
ze zbioru
Systemy zbierania opłat od materiału ze zbioru
w Unii Europejskiej w różnych krajach są różne
i posiadają odmienne mechanizmy; w niektórych nie ma ich w ogóle.
System brytyjski, oparty na własnych deklaracjach rolników, informacjach od firm czyszczących nasiona oraz zwrotnych danych z licencji
funkcjonuje dobrze. Niektóre inne kraje używają systemów opartych na danych podatkowych
i danych zbieranych poprzez spółdzielnie lub
sprzedaż końcowego produktu.
Jednym z innych, kontrowersyjnych rozwiązań
jest system stosowany w Finlandii, określany
8
jako System Pojedynczej Płatności (SPS), polegający na użyciu rejestrów nasiennych.
Użycie SPS wydaje się oferować prosty i tani
system. Jednakże przedstawiciele świata rolniczego uważają, że dodanie potrzebnych informacji do danych SPS poważnie zwiększy te
koszty i rodzi komplikacje administracyjne w
systemie obecnej polityki rolnej (CAP). Dodatkowymi argumentami przeciw stosowaniu
systemu SPS jest wykorzystanie do tego celu
niewłaściwych zasad prawa. Polega to na włączeniu przemysłu nasiennego do tego systemu
przez danie mu dostępu do deklaracji rolników,
a tym samym spowodowanie zakłócenia prawnej pozycji rolników w sprawach związanych z
odstępstwem rolnym, prowadząc do nieprzejrzystości tego systemu.
• Gatunki objęte prawem do korzystania z odstępstwa rolnego
Prawa hodowców roślin zawierają listy gatunków roślin, których nasiona rolnik może używać do ponownego wysiewu we własnym gospodarstwie, wykorzystując tzw. odstępstwo
rolne. Ta lista zawiera wiele roślin pastewnych,
zbożowych, oleistych, włóknistych i ziemniaka.
Przyczyny, dla których te rośliny zostały wpisane na tę listę wymagają ponownej analizy, gdyż
wydają się być dzisiaj dość przypadkowe. Dla
przykładu, łubin żółty znajduje się na tej liście,
ale niebieski już nie; len oleisty wpisano na tę
listę, ale lnu włóknistego – nie.
Dużo ważniejszym problemem jest znajdujący
się w obecnym prawie zakaz wykorzystywania nasion odmian mieszańcowych do ponownego siewu w gospodarstwie w ramach odstępstwa rolnego. Zdaniem wielu osób ze środowiska rolniczego
zachowanie odrębności mieszańców wg zapisu w
prawach hodowców roślin, rodzi zwane przez nich
„zniekształcenia” w wielu gatunkach. To staje się
coraz poważniejszym powodem wielu dyskusji,
wynikających z zwiększającego się wykorzystania
nowoczesnych technik hodowli roślin. Szczególnie ma to miejsce u kukurydzy i rzepaku, w których to roślinach obserwuje się powstawanie i rejestrowanie w Katalogu Europejskim coraz większej liczby odmian mieszańcowych, w których jak
wiadomo – nie można korzystać z odstępstwa rolnego. Zdaniem wielu środowisk rolniczych prawa
hodowców roślin powinny być technologicznie
neutralne. Podnoszą one też konieczność ponownej analizy listy gatunków roślin, których nasio-
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
na mogą być wykorzystane do ponownego siewu
we własnym gospodarstwie, a zostały na nich nie
umieszczone, a mają duże znaczenie w nowoczesnym rolnictwie.
W międzyczasie powstawanie mieszańców, u
których materiał genetyczny jest ograniczony (zastrzeżony) i nie mogą być wykorzystane w programach hodowlanych będzie skutkowało dominacją
niektórych hodowców roślin w produkcji nowych
odmian.
Na posiedzeniu Grupy Roboczej Copa-Cogeca
„Ziemniak” w dniu 10 września 2010 r. odbyła
się obszerna dyskusja związana z korzystaniem
przez rolników z odstępstwa rolnego. Obecny na
tym zebraniu przedstawiciel Komisji Europejskiej
przedstawił obecnym kwestie, jakie są rozważane
w ramach przewidywanych zmian w europejskim
systemie ochrony odmian. Analizie są poddane w
szczególności następujące aspekty:
• czy należy rozwinąć czy usunąć z tego prawa
istniejące odstępstwa dla materiału siewnego/
sadzeniowego produkowanego na własny użytek. Przypomniano, że obecnie obowiązuje
maksymalny poziom opłaty, jaki można pobierać od materiału ze zbioru w wysokości 50% w
stosunku do opłaty licencyjnej, wyłączenie z
konieczności wnoszenia tych opłat przez małe
gospodarstwa oraz braku restrykcji ilościowych
w zakresie zużytego do siewu lub sadzenia materiału własnego.
• czy należy rozwinąć lub zmienić definicję własnego gospodarstwa/przedsiębiorstwa. Pytanie
to bezpośrednio zostało powiązane z funkcjonowaniem m.in. grup producentów rolnych, gospodarstw opartych na dzierżawach oraz nowymi
metodami zarządzania na poziomie indywidualnego gospodarstwa rolnego. Obecnie zgodnie z
art. 4 Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1768/95
za własne „gospodarstwo – przedsiębiorstwo”
uważa się jakiekolwiek gospodarstwo lub jego
część rzeczywiście wykorzystywane przez rolnika do uprawy roślin, będące jego własnością
bądź zarządzanie przez niego na podstawie innego tytułu, na jego odpowiedzialność i rachunek, w szczególności odnosi się to do dzierżaw,
• czy należy rozwinąć lub zmienić względnie usunąć wyłączenie małych gospodarstw z wnoszenia opłat od materiału ze zbioru dla hodowców.
W dyskusji organizacje rolnicze postulowały w
tym zakresie o większą elastyczność z uwagi na
nowe praktyki prowadzenia działalności rolniczej i zasady nowoczesnego rolnictwa. Z kolei
przedstawiciele hodowców opowiadali się za
ścisłą i restrykcyjną definicją małego gospodarstwa. Z opłat ze zbioru są wyłączeni w systemie
prawa europejskiego rolnicy produkujący mniej
niż 92 tony zbóż lub 185 ton ziemniaka rocznie,
• czy należy rozwinąć lub zmienić przepisy regulujące zasady zbierania informacji i ich wymiany między osobami używającymi własnego materiału, a hodowcami roślin. Obecnie producent
jest zobowiązany do przedstawienia informacji
właścicielowi odmiany (hodowcy) o wykorzystaniu własnego materiału jedynie na jego żądanie.
Podjęta na tym posiedzeniu debata na temat
zmian w systemie prawa ochrony odmian będzie
jeszcze trwała przez jakiś czas, zanim rolnicy wypracują własne stanowisko. Potem należy oczekiwać wymiany poglądów z hodowcami roślin, których stanowisko będzie najprawdopodobniej poważnie się od niego różnić. Środowisko hodowców
stoi na stanowisku, że obecny system europejskiego prawa ochrony odmian, specjalnie wypracowany dla tego celu i zapewnienia opłacalnej hodowli
odmian spełnia pokładane w nim cele, aczkolwiek
wymaga wielu zmian i usprawnień. Jest on oparty
na konwencji UPOV i tzw. przywileju hodowców,
który w tej konwencji stanowi kamień milowy dla
jej rozwoju i doskonale służy potrzebom hodowców roślin. Daje on dostęp wszystkim hodowcom
do chronionych tym prawem odmian, polegający
na możliwości korzystania z nich w prowadzonych przez nich programach hodowlanych, a jednocześnie zapewnia swobodny marketing nowymi
odmianami.
Hodowcy uważają też, że należałoby utrzymać
europejski system ochrony odmian, zachowując
jednocześnie istniejące krajowe systemy. Ich zdaniem pozwala on na podstawie jednej procedury
uzyskać ochronę odmiany we wszystkich krajach
Wspólnoty. Istnienie niezależnych systemów krajowych umożliwia zaś tworzenie bardziej restrykcyjnego prawa w poszczególnych krajach. Czasami to bywa korzystne, choć niekiedy jest istotnym
ograniczeniem.
Za jedno z najbardziej niewłaściwych rozwiązań, działających na niekorzyść właścicieli odmian
jest odstępstwo rolne i częsty brak możliwości
zbierania informacji o korzystaniu z niego, a także
brak jasnej definicji rolnika, małego producenta,
własnego gospodarstwa/przedsiębiorstwa itd.
9
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Europejskie rolnictwo potrzebuje nieustannego dopływu nowych wyników badań celem unowocześnienie metod hodowli roślin i technologii
uprawy, będących strategicznym priorytetem dla
osiągania zrównoważonego wzrostu produktywności tej gałęzi gospodarki. Jest to niezbędne dla
pokrycia potrzeb wzrastającej liczby ludności,
zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i
zachowania konkurencyjności europejskiego rolnictwa. Podstawowym źródłem tych innowacji,
powstających dzięki badaniom i doskonaleniu zasobów genetycznych jest przemysł hodowlano-nasienny. Efektywny system ochrony własności intelektualnej gwarantuje dopływ środków inwestycyjnych i w konsekwencji dostarczanie rolnikom
ulepszonych odmian, a których beneficjentem jest
całe społeczeństwo. Hodowcy będą intensywnie
inwestować w programy hodowlane, tak długo dopóki będą uzyskiwać stosowny zwrot od zainwestowanych środków finansowych. Ze względu na
duże zróżnicowanie zapisów w prawach hodowców roślin i dość ogólne ich sformułowania, często
dochodzi do odmiennych stwierdzeń w stosunkach
między hodowcami a ich otoczeniem, co kończy
się procesami sądowymi. Wysoce specjalistyczne
i mało znane prawa własności intelektualnej sprawiają wiele kłopotów w sądach powszechnych,
nie pozwalając na prawidłowe rozstrzygnięcia.
Stąd też wywodzą się propozycje środowiska hodowlano-nasiennego powołania jednego sądu europejskiego lub jednego sądu w każdym z krajów
członkowskich dla prawidłowego rozpatrzenia
sporów powstających wskutek różnej interpretacji
istniejącego prawa własności intelektualnej.
Dla pełnej ochrony prawa do odmiany, ich właściciele, a więc hodowcy roślin muszą mieć prawo do upoważnienia osób chcących produkować
lub reprodukować materiał chronionej odmiany.
Bez tego upoważnienia produkcja lub reprodukcja powinna być niedozwolona i w konsekwencji
karalna. Podobnie przygotowanie materiału siewnego chronionej odmiany do siewu lub sadzenia
musi stanowić wyłączne prawo właściciela tej odmiany, czyli stanowić integralną część własności
intelektualnej. Czynnościami komercyjnymi są
także oferowanie do sprzedaży, sprzedaż, export i
import oraz przechowywanie materiału roślinnego
chronionej odmiany i one więc muszą stanowić
działalność zastrzeżoną właścicielowi odmiany,
czyli innymi słowy, stanowić część prawa własności intelektualnej.
10
Środowiska hodowców roślin uważają również,
że rozszerzenie praw ochrony odmiany na materiał
ze zbioru stanowi istotne, pozytywne rozwiązanie.
Postulują też dalsze ich rozszerzenie na produkty
otrzymywane bezpośrednio z materiału ze zbioru chronionej odmiany. Umożliwia to art. 14 (3)
Konwencji UPOV 1991. Pozwoliłoby to na bardziej skuteczną ochronę.
Środowiska te uważają również, że odmiany
pochodne winny stanowić część prawa własności
intelektualnej. Problemem jest tu jednak wykorzystanie odmiany chronionej jako źródła do tworzenia odmiany pochodnej. Często uważa się, że jest
to nieuprawnione wykorzystanie odmiany chronionej i nadużycie przywileju hodowcy. Hodowcy
wspierają to rozwiązanie, jakkolwiek traktują je
niekiedy jako plagiat, ale jednocześnie jako narzędzie mocno wzmacniające prawa hodowców roślin. Pewnym zagadnieniem jest tu też rozbieżność
w terminach użytych w Konwencji UPOV i Europejskim Prawie Ochrony Odmian, choć znacznie
ważniejszym jest brak metod do określania odmiany pochodnej.
Poważnie ingeruje w prawa hodowców roślin
zapis o odstępstwie rolnym. W czasie, kiedy był
on formułowany, istniały obawy, że hodowcy –
właściciele odmian nie będą w stanie zapewnić
bezpieczeństwa produkcji rolniczej wskutek niedostatecznej produkcji dobrej jakości materiału
siewnego. Taka sytuacja wymagałaby uzupełnienia
brakujących ilości nasion przez ich produkcję w
gospodarstwach indywidualnych rolników. Dzisiaj
wiemy, że obawy te nigdy nie sprawdziły się i to
zabezpieczenie w postaci odstępstwa rolnego jest
zbyteczne. Obecny przemysł hodowlano-nasienny
bez większej trudności może dostarczyć potrzebne ilości kwalifikowanego materiału siewnego,
a więc o dobrej i sprawdzonej jakości. Jednakże
ze względów politycznych wydaje się, że będzie
musiało ono być nadal stosowane, jakkolwiek należałoby je ograniczyć do tych roślin, w których
było ono tradycyjnie stosowane. Ta zasada została
jeszcze wyrażona w rekomendacjach Konferencji
Dyplomatycznej UPOV w art. 15 (2), dołączonych
do Konwencji UPOV 1991. Spory problem rodziłoby pozostawienie tego odstępstwa dla ziemniaka, gdyż ono właśnie jest powodem niepożądanego rozprzestrzeniania się chorób doglebowych i
przenoszonych przez bulwy ziemniaczane. Warto
dodać, że stanowi to zaprzeczenie ducha europejskiego systemu ochrony roślin.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Sporną sprawą między hodowcami roślin i rolnikami korzystającymi z odstępstwa rolnego jest
również wysokość opłaty od materiału ze zbioru.
Zdaniem hodowców odpowiednią stawkę opłaty
od materiału ze zbioru stanowi – nie jak to jest dotychczas, tj. 50% opłaty licencyjnej – ale stawka
w pełnej wysokości tej opłaty, czyli 100%. Stanowisko to wynika z faktu, że wartość odmiany
nie zmniejsza się jeśli nasiona są ponownie użyte
do siewu. Jest to ich zdaniem w pełni uczciwe podejście do tego problemu, tym bardziej, że opłata
licencyjna stanowi tylko niewielką część ceny za
nasiona, a produkowane we własnym gospodarstwie nie są pakowane, czyszczone, kwalifikowane itd., a więc ich użycie jest tańsze od nasion kupowanych na rynku.
Do tej pory, jak wspomniano wcześniej, nie ma
jednolitej definicji małego rolnika. W różnych krajach są oni określani w różny sposób. W Polsce,
w prawie krajowym jest to gospodarstwo o powierzchni do 10 ha. Ci mali rolnicy nie mają obowiązku płacenia za nasiona ze zbioru wykorzystywane do siewu w ich gospodarstwach. Powstaje w
ten sposób nierówność i dyskryminowanie większych gospodarstw. W wielu spotkaniach uczestniczący w nich rolnicy i hodowcy roślin nie widzieli
żadnego technicznego powodu do wyłączenia małego rolnika z obowiązku płacenia za nasiona użyte do ponownego siewu. Uważali też, że zbieranie
lub niezbieranie opłat od materiału ze zbioru należy do ich praw, jako właścicieli odmian, szczególnie jeśli koszty ich zbierania są wyższe niż należne
im opłaty.
Na spore trudności natrafiają też kontakty hodowców z rolnikami, mające na celu ustalenie
ilości nasion użytych przez rolnika w ramach odstępstwa rolnego i przekazywanie hodowcom stosownej informacji. Wzrosły one jeszcze po decyzji
ECJ (sądu europejskiego) w sprawach Schulina i
Brangewitza, że hodowca musi swoje zapytanie
do rolnika oprzeć na wcześniejszej informacji, że
zakupił on poprzedniego roku kwalifikowany materiał siewny chronionej odmiany. Ten stan rzeczy
tak mocno ingeruje w prawa hodowców, że powinien zostać jak najszybciej zmieniony, gdyż zagraża rozwojowi przemysłu nasiennego, a tym samym rozwojowi rolnictwa. Wiadomo przecież, że
przeszło 70% zwiększających się plonów powstaje wskutek stosowania nowych odmian roślin.
Europejskie prawa hodowców roślin przewidują możliwość udzielenia pomocy hodowcom przez
państwowe urzędy w formie udostępniania im
posiadanych informacji, jednak dotychczas tylko
dwa kraje z nich korzystają: Finlandia i Szwecja.
Hodowcy życzyliby sobie, by te zapisy zostały w
ten sposób zmienione, że nakładałyby na państwa
członkowskie obowiązek udzielania tych informacji przez ich urzędy. Proponowaliby też, by system
zbierania opłat z materiału ze zbioru oprzeć na
systemie pojedynczej płatności, z jednoczesnym
wykluczeniem możliwości ingerencji w prawa
rolnika, czego oni mocno się obawiają. Wiele nieporozumień sprawia też definicja własnego gospodarstwa/przedsiębiorstwa sprecyzowana w art. 4
(2) regulacji 1768/95/EC, ze względu na jej brak
precyzji. Można ją interpretować jako własne,
pojedyncze gospodarstwo, ale również jako spółdzielnię złożoną z wielu rolników. Wspomniano
już o tym wcześniej. Obie grupy zainteresowanych osób stoją na odrębnych, całkowicie różnych
stanowiskach.
Czas ochrony prawa do odmiany dość powszechnie uważa się za wystarczający (25 lat), za
wyjątkiem odmian ziemniaka, winorośli, drzew i
krzewów. Ostatnio jednak coraz częściej podnoszą
się głosy, że należałoby go wydłużyć. Stąd rodzi
się propozycja generalnego wydłużenia okresu
ochrony do 30 lat dla wszystkich roślin. Jedynym
wyjątkiem mogłyby być ziemniaki, których okres
ochronny należałoby wydłużyć do 35 lat. Wynika
to z bardzo niskiego współczynnika rozmnażania.
Okres co najmniej 5 lat jest niezbędny, by stworzyć odpowiedni rynek dla introdukcji odmiany. Z
praktyki też wiadomo, że wiele odmian jest jeszcze na rynku po 30-letnim czasie uprawy.
W ostatnich latach sporo czasu poświęca się
dyskusji nad usprawnieniem działalności wspólnotowego Urzędu ds. Prawa do Odmiany (CPVO).
Znaczna większość środowiska hodowlano-nasiennego jest za zwiększeniem usprawnień tego
urzędu w zakresie badań OWT, reguł ustalania
nazewnictwa odmian, zarówno w celach uzyskania ochrony prawnej, jak i rejestracji odmiany
oraz przekazania mu administrowania Europejskim Katalogiem Odmian. Koszty funkcjonowania CPVO powinny być w całości pokryte z opłat
od zgłoszonych do badań odmian. Zauważa się też
możliwość obniżenia tych kosztów poprzez wykorzystanie elektronicznej komunikacji, unikania
duplikacji wielu czynności i badań, dzięki lepszej
współpracy między CPVO i urzędami krajowymi.
Wielu hodowców uważa jednak, że funkcjonowanie tego urzędu wspólnotowego jest niesatysfakcjonujące i wymaga dalej idących działań.
11
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Krystyna Kolasińska
Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – PIB
w Radzikowie
Kierunki zmian w ocenie
zdolności kiełkowania
i innych cech wartości
siewnej nasion na tle
działalności ISTA
Jedynym obowiązującym w Polsce dokumentem opisującym procedury oceny wartości siewnej
nasion są Międzynarodowe Przepisy Oceny
Nasion – ISTA. Podstawowym celem tych przepisów jest ujednolicenie
metod pobierania prób i
badania wartości siewnej
nasion roślin uprawnych. W przepisach ISTA podana jest międzynarodowo uznana metodyka oceny nasion i pobierania próbek z partii nasion dla
ponad 900 gatunków roślin. W ogólnych zarysach
gatunki zostały sklasyfikowane jako rolnicze i warzywne, drzewa i krzewy oraz kwiaty, przyprawy,
zioła i rośliny lecznicze. Zawsze musi być oczywiste bezpośrednie połączenie pomiędzy partią nasion, z której próbka została pobrana i wynikami
oceny – świadectwem. Pierwsze Międzynarodowe
Przepisy Oceny Nasion powstały w 1931 r. i zostały zatwierdzone na Kongresie ISTA w Wageningen (Holandia), a już w 1932 r. były przyjęte w
Polsce na posiedzeniu przedstawicieli Naukowych
Stacji Rolniczych, które odbyło się w Warszawie.
Do międzynarodowych przepisów wprowadzono
wówczas pewne zmiany, w celu przystosowania
ich do warunków polskich. Obecnie przepisy wydawane są w formie dwóch oddzielnych skoroszytów, w języku angielskim, francuskim i niemieckim i publikowane przez The International Seed
Testing Association (ISTA). W Polsce stosowana
jest wersja oryginalna Przepisów lub wersja polska przetłumaczona za zgodą ISTA, publikowana i
12
wydawana przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji
Roślin – PIB – Zakład Nasiennictwa i Nasionoznawstwa w Radzikowie.
Metody oceny nasion oraz wymagany sprzęt
laboratoryjny, zanim zostaną wprowadzone do
Przepisów, poddawane są szczegółowym badaniom walidacyjnym dla zapewnienia rzetelności
i powtarzalności uzyskiwanych wyników. I tylko
taki sprzęt i metody, które przejdą pozytywnie test
walidacyjny, są polecane przez ISTA.
W wieloletniej historii istnienia ISTA Polacy
mają swój niemały udział w opracowywaniu i
wprowadzaniu jednolitych kryteriów oraz metod
oceny. Polska ma swój wkład w międzynarodowym dorobku w dziedzinie nasiennictwa, a zdobyte doświadczenia wykorzystywane są dla potrzeb
naszej gospodarki. W latach międzywojennych
członkami ISTA byli kierownicy pięciu Stacji Oceny Nasion we Lwowie, Krakowie, Poznaniu, Warszawie i w Toruniu. Od początku istnienia Związku Polacy brali udział w zjazdach i kongresach tej
organizacji. Na zjeździe w 1924 r. w Cambridge i
w 1928 r. w Rzymie nasz kraj reprezentował prof.
E. Załęski z Krakowa. W 1931 r. delegatem był A.
Iwański z Krakowa, a w 1934 i 1937 r. dr W. Swederski, kierownik Stacji Botaniczno-Rolniczej w
Warszawie. W kolejnych Kongresach udział brali
prof. M. Lityński z Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin i mgr J. Bartz, kierownik Stacji Oceny Nasion w Poznaniu. W późniejszych latach do
grona członków ISTA dołączyli kierownicy Stacji
Oceny Nasion, pracownicy naukowi IHAR-u i Ministerstwa Rolnictwa. Ponadto mgr Józef Bartz w
latach 1971–1974 pełnił zaszczytną funkcję V-ce
Prezydenta ISTA i to za jego kadencji w 1974 r. w
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Warszawie odbył się XVII Międzynarodowy Kongres tego Związku. W Kongresie uczestniczyło
około 170 osób z 45 krajów świata.
Polska od początku istnienia ISTA, jest jego
członkiem i bierze aktywny udział w pracach naukowo-badawczych i technologicznych. Nasze
publikacje można znaleźć w wydawanych przez
ISTA czasopismach – Seed Science and Technology i w biuletynie Seed Testing International. W
Polsce organizowane były międzynarodowe spotkania szkoleniowe dla analityków nasiennych.
Wymienić tu należy workshop Komitetu Zdrowotności Nasion ISTA zorganizowany w 1983 r.
przez Krystynę Grzelak w IHAR Radzików. W
szkoleniu brało udział 20 osób, w tym również
przedstawiciele krajów Europy Wschodniej. Pani
prof. Krystyna Tylkowska, na zaproszenie Komitetu Zdrowotności Nasion ISTA, występowała
jako wykładowca w podobnym szkoleniu zorganizowanym w Serbii (2004 rok) i w Republice Południowej Afryki (2008 rok).
Aktualnie członkami ISTA są: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa – Laboratorium Oceny Nasion w Warszawie i w Poznaniu oraz Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin
– Zakład Nasiennictwa i Nasionoznawstwa w
Radzikowie, przy czym akredytację ISTA uprawniającą do wystawiania świadectw ISTA posiada
WIORiN – LON Warszawa i Poznań. Współpraca
z ISTA polega głównie na udziale specjalistów w
pracach Komitetów Technicznych wchodzących
w skład Związku, prezentowaniu wyników badań
na konferencjach oraz na udziale w testach porównawczych dotyczących oceny różnych cech wartości siewnej nasion. W badaniach porównawczych
obligatoryjnie bierze udział WIORiN – LON Warszawa i Poznań oraz jako wolontariusz Zakład Nasiennictwa i Nasionoznawstwa IHAR-PIB (p. strona internetowa WIORiN i IHAR-PIB – zakładka:
wyniki badań międzynarodowych). Wyniki testów
porównawczych są doskonałym sprawdzianem jakości pracy laboratorium, ważnym dla obu stron,
a zwłaszcza dla laboratorium, które wystawia międzynarodowe świadectwo kwalifikacji nasion lub
w przypadku ZNiN-IHAR-PIB prowadzi szkolenia dla analityków nasiennych. Obecnie członkami
ISTA (personal member) są: Joanna Krzyżnowska
(WIORiN – LON Warszawa), Piotr Mendelewski
(WIORiN – LON Poznań) i Lech Boros (ZNiN
– IHAR-PIB Radzików). Członkami Komitetów Technicznych ISTA są: Krystyna Kolasińska
(ZNiN – IHAR-PIB) – Komitet Kiełkowania, Je-
rzy Drzewiecki (ZNiN – IHAR-PIB) – Komitet
Tożsamości i Krystyna Tylkowska (Uniwersytet
Przyrodniczy Poznaniu) – Komitet Zdrowotności
Nasion. Jest możliwość brania udziału w walidacyjnych doświadczeniach metodycznych oceny
nasion, można wyrażać swoje opinie i sugestie dotyczące różnych zagadnień, m.in. zmian i uzupełnień do podręczników (np. Handbook on Seedling
Evaluation) i do przepisów ISTA. Poza tym Polska
ma prawo brać udział w głosowaniu nad wprowadzaniem zmian i uzupełnień do przepisów ISTA
(1 głos). Istnieje także możliwość wymiany doświadczeń, uzyskania odpowiedzi na postawione
pytania i wzięcia udziału w szkoleniach organizowanych przez poszczególne Komitety Techniczne
z uwzględnieniem zniżki członkowskiej.
W ostatnich latach z udziałem pracowników Zakładu Nasiennictwa i Nasionoznawstwa – IHARPIB prowadzono badania nad wprowadzeniem
azotanu potasu (KNO3), jako substancji przyspieszającej kiełkowanie nasion rzepaku oraz recenzowano badania walidacyjne dotyczące podłoża
organicznego (O), przeznaczonego do oceny zdolności kiełkowania nasion bobiku. Ponadto brano
udział w pracach walidacyjnych metody elektroforezy prolamin z przeznaczeniem do oceny tożsamości pszenicy. W obecnej kadencji zgłoszono
kilka propozycji, m.in. skrócenie czasu oceny kiełkowania nasion łubinu żółtego z 21 do 10 dni.
Międzynarodowe Przepisy Oceny Nasion obowiązują w Polsce od 2001 r. dla wszystkich rodzajów i kategorii materiału siewnego. Wcześniej
przepisy ISTA stosowano tylko w przypadku badania nasion wysyłanych na eksport, a w obrocie
krajowym posługiwano się dwiema normami polskimi: 1. Materiał siewny. Metody badania nasion
i 2. Materiał siewny. Pobieranie próbek nasion.
Należy podkreślić, że normy polskie zawsze jednak uwzględniały wskazówki i zalecenia ISTA.
Przepisy ISTA zmieniane są i uzupełniane wraz z
rozwojem wiedzy dotyczącej biologii i fizjologii
nasion oraz są dostosowywane do potrzeb rynku.
Metody są aktualizowane na podstawie zgłaszanych uwag i zatwierdzane na plenarnych posiedzeniach ISTA. Na początku były nowelizowane
nieregularnie, w różnych odstępach czasu. Później
regularnie co 3 lata, a od 2003 r. są uzupełniane i
zmieniane co roku. Wersja skoroszytowa przepisów ułatwia zastępowanie, usuwanie lub dodawanie kartek. Należy nadmienić, że potrzeba wprowadzania tak częstych zmian jest kwestionowana i
rozważana w Komitetach Technicznych ISTA i być
13
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
może już niebawem nowe wydanie przepisów będzie ukazywało się rzadziej niż raz w roku. Zmiany polegają na uzupełnieniach merytorycznych
jak dodawanie nowego sprzętu (np. próbobierz
Cargo), nowych gatunków (np. Solanum tuberosum) i nowych metod (np. O – podłoże organiczne,
CD-test – kontrolowane starzenie) oraz dodawanie
nowych definicji, sposobu obliczania i podawania wyników, a także na zmianach redakcyjnych
i wydawniczych, jak np. na łączeniu Przepisów
(ogólne zasady) z Aneksami (opisy szczegółowe).
Do wyjątków należy ta część Przepisów, która
dotyczy oceny zdrowotności nasion (Rozdział 7).
Aneks został opublikowany w oddzielnym skoroszycie pt. Aneks do Rozdziału 7. Metody Oceny
Zdrowotności Nasion.
W ostatnich latach do przepisów zostało wprowadzonych kilka nowo zwalidowanych metod, w
tym rodzajów podłoża zalecanego do oceny zdolności kiełkowania nasion dla Brassica, Vicia faba,
Glycine max, Helianthus annuus, Phaseolus vulgaris i Zea mays. Wcześniej zalecano jedynie bibułę
(na bibule – TP lub między bibułą – BP) i piasek
(S), które razem z kilkoma wariantami temperatury (stałą lub zmienną) i światłem (lub ciemnością)
zmieniającymi się (lub stałymi) w ciągu doby, stanowiły metody oceny zdolności kiełkowania zalecane przez ISTA. Nowe rodzaje podłoża to podłoże organiczne (O) i bibuła przykryta piaskiem
(TPS) oraz kombinacje na piasku (TS) i na podłożu organicznym (TO). Wspomnieć również należy
o bibule złożonej w harmonijkę (PP). Autor artykułu, opublikowanego w Biuletynie ISTA nr 139
z kwietnia 2010 r., Joost van der Burg z Instytutu
w Wageningen wątpi, czy na tym koniec, bowiem
w Komitecie Kiełkowania ISTA „mówi się” o perlicie, drobnej glince (clay beads), torfie z krzewu
koki, agarze i ich różnych wariantach. Oczywiście
laboratorium oceny nasion kierując się zaleceniami ISTA może, ale nie ma obowiązku, wprowadzania nowych rodzajów podłoża. Niektóre z nich bowiem wymagają specjalnych warunków i sprzętu i
są nieosiągalne dla przeciętnego laboratorium. Już
ten fakt stawia pytanie czy warto ponosić koszty
badań walidacyjnych, aby wprowadzać coś co dotyczy tylko wybranych laboratoriów?
Wśród członków Komitetu Kiełkowania rozgorzała dyskusja, która była kontynuowana w tym
roku na Kongresie w Kolonii (Niemcy), w jakim
kierunku pójść, aby nie zatracić najważniejszego
celu – jednolitości i wiarygodności uzyskiwanych
rezultatów. Joost van der Burg zastanawia się nad
14
tym, czy „więcej metod nie oznacza mniej jednolitości”? Wprowadzanie wielu różnych metod
zwiększa nieuchronnie różnorodność metodyczną,
co w końcu może prowadzić do braku porównywalności wyników uzyskiwanych w laboratoriach,
posługujących się, de facto, tymi samymi przepisami. Poza tym zastosowanie nowej metody wymaga wcześniejszego przeszkolenia personelu,
sprawdzenia lub nabycia dodatkowej aparatury i
materiałów. Samo wprowadzenie nowej metody
jest poprzedzone nierzadko bardzo czasochłonnymi badaniami (walidacja metody) i wymaga nakładów finansowych. Nie zawsze jest to uzasadnione
ekonomicznie.
Należy też zdecydować w jakim kierunku powinna rozwijać się metodyka oceny zdolności
kiełkowania. Trzeba też wskazać metody, które
byłyby najlepsze do oceny nasion uzyskiwanych
z roślin modyfikowanych genetycznie. Zdaniem
ISTA przepisy powinny ograniczać się do publikowania ogólnych zasad postępowania, po to, aby
stwarzać laboratoriom możliwości adaptowania
ich własnej metodyki. Oczywistym jest, że te metody, jak również rodzimy sprzęt laboratoryjny,
wymagają solidnego sprawdzenia i walidacji oraz
zatwierdzenia przez ISTA; czasem osobistej kontroli przedstawicieli ISTA prowadzonej podczas
audytów w laboratoriach posiadających akredytację. W ten sposób lokalni producenci sprzętu laboratoryjnego mogą być wykorzystani do produkcji
aparatury laboratoryjnej, która może być tańsza i
równie dobra jak obca.
Pod określeniem „metodyka ISTA” powinno
się rozumieć przejrzystość metodyczną teraz i w
przyszłości, a uzyskiwane wyniki powinny zapewniać jednolitość i porównywalność. Ograniczona
liczba metod, jak na przykład taki zapis bibuła lub
piasek, powinna prowadzić do lepszej walidacji
alternatywnych metod niż długa lista różnorodnych wariantów. Prosty zapis stwarza większe
możliwości swobodnego wyboru metody dla pojedynczego laboratorium, ale gdyby okazało się,
że wyniki uzyskiwane w laboratorium stosującym
„własne” metody są wątpliwe, ISTA musi od nowa
je sprawdzić.
Joost van der Burg widzi konieczność uściślenia sposobu postępowania przy wprowadzeniu do
przepisów ISTA nowego gatunku, nowego sprzętu
i podłoża do kiełkowania oraz widzi pilną potrzebę
prowadzenia badań nad opracowaniem metodyki
badania mieszanek nasiennych oraz wystawiania
stosownych dokumentów.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Lidia Błaszczyk, Jerzy Chełkowski
Instytut Genetyki Roślin PAN
w Poznaniu
Geny odporności na
patogeny w genomie
pszenicy
Struktura genomu pszenicy
liczba regionów bogatych w geny, występujących
Genom pszenicy zwyczajnej Triticum aesti- na krótkich ramionach chromosomów, jest niższa
vum ssp. aestivum L. jest genomem złożonym, niż na ramionach długich. Takie same proporcje
alloheksaploidalnym. Chromosomy tego gatunku występują w odniesieniu do zagęszczenia genów
rozmieszczone są w obrębie trzech subgenomów wzdłuż ramion chromosomów pszenicy. Szacuje
oznaczonych literami A, B i D. Każdy genom za- się, że najmniejsze zagęszczenie genów jest na
wiera 7 par chromosomów, co stanowi o liczbie chromosomie 4BS, 2DL i 1DL pszenicy. Regiony
chromosomów 2n = 6x = 42. Na podstawie analizy ubogie w geny występują pomiędzy obszarami o
cytogenetycznej form aneuploidalnych, zwłaszcza dużym zagęszczeniu genów i składają się z powtamonosomików i nullisomików, wyodrębniono w rzalnych sekwencji nie ulegających transkrypcji i
komórkach somatycznych 21 par chromosomów pseudogenów. Schemat rozmieszczenia genów na
homologicznych oraz 7 grup chromosomów ho- chromosomie pszenicy przedstawia rysunek 1.
meologicznych. Genom pszenicy zwyczajnej jest jednym z
największych dotąd poznanych
genomów roślinnych. Wielkość
1C, która oznacza wielkość jądra
haploidalnego wynosi u pszenicy
heksaploidalnej 16 000 Mpz, a u
innych gatunków waha się w granicach od 125 Mbz u rzodkiewnika, 450 Mbz u ryżu do 120 000
Mbp u szachownicy z rodzaju Allium. Tak duży genom pszenicy
zawiera w jądrze diploidalnym
33.1 pg DNA. Około 80% całego
genomu stanowią sekwencje powtarzalne. W strukturze genomu
pszenicy zwyczajnej wyróżnia
się tzw. regiony bogate w geny
i ubogie w geny. W obszarze
tych pierwszych, które stanowią
5-10% fizycznej długości chromosomu, występuje około 85%
wszystkich genów. Szacuje się,
że średnio na każdym chromosomie pszenicy występuje od 2 do 4
regionów o dużym zagęszczeniu
genów zlokalizowanych raczej
Rys. 1. Schemat rozmieszczenia genów na chromosomie pszenicy
przy końcach ramion. Ponadto
15
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Obecna wiedza na temat genomu pszenicy jest
wynikiem prac wielu grup badawczych, które
główny wysiłek skierowały na opracowanie map
genetycznych i fizycznych oraz sekwencjonowanie genomu pszenicy. Prace te były prowadzone
w ramach kilku dużych projektów badawczych
koordynowanych głównie przez International Triticeae Mapping Initiative założone w 1989 r., U. S.
Wheat Genom Project utworzone w Stanach Zjednoczonych w 1998 r., International Genome Research On Wheat powstałe w 2002 r., kanadyjskie
Agriculture and Agri-Food Canada oraz angielskie
Biotechnology and Biological Sciences Research
Council. Jednym z zadań U.S. Wheat Genom Project oraz BBSRC było sekwencjonowanie oraz
stworzenie kolekcji EST reprezentujących tę część
genomu pszenicy, która ulega ekspresji. Prace te
były wykonywane w ramach założonego w 1998 r.
International Triticeae EST Cooperative. Sekwencje pochodzące z ITEC zostały zdeponowane w
bazie danych dbEST National Centre for Biotechnology Information (NCBI, http://www.ncbi.nlm.
nih.gov). Do dnia 7 stycznia 2005 r. w ramach
ITEC poznano 586,599 sekwencji EST. Szczegółowych informacji na temat stopnia poznania
genomu pszenicy i innych gatunków z rodzaju
Triticeae dostarczają również inne bazy danych,
takie jak: GrainGenes (http://www.graingenes.org,
http://grain.jouy.inra.fr, http://wheat.pw.usda.gov),
Gramene (http://143.48.220.116), czy TIGR Weat
Genome Index (The Institute for Genomic Research, http://www.tigr.org). Statystyki zdeponowanych do dnia 7.01.2005 r. w GenBank sekwencji
cDNA, EST, STS, GSS, HTG oraz sekwencji genomowych, opracowanych dla Triticum aestivum
podano w tabeli 1. Charakterystykę statystyczną genów pszenicy na podstawie sekwencji wybranych genów zamieszczonych w bazie danych
TIGR, przedstawia tabela 2.
Tab. 1. Sekwencje Triticum aestivum zdeponowane
w GenBank bazy danych NCBI
Rodzaj sekwencji
Dział GenBanku
dbEST
dbSTS
dbGSS (Genomic Survey Sequences)
dbHTG (High Troughput Genomic)
cDNA
genomowy DNA
Razem
16
Liczba sekwencji
588 404
598
4833
4
590 558
7949
1 192 346
Tab. 2. Charakterystyka genów pszenicy
na podstawie sekwencji wybranych genów
zamieszczonych w bazie danych TIGR (www.tigr.
org/tdb/e2k1/tae1)
Cechy genów pszenicy
Liczba modeli genów
Średnia długość genów (pz)
387
2432
Średnia liczba egzonów
3.7
Średnia długość egzonów (pz)
375
Średnia zawartość par GC w egzonie (%)
50.3
Średnia liczba intronów
2.7
Średnia długość intronów
379
Średnia zawartość par GC w intronie (%)
42.7
Mapy genetyczne pszenicy
Od kilkunastu lat trwają także prace nad tworzeniem map genetycznych i mapowaniem genów
pszenicy zwyczajnej. Pierwszymi markerami molekularnymi wykorzystywanymi do opracowywania map genetycznych i mapowania genów były
markery RFLP. W 1990 r. zostało utworzone konsorcjum o nazwie International Triticeae Mapping
Initiative (ITMI), którego celem było opracowanie
mapy genetycznej RFLP dla pszenicy z wykorzystaniem populacji mapującej W7984 x Opata 85.
Obecna mapa genetyczna RFLP ma długość 3.700
cM i zawiera ponad 1.500 loci. Wraz z pojawieniem się markerów SSR, populacja mapująca
W7984 x Opata 85 (ITMIpop) posłużyła do utworzenia pierwszej mapy mikrosatelitarnej pszenicy,
która obejmowała 279 loci. Obecna mapa mikrosatelitarna pszenicy, powstała w wyniku integracji 4
różnych map SSR, ma długość 2.569 cM i zawiera
1.235 markerów mikrosatelitarnych. Średnia odległość pomiędzy markerami na tej mapie wynosi
2.2 cM. Na mapie tej naniesionych jest także kilka
genów odporności na choroby, takich jak geny odporności na rdzę brunatną: Lr1, Lr10, Lr16 oraz
kilka genów kodujących białka zapasowe i genów
warunkujących wysokość roślin. Z inicjatywy kilkunastu grup badawczych powstała zintegrowana
mapa genetyczna pszenicy obejmująca 4.000 loci
markerów AFLP, SSR, RFLP oraz genów. Mapa
ta powstała w oparciu o dane pochodzące z 16
niezależnie utworzonych map genetycznych i jest
dostępna w bazie danych GrainGenes (http://grain.
jouy.inra.fr, http://wheat.pw.usda.gov). W bazie tej
znajdują się także informacje dotyczące mapowania sekwencji EST w ramach projektu Wheat EST
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Mapping Project, rozpoczętego w 2003 r. Jak do
tej pory za pomocą 7.500 sekwencji EST zostało
zmapowanych 16.000 loci.
Charakterystyka genów pszenicy
Dla pszenicy zwyczajnej opracowany został
Catalogue of Gene Symboles for Wheat, w którym
zebrane są informacje na temat wszystkich zidentyfikowanych genów u pszenicy, ich nazewnictwa,
lokalizacji chromosomowej, sprzężeń pomiędzy
genami, źródeł pochodzenia tych genów oraz markerów DNA i in. Katalog ten jest ustawicznie aktualizowany, a jego najnowsza wersja dostępna jest
na stronie internetowej http://wheat.pw.usda.gov
bazy danych GrainGenes. W katalogu opisanych
jest obecnie około 11.277 genów. W większości
geny te zostały scharakteryzowane na podstawie
fenotypu, a dla części z nich dostępne są informacje na temat lokalizacji genów na chromosomach pszenicy oraz sprzężonych z nimi markerów. Geny w katalogu zostały usystematyzowane
według cech jakie determinują. W związku z tym
wyróżniono 100 klas genów. Największą liczbę
klas genów utworzono w oparciu o warunkowane
przez te geny cechy morfologiczne i fizjologiczne,
np.: akumulacja kwasu abscysynowego, pigmentacja antocyjanowa, karłowatość roślin, twardość
nasion, owłosienie, nekroza końców liści, męska
sterylność, reakcja na fotoperiod, reakcja na jaryzację, wysokość roślin i inne. Najwięcej genów, bo
około 1.841 zostało opisanych w klasie genów kodujących białka. Obecnie zidentyfikowano około
512 genów kodujących enzymy, 32 geny kodujące
inhibitory enzymów, 12 genów determinujących
zawartość białek w ziarniakach, około 1.132 genów kodujących białka zapasowe (w tym 223 geny
kodujące gliadyny i 903 geny kodujące gluteniny)
oraz 153 geny kodujące inne białka. Wyróżniono
także klasy genów kodujących rybosomalne RNA
i białka NOR, klasy genów determinujących odporność na stresy abiotyczne, np. tolerancji na
aluminium, reakcji na zasolenie, specyficznej reakcji na chłód oraz klasy genów determinujących
odporność na stresy biotyczne.
Geny odporności na patogeny
Geny pszenicy warunkujące odporność na choroby i szkodniki takie jak owady, wirusy, patogeny, nicienie usystematyzowane są w Catalogue
of Gene Symboles for Wheat w obrębie 25 klas.
Największą liczbę zidentyfikowanych do tej pory
genów stanowią geny odporności na rdzę: brunat-
ną, żółtą i źdźbłową pszenicy. W katalogu opisana
została również liczna grupa genów odporności na
mączniaka prawdziwego i genów reakcji na Mayetiola destructor. W przypadku genów reakcji na
Pratylenchus spp. i Wheat Spindle Streak Mosaic
Bymovirus oraz genów warunkujących odporność
na mączniaka prawdziwego, rdzę brunatną i rdzę
źdźbłową oprócz genów głównych, zidentyfikowano także związane z odpornością loci cech ilościowych – QTL. Dla dwóch genów – genu Pm8
odporności na mączniaka prawdziwego i genu
Lr23 odporności na rdzę brunatną – stwierdzono
obecność genów supresorowych, odpowiednio
SuPm8 i SuLr23. Nazwy szkodników oraz symbole i nazwy zidentyfikowanych genów odporności
podano w tabeli 3.
Tab. 3. Nazwy szkodników i patogenów oraz
symbole i liczby zidentyfikowanych genów
odporności u pszenicy
Nazwa szkodnika/patogena
Symbol
genu
Liczba
zidentyfikowanych
genów
Barley Yellow Dwarf Virus
Bdv
2
Blumeria graminis
Pm
39
Cochliobolus sativus
Crr
1
Diuraphis noxia
Dn
9
Eriophyes tulipae
Cmc
4
Fusarium graminearum
Fhs
2
Heterodera avenae
Cre
8
Mayetiola destructor
H
30
Meloidogyne spp.
Rkn
2
Mycosphaerella graminicola
Stb
8
Pratylenchus spp.
Rlnn
1
Phaeosphaeria nodorum
Snb
4
Puccinia graminis
Sr
54
Puccinia striiformis
Yr
52
Puccinia triticina
Lr
62
tsn, Tsc
2
Sitodiplosis mosellana
Sm
1
Schizaphis graminum
Gb
6
Tapesia yallundae
Pyrenophora tritici-repentis
Pch
4
Tilletia caries
Bt
10
Tilletia indica
Kb
1
Ustilago tritici
Ut
2
Wheat Spindle Streak Mosaic
Bymovirus
Wsm
1
Xanthomonas campestris pv.
undulosa
Bls
1
17
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Geny odporności na rdzę brunatną
Z pośród wszystkich opisanych u pszenicy genów głównych R (ang. major resistance genes)
odporności na szkodniki, najliczniejszą grupę stanowią geny reakcji na Puccinia triticina, gatunek
grzyba, w obrębie którego znanych jest około 200
ras fizjologicznych. Do tej pory jako typ reakcji rośliny na infekcję danym gatunkiem i rasą patogena
zidentyfikowano 62 geny odporności na rdzę brunatną. W katalogu genów opisanych jest jeszcze
7 genów, którym nadano oznaczenia tymczasowe:
LrTb, LrTm, LrTr, LrT1, LrW, LrW2, LrVPM. Dla
większości z genów odporności na rdzę brunatną
pszenicy znana jest ich lokalizacja chromosomowa
(Tabela 4). Natomiast na poziomie molekularnym
poznane zostały jedynie trzy geny odporności: Lr1,
Lr10 i Lr21. W locus pięciu genów odporności na
rdzę brunatną stwierdzono obecność kilku alleli.
Po trzy allele występują w locus genu Lr2 i Lr3,
a po dwa w locus genu Lr14, Lr17 i Lr22. Baza
danych CDL (Cereal Database Laboratory) podaje
natomiast, że geny Lr14a i Lr14b nie są allelami,
ale są silnie sprzężone ze sobą. Ponadto gen Lr21
jest przypuszczalnie allelem genu Lr40, gen Lr39
jest allelem genu Lr41, a gen Lr2 jest allelem genu
Lr15 CDL, www.cdl.umn.edu). W przypadku
dwóch genów odporności na rdzę brunatną stwierdzono istnienie zjawiska komplementarności. Są
to geny Lr27 i Lr31 występujące razem, np. w odmianach Gatcher, Hope, Chinese Spring. Spośród
wszystkich zidentyfikowanych genów odporności na rdzę brunatną 22 geny Lr nie pochodzą z
T. aestivum, ale zostały przeniesione z gatunków
dzikich oraz di-, tetra- lub heksaploidalnych gatunków pokrewnych pszenicy; Graingenes, http://
wheat.pw.usda.gov). Lokalizację chromosomową
genów odporności na rdzę brunatną, oraz źródło
ich pochodzenia przedstawiono w tabeli 4.
Geny odporności na rdzę brunatną pszenicy
to w większości geny główne. Warunkują one,
zgodnie z zasadą gen-na-gen Flora, odporność
monogeniczną, która ma zazwyczaj charakter genotypowo specyficzny i odnosi się tylko do patotypów nosicieli specyficznych genów awirulencji.
W takim przypadku, gdy do genotypu odpornego
wnika grzybnia rasy awirulentnej mamy do czynienia z reakcją nadwrażliwości HR. Dwa geny:
Lr34 i Lr46 odporności na rdzę brunatną pszenicy
zapewniają odporność częściową, która przejawia
się często spowolnieniem procesu chorobowego
(PR, ang. partial resistance). Geny te dziedziczą
18
się jak cecha ilościowa i wspólnie wpływają na
fenotyp, np. na poziom odporności, rozwój choroby, zarodnikowanie i inne cechy związane z patogenezą. W efekcie geny Lr34 i Lr46 zapewniają
trwalszą odporność, w różnorodnym środowisku i
przeciwko różnym patogenom grzybowym. Geny
Lr34 i Lr46 podobnie jak geny: Lr12, Lr13, Lr22a,
Lr22b, Lr35, Lr37, Lr48, Lr49 należą do grupy
genów warunkujących odporność w stadium rośliny dorosłej (ang. APR, adult plant resistance).
Niektóre geny odporności na rdzę brunatną są
aktywne zarówno w stadium rośliny dorosłej jak
i w stadium siewki (ang. SPR, seedling plant resistance). Obserwacje wirulencji populacji Puccinia
triticina prowadzone w Polsce w latach 1998-2001
dowodzą, że w stadium rośliny dorosłej były skuteczne geny Lr13, Lr22, Lr29, Lr34, Lr35, Lr37, a
w stadium siewki i rośliny dorosłej wysoką efektywność wykazywały geny Lr9, Lr19, Lr24, Lr25.
Efektywność niektórych genów wzrasta, jeśli występują w kombinacji z innymi genami. Przykładem jest gen Lr34, który w kombinacji z genami
kontrolującymi odporność w stadium rośliny dorosłej lub w stadium siewki takimi jak: Lr2, Lr12,
Lr13, Lr16 zapewniającymi reakcje nadwrażliwości HR jest znacznie bardziej efektywny i warunkuje trwalszą odporność roślinie. Podobnie gen
Lr13, który jest obok genów Lr1, Lr3, Lr10, Lr11,
Lr14, Lr26 i Lr37 jednym z genów odporności na
rdzę brunatną najbardziej powszechnych w odmianach pszenic w Polsce i na świecie. Gen ten działa
wyłącznie w stadium rośliny dorosłej, a jego efektywność jest bardzo niska, jednak w kombinacji z
takim genem jak Lr34 lub Lr16 wpływa na wzrost
odporności. Efektywne geny odporności na rdzę
brunatną Lr37, odporności na rdzę żółtą Yr17 i na
rdzę źdźbłową Sr38 zawiera translokacja z Triticum ventricosum. Ta grupa genów zapewnia odporność na szerokie spectrum ras patogena, a także
jest użyteczna w kombinacji z innymi genami, np.
Lr47 i Lr51. Cennym źródłem genów jest również
translokacja z żyta T1BL.1RS, która wnosi geny
Lr26, Yr9, Sr31 oraz Pm8, a także translokacja
T4BS.4BL-2R#1L niosąca gen Lr25 i gen Pm7.
Translokacja z Agropyron elongatum zawierająca
gen Lr19 wnosi do genomu pszenicy także inne
sprzężone z Lr19 geny: Wsp-D1 (koduje rozpuszczalne w wodzie białko), Sr25, Sd1 i Y (warunkuje żółte zabarwienie endospermy), a translokacja
z Aegilops speltoides z genem Lr35 wprowadza
również gen Sr39.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Tab. 4. Lokalizacja chromosomowa i pochodzenie genów odporności na rdzę brunatną pszenicy
Gen
Lr1
Lr2a
Lr2b
Lokalizacja
chromosomowa
5DL
2DS
2DS
Źródło genu
Gen
T. aestivum
T. aestivum
T. aestivum
Lr2c
Lr3a
Lr3bg
2DS
6BL
6BL
T. aestivum
T. aestivum
T. aestivum
Lr3ka
6BL
T. aestivum
Lr9
Lr10
6BL
Ae. umbellulata
lAS
Lr37
T. aestivum
Lr11
2A
Lr38
T. aestivum
Lr12
4BS
Lr39
T. aestivum
Lr13
2BS
Lr41
T. aestivum
Lr14a
7BL
Lr42
T. aestivum
Lr14b
7BL
Lr43
T. aestivum
Lr15
2DS
Lr44
T. aestivum
Lr16
Lr17a
4BS
2AS
T. aestivum
T. aestivum
Lr45
Lr46
Lr17b
Lr18
2A
5BL
T. aestivum
T. timopheevi
Lr19
Lr20
7DL
A. elongatum
7AL
T. aestivum
Lr21
1DL
Lr22a
2DS
Lr22b
Lr23
Lr30
Lr31K
4AL
4BL
3DS
Lr32
Lr33
Lr34
Lokalizacja
chromosomowa
Źródło genu
T. aestivum
T. aestivum
Ae. tauschii
1BL
4D, 5D, 7D
2B
T. aestivum
T. aestivum
Ae. speltoides
6BS
Ae. speltoides
2AS
T. ventricosa
1DL, 2AL, 3DS, 5AS, 6DL
A intermedium
2DS
Ae. tauschii
1D
Ae. tauschii
1D
Ae. tauschii
7DS
Ae. tauschii
1B
T. aestivum ssp. spelta
2A
Secale cereale
Lr47
Lr48
Lr49
1BL
7A
4BL
2AS
T. aestivum
Ae. speltoides
Lr50
2BL
T. timopheevii ssp. armeniacum
Ae. speltoides
Ae. tauschii
Lr51
LrW2S
1BL
2A
*
Ae. tauschii
LrVPM S
7D
*
2DS
Ae. tauschii
LrT1 S
2A
*
2BS
T. aestivum
Lr24
1BL, 3DL, 6B
A. elongatum
*
Lr25
4BS
Secale cereale
Lr4, Lr5,
Lr6, Lr7,
Lr8
Lr40
Lr26
Lr27K
1BS
Secale cereale
LrTr S
Ae. triuncalis
3BS
T. aestivum
T. monococcum
Lr28
4AL
Ae. speltoides
LrTm S
LrTb S
*
7DS
A. elongatum
LrW S
*
Lr29
Lr35
Lr36
T. aestivum
T. aestivum
Geny o nieustalonym położeniu
*
– tymczasowy symbol genu
– geny komplementarne
* – nieustalone źródło genu
Pogrubienie – geny translokowane lub pochodzące z gatunków dzikich i pokrewnych pszenicy
S
K
Sklonowane geny odporności na patogeny u
pszenicy zwyczajnej
Wielkość genomu pszenicy, jego poliploidalny
charakter i obecność wielu sekwencji powtarzalnych (80%) jest przyczyną trudności, jakie pojawiają się w pracy nad klonowaniem genów o ważnych cechach użytkowych. Jednym z pierwszych
genów odporności na patogeny u pszenicy, względem którego podjęto próby klonowania, był gen
Cre3. Pochodzący z Ae. tauschii gen Cre3 zapew-
nia odporności na nicienie (Heterodera avenae). W
obrębie locus genu Cre3, zlokalizowanego na długim ramieniu chromosomu 2D pszenicy zwyczajnej, zidentyfikowano dwa geny. Analiza sekwencji
aminokwasowej wydedukowanej na podstawie sekwencji DNA i cDNA jednego z tych genów (genu
CD2) wykazała istnienie charakterystycznych dla
wielu białek sklonowanych roślinnych genów odporności struktur: powtórzeń bogatych w leucynę
(LRR, ang leucine-rich region) oraz miejsc wią19
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
zania nukleotydów (NBS, ang. nucleotide-binding
side), co pozwala zaliczyć ten gen do klasy genów
NBS-LRR. Wydedukowana sekwencja aminokwasowa genu Cre3 wykazuje podobieństwo do
sekwencji wcześniej sklonowanych genów RPM1
i RPS2 odporności na Pseudomonas syringae u
rzodkiewnika (Arabidopsis thaliana), genu L6 odporności na Melampsora lini zidentyfikowanego
w genomie lnu oraz genu N odporności na wirusa
mozaiki tytoniu TMV u tytoniu.
Pierwszym sklonowanym genem odporności na
rdzę brunatną, którego wiarygodność potwierdzono za pomocą transformacji genetycznej, jest gen
Lr21. Zlokalizowany jest on w regionie bogatym
w geny, a dokładnie w dystalnej części ramienia
chromosomu 1DS i ma wielkość 4.318 par zasad. Koduje białko składające się z 1080 aminokwasów, posiadające charakterystyczne motywy:
miejsca wiązania nukleotydów (NBS) oraz region
zawierający 13 powtórzeń bogatych w leucynę
(LRR). Przy N-końcu tego białka występuje 151
aminokwasowa unikalna sekwencja nieobecna u
innych znanych białek typu NBS-LRR. W związku z obecnością charakterystycznych domen gen
Lr21 zaklasyfikowany jest do genów odporności
klasy NBS-LRR. Strukturę genu Lr21 na poziomie
genomowego DNA oraz cDNA przedstawia rysunek 2.
Drugim genem odporności na rdzę brunatną,
którego sekwencję poznano, jest gen Lr10 zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu 1A.
Z locus genu Lr10 wyizolowany został początkowo gen Lrk10 kodujący prawdopodobnie białko
o funkcji kinazy receptorowej. Dedukowana sekwencja aminokwasowa białka tego genu wykazuje obecność pięciu różnych domen: hydrofobową
sekwencję sygnalną przy N-końcu, domenę cytoplazmatyczną, domenę transmembranową, domenę zmienną i domenę kinazy serynowo-treoninowej. W stosunku do domeny cytoplazmatycznej
nie zidentyfikowano sekwencji homologicznych
występujących u innych roślinnych receptorów ki-
nazowych i dlatego przypuszcza się, że gen Lrk10
reprezentuje nowy typ receptora. Właściwy gen
Lr10 wyizolowano za pomocą metody wędrowania po chromosomie, a wyniki potwierdzono dokonując transformacji genetycznej. Gen Lr10 ma
długość 3 935 pz i zawiera jeden intron o wielkości 1.171 pz. Produkt genu Lr10 zawiera kilka
charakterystycznych motywów, takich jak: motyw
coiled coil (CC), miejsca wiązania nukleotydów
(NBS) oraz powtórzenia bogate w leucynę (LRR).
Region zawierający 14 powtórzeń bogatych w leucynę (LRR) znajduje się przy C-końcu tego 919aminokwasowego białka. Gen Lr10 wykazuje podobieństwo sekwencji do genu RPM1 Arabidopsis
thaliana i analogów genów odporności zidentyfikowanych u ryżu i jęczmienia. Nie stwierdzono jednak zasadniczego podobieństwa sekwencji
genu Lr10 do sekwencji genu Lr21. Brak ścisłego
spokrewnienia genu Lr10 z genem Lr21 świadczy,
że dysponowanie sekwencją jednego sklonowanego genu odporności na rdzę brunatną nie ułatwi
izolacji pozostałych genów Lr i prawdopodobnie
geny te muszą być klonowane niezależnie od siebie.
Trzecim, sklonowanym w 2007 r. genem odporności na rdzę brunatną jest gen Lr1. Gen ten ma
długość 4 032 pz i zawiera niewielki intron o wielkość 115 pz. Sekwencja aminokwasowa tego genu
zawiera charakterystyczne dla genów odporności
motywy: coiled coil (CC) przy C- i N- końcu,
miejsca wiązania nukleotydów (NBS) oraz powtórzenia bogate w leucynę (LRR). Produkt białkowy
tego genu posiada również domenę transmembranową i jest klasyfikowany jako białko wewnątrzkomórkowe. Gen Lr1 na poziomie aminokwasowym jest homologiczny do genu Lr10 jedynie w
18%, a do genu Lr21 jedynie w 21%.
Markery molekularne sprzężone z genami
odporności na rdzę brunatną
Wszystkie zidentyfikowane u pszenicy geny są
scharakteryzowane na podstawie fenotypu. Na po-
Rys. 2. Schemat struktury genu Lr21 na poziomie genomowego DNA oraz cDNA
20
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
ziomie molekularnym poznana natomiast została
bardzo mała liczba genów pszenicy. Z tego względu duże znaczenia ma opracowywanie markerów
molekularnych sprzężonych z interesującymi nas
genami. Markery DNA w badaniach pszenicy wykorzystywane są bowiem do tworzenia map genetycznych i fizycznych, w mapowaniu i izolacji
genów, w badaniach organizacji i ewolucji genomu pszenicy, w badaniach bioróżnorodności i filogenezie tych roślin oraz w diagnostyce chorób
dla identyfikacji patogenów. Dużą rolę markery
molekularne odgrywają w pracach hodowlanych
jako tzw. marker assisted selection (MAS), stosowane w celu identyfikacji materiałów roślinnych
i w selekcji korzystnych genotypów. O znaczeniu
tych markerów świadczy utworzenie w 2001 r. w
Stanach Zjednoczonych specjalnego projektu o
nazwie National Wheat Marker Assisted Selection,
którego celem jest wdrażanie nowych technologii i
osiągnięć genetyki do prac hodowlanych nad pszenicą. Głównym zadaniem projektu jest hodowla
twórcza pszenicy z wykorzystaniem markerów
molekularnych opracowanych dla identyfikacji
ważnych cech jakościowych i genów odporności
na choroby. Wszystkie osiągnięcia zdobyte w ramach projektu MAS-wheat są dostępne na stronie
internetowej http://maswheat.ucdavis.edu. Badania nad opracowywaniem markerów molekularnych w celu identyfikacji genów głównych i QTL
warunkujących istotne cechy fenotypowe pszenicy
prowadzi się już od wielu lat. Zaowocowało to, jak
podaje Cataloque of Gene Symboles for Wheat, zidentyfikowaniem aż 16.919 różnych typów markerów. W grupie około 40 cech o dużym znaczeniu
ekonomicznym, dla których podjęto próby opracowania markerów DNA, znalazły się również geny
odporności na patogeny, a w tym geny odporności
na rdzę brunatną. Jednymi z pierwszych systemów,
które posłużyły do wykrywania markerów dla genów odporności na rdzę brunatną, były metody
RFLP i RAPD. Postęp w tworzeniu nowych metod
i technik detekcji markerów DNA przyczynił się
do opracowania nowych typów markerów, takich
jak: AFLP, STS, SCAR, CAPS i SSR. Z uwagi na
ograniczenia i wady metod RFLP, RAPD i AFLP,
takie jak wysoki koszt, czaso- i pracochłonność
analiz RFLP i AFLP, czy brak powtarzalności wyników analiz RAPD, metody te nie są praktycznym narzędziem w rutynowych analizach, prowadzonych dla potrzeb hodowli. W związku z tym
markery RAPD, AFLP i RAPD przekształcane są
w markery typu STS, SCAR, czy CAPS. Od kil-
ku lat wzrasta zainteresowanie markerami SNP
opartymi na detekcji polimorfizmu pojedynczego
nukleotydu, które zaczynają być konkurencyjne w
stosunku do wyżej wymienionych typów markerów. Cennym źródłem markerów SNP, jak również
markerów SSR, są ekspresyjne etykietki sekwencyjnie (EST). Szacuje się bowiem, że u pszenicy
zwyczajnej polimorfizm pojedynczego nukleotydu
(1 SNP) występuje raz na 540 pz sekwencji EST.
Markery DNA typu STS, SCAR i CAPS opracowano dla identyfikacji 15 genów odporności na
rdzę brunatną: Lr1, Lr9, Lr10, Lr19, Lr20, Lr21,
Lr24, Lr25, Lr26, Lr28, Lr29, Lr34, Lr35, Lr37,
Lr47, Lr51. Wprowadzenie w 1995 r. do badań
markerów mikrosatelitarnych, zaowocowało w
późniejszych latach zidentyfikowaniem kilku markerów SSR sprzężonych z genami Lr13, Lr16,
Lr22, Lr34, Lr38, Lr39, Lr41, Lr46, Lr48, Lr49
i Lr50, http://maswheat.ucdavis.edu. W 2004 r.
został opracowany, min. przez pracowników z
Pracowni Biologii Molekularnej IGR PAN, po raz
pierwszy marker SNP dla genu Lr1 odporności na
rdzę brunatną.
Informacje o dotychczas opracowanych markerach DNA dla 25 genów odporności na rdzę
brunatną u pszenicy zwyczajnej podsumowano w
tabeli 5.
Wszystkie opracowane do tej pory markery molekularne dla genów odporności na rdzę brunatną
są tzw. markerami pośrednimi, czyli nie obejmują
sekwencji genu, lecz sekwencje silnie sprzężone z
genem (<1cM). Szansa na dysponowanie tzw. perfect markers, czyli markerami identyfikującymi
bezpośrednio gen odporności na rdzę brunatną istnieje jedynie w przypadku dwóch sklonowanych
genów – Lr10 i Lr21.
W IGR PAN, w Pracowni Biologii Molekularnej
dokonano oceny specyficzności wymienionych w
Tabeli 5 markerów DNA typu STS, SCAR, CAPS,
SNP i SSR, opracowanych w celu identyfikacji 26
genów Lr odporności na rdzę brunatną u pszenicy
zwyczajnej. Na tej podstawie 27 markerów DNA
uznano za wiarygodne i spełniające warunki stawiane MAS (ang. Marker-Assisted Selection). Za
pomocą tych markerów możliwa jest identyfikacja
następujących genów Lr: Lr1, Lr9, Lr10, Lr19,
Lr20, Lr22, Lr24, Lr28, Lr29, Lr34, Lr35, Lr37,
Lr39, Lr41, Lr47, Lr49, Lr50. Pozostałe markery
uznano za niespecyficzne lub wymagają dalszego
dopracowania.
21
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Tab. 5. Markery molekularne opracowane dla genów odporności na rdzę brunatną u pszenicy zwyczajnej
Liczba
Gen
Lokalizacja genu
Typ markera
Literatura
markerów
RFLP*, STS
1
Feuillet i in. 1995
Lr1
5DL
SNP
1
Tyrka i in. 2004
Lr3
6BL
RFLP
1
Sacco i in. 1998
RFLP
1
Lr9
6BL
Schachermayr i in. 1994
RAPD, SCAR
1
Schachermayr i in. 1997
Lr10
1AS
RFLP, STS
1
Feuillet, niepublikowane
RFLP
1
Lr13
2BS
Seyfarth i in. 2000
SSR
1
Lr16
2BS
SSR
3
McCartney i in. 2005
AFLP, SCAR
1
Prins i in. 2001
Lr19
7DL
RAPD, SCAR
1
Cherukuri i in. 2003
Lr20
7AS
RAPD, STS
1
Neu i in. 2002
Huang i Gill 2001
Lr21
1DS
RFLP, STS
3
Huang i in. 2003
Fritz, http://maswheat.ucdavis.edu
Lr22
2DS
SSR
1
Colin i in. 2007
Lr23
2BS
RFLP
1
Nelson i in. 1997
RAPD, STS
1
Schachermayr i in. 1995
Lr24
3DL
SCAR
1
Dedryver i in. 1996
Procunier i in. 1995
Lr25
4BS
RAPD/DGGE, SCAR
1
Procunier, http://maswheat.ucdavis.edu
Iqbal i Rayburn 1995
Lr26
1BL/1RS
STS
3
Froidmont 1996
Shi i in. 2001
Lr27
3BS
RFLP
1
Nelson i in. 1997
Lr28
4AL
RFLP, STS
1
Naik i in. 1998
Procunier i in. 1995
Lr29
7DS
RAPD/DGGE, SCAR
3
Tar i in. 2002
Procunier, http://maswheat.ucdavis.edu
Lr31
4BS
RFLP
1
Nelson i in. 1997
Lr32
3DS
RFLP
1
Autrique i in. 1995
RFLP
1
Nelson i in. 1997
SSR
2
Suenaga i in. 2003
Lr34
7DS
Soria i in., http://maswheat.ucdavis.edu
SCAR
1
Lagudah i in. 2006
Seyfarth i in. 1999
RFLP, STS
1
Lr35
2BS
Gold i in. 2002
ISSR, SCAR
2
Procunier, http://maswheat.ucdavis.edu
Seah i in. 2001
RFLP, STS
3
Lr37
2AS
Helguera i in. 2003
CAPS
1
http://maswheat.ucdavis.edu
Lr38
6DL
SSR
2
Mebrate i in. 2008
Brown-Guedira i Singh
Lr39
2DS
SSR
1
http://maswheat.ucdavis.edu
Lr41
2DS
SSR
2
Sun i in. 2009
SSR
William i in. 2003
4
Lr46
1BL
Brown-Guedira i Singh
http://maswheat.ucdavis.edu
Helguera i in. 2000
RFLP, STS
2
Lr47
7AS
Helguera 2003
CAPS
1
http://maswheat.ucdavis.edu
Lr48
2BS
SSR
2
Bansal i in. 2008
Lr49
4BL
SSR
2
Bansal i in. 2008
Brown-Guedira i in. 2003
Lr50
2BL
SSR
1
http://maswheat.ucdavis.edu
Helguera i in. 2004
Lr51
1BL
CAPS
1
http://maswheat.ucdavis.edu
*- W tabeli podano również typ markera, który uległ konwersji w marker STS lub SCAR
22
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Danuta Martyniak, Józef Martyniak
Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – PIB
w Radzikowie
WARTOŚĆ GOSPODARCZA
KRAJOWYCH MATERIAŁÓW
HODOWLANYCH WYBRANYCH
GATUNKÓW TRAW PASZOWYCH
1. Wprowadzenie
Polska hodowla traw miała w swej historii
znaczne osiągnięcia. Rozwijała się ona bardzo
dobrze w XX w., zwłaszcza w latach 20.-30. oraz
70.-80. Krajowi hodowcy wykreowali wówczas
296 odmian, o wysokiej wartości gospodarczej,
bardzo plastycznych i przydatnych na różne warunki oraz odpornych na patogeny. Jednak w końcu wieku, wskutek transformacji gospodarki, nastąpiło załamanie tej hodowli. W obecnie reorganizowanych firmach hodowlanych obserwuje się
sukcesywną odbudowę oraz intensyfikację prac
hodowlanych nad trawami. Hodowla nowych,
wartościowych gospodarczo odmian stanowi
podstawę tworzenia i introdukcji całego postępu
biologicznego traw w kraju. Może to jednocześnie
stymulować eksport nasion do innych krajów.
Z powyższych względów istotna jest ocena
obecnego stanu hodowli traw na poziomie prebeedingu, a tym samym przewidywanych wymiernych efektów w postaci wykreowania nowych
odmian. Ocena musi jednak obejmować, z tych
samych względów, obok paszowej wartości użytkowej, również wartość użytkową nasienną, co
postulowane było już w połowie ubiegłego wieku
przez profesora Jerzego Kerna, a potem wielokrotnie przez autorów niniejszego opracowania.
Dotychczasowa ocena materiałów hodowlanych
na podstawie analizy wielu cech biologicznych
jest trudna, pracochłonna i mało przejrzysta w
stosunku do oceny syntetycznej, zarówno w przypadku traw paszowych jak i gazonowych.
Celem głównym pracy jest próba waloryzacji
genotypów prebreedingowych trzech wybranych
gatunków traw, które znajdują się obecnie w czołowych polskich firmach hodujących te gatunki.
Dodatkowym celem było sprawdzenie na szerszym materiale hodowlanym skuteczności stosowanej metody badawczej pomocniczej analizy
cech biologicznych, jako składowych ich wartości użytkowej lub nasiennej i możliwości wykorzystania syntetycznego wskaźnika wartości
ogólno-gospodarczej obejmującego obie te wartości łącznie, określone jedną liczbą. Ze strony
utylitarnej uzyskane wyniki badawcze mogą być
lepiej wykorzystywane w celu przyspieszenia cy-
23
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
klu hodowlanego i udostępnienia nowych odmian
dla polskiego łąkarstwa.
2. Proweniencja i metody oceny
materiałów preebredingowych
Przedmiotem badań były hodowlane genotypy
pastewne trzech gatunków traw, wybranych spośród ważnych gospodarczo dla krajowych użytków zielonych (tab. 1). Pochodziły one z trzech
specjalizujących się w ich hodowli firm: Małopolska Hodowla Roślin – HBP, sp. z o.o. Polanowice-Skrzeszowice (4 rody kostrzewy łąkowej
i 4 wiechliny łąkowej); Hodowla Roślin Bartążek, Sp. z o.o. Bartążek (2 kostrzewy łąkowej i
1 wiechliny łąkowej) oraz hodowla Dr Stanisław
Ramenda w Antoninach (4 rody kostrzewy czerwonej). W każdym gatunku, w celu odniesienia
do stanu obecnego poziomu hodowli, uzyskane wyniki dla badanych rodów porównywano z
urzędową odmianą wzorcową stosowaną przez
COBORU.
Badania prowadzono na sześciu założonych w
2008 r. ścisłych (trójpowtórzeniowych) doświadczeniach polowych. Dla każdego gatunku założono po dwa doświadczenia oddzielnie na nasiona i
użytkowanie paszowe. Wielkość poletka wynosiła odpowiednio 2,0 i 5,0 m2. Większość doświadczeń zlokalizowana była w Radzikowie, zaś dwa
z kostrzewą łąkową i wiechliną łąkową na użytkowanie paszowe w Bartążku.
Metodyka prowadzenia doświadczeń i badań
laboratoryjnych podobna była do stosowanej w
badaniach odmianowych COBORU. Podobna
była również agro- i partotechnika, w tym nawożenie mineralne oraz terminy zbioru rodów
(w tych samych fenofazach). Cechy biologiczne
i gospodarcze mierzalne określano w przyjętych
dla nich jednostkach lub oceniano w skali dziesięciostopniowej (9 – stan najkorzystniejszy rolniczo). Natomiast ilość wagowo wysiewanych
nasion była wewnątrz każdego gatunku zróżnicowana dla poszczególnych genotypów, zależna od
dorodności (MTN) ich nasion, aby zapewnić tę
samą (porównywalną) obsadę roślin dla wszystkich badanych obiektów.
Ponadto podjęto próbę jednoliczbowej, waloryzacji gospodarczej wartości użytkowej (plon
suchej masy) i gospodarczej wartości nasiennej
24
(plon nasion poprawiony współczynnikiem rozmnażania) przy pomocy syntetycznego wskaźnika wartości użytkowo-nasiennej (WUN) poniższego, wcześniej opracowanego wzoru według:
Tak przetworzone, uzyskane wyniki dla badanych obiektów pozwalają na ich bardziej adekwatne porównanie niż według metod dotychczas
stosowanych w kraju oraz na eksperymentalną
waloryzację materiałów hodowanych wewnątrz
i między gatunkami. Proponowany wskaźnik
jednoliczbowej oceny syntetycznej wartości gospodarczej uwzględnia bowiem oprócz wartości
użytkowej i nasiennej, także ekonomiczny element gospodarczy w postaci ceny nasion.
3. Wyniki badań i ocen
Analiza wyników uzyskanych w pierwszym
roku użytkowania badanych materiałów ma zasadnicze znaczenie dla ich oceny, głównie ze
względu na początkowy rozwój roślin, „wyrazistość” cech biologicznych w tym roku oraz ich
wpływu na wartość użytkowo-nasienną. W latach
następnych może to ulec modyfikacji na skutek
kumulacji działania lub wpływu dodatkowych
czynników przyrodniczych.
3.1. Użytkowa wartość paszowa
Pod względem użytkowej wartości paszowej,
mierzonej plonem suchej masy, badane genotypy
były wewnątrz każdego z trzech gatunków, wyraźnie zróżnicowane, a różnice dla niektórych
z nich zostały udowodnione statystycznie jako
istotne (tab. 1). Na wartość tę wpływały cechy
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
biologiczne tego plonu. Jednak żadna z pośród
analizowanych cech nie miała charakteru dominującego wpływu na plon wszystkich badanych
genotypów któregokolwiek z gatunków, a wyliczone współczynniki korelacji nie były istotne.
Natomiast istnieją współzależności plonu suchej
masy od niektórych z badanych cech biologicznych (pojedynczych lub kilku), różnych dla poszczególnych genotypów, zwłaszcza o wysokiej
paszowej wartości użytkowej. Dotyczy to na
przykład dodatniego wpływu na plon wysokości
roślin (kostrzewa czerwona R-18, kostrzewa łąkowa BA-244), gęstości runi (kostrzewa czerwona – Reda, kostrzewa łąkowa BA-264, wiechlina
łąkowa SK-12, energii odrastania (kostrzewa łąkowa BA-264, wiechlina łąkowa SK-12), gęstości runi (kostrzewa łąkowa BA-264, wiechlina łąkowa SK-12); przezimowania (kostrzewa łąkowa
BA-244, wiechlina łąkowa SK-12) lub zdrowotności roślin (kostrzewa łąkowa BA-264, kostrzewa czerwona R-21, wiechlina łąkowa BA-1571).
Wśród wymienionych znalazły się w każdym
gatunku rody o najwyższej plenności paszowej
(kostrzewa łąkowa POB-84, czerwona R-18,
wiechlina SK -12). Natomiast przyczyną najniżej
plonujących była również niższa wartość co najmniej jednej cechy plonotwórczej: u kostrzewy
łąkowej POB-87 – gorsza zimotrwałość i zdrowotność roślin u kostrzewy czerwonej R-19 –
niższa zawartość suchej masy oraz zdrowotność
u wiechliny łąkowej BA-1571 – wyraźnie niższa
zimotrwałość i słabsze odrastanie.
Interesujące są również uzyskane podczas badań rodów uśrednione ich dane dla gatunków,
które prezentują poziom plenności poszczególnych gatunków. Pozwalają one na teoretyczną
analizę powiązania ich plonów suchej masy (jako
głównego miernika wartości użytkowej) z cechami biologicznymi (tab. 2). Najplenniejsza okazała się oceniana populacja genetyczna rodów kostrzewy czerwonej o plonach powyżej 150 dt suchej biomasy z 1 ha. Niewiele ustępowała jej pod
tym względem populacja kostrzewy łąkowej, zaś
wyraźnie mniej plenna (ok. 30 dt z ha) wiechliny
łąkowej. Plenność kostrzewy czerwonej związana była dodatnio z takimi cechami plonotwórczymi jak zwartość runi, dobre przezimowanie,
a zwłaszcza z wyraźnie lepszą jak u pozostałych
gatunków zdrowotnością roślin. Biomasa kostrze-
wy łąkowej korzystnie związana była niewątpliwie głównie z wysokością roślin i dobrą energia
odrastania, przy wyraźnie gorszym jednak w stosunku do pozostałych gatunków przezimowaniu.
Natomiast wyraźnie mniejsza plenność wiechliny
łąkowej wynikała głównie (obok niższych roślin)
z gorszej energii odrastania, a zwłaszcza bardzo
małej odporności na choroby, co dodatkowo miało wpływ na wyższą procentową zawartość suchej
masy w plonie zielonki.
Ważny, dodatkowy element oceny wartości paszowej stanowi rozkład zbieranego plonu suchej
masy w okresie wegetacji, zwłaszcza w przypadku zamiaru wykorzystania hodowanych rodów
jako przyszłych odmian na pastwiskach (rys.
1a, 1b, 1c). W każdym z analizowanych trzech
gatunków hodowcy uzyskali, w trakcie procesu
twórczego, rody różniące się w większym lub
mniejszym stopniu rozkładem rocznego plonu,
mimo naturalnej, charakterystycznej właściwości
biologicznej tego rozkładu dla każdego gatunku
(rys. 2).
Największe zróżnicowanie w rozkładzie plonu
nastąpiło u kostrzewy czerwonej między rodami
hodowli „Dr Stanisław Ramenda” (rys. 1b). Uwydatniło się to najwyraźniej w pierwszym i trzecim
pokosie, w którym wyróżniał się zwłaszcza genotyp R-18, należący do najplenniejszych także
w ostatnim, czwartym pokosie, podobnie jak najmniej plenny w trzech pierwszych pokosach ród
R-19. Żaden z badanych rodów nie wykazał przy
tym tak dużego zróżnicowania rozkładu plonu
jak przewyższająca je generalnie w całorocznym
plonowaniu odmiana wzorcowa Reda, która zdecydowanie „szczytowała” plonem w pierwszym i
drugim pokosie kosztem najwyższego (w stosunku do rodów) plonu pokosu ostatniego. Natomiast
najmniej zróżnicowane pod względem rozkładu
plonu były rody kostrzewy łąkowej (rys. 1a). Jednak tu także jeden z nich (POB-86) odróżniał się
wyraźnie od pozostałych dając w pierwszym pokosie znacznie wyższy plon od pozostałych, kosztem zniżki plonu w pokosie drugim i trzecim.
Pośrednie, w stosunku do pozostałych gatunków, efekty w zakresie rozkładu plonu uzyskano
w przypadku „prebeedingu” wiechliny łąkowej
(rys. 1c). Wyhodowane rody, poza jednym, nie
różniły się poziomem plonowania w ciągu większości okresu wegetacji (od drugiego do czwar25
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
tego pokosu), przy jednoczesnym dużym zróżnicowaniu w pokosie pierwszym. Najplenniejszym
okazały się w nich genotypy SK-12 i SK-23, zaś
najmniej plennym (obok odmiany wzorcowej
Eska) – BA-1571. U tego ostatniego nastąpił jednak w zamian znaczny wzrost plonu (najwyższy
spośród wszystkich obiektów) w pokosie drugim.
Dodatkowe informacje odnośnie do rozkładu plonu, uzyskane w trakcie oceny badanych
nowych krajowych genotypów w wybranych
gatunkach traw paszowych, pozwalają na wnioskowanie o przydatności przyszłego potencjału
genetycznego odmian tych gatunków na różne
użytkowanie (rys. 2). Uśrednione dla gatunków
wyniki wskazują na stosunkowo największe wyrównanie plonowania w kolejnych pokosach u
wiechliny łąkowej, zwłaszcza w pierwszym i drugim, a nawet jeszcze w trzecim. Zatem przyszłe
odmiany tego gatunku dają dość równomiernie
paszę w ciągu prawie całego okresu wegetacji i
będą szczególnie przydatne do użytkowania pastwiskowego. Dość zbliżony pod tym względem
do wiechliny jest średni potencjał genetyczny
rodów kostrzewy czerwonej, z nieco tylko wyższym plonowaniem (powyżej 1/3 plonu rocznego) w pierwszym pokosie (rys. 2). Predestynuje
to je również do wykorzystania w użytkowaniu
pastwiskowym. Natomiast u rodów, a tym samym
nowych przyszłych odmian kostrzewy łąkowej,
co najmniej połowa sumy plonu rocznego paszy
przypada na pierwszy pokos, a tylko po niecałe
20% na pokos drugi i trzeci. Wskazuje to na możliwość ich wykorzystania głównie na kośne użytkowanie łąkowe.
3.2. Wartość nasienna
Wypadkową generatywnego rozwoju roślin
traw i związaną z nim wartością nasienną jest
plon nasion. Ważność tej cechy biologicznej nabrała szczególnego (nie tylko biologicznego)
znaczenia gospodarczego ze względów merkantylnych wolnego rynku. Wysokość plonu nasion,
których nabywanie przez producentów jest bezwzględną koniecznością, współdecyduje o ich
cenie, a tym samym podwójnie o wartości odmiany. Jednocześnie wysokość plonu nasion, jako
cechy generatywnej, jest u traw z natury biologii
rozwoju odwrotnie zależna w stosunku do plonu
26
wegetatywnej suchej masy całej rośliny. Zatem
współczesna hodowla traw musi uwzględnić obie
te cechy, które dopiero łącznie decydują o wartości odmiany. Niektóre z ocenianych rodów w
większym lub mniejszym stopniu spełniają już te
wymagania.
Spośród ocenianych genotypów kostrzewy łąkowej dwa charakteryzują się bardzo wysokimi
plonami nasion na poziomie ok. 15 dt z ha (ród
POB 84 -16,0 dt, a ród BA264 -14,0dt.) Jest to
plenność o co najmniej 30% wyższa od odmiany
wzorcowej (tab. 1). Poziom plonu nasion tego gatunku uzyskiwany w doświadczeniach przekracza
20 dt z ha, a biologiczny może być jeszcze wyższy – co najmniej o 30%.
Niektóre badane nowe rody kostrzewy czerwonej również wyraźnie przewyższały odmianę wzorcową Reda (R-20 – 14,5 dt, a ród R-18
aż 18,1 dt z ha). Znaczne trudności napotykają
hodowcy w uzyskaniu materiałów prebreedingowych wiechliny łąkowej. W Hodowli Roślin
Bartążek udało się przełamać tę barierę: jeden z
ocenianych rodów (BA-1571) charakteryzował
się znacznym wzrostem plonowania na poziomie
15,8 dt z ha, co stanowi aż 130% wartości odmiany wzorcowej.
W plonie nasion między badanymi populacjami
gatunków średnio dla rodów wystąpiły wyraźne
różnice. Wynika to z właściwości biologicznych
każdego gatunku (tab. 2). Najplenniejszą okazała
się populacja rodów kostrzewy czerwonej (średnio 14,5 dt z ha), które z tego względu i z uwagi
na niższą MTN ziarniaków mają też najwyższy
współczynnik rozmnażania. Plony wiechliny
choć są najniższe spośród badanych gatunków,
to uznać je należy ze względów biologicznych za
dobre (11,8 dt z ha), bowiem przy ich wielkości
nasion (niska MTN) współczynnik rozmnażania
wiechliny przewyższa nawet kostrzewę czerwoną. Natomiast badana populacja rodów kostrzewy
łąkowej plonowała średnio (12,8 dt z ha).
3.3. Syntetyczna wartość użytkowonasienna
Jak wspomniano wyżej przy analizie wartości
nasiennej, dopiero jej wprowadzenie do oceny
genotypów traw (odmian czy rodów) pozwala na
pełną, syntetyczną ich waloryzację, a jednocyfrowy zapis ich łącznej wartości paszowej i nasien-
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
nej, podany w metodyce – na przejrzysty, jednoznaczny ranking.
Spośród ocenianych rodów, hodowcom udało
się w każdym gatunku uzyskać formy genotypów
o wyższej ocenianej syntetycznie wartości użytkowo-nasiennej (tab. 1, rys. 3a, 3b, 3c). W niektórych z nich o wartości tej decydował bardzo
wysoki plon nasion, jednak przy jednocześnie dobrym plonie suchej masy, zaś u innych (co miało
miejsce rzadziej) – odwrotnie – zdecydowała wysoka wartość paszowa, jednak przy dobrym także
plonie nasion. Najwyższą wartość użytkowo-nasienną uzyskiwały, najbardziej pożądane przez
praktykę, formy o wysokich lub bardzo wysokich
plonach obu wymienionych cech.
Do takich rodów o wysokiej wartości łącznej
paszowo-nasiennej należały rody kostrzewy łąkowej (rys. 3a) – POB-84 z Polanowic (WUN-12,8)
oraz BA-264 z Bartążka (WUN-12,0). Charakterystyczne, że w gatunku tym wszystkie oceniane rody wartością ogólnogospodarczą (WUN)
przewyższały wyraźnie wzorcową odmianę Pasja
(tab. 1). Świadczy to o wyraźnym postępie polskiej hodowli kostrzewy łąkowej, zwłaszcza podniesieniu plenności nasiennej nowych materiałów
prebreedingowych, a tym samym dla przyszłych
odmian.
Spośród nowych rodów kostrzewy czerwonej
dwie formy uzyskały wyższą ocenę od wzorcowej odmiany Reda, tj. genotyp R-20 (WUN
-13,4) oraz R-18 (WUN -15,6); pierwszy głównie
ze względu na wysoki plon nasion, drugi zaś ze
względu na dobrą wartość zarówno nasienną jak i
użytkową (tab. 1, rys. 3b).
W przypadku wiechliny łąkowej trzy rody uzyskały wyższą ocenę rankingową wartości użytkowo-nasiennej od wzorca Eska (tab. 1, rys. 3c).
Dotyczy to zwłaszcza wysokiej oceny genotypu
BA-1571, który charakteryzował się bardzo wysokim plonem nasion (125% wzorca), a także dwu
innych, o wyższym od wzorca plonie suchej masy
(SK-34 i SK-23). W gatunku tym, podobnie jak
u kostrzewy łąkowej, można zauważyć korzystny
postąp hodowlany.
Uśredniona ocena wartości użytkowo-nasiennej dla całych populacji genotypów każdego z
wybranych gatunków traw osiągnęła najwyższy
wskaźnik WUN dla kostrzewy czerwonej (13,4),
najniższy dla kostrzewy łąkowej (11,2), zaś po-
średni (12,8) dla wiechliny łąkowej (tab. 2). Wartości tych wskaźników gatunków nie są jednak
adekwatne dla ich porównania z uwagi na różny
współczynnik rozmnażania, związany z różną
MTN i różną ilością wysiewu.
Generalnie można jednak stwierdzić, na podstawie rankingów wewnątrz gatunkowych, że w
analizowanych gatunkach traw paszowych nastąpił, obok ilościowego, równolegle także wzrost
jakościowy postępu hodowlanego.
4. Podsumowanie
– Polskie firmy hodowlane kontynuują, w trudnych warunkach konkurencji europejskiej
wspólnoty rynkowej, dobre tradycje krajowej
hodowli traw.
– Dokonana analiza wykazała skuteczność prebreedingu czołowych firm krajowych hodujących odmiany podstawowych (poza życicą
trwałą) gatunków traw paszowych niezbędnych głównie na trwałe użytki zielone.
– Zastosowana nowa metoda jednoliczbowej
syntetycznej oceny materiałów hodowlanych,
obejmująca zarówno ich wartość użytkową jak
i nasienną, pozwoliła na dokonanie czytelnego
rankingu ich wartości ogólnogospodarczej.
– Przeprowadzona ocena dokonana na podstawie
wyników z pierwszego roku pełnego użytkowania dowiodła, iż we wszystkich analizowanych gatunkach nastąpił wyraźny postęp hodowlany.
– W każdym gatunku uzyskano po kilka genotypów przewyższających w wielu cechach plonotwórczych, a tym samym w ocenie kompleksowej wartości użytkowo-nasiennej, odmiany
wzorcowe.
– Spośród badanych materiałów prebreedingowych, do wykreowania nowych odmian,
w pierwszym rzędzie najbardziej przydatne
mogą być porządkowane już, następujące genotypy: kostrzewy łąkowej POB 84 (z Polanowic-Skrzeszowic) i BA 264 (z Bartążka), kostrzewy czerwonej R-20 i R-18 (z hodowli „Dr
Stanisław Ramenda”) oraz wiechliny łąkowej
BA-1571 (z Bartążka), a także SK-34 i SK-23
(z Polanowic-Skrzeszowic).
27
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Tab. 1. Cechy biologiczno-użytkowe oraz wartość ogólnogospodarcza ocenianych rodów wybranych
gatunków traw
Sucha masa
Obiekt
Cechy plonotwórcze
dt/ha
%
Wysokość
roślin w cm
Gęstość
runi*
Energia*
Plon
nasion
dt / ha
WUN1)
Zdrowo
tność*
Rdza
Zimo
trwałość*
3,7
3,7
4,0
5,0
5,0
4,3
4,7
4,0
3,3
3,0
3,0
6,0
6,0
5,0
16,0
11,5
13,2
12,7
10,0
12,2
14,0
12,8
10,4
11,2
11,0
9,8
11,1
12,0
7,3
7,3
7,7
8,0
7,3
7,7
7,0
7,3
7,0
7,0
6,7
7,0
18,1
12,6
14,5
13,6
14,2
13,8
15,6
11,9
13,4
12,8
13,2
13,3
2,0
2,7
2,3
2,0
3,7
2,7
7,3
7,0
7,0
7,3
4,7
6,7
9,5
11,8
10,3
11,3
15,8
12,2
11,8
12,9
11,9
12,8
15,1
12,1
Kostrzewa łąkowa
POB 84
POB 86
POB 87
POB 88
Pasja
BA 244
BA 264
159,0
156,6
153,2
155,4
160,0
166,0
167,1
58
64
58
62
64
66
60
23,0
23,0
24,0
23,0
25,0
24,0
23,0
7,3
7,5
6,7
7,5
7,8
7,3
7,7
7,7
7,3
8,7
8,3
7,7
8,7
9,0
Kostrzewa czerwona
R-18
R-19
R-20
R-21
Juka
Reda
23,0
21,7
22,0
22,0
22,0
22,0
158,4
145,4
156,8
154,5
157,5
168,8
52,3
52,3
51,0
52,7
51,3
51,0
7,0
7,0
7,0
7,3
7,0
7,0
8,3
8,7
8,7
8,7
8,7
9,0
Wiechlina łąkowa
SK-12
SK-34
SK-26
SK-23
BA 1571
Eska
141,1
115,1
121,1
127,0
115,5
112,3
28
30
27
27
28
30
42
40
43
43
43
41
8,7
8,3
8,3
8,3
8,0
7,7
7,5
7,7
5,0
6,7
5,0
5,0
*w skali dziewięciostopniowej (stan najlepszy)
1)
WUN - wartość użytkowo-nasienna
Tab. 2. Porównanie wartości użytkowo-nasiennej oraz wybranych cech plonotwórczych trzech badanych
gatunków traw pastewnych
Gatunek
Cecha
kostrzewa czerwona
kostrzewa łąkowa
wiechlina łąkowa
Wartość użytkowo-nasienna (WUN)
13,4
11,2
12,8
nasion
14,5
12,8
11,8
suchej masy
156,9
154,6
122,0
22,1
51,8
8,7
7,0
7,5
7,0
23,6
61,7
7,4
8,2
4,3
4,3
28,3
42,0
8,2
6,1
2,6
6,7
Plon
dt z ha
Zawartość suchej masy %
Wysokość roślin cm
Zwartość runi1)
Energia odrastania1)
Zdrowotność roślin1)
Stan po zimie1)
1)
w skali 9-stopniowej
28
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
29
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
30
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
31
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Andrzej Najewski, Jerzy Siódmiak, Justyna Lubecka-Ziembinska, Waldemar Janiak, Jacek Broniarz
Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych
w Słupi Wielkiej
Charakterystyka odmian zbóż
jarych, kukurydzy, buraka
cukrowego, ziemniaka i roślin
oleistych wpisanych do
Krajowego Rejestru w 2010 r.
Zboża
JĘCZMIEŃ
AFRODITE
Odmiana typu browarnego, o dobrej wartości technologicznej. Odporność na czarną plamistość – dość duża,
na mączniaka prawdziwego, plamistość siatkową, rdzę
jęczmienia i rynchosporiozę – średnia. Rośliny dość
wysokie, o dość małej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia i dojrzewania średni. Masa 1000 ziaren
średnia, wyrównanie ziarna dość słabe, gęstość ziarna
w stanie zsypnym średnia. Zawartość białka w ziarnie
mała do bardzo małej. Tolerancja na zakwaszenie gleby
przeciętna. Plenność dobra.
Pełnomocnik hodowcy: HaGe Polska sp. z o.o.
BORDO
Odmiana typu browarnego, o dobrej do bardzo dobrej wartości technologicznej. Odporność na plamistość siatkową, rdzę jęczmienia, rynchosporiozę i czarną plamistość – średnia, na mączniaka prawdziwego
– dość mała. Rośliny średniej wysokości, o dość dużej
odporności na wyleganie. Termin kłoszenia dość wczesny, dojrzewania średni. Masa 1000 ziaren, wyrównanie ziarna oraz gęstość ziarna w stanie zsypnym średnie. Zawartość białka w ziarnie mała do bardzo małej.
Tolerancja na zakwaszenie gleby przeciętna. Plenność
średnia.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
HENRIKE
Odmiana typu browarnego, o dobrej do bardzo dobrej wartości technologicznej. Odporność na mączniaka prawdziwego, plamistość siatkową, rdzę jęczmienia,
rynchosporiozę i czarną plamistość – średnia. Rośliny
dość wysokie, o dość małej odporności na wyleganie.
32
Termin kłoszenia dość wczesny, dojrzewania średni.
Masa 1000 ziaren duża, wyrównanie ziarna dość dobre, gęstość ziarna w stanie zsypnym mała. Zawartość
białka w ziarnie mała. Tolerancja na zakwaszenie gleby
dość mała. Plenność dość dobra.
Pełnomocnik hodowcy: Saaten-Union Polska sp. z
o.o.
KWS ALICIANA
Odmiana typu browarnego, o dobrej do bardzo dobrej wartości technologicznej. Odporność na czarną
plamistość – dość duża, na mączniaka prawdziwego,
plamistość siatkową, rdzę jęczmienia, rynchosporiozę
– średnia. Rośliny średniej wysokości, o dość dużej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia i dojrzewania
średni. Masa 1000 ziaren duża do bardzo dużej, wyrównanie ziarna dobre, gęstość ziarna w stanie zsypnym
przeciętna. Zawartość białka w ziarnie mała do bardzo
małej. Tolerancja na zakwaszenie gleby dość mała.
Plenność bardzo dobra.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Lochow Polska sp. z
o.o.
KWS OLOF
Odmiana typu pastewnego. Odporność na mączniaka prawdziwego i czarną plamistość – dość duża, na
plamistość siatkową, rdzę jęczmienia i rynchosporiozę
– średnia. Rośliny średniej wysokości, o dość małej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia i dojrzewania
średni. Masa 1000 ziaren średnia, wyrównanie ziarna
dość słabe, gęstość ziarna w stanie zsypnym średnia.
Zawartość białka w ziarnie mała. Tolerancja na zakwaszenie gleby przeciętna. Plenność bardzo dobra.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Lochow Polska sp. z
o.o.
SUWEREN
Odmiana typu pastewnego. Odporność na plamistość
siatkową, rdzę jęczmienia i rynchosporiozę – średnia,
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
na czarną plamistość – dość mała, na mączniaka prawdziwego – mała. Rośliny wysokie, o dość małej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia wczesny, dojrzewania dość wczesny. Masa 1000 ziaren dość mała,
wyrównanie ziarna średnie, gęstość ziarna w stanie
zsypnym dość duża. Zawartość białka w ziarnie mała.
Tolerancja na zakwaszenie gleby przeciętna. Plenność
dobra do bardzo dobrej.
Hodowca: Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o. Grupa
IHAR
OWIES ZWYCZAJNY
ARDEN
Odmiana żółtoziarnista, przeznaczona do uprawy na
terenie całego kraju, z wyjątkiem wyżej położonych terenów górskich. Odporność na rdzę wieńcową – duża
do bardzo dużej, na septoriozę liści – dość duża, na
mączniaka prawdziwego, rdzę źdźbłową i helmintosporiozę – przeciętna. Rośliny średniej wysokości, o przeciętnej odporności na wyleganie. Termin wiechowania
dość późny, dojrzewania średni. Udział łuski przeciętny, masa 1000 ziaren mała, gęstość w stanie zsypnym
średnia, wyrównanie ziarna małe. Zawartość białka i
tłuszczu mała. Tolerancja na zakwaszenie gleby przeciętna. Plon ziarna z łuską i bez łuski dość duży.
Hodowca: DANKO Hodowla Roślin sp. z o.o.
średni. W stosunku do odmiany Polar charakteryzuje
się podobnym udziałem ziaren oplewionych, mniejszą
masą 1000 ziaren, lepszym wyrównaniem, mniejszą
gęstością ziarna w stanie zsypnym, a także mniejszą zawartością białka i tłuszczu. Tolerancja na zakwaszenie
gleby przeciętna. Plon ziarna znacznie powyżej odmiany Polar.
Hodowca: Małopolska Hodowla Roślin – HBP sp.
z o.o.
MACZO
Odmiana nieoplewiona przeznaczona do uprawy na
terenie całego kraju, z wyjątkiem wyżej położonych terenów górskich. Odporność na rdzę wieńcową – duża
do bardzo dużej, na mączniaka prawdziwego, rdzę
źdźbłową – dość duża, na helmintosporiozę i septoriozę liści – dość mała. Rośliny dość niskie, o dość małej
odporności na wyleganie. Termin wiechowania dość
wczesny, dojrzewania przeciętny. W stosunku do odmiany Polar charakteryzuje się nieco wyższym udziałem ziaren oplewionych, mniejszą masą 1000 ziaren,
gorszym wyrównaniem, mniejszą gęstością ziarna w
stanie zsypnym, mniejszą zawartością białka oraz tłuszczu. Tolerancja na zakwaszenie gleby przeciętna. Plon
ziarna powyżej odmiany Polar.
Hodowca: Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o. Grupa
IHAR
HAKER
Odmiana żółtoziarnista, przeznaczona do uprawy na
terenie całego kraju, z wyjątkiem wyżej położonych terenów górskich. Odporność na rdzę wieńcową – duża
do bardzo dużej, na mączniaka prawdziwego – duża,
na rdzę źdźbłową, helmintosporiozę i septoriozę liści
– przeciętna. Rośliny średniej wysokości, o przeciętnej
odporności na wyleganie. Termin wiechowania późny,
dojrzewania dość późny. Udział łuski mały, masa 1000
ziaren średnia, gęstość ziarna w stanie zsypnym mała,
wyrównanie ziarna małe. Zawartość białka mała, tłuszczu mała do bardzo małej. Tolerancja na zakwaszenie
gleby przeciętna. Plon ziarna z łuską dość duży, bez łuski duży do bardzo dużego.
Hodowca: Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o. Grupa
IHAR
PSZENICA ZWYCZAJNA
OWIES NAGI
OSTKA SMOLICKA
Odmiana jakościowa (grupa A). Odporność na septoriozę plew – duża, na rdzę brunatną, brunatną plamistość liści, septoriozę liści, fuzariozę kłosów i choroby
podstawy źdźbła – średnia, na mączniaka – dość mała,
na rdzę żółtą – mała. Rośliny średniej wysokości, o
przeciętnej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia
średni, dojrzewania dość późny. Masa 1000 ziaren dość
duża, wyrównanie dość dobre, gęstość w stanie zsypnym bardzo duża. Odporność na porastanie ziarna dość
SIWEK
Odmiana nieoplewiona przeznaczona do uprawy na
terenie całego kraju, z wyjątkiem wyżej położonych terenów górskich. Odporność na mączniaka prawdziwego – duża, na helmintosporiozę – dość duża, na rdzę
źdźbłową i septoriozę liści – średnia, na rdzę wieńcową
– dość mała. Rośliny dość niskie, o dość dużej odporności na wyleganie. Termin wiechowania i dojrzewania
KANDELA
Odmiana jakościowa (grupa A). Odporność na rdzę
żółtą – duża do bardzo dużej, na mączniaka i rdzę brunatną – duża, na brunatną plamistość liści, septoriozę
liści i plew – średnia, na fuzariozę kłosów oraz choroby
podstawy źdźbła – dość mała. Rośliny średniej wysokości, o małej odporności na wyleganie. Termin kłoszenia
i dojrzewania średni. Masa 1000 ziaren średnia, wyrównanie dość słabe, gęstość w stanie zsypnym bardzo
duża. Odporność na porastanie ziarna przeciętna, liczba
opadania duża do bardzo dużej. Zawartość białka i ilość
glutenu duże. Wskaźnik sedymentacyjny SDS bardzo
duży. Wydajność ogólna mąki dość dobra. Tolerancja
na zakwaszenie gleby przeciętna. Plenność dobra.
Hodowca: DANKO Hodowla Roślin sp. z o.o.
33
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
duża, liczba opadania duża. Zawartość białka i ilość
glutenu średnie. Wskaźnik sedymentacyjny SDS bardzo
duży. Wydajność ogólna mąki dość słaba. Tolerancja na
zakwaszenie gleby przeciętna. Plenność dobra.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
KUKURYDZA
(SC – odmiana mieszańcowa dwuliniowa, TC – odmiana mieszańcowa trójliniowa, CCM – mielone kolby
do zakiszania)
Użytkowanie na ziarno
Grupa wczesna
AALVITO DUO
Odmiana TC do uprawy na ziarno, wczesna, FAO
200. Na tle grupy wczesnej wykazuje średni plon ziarna.
Dobry wigor w początkowej fazie wzrostu roślin, dobra
ich zdrowotność, mała podatność na fuzariozy łodyg i
kolb, mała podatność na wyleganie. Wysokość roślin
średnia. Odmiana odpowiednia dla rejonów produkcji
ziarna oraz na CCM w całym kraju. Cechą wyróżniającą od innych dotychczas zarejestrowanych odmian jest
odporność na herbicydy zawierające substancję aktywną cykloksydym.
Pełnomocnik hodowcy: Limagrain Spółka Europejska Oddział w Polsce
DKC2787
Odmiana SC, ziarnowa wczesna, FAO 200-210. Nie
wyróżnia się wybitną plennością; daje plon ziarna na
poziomie wzorca swojej grupy wczesności lub nieco
poniżej. Zasadniczą pozytywną jej cechą jest wczesne
dojrzewanie i możliwość wcześniejszego zbioru. Rośliny wykazują dość dobry wigor w początkowej fazie
wzrostu. Są mało podatne na fuzariozę łodyg a bardziej
na fuzariozę kolb. Małe porażenie przez głownię guzowatą. Wysokość roślin średnia. Odmiana przydatna do
uprawy na ziarno, w tym także na terenach mniej sprzyjających pod względem termicznym. Dzięki korzystnej
strukturze kolb (mniejszy udział rdzeni), odpowiednia
również do produkcji CCM.
Pełnomocnik hodowcy: Monsanto Polska sp.z o.o.
KONSENSUS
Odmiana TC, ziarnowa wczesna, FAO 210-220. Na
tle wzorca swojej grupy wczesności daje plony ziarna
bardzo duże i względnie stabilne w latach. Rośliny o
dobrym wigorze w początkowej fazie wzrostu, wolniejszym zasychaniu w okresie dojrzewania ziarna (stay
green), małej podatności na fuzariozy i wyleganie. Wysokość roślin średnia. Przydatna do uprawy na suche
ziarno w rejonach jego produkcji. Z powodu większego
34
udziału rdzeni w masie kolb, odmiana byłaby mniej odpowiednia do uprawy na CCM.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
LAUREEN
Odmiana TC do uprawy na ziarno, wczesność z pogranicza grupy wczesnej i średnio wczesnej, FAO 230.
Plonuje dobrze i względnie stabilnie w latach. Dobry
wigor młodych roślin; wolniejsze zasychanie liści w
okresie dojrzewania ziarna. Dobra zdrowotność roślin
w późniejszych fazach wegetacji; mała podatność na
fuzariozy łodyg i kolb, mała podatność na wyleganie.
Wysokość roślin średnia do niższej. Odmiana odpowiednia dla rejonów produkcji ziarna oraz na CCM w
całym kraju.
Pełnomocnik hodowcy: Limagrain Spółka Europejska Oddział w Polsce
RATAJ
Odmiana TC ziarnowa, wczesna, FAO 220. Plon
ziarna na poziomie, lub powyżej wzorca grupy wczesnej. Odmiana wykazuje dość dobry wigor w początkowym okresie wegetacji i wolniejsze zasychanie liści w
okresie dojrzewania ziarna (stay green). Zdrowotność
roślin średnia; mała podatność na głownię guzowatą
kolb, a nieco większa na fuzariozę łodyg i wyleganie.
Tworzy rośliny średniej wysokości. Przydatna dla rejonów produkcji ziarna oraz na CCM w całym kraju.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
SMOLIK
Odmiana TC ziarnowa, wczesna, FAO 220. Plon
ziarna duży, średnia struktura kolb (udział ziarna w masie kolb). Średni wigor na początku wegetacji roślin.
Wolniejsze zasychanie liści w okresie dojrzewania ziarna (stay green). Dość dobra zdrowotność roślin; mała
podatność na głownię guzowatą, a nieco większa na
fuzariozę łodyg i omacnicę prosowiankę. Wysokość
roślin średnia do niższej. Przydatna do uprawy w rejonach produkcji suchego ziarna.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
Grupa średnio wczesna
MERCURIO
Odmiana TC, ziarnowa średnio wczesna, FAO 240250. Na tle wzorca grupy średnio wczesnej plonuje
bardzo dobrze, natomiast wykazuje mniej korzystną strukturę kolb. Dość dobry wigor w początkowym
okresie wegetacji. Dobra zdrowotność roślin; odmiana
mała podatna na fuzariozę łodyg, głownię guzowatą i
wyleganie roślin, a bardziej podatna na fuzariozę kolb.
Rośliny średniej wysokości. Odmiana przydatna dla rejonów produkcji ziarna.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
RICARDINIO
Odmiana SC, średnio wczesna, FAO 240. W porównaniu z wzorcem odpowiedniej grupy wczesności
daje bardzo duże plony ziarna; struktura kolb średnio
korzystna; dość dobry wigor w początkowym okresie
wegetacji. Dobra zdrowotność roślin; mała podatność
na fuzariozy i wyleganie roślin, bardzo mała na głownię
guzowatą. Odmiana tworzy stosunkowo wysokie rośliny. Odmiana odpowiednia dla rejonów produkcji ziarna
oraz na CCM w całym kraju.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
SMOLITOP
Odmiana TC, z przeznaczeniem na ziarno, średnio
wczesna, FAO 230-240. W porównaniu z wzorcem
grupy średnio wczesnej daje plon ziarna średni do dużego; struktura kolb średnia. Dość dobry wigor w początkowym okresie wegetacji, wolniejsze zasychanie
liści w okresie dojrzewania ziarna (stay green). Dobra
zdrowotność roślin; mała podatność na fuzariozę łodyg
i głownię guzowatą, niewielka skłonność do wylegania.
Rośliny średniej wysokości. Odmiana odpowiednia dla
rejonów produkcji ziarna oraz na CCM w całym kraju.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
Grupa średnio późna
EMMY
Odmiana TC, ziarnowa, wczesność z pogranicza
grupy średnio wczesnej i średnio późnej, FAO 250.
Plon ziarna na poziomie wzorca grupy średnio późnej;
korzystna struktura kolb. Dość dobry wigor w początkowym okresie wegetacji, wolniejsze zasychanie liści
w okresie dojrzewania ziarna (stay green). Dobra zdrowotność roślin; mała podatność na fuzariozę i wyleganie łodyg oraz na głownię guzowatą a także na omacnicę prosowiankę. Wysokość roślin powyżej średniej.
Przydatna do zbioru na ziarno i CCM w rejonach produkcji ziarna.
Pełnomocnik hodowcy: Limagrain Spółka Europejska Oddział w Polsce
NK EAGLE
Odmiana SC, do uprawy w technologii ziarnowej,
średnio późna, FAO 260. Na tle wzorca odpowiedniej
grupy wczesności daje duży plon ziarna; średnia struktura kolb. Dość dobry wigor w początkowym okresie
wegetacji. Dobra zdrowotność roślin, niewielka podatność na fuzariozę łodyg, mała skłonność do wylegania.
Odmiana tworzy dość niskie rośliny. Przydatna do zbioru na ziarno i CCM w rejonach produkcji ziarna.
Pełnomocnik hodowcy: Syngenta Seeds sp. z o.o.
PR38Y34
Odmiana SC, do uprawy na ziarno i kiszonkę. W
ocenie przydatności na ziarno średnio późna, FAO 260.
Plon ziarna nieco większy od wzorca; struktura kolb
mniej korzystna, dobra zdrowotność roślin. Rośliny
średniej wysokości. W ocenie przydatności na kiszonkę
średnio wczesna, FAO 250. Duży plon ogólny suchej
masy, plon kolb na poziomie wzorca. Struktura plonu
mniej korzystna. Duży plon świeżej masy roślin. Odmiana przydatna do uprawy na ziarno w rejonach o korzystnych warunkach termicznych oraz na kiszonkę, z
wyłączeniem rejonu północnego.
Pełnomocnik hodowcy: Pioneer Hi-Bred Northern
Europe Oddział w Polsce
Użytkowanie na kiszonkę
Grupa średnio wczesna
VITRAS
Odmiana TC, kiszonkowa średnio wczesna, FAO
250. Tworzy duży plon ogólny suchej masy, przy
mniejszych plonach suchej masy kolb. Duży plon jednostek pokarmowych. Udział kolb w plonie ogólnym
suchej masy (struktura plonu) oraz wskaźnik koncentracji energii w świeżej masie roślin mniejszy niż u
wzorca. Kolby dojrzewają względnie później niż łodygi z liśćmi. Odmiana o wysokich roślinach i dużym
plonie świeżej masy wegetatywnej. Podatność kolb na
głownię guzowatą mała; nieco większa jest podatność
łodyg. Strawność in vitro wegetatywnych części roślin
średnia, a kolb – dobra. Odmiana przydatna do uprawy
na kiszonkę w całym kraju; w mniejszym stopniu w warunkach niekorzystnych pod względem termicznym.
Hodowca: Hodowla Roślin Smolice sp. z o.o. Grupa
IHAR
Grupa średnio późna
LG3291
Odmiana SC kiszonkowa średnio późna, FAO 270.
W porównaniu z wzorcem odpowiedniej grupy wczesności – duży plon ogólny suchej masy, a mniejszy plon
suchej masy kolb; duży plon jednostek pokarmowych.
Udział kolb w plonie ogólnym suchej masy i wskaźnik
koncentracji energii mniejszy niż u wzorca. Kolby dojrzewają względnie później niż łodygi z liśćmi. Wysokość roślin powyżej średniej, duży plon świeżej masy
wegetatywnej. Dobry wigor w początkowej fazie wegetacji oraz dobra zdrowotność roślin. Wysoka strawność
in vitro wegetatywnych części roślin. Odmiana przydatna do uprawy na kiszonkę na większej części obszaru
kraju; w mniejszym stopniu w warunkach niekorzystnych pod względem termicznym.
Pełnomocnik hodowcy: Limagrain Spółka Europejska Oddział w Polsce
35
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
BURAK CUKROWY
(wszystkie odmiany diploidalne, deklarowana przez
hodowców tolerancja na rizomanię)
DANKA KWS
Odmiana typu normalno-plennego. Daje bardzo duże
plony korzeni; w doświadczeniach rejestrowych przekroczyły one poziom wzorca o ponad 5 t z ha. Zawartość cukru w korzeniach niewiele niższa od średniego
poziomu. Wypadkową tych dwóch wielkości był duży i
względnie stabilny w latach plon cukru. Odmiana prezentuje średnią jakość technologiczną, na podkreślenie
zasługuje dość niska zawartość azotu technologicznie
szkodliwego. Plon liści co najmniej średni; przeciętny
stopień podatności na chwościka burakowego.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
DANUŚKA KWS
Typ odmiany normalno-cukrowy. Plon korzeni powyżej średniego, przy dość wysokiej zawartości cukru,
zapewnia duży plon cukru. Jakość technologiczna dość
dobra, zawartość składników technologicznie szkodliwych umiarkowana. Odmiana tworzy stosunkowo małe
ulistnienie, które w średnim stopniu podlega porażeniu
przez chwościka buraka. Przy uprawie tej odmiany w
rejonach większego występowania chwościka, należałoby przewidzieć większą potrzebę ochrony fungicydowej.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
DELANO
Odmiana typu normalnego, tworząca plon korzeni
średni, na poziomie wzorca. Zawartość cukru również
średnia, przy względnie niewielkich wahaniach w poszczególnych sezonach wegetacyjnych. Plon cukru
nieco przewyższa poziom wzorca. Ilość składników
technologicznie szkodliwych i jakość technologiczna
umiarkowana. Odmiana o bujnym ulistnieniu. Ważną jej zaletą jest bardzo mała podatność na chwościka
burakowego. W doświadczeniach potwierdziła się deklaracja hodowcy o tolerancji odmiany na chwościka
burakowego.
Pełnomocnik hodowcy: Maribo Seed Poland sp. z
o.o.
FARMER
Odmiana typu normalnego. Plon korzeni powyżej
średniego, względnie stabilny w latach; przy średniej
zawartości cukru, duży plon cukru. Niska zawartość
składników melasotwórczych decyduje o dobrej jakości technologicznej tej odmiany. Bogate ulistnienie,
w małym stopniu podatne na chwościka burakowego.
Potwierdza się deklaracja hodowcy o tolerancji na tę
chorobę.
36
Pełnomocnik hodowcy: SESVANDERHAVE Poland
sp. z o.o.
JAGUSIA
Odmiana typu normalnego. Plon korzeni dość duży,
zawartość cukru średnia, nieco niższa od wzorca; plon
cukru duży. Odmiana wykazuje średnią jakość technologiczną, dość niską zawartość azotu szkodliwego. W
warunkach sprzyjających infekcji ujawnia względnie
małe porażenie liści przez chwościka burakowego.
Hodowca: Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego
sp. z o.o.
LUBNA KWS
Odmiana typu normalnego do normalno-plennego.
Ujawniła dużą plenność. Zawartość cukru średnia do
niższej, ale dzięki dużym plonom korzeni, o ponad 4
t z ha przekraczającym poziom odmian wzorcowych,
dała duży plon cukru. Jakość technologiczna średnia.
Odmiana tworzy dużą masę liści. W doświadczeniach
potwierdziła się deklarowana przez hodowcę tolerancja
na chwościka burakowego. Odmiana wykazała rzeczywiście dobrą zdrowotność liści.
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
LUZON
Typ odmiany normalny, o dużym plonie korzeni i
średniej zawartość cukru, niewiele niższej od wzorca.
Dzięki obfitym plonom surowca, plon cukru znacznie
wykracza ponad średnią. Jakość technologiczna średnia; korzystną cechą odmiany jest niska zawartość azotu szkodliwego. Masa liści większa od średniej. W warunkach silnej presji chwościka burakowego wykazuje
względnie małe porażenie liści.
Hodowca: Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego
sp. z o.o.
OLIVIERA KWS
Odmiana typu normalno-cukrowego. Daje plon korzeni średni do dość dużego, w dwuletnich doświadczeniach był on średnio o 2 t z ha większy od wzorca. Przy
dość wysokiej zawartości cukru, zapewnia to duży plon
cukru; zawartość składników melasotwórczych i inne
parametry jakości technologicznej na średnim poziomie. Odmiana ta nie tworzy zbyt bogatego ulistnienia.
W warunkach sprzyjających silnemu wystąpieniu chwościka burakowego może ulegać stosunkowo większemu
porażeniu i będzie wymagać ochrony chemicznej
Pełnomocnik hodowcy: KWS Polska sp. z o.o.
PASJA
Odmiana typu normalno-cukrowego. Plon korzeni
średni, nieznacznie mniejszy od wzorca oraz dość wysoka zawartość cukru, zapewniają duży plon cukru. Jakość technologiczna dobra. Plon liści średni. Podatność
na chwościka burakowego nieco większa niż średnia,
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
sugeruje zwrócenie baczniejszej uwagi na ochronę fungicydową plantacji tej odmiany.
Pełnomocnik hodowcy: SESVANDERHAVE Poland
sp. z o.o.
SILVETTA
Odmiana typu normalnego o średnim plonie korzeni i takiej też zawartości cukru. Plon cukru względnie
stabilny w kolejnych sezonach wegetacyjnych, powyżej średniego poziomu. Jakość technologiczna umiarkowanie korzystna, niska zawartość azotu szkodliwego. Masa liści średnia do dość obfitej. Bardzo mała
podatność na chwościka burakowego, potwierdzająca
deklarację hodowcy o tolerancji na tę chorobę, a nieco
większa podatność na mączniaka właściwego.
Pełnomocnik hodowcy: Syngenta Seeds sp. z o.o.
SOKRATES
Odmiana typu normalno-cukrowego. W badaniach
rejestrowych wykazała stabilne plonowanie na poziomie wzorca, wynoszącym średnio w dwuleciu ponad 83
t korzeni z ha, oraz duże plony cukru. Odmiana charakteryzuje się dobrą jakością technologiczną, której miarą
jest podwyższona cukrowość i niska zawartość składników melasotwórczych. Dzięki temu można się spodziewać niższych strat przerobowych w cukrowni. Ulistnienie średniej wielkości; zdrowotność roślin, a zwłaszcza
podatność na chwościka burakowego, średnia.
Pełnomocnik hodowcy: Strube Polska sp. z o.o.
SPLENDOR
Odmiana typu normalnego. Plon korzeni powyżej
średniego, zawartość cukru nieznacznie wyższa od
średniej. Obie te korzystne cechy, względnie bardzo
stabilne w latach, dały w efekcie duży plon cukru. Parametry jakości technologicznej dość dobre. Odmiana
tworzy duże plony liści o małej podatności na chwościka burakowego. Negatywną cechą jaka ujawniła się w
doświadczeniach, jest większa skłonność do wydawania pośpiechów niż u innych odmian.
Pełnomocnik hodowcy: SESVANDERHAVE Poland
sp. z o.o.
Ziemniak
BURSZTYN
Odmiana średnio wczesna, w typie konsumpcyjnym
ogólnoużytkowym lekko mączystym do mączystego,
o przeciętnym smaku. Bulwy duże do bardzo dużych,
o regularnym kształcie i bardzo płytkich oczkach, jasnobeżowej skórce i białej barwie miąższu. Odmiana
plenna, o dużym udziale frakcji handlowej w plonie.
Odporna na mątwika ziemniaczanego, wysoko odporna
na wirus Y, podatna na wirus liściozwoju, średnio odporna na porażenie zarazą ziemniaka.
Hodowca: Pomorsko-Mazurska Hodowla Ziemniaka
sp. z o.o. z/s w Strzekęcinie
GAWIN
Odmiana średnio wczesna, w typie konsumpcyjnym
ogólnoużytkowym do lekko mączystego, o przeciętnym
smaku. Przydatna do produkcji frytek. Bulwy duże, o
dość regularnym kształcie, dość płytkich oczkach, żółtej skórce i jasnożółtej barwie miąższu. Odmiana dość
plenna, o dużym udziale frakcji handlowej w plonie.
Odporna na mątwika ziemniaczanego oraz na wirus Y i
liściozwoju, podatna na porażenie zarazą ziemniaka.
Hodowca: Pomorsko-Mazurska Hodowla Ziemniaka
sp. z o.o. z/s w Strzekęcinie
GUSTAW
Odmiana średnio późna, w typie konsumpcyjnym
ogólnoużytkowym lekko mączystym, o przeciętnym
smaku. Bulwy bardzo duże, okrągłoowalne o regularnym kształcie i dość płytkich oczkach, żółtej skórce i
kremowym miąższu. Odmiana plenna, o dużym udziale
frakcji handlowej w plonie. Odporna na mątwika ziemniaczanego, wysoko odporna na wirus Y, odporna na
wirus liściozwoju, średnio odporna na porażenie zarazą
ziemniaka.
Hodowca: Pomorsko-Mazurska Hodowla Ziemniaka
sp. z o.o. z/s w Strzekęcinie
LEGENDA
Odmiana średnio wczesna, w typie konsumpcyjnym
ogólnoużytkowym lekko mączystym do mączystego, o
dość dobrym smaku. Wykazuje przydatność do produkcji chipsów. Bulwy duże do bardzo dużych, o regularnym kształcie, bardzo płytkich oczkach, jasnobeżowej
skórce i jasnożółtym miąższu. Odmiana plenna, o dużym udziale frakcji handlowej w plonie. Odporna na
mątwika ziemniaczanego, wysoko odporna na wirus Y,
średnio odporna na wirus liściozwoju i porażenie zarazą ziemniaka.
Hodowca: Pomorsko-Mazurska Hodowla Ziemniaka
sp. z o.o. z/s w Strzekęcinie
MICHALINA
Odmiana wczesna, w typie konsumpcyjnym ogólnoużytkowym, o dobrym smaku. Bulwy bardzo duże,
okrągłoowalne o regularnym kształcie i płytkich
oczkach, żółtej skórce i jasnożółtym miąższu. Odmiana plenna, o dużym udziale frakcji handlowej w plonie.
Odporna na mątwika ziemniaczanego i wirus Y, podatna na liściozwój i porażenie zarazą ziemniaka.
Hodowca: Hodowla Ziemniaka Zamarte sp. z o.o.
grupa IHAR
STASIA
Odmiana średnio wczesna, w typie konsumpcyjnym
ogólnoużytkowym, o dobrym smaku. Bulwy bardzo
duże, o regularnym kształcie, płytkich oczkach, żółtej
skórce i żółtym miąższu. Odmiana bardzo plenna o dużym udziale w plonie frakcji handlowej. Odporna na
37
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
mątwika ziemniaczanego, wysoko odporna na wirus Y,
odporna na wirus liściozwoju, dość podatna na porażenie zarazą ziemniaka.
Hodowca: Hodowla Ziemniaka Zamarte sp. z o.o.
grupa IHAR
i dojrzewania nieco wcześniejszy od średniego. Podatność na porażenie przez czerń krzyżowych średnia.
Pełnomocnik hodowcy: Saaten – Union Polska sp.
z o.o.
VIVIANA
Odmiana bardzo wczesna, w typie konsumpcyjnym
sałatkowym, o dobrym smaku. Bulwy duże, bardzo
kształtne, okrągłoowalne o bardzo płytkich oczkach,
żółtej skórce i żółtej barwie miąższu. Odmiana dość
plenna, o przeciętnym tempie gromadzenia plonu. Odporna na mątwika ziemniaczanego, średnio odporna na
wirus Y i liściozwoju, bardzo podatna na porażenie zarazą ziemniaka.
Pełnomocnik hodowcy: Europlant Handel Ziemniakami sp. z o.o. o/Laski Koszalińskie
FENJA (d. BE 39606)
Odmiana populacyjna. Plon nasion duży, stabilny
w latach badań. Zawartość tłuszczu w nasionach duża,
glukozynolanów średnia. Zawartość białka ogólnego w
suchej masie beztłuszczowej nieco mniejsza od średniej, włókna średnia. Masa 1000 nasion średnia. Rośliny średniej wysokości, o przeciętnej odporności na
wyleganie. Termin początku kwitnienia i dojrzewania
średni. Podatność na porażenie przez czerń krzyżowych
średnia.
Pełnomocnik hodowcy: Saaten – Union Polska sp.
z o.o.
ZENIA
Odmiana średnio późna, w typie konsumpcyjnym
sałatkowym do ogólnoużytkowego, o dość dobrym
smaku. Bulwy duże do bardzo dużych, okrągłoowalne
o regularnym kształcie i bardzo płytkich oczkach, żółtej skórce i żółtym miąższu. Odmiana plenna, o dużym
udziale frakcji handlowej w plonie. Odporna na mątwika ziemniaczanego, wysoko odporna na wirus Y, podatna na wirus liściozwoju, dość podatna na porażenie
zarazą ziemniaka.
Hodowca: Hodowla Ziemniaka Zamarte sp. z o.o.
grupa IHAR
Rośliny oleiste
RZEPAK JARY
BELINDA (d. RG405/13)
Odmiana mieszańcowa. Plon nasion bardzo duży.
Zawartość tłuszczu w nasionach poniżej średniej, glukozynolanów większa od średniej. Zawartość białka
ogólnego w suchej masie beztłuszczowej średnia, włókna mniejsza od średniej. Masa 1000 nasion średnia.
Rośliny niskie, o dość dużej odporności na wyleganie.
Termin początku kwitnienia i dojrzewania nieco wcześniejszy od średniego. Podatność na porażenie przez
czerń krzyżowych dość mała.
Pełnomocnik hodowcy: Saaten – Union Polska sp.
z o.o.
DELIGHT (d. RG405/10)
Odmiana mieszańcowa. Plon nasion duży do bardzo
dużego. Zawartość tłuszczu w nasionach poniżej średniej, glukozynolanów większa od średniej. Zawartość
białka ogólnego w suchej masie beztłuszczowej większa od średniej, włókna przeciętna. Masa 1000 nasion
mniejsza od średniej. Rośliny dość niskie, o dość dużej
odporności na wyleganie. Termin początku kwitnienia
38
MARKUS (d. MAH 2808)
Odmiana populacyjna. Plon nasion dość duży do dużego. Zawartość tłuszczu w nasionach poniżej średniej,
glukozynolanów przeciętna. Zawartość białka ogólnego
w suchej masie beztłuszczowej względnie mała, włókna większa od średniej. Masa 1000 nasion średnia. Rośliny średniej wysokości, o przeciętnej odporności na
wyleganie. Termin początku kwitnienia i dojrzewania
średni. Podatność na porażenie przez czerń krzyżowych
średnia.
Hodowca: Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o. Grupa
IHAR.
PROXIMO (d. RG4605)
Odmiana populacyjna. Plon nasion dość duży. Zawartość tłuszczu w nasionach prawie średnia, glukozynolanów średnia. Zawartość białka ogólnego w suchej
masie beztłuszczowej mniejsza od średniej, włókna
średnia. Masa 1000 nasion średnia. Rośliny dość niskie,
o względnie dużej odporności na wyleganie. Termin
początku kwitnienia i dojrzewania nieco wcześniejszy
od średniego. Podatność na porażenie przez czerń krzyżowych średnia.
Pełnomocnik hodowcy: Saaten – Union Polska sp.
z o.o.
TAMARIN (d. SW L2838)
Odmiana populacyjna. Plon nasion duży. Zawartość
tłuszczu w nasionach poniżej średniej, glukozynolanów
średnia. Zawartość białka ogólnego w suchej masie beztłuszczowej nieco mniejsza od średniej, włókna średnia.
Masa 1000 nasion średnia. Rośliny średniej wysokości,
o dość dużej odporności na wyleganie. Termin początku kwitnienia i dojrzewania średni. Podatność na porażenie przez czerń krzyżowych prawie średnia.
Pełnomocnik hodowcy: Lantmännen SW Seed sp. z
o.o.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
WSPOMNIENIE POŚMIERTNE
O WOJCIECHU ANGELUSIE
W dniu 29 sierpnia 2010 r. zmarł nagle w Krakowie dr
inż. Wojciech Angelus, wieloletni Naczelny Hodowca Krakowskiej Hodowli Roślin Ogrodniczych.
Dr inż. Wojciech Angelus urodził się 5 lutego 1921 r. w
Krakowie. Pochodził ze znanej, zasłużonej dla ogrodnictwa
rodziny Freege, założycieli w 1863 r. w Krakowie firmy
ogrodniczej, a potem hodowlano-nasiennej. W latach 1927–
1931 uczęszczał do szkoły powszechnej im. Św. Wojciecha
w Krakowie, potem od 1931 r. do Gimnazjum i Liceum im.
Króla Jana Sobieskiego, gdzie dnia 19 maja 1939 r. uzyskał
świadectwo dojrzałości. Cały okres okupacji spędził w Krakowie. Od 1942 r. pracował w rodzinnej firmie Hodowla
Roślin Emil Freege w Krakowie w charakterze pracownika
umysłowego. W 1943 r. rozpoczął studia tajne na Wydziale
Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, równocześnie kontynuując pracę zawodową. Po wyzwoleniu, w 1945
r. powrócił na studia na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dyplom magistra inżyniera rolnictwa uzyskał w czerwcu 1947 r. i powrócił do pracy w hodowli roślin w firmie Hodowla Roślin Emil Freege.
Całe swoje życie zawodowe związał z hodowlą roślin i rodzinną firmą, która w 1950 r., na
podstawie dekretu Ministra Rolnictwa, przeszła pod przymusowy zarząd państwowy, a 1 lipca
1957 r. firma E. Freege została upaństwowiona.
W swojej pracy zawodowej przechodził przez różne szczeble kariery zawodowej. Kolejno
jako asystent, starszy asystent, a w 1962 r. został głównym hodowcą w Centralnej Stacji Roślin Ogrodniczych „Bronowice”, w skład której wchodziły gospodarstwa: Bronowice, Rajsko,
Zaborze i Krzeszowice. Jako główny hodowca dr inż. Wojciech Angelus koordynował także
hodowlę w stacjach: Igołomia i Raciborowice. W 1965 r., po następnej reorganizacji firmy,
powstały Zakłady Hodowli Roślin Ogrodniczych w Krakowie z podległymi im bezpośrednio
Stacjami: Bronowice, Dziekanowice, Igołomia, Krzeszowice, Rajsko, Zaborze, Krzczonów i
Podolany, a naczelnym hodowcą został dr inż. Wojciech Angelus. W dniu 28.04.1965 r. uzyskał
tytuł doktora nauk rolniczych Wyższej Szkoły Rolniczej w Lublinie, po przedłożeniu i obronie
pracy pt. „Studia nad hodowlą heterozyjną kapusty głowiastej (Brassica oleracea L. convar.
capitata)”.
Dr inż. Wojciech Angelus był uczniem i następcą prof. dr Jerzego Korohody i, jako jego
wychowanek, został umieszczony w drzewie genealogicznym polskich hodowców w szkole
sobieszyńsko-puławskiej.
W 1961 r. odbył staż zagraniczny w Instytucie Hodowli Roślin Warzywnych w Wageningen,
a w latach późniejszych odbył kilka podróży do ważnych ośrodków hodowlanych.
Pod Jego kierownictwem hodowla roślin ogrodniczych w Zakładach Hodowli Roślin Ogrodniczych w Krakowie nabrała szerokiego rozmachu, zwłaszcza jeśli chodzi o hodowlę heterozyjną, odpornościową i jakościową.
Współpracował z naukowcami z kraju i z zagranicy, był zwolennikiem wykorzystania w hodowli nowych osiągnięć naukowych, metod hodowlanych, jak i wprowadzania nowych kierunków hodowli. Był inicjatorem prac nad hodowlą odpornościową fasoli na choroby grzybowe,
39
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
dzięki którym wprowadzono do rejestru i uprawy pierwsze polskie odmiany fasoli odporne na
Colletotrichum lindemuthianum. Był także współautorem merystematycznej metody hodowli
i produkcji sadzonek goździków wolnych od chorób wirusowych. Przy współpracy z prof.
B. Kubickim rozpoczęto w Krakowskiej Hodowli prace nad hodowlą heterozyjną ogórków
gruntowych, które zaowocowały wprowadzeniem do uprawy szeregu wartościowych odmian –
niektóre z nich są nadal uprawiane. Hodowlą kapusty głowiastej zajmował się ze szczególnym
zaangażowaniem. Opracował tzw. metodę „semivitro” umożliwiającą oznaczenie samoniezgodności linii w hodowli heterozyjnej kapusty głowiastej. Hodowli tego gatunku był zawsze
wierny, nawet kiedy hodowla kapusty została przeniesiona z Krakowa do innych firm. Przez
wiele lat przewodniczył zespołowi hodowców roślin kapustnych, a w związku z tym koordynował prace hodowlane nad tym gatunkiem w kraju.
Z inicjatywy dr inż. Wojciecha Angelusa powstało szereg inwestycji służących krakowskiej
hodowli, a w szczególności budynek-laboratorium i szklarnie do prowadzenia hodowli odpornościowej w Stacji Hodowli Roślin Ogrodniczych Bronowice. Następnie powstały ośrodki
hodowlane w Dziekanowicach i Igołomii oraz laboratoria kultur tkankowych in vitro w Rajsku
i Zaborzu. Był także inicjatorem produkcji nasion, a następnie hodowli mieszańców pomidora
szklarniowego w SHRO Krzeszowice.
Dr inż. Wojciech Angelus był człowiekiem o otwartym umyśle, szerokiej wiedzy i dużej
kulturze osobistej, ceniony i szanowany przez środowisko hodowców i ludzi związanych z
nasiennictwem ogrodniczym, był szefem przyjaznym w stosunku do pracowników, dbającym
o podnoszenie ich kwalifikacji. Wystarczy nadmienić, że w okresie, gdy pełnił funkcję Naczelnego Hodowcy, sześciu pracowników hodowli uzyskało stopień doktora nauk rolniczych lub
ogrodniczych Wyższej Szkoły Rolniczej w Lublinie i Krakowie oraz SGGW w Warszawie.
Był wybitnym specjalistą, autorem lub współautorem 30 odmian roślin warzywnych, w gatunkach: fasola zwykła, ogórek gruntowy, kukurydza cukrowa, marchew jadalna i pomidor
szklarniowy.
Poza pracą zawodową działał także społecznie. Zasiadał we władzach Towarzystwa Ogrodniczego w Krakowie, a za swoje zasługi został mianowany Członkiem Honorowym Towarzystwa Ogrodniczego. W dowód uznania za pracę społeczną na rzecz Towarzystwa Ogrodniczego w Krakowie otrzymał srebrny i złoty medal tego Towarzystwa.
W 1987 r. przeszedł na emeryturę, ale nadal interesował się hodowlą i działał społecznie.
Członek Polskiego Towarzystwa Nauk Ogrodniczych od jego powstania w 1987 r., równocześnie jeden z współzałożycieli Towarzystwa. Pełnił funkcję przewodniczącego Głównego Sądu
Koleżeńskiego PTNO do 2007 r. Był członkiem zespołu redakcyjnego Folia Horticulturae od
pierwszego numeru, który ukazał się w 1989 r., do 1999 r. Za swoje zasługi dla Towarzystwa
został uhonorowany najwyższym wyróżnieniem – członkostwem honorowym.
Był autorem 14 publikacji, w tym rozdziałów w podręcznikach hodowli roślin, a ponadto
wielu artykułów popularnych dotyczących hodowli roślin warzywnych.
Za swoje osiągnięcia w pracy zawodowej został odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem
Zasługi oraz Krzyżem Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
W ciągu swojego życia udało Mu się zrealizować wiele planów i marzeń, ale Jego największe
marzenie, aby ta firma stała się znowu prywatna, do końca Jego życia nie zostało spełnione.
Odszedł. 6 września 2010 r. pożegnaliśmy dr inż. Wojciecha Angelusa na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Pozostanie na zawsze w naszej pamięci.
Izabela Żuradzka
były Naczelny Hodowca Krakowskiej Hodowli
i Nasiennictwa Ogrodniczego POLAN Sp. z o.o.
w Krakowie
40
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
Z życia PIN
1.
Rozpoczęły się dyskusje na szczeblu światowym na temat obecności mykotoksyn w ziarnie i
produktach pochodnych, stosowanych w żywieniu
człowieka. Ze względu na ich szkodliwość Komisja
Europejska już w swoim zaleceniu (nr 576/2006)
zaproponowała progi maksymalnej obecności tych
związków w kukurydzy i produktach ubocznych,
wykorzystywanych w żywieniu zwierząt. Należy
do nich DON (Deoxynivalenol), ZEA (Zeraleon)
i FUMO (Fumonizyny). Zwraca się uwagę, że
zwalczanie szkodników (omacnica prosowianka
i sesamia) należy do podstawowych elementów
zapobiegających występowaniu tych mykotoksyn.
Stąd zdrowotność materiału nasiennego w dużym
stopniu zależy od agrotechniki (Codex Alimentarius). W niedługim czasie jest spodziewana opinia
JEFCA o szkodliwości wymienionych związków i
w ślad za nią należy oczekiwać decyzji o ustanowieniu nowych progów szkodliwości i zastosowaniu odpowiednich restrykcji w skupie ziarna.
2.
Poniżej zamieszczono opinię, opracowaną przez
prof. dr hab. Iwonę Bartkowiak-Brodę na prośbę
Wydziału V PAN i zaakceptowaną na jesiennym
posiedzeniu Komitetu Genetyki, Fizjologii i Hodowli Roślin PAN, na temat Projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego dyrektywę 2001/18/WE w zakresie
umożliwienia państwom członkowskim ograniczenia lub zakazania uprawy organizmów zmodyfikowanych genetycznie na swoim terenie
oraz projektu rekomendacji KE w sprawie wytycznych do wdrażania krajowych środków ds.
koegzystencji w celu zapobieżenia niezamierzonej obecności GMO w uprawach tradycyjnych
i ekologicznych
Dyrektywa 2001/18/WE jest modyfikacją obowiązującego prawa o dodanie jednego artykułu
26b, który uelastycznia zasady wprowadzania roślin GMO do uprawy w krajach członkowskich.
Ekologiczne, rolnicze i ekonomiczne aspekty
wprowadzenia na dużą skalę upraw roślin genetycznie zmodyfikowanych (GM) są obecnie przedmiotem dyskusji naukowców, administracji, prawników, ekonomistów. Genetycznie zmodyfikowane
rośliny są szeroko uprawiane w Północnej i Południowej Ameryce, w niektórych krajach azjatyckich, jak Indie, Chiny, w Afryce, a także ostatnio
w Australii. W Europie uprawia się jedynie kukurydzę GM i to na niewielkim obszarze, głównie w
Hiszpanii. Możliwości uprawy i obrotu roślinami
genetycznie zmodyfikowanymi oraz produktami z
nich wytworzonymi, jak żywność i pasze w Europie są regulowane przede wszystkim dwoma aktami prawnymi, są to: Dyrektywa 2001/18/WE w
sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska
organizmów zmodyfikowanych genetycznie oraz
rozporządzenie 1829/2003/WE w sprawie zmodyfikowanej żywności i paszy.
Przesłanką do powstania opiniowanych dokumentów jest specyfika rolnictwa europejskiego
charakteryzującego się zróżnicowanym klimatem,
różnym ukształtowaniem terenu, różnorodnością
gleb, a w związku z tym zróżnicowaną florą i fauną, różna jest wielkość gospodarstw (w niektórych
krajach obserwuje się rozdrobnienie gospodarstw),
różne są systemy uprawy i zarządzania nimi. Także
występują różnice w zdolnościach i chęci rolników
do współpracy w zakresie uprawy roślin zmodyfikowanych i nie zmodyfikowanych genetycznie. Te
zróżnicowane warunki uprawy powodują, że w poszczególnych krajach występuje różna skala trudności z zapewnieniem koegzystencji upraw tradycyjnych, ekologicznych i genetycznie zmodyfikowanych, zróżnicowane są przesłanki ekonomiczne
do wprowadzenia uprawy roślin GM. O koszcie
i złożoności wprowadzenia danej rośliny GM do
uprawy także decyduje jej biologia rozwoju (obcoi samopylność, żywotność i warunki przenoszenia
pyłku, tworzenie samosiewów) i współdziałanie
ze środowiskiem, obecność w środowisku gatunków pokrewnych. Poszczególne kraje i regiony
Europy mają różne specyficzne zapotrzebowanie
na określonej jakości produkty. Ponadto możliwości oceny ryzyka nie dochowania zasad koegzystencji nie są stałe, zmieniają się w zależności od
zyskanych doświadczeń. Także koszt zapewnienia
koegzystencji trzech wymienionych typów upraw
zależy od wielu czynników.
Ze względu na tak wiele czynników wpływających na warunki koegzystencji upraw tradycyjnych, ekologicznych i genetycznie zmodyfikowa41
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
nych, dokument, który pozwala krajom Unii Europejskiej w zgodzie z prawem unijnym na zakaz lub
ograniczenie uprawy wszystkich lub poszczególnych roślin GM ze względu na inne czynniki niż
niepożądane skutki dla zdrowia człowieka i środowiska (uwolnienie do środowiska ze względu na
te czynniki określa Dyrektywa 2001/18/WE) jest
korzystny dla wszystkich krajów UE. Dokument
ten nie ogranicza rozwoju upraw GM w UE ale
przystosowuje prawo do praktycznie występujących warunków modyfikujących możliwości uprawy roślin GM. Należy oczekiwać, że wprowadzenie możliwości zróżnicowanego traktowania przez
kraje członkowskie UE roślin genetycznie zmodyfikowanych zakończy okres nieuzasadnionego blokowania wprowadzenia upraw GM na terenie UE i
kraje otwarte na uprawy GM staną się przykładem
dla pozostałych krajów członkowskich sceptycznych w zakresie wykorzystania technologii GM w
rolnictwie.
Wprowadzenie do Dyrektywy 2001/18/WE artykułu 26b jest wynikiem wielu zrealizowanych
projektów badawczych, w poszczególnych krajach
Unii Europejskiej, a także międzynarodowych badających warunki koegzystencji na całym kontynencie europejskim (SIGMEA, COEXTRA),
które wykazały na przykładzie różnych gatunków
roślin uprawnych genetycznie zmodyfikowanych
jak wiele czynników wpływa na możliwość wprowadzenia danej uprawy do praktyki rolniczej oraz
pokazały, że są one niejednorodne dla poszczególnych regionów. Z tym wiąże się rekomendacja KE do opracowania przez poszczególne kraje
własnych mierników i środków zapewniających
koegzystencję, a przystosowanych do warunków
naturalnych, ekonomicznych, organizacyjnych, co
obniżyłoby koszty wprowadzenia do uprawy roślin GM. Oba akty prawne pozwalają na ograniczenie lub wyłączenie uprawy danej odmiany GM
w przypadku zagrożenia czystości upraw tradycyjnych i ekologicznych na danym terenie.
Proponowane akty prawne zapewniają większą
swobodę działania poszczególnych krajów Unii
Europejskiej odnośnie wprowadzania do uprawy
roślin genetycznie zmodyfikowanych i sposobu
ich monitoringu, dlatego zasługują na poparcie.
Komentarz PIN: Wprowadzenie w życie tego
rozporządzenia w przedstawionej wersji poważnie
zakłóci funkcjonowanie jednolitego rynku nasiennego i z tego powodu ESA zaprotestowała przeciw
niemu.
42
3.
Informacja z posiedzenia Zarządu ESA (European Seed Association) w Brukseli w dniu 9.09.2010,
opracowana przez dr K. Marciniaka:
Zarząd ESA odbywa swe posiedzenie dwa razy
w roku, zwykle w kwietniu oraz we wrześniu.
Na tym ostatnim posiedzeniu, oprócz spraw
proceduralnych, omawiano następujące kwestie:
1)Omówiono zmiany w statucie ESA dotyczące
procedury wyboru członków komitetów, sekcji
i zarządu ESA.
2)Dyskutowano propozycje zmiany składek
członków ESA.
W przedłożonej propozycji sugerowano zmianę
składek dla wielu organizacji, w tym dla Polskiej Izby Nasiennej proponowano podwyżkę
składki z 9870 Euro (obowiązującej w 2010
r.) do 11.000 od 2011 r. Zdecydowany protest
złożony na posiedzeniu przez czeską i polską
stronę w tej sprawie spowodował wycofanie się
Sekretariatu ESA z tej propozycji. Składka dla
PIN (i dla Węgier i Czech) na 2011 rok wyniesie 10.000 Euro.
3)Stanowisko ESA w kwestii intelektualnych
praw do roślin i nasion
Komitet do spraw ochrony intelektualnych praw
do roślin i nasion (CIPR) przedstawił dotychczasowe ustalenia w takich kwestiach jak:
– rola CPVO,
– zastosowanie markerów molekularnych
(DNA) do oceny OWT,
– czas trwania prawnej ochrony odmian,
– prawna ochrona odmian mieszańcowych,
– odmiany pochodne,
– prawo do egzekwowania praw do odmian
z zebranych zbiorów oraz z bezpośrednio
otrzymanych ze zbiorów produktów,
– egzekwowanie praw do odmian,
– ochrona praw intelektualnych a bioróżnorodność.
Najważniejszym punktem obrad Zarządu było
podsumowanie przez CIPR i ukierunkowanie dalszych działań w zakresie relacji prawna
ochrona odmian a prawo patentowe.
W ostatnich latach narasta konflikt pomiędzy
tradycyjnymi hodowcami a firmami hodowlanymi oraz ośrodkami naukowymi patentującymi zbyt szeroko swoje osiągnięcia w zakresie
badań, co ma bezpośredni wpływ na dostęp do
zasobów genetycznych.
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
CIPR przedstawił cztery wersje jak należałoby
traktować, z punktu widzenia ESA, patenty w
dziedzinie hodowli roślin. Obecna sytuacja w
tej dziedzinie to zbyt szeroki zakres patentowania, włączając w to patentowanie nie tylko wynalazków ale i odkryć. W praktyce oznacza to,
że np. ustalenie sekwencji DNA determinujące
cechę odporności na jakąś chorobę jest „patentowalne”. W konsekwencji oznacza to zamknięcie dostępu do „opatentowanych” zasobów genetycznych dla firm hodowlanych.
Dyskusja Zarządu ESA skupiła się na priorytetach: jakie zasady powinny przyświecać przyszłym regulacjom w zakresie patentowania oraz
dostępu do opatentowanych cech.
Ustalono, że Zarząd przedstawi pewne „Wskazania” lub „Założenia”, które będą przyświecać
dalszym pracom CIPR w celu opracowywania
szczegółowych stanowisk ESA w tej kwestii. W
toku dyskusji zdecydowano, że następujące zasady będą podstawą przyszłych opinii ESA:
– bezpłatny dostęp do wszelkich zasobów genetycznych dla celów hodowlanych - na zasadach jak w Konwencji UPOV,
– konieczność ograniczenia zbyt swobodnego
patentowania „wszystkiego” - za szeroki zakres patentowania, patentowanie wyłącznie
wynalazków a nie odkryć. Według Zarządu „patentowana” powinna być technologia
a nie „natura”. Natomiast według obecnie
przyjętych kryteriów można patentować np.
sekwencję DNA istniejącą w naturze. Tymczasem wg ESA „patentowane” powinny byś
wyłącznie technologie – np. sposób detekcji
sekwencji DNA, nowatorskie sposoby introdukcji dzikich genów do odmian, itp.
CIPR weźmie pod uwagę wskazania Zarządu
ESA przy dalszych pracach nad wypracowaniem stanowiska dotyczącego patentowania w
obszarze hodowli roślin. Bieżące wyniki prac
zostaną przedstawione na WZ w październiku,
przy okazji dorocznego kongresu nasiennego.
4)Zarząd ESA omówił dotychczasowe prace w
zakresie praw od rozmnożeń własnych.
Stanowisko ESA to:
– wszyscy (każdy) rolnicy powinni być zobowiązani przez prawo do składania deklaracji
czy stosują (lub nie) nasiona przez siebie rozmnożone do dalszej reprodukcji.
– ESA jest przeciwko dyskusji o ewentualnej
możliwości użycia nasion odmian mieszańcowych do dalszych rozmnożeń.
– CPVO zamierza przedstawić swoje stanowisko w kwestii zasad zbierania opłat od fss
jesienią 2010. W dniu 16 grudnia planowane
jest spotkanie CPVO/ESA finalizujące dotychczasową dyskusję.
5) Zarząd rozpoznał sprawę dotyczącą jakości zaprawiania nasion.
W związku z rozpoczętą dyskusja nad zawartością pyłów w zaprawianych nasionach, spowodowaną zatruciem pszczół w Niemczech,
ESA zleciła panu R. Schefferowi szczegółowe
opracowanie w zakresie jakości zaprawiania.
Obecnie pan Scheffer spotyka się w tej sprawie
z krajowymi organizacjami hodowców i nasienników (np. Francji i Niemiec). Ze względu na
doniosłość problemu Zarząd przedstawi raport
z tej działalności na Walnym Zgromadzeniu w
październiku w Brukseli.
6)W związku z próbą potraktowania nasion zaprawionych jako „produktów niebezpiecznych”
przez CLEG (Working Group or Clarification an
Labeling of ECPA (European Crop Protection
Association) ESA uważa, że zaprawione nasiona nie mogą być traktowane jak „produkt niebezpieczny”. Według ESA i w wyniku dyskusji
z CLEG jedynie niektóre i to nieliczne zaprawy
(zawierające insektycydy) powinny być wzięte
pod uwagę przy regulacji handlu. Obecnie istniejące regulacje w tym zakresie (EC2010/11)
określają już obecnie warunki handlu oraz
szczegółowe wymagania w zakresie oznaczenia
takich produktów. Zatem mówienie o nasionach
jako produktach niebezpiecznych jest olbrzymim nieporozumieniem i może fatalnie wpłynąć na przyszły handel nasionami.
7)ESA zdecydowała tu o dalszym wsparciu projektu badawczego „Plants for the Future”. Celem tego projektu, który kosztuje ESA 20 tys.
Euro/rok, jest wykazanie konieczności i korzyści z inwestowania UE w badania i rozwój w
zakresie tworzenia postępu biologicznego. Zdaniem ESA, jest konieczne posiadanie wyników
badań wskazujących na korzyści dla społeczeństwa i środowiska z inwestowania przez UE w
B&R. Dzięki temu środki na badania przewidywane w ramach 8 Programu Ramowego mogą
być zwiększone.
8)Ponadto Zarząd pozytywnie zaopiniował prośby kilku nowych członków o przyjęcie do organizacji oraz zaproponował tematykę i program
Walnego Zgromadzenia w X 2010 oraz tema-
43
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
tykę konferencji przy okazji wiosennego posiedzenia Zarządu ESA.
4.
Informujemy, że wprowadzenie z dniem 17
grudnia 2009 r. do polskiego systemu prawnego
ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym może stanowić kolejny czynnik
zwiększający ryzyko gospodarcze i kolejną zmianę zasad gry rynkowej. Te postępowania dotyczą
w pierwszej kolejności szkód na zdrowiu i życiu
konsumentów. Zainteresowani mogą się w razie
potrzeby skontaktować z Centrum Prawa Żywnościowego, gdzie otrzymają wszelkie informacje i
ewentualną pomoc.
5.
W Brukseli w dniach 12-14 października br.
odbyło się kolejne Walne Zgromadzenie ESA. Do
najważniejszych uchwał tam podjętych należały:
ustalenie wysokości składek na 2011 r. – wyniesie ona dla Polski 10.000 Euro, w porównaniu do
9870 Euro, obowiązującą w 2010 r. (składki w podobnej wysokości będą płaciły Węgry i Czechy)
oraz przyjęcie nowego członka – „SWISS-SEED”,
Seed Trade Association Switzerland.
Uchwalono również integrację ESA z EESNETem. Zebranie połączeniowe odbędzie się 22
listopada 2010 r. w Pradze. Połączenie to będzie
skutkować m.in. tym, że Walne Zgromadzenie
ESA będzie się odbywać na zmianę w Brukseli i
w jednym z miast Wschodniej Europy. W 2011 r.
odbędzie się ono w Budapeszcie.
– Członkowie Sekcji Zbóż i Strączkowych (SCP)
domagali się zmiany rozporządzenia Rady
543/2009, na podstawie którego kraje członkowskie zostały zobowiązane do dostarczania KE danych statystycznych o powierzchni
uprawy wielu roślin rolniczych, w tym grochu
i bobiku oraz łubinów, jednak z rocznym opóźnieniem (n+1), polegającej na obowiązku ich
dostarczania już w roku zbioru, do 30 czerwca, 31 sierpnia lub 30 września, w zależności
od położenia kraju. Te dane mają jednak dostarczać tylko kraje o produkcji powyżej 20.000 ton
rocznie, łącznie dla wszystkich 3 gatunków.
– Sekcja Kukurydzy (SMA) dyskutowała o minimalnych odległościach między odmianami
kukurydzy, które należy zachować w produkcji
nasiennej. Uznano, że powinno to być 200 m,
ale w wypadku odpowiedniej ochrony od niepożądanego pyłku, można ją ograniczyć do 100 m,
a nawet do 50 m. Zaproponowano też zwiększe44
nie wymagań czystości dla populacyjnych odmian kukurydzy dla nasion bazowych do 0,1%
(zamiast 0,5%) i dla nasion kwalifikowanych
– 0,2% (zamiast 1%). Myślą przewodnią tych
zmian było zharmonizowanie tych wymagań z
wymaganiami dla mieszańców.
– Sekcja Roślin Oleistych w Włóknistych (SOF)
uznała za celowe obniżenie maksymalnej zawartości glukozynolanów z 25 μmol do maksymalnie 18 μmol w nowo rejestrowanych odmianach rzepaku ozimego. Z uwagi na brak reakcji
ze strony UE (Komitetu ds. nasion) postanowiono ponownie wystąpić do Komisji w tej sprawie, z jednoczesną prośbą do Krajowych Izb
Nasiennych o silne wsparcie. W informacji ESA
brakowało ustalenia, że Polska może obniżyć tę
zawartość do 15 μmol. Na naszą prośbę obiecano wprowadzenie odpowiedniej poprawki. ESA
zwróciła też naszą uwagę na to, że Polska nie
dostarczyła informacji o oficjalnej metodzie badań GLS, stosowanej w naszym kraju.
ESA też na wniosek Sekcji wystąpiła do KE o
obniżenie normy czystości dla rzepaku jarego z
90 do 85%. Powodem tej propozycji było wieloletnie doświadczenie Kanady i tam ustanowione
standardy.
B. Scholte przedstawił też na posiedzeniu Sekcji obszerne sprawozdanie z przeprowadzonych
działań nad handlem polskimi nasionami gorczycy białej, odrzucając w nim wszystkie zarzuty pod naszym adresem. Poniżej drukujemy
odpowiedni fragment z protokołu posiedzenia
Sekcji:
Mustard (Scholte)
The Chairman recalls the participants of the discussion in the SOF section meeting last year on
the topic of possible illegal activities in mustard
seed and invites B. Scholte to present his report
on the activities undertaken by the Secretariat to
clarify the situation. In his presentation (*) B.
Scholte reports that several meetings were organised with stakeholders and that it was agreed
to further investigate official production statistics. In addition official samples were taken
from suspicious seed lots which were compared
with the official reference sample in grow-out
trials carried out in Germany and Poland. The
Polish authorities agreed to further improve the
production statistics in having separate data for
mustard and to present in future only real quantities of harvested seed instead of estimated
Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 3/2010)
quantities. He concludes his presentation in stating that on the basis of the grow-out trials in
Germany and Poland it could be concluded that
the samples were true-to-type, with the exception of one sample and within the uniformity
range which can be expected in mustard varieties. Therefore it can be concluded on the basis
of the samples investigated that there is no proof
of illegal activities in mustard seed.
The Chairman thanks B. Scholte for his presentation and opens the floor for any questions. Mr.
Petersen expresses his thanks to the ESA Secretariat and BDP for all the efforts and the quality
of the undertaken activities, which has clarified
the situation. He also thanks Mr. Duczmal, Secretary General of the Polish Seed Association,
for his cooperation. No further questions being
raised the Chairman closes the subject in thanking B. Scholte once again for his input even
during matches of the Dutch soccer team in the
World Championship this summer.
– Sekcja Traw i Motylkowatych Drobnonasiennych (SFG) debatowała nad proponowanymi
zmianami w liście gatunków i ustaleniem, które
z nich powinny być nadal rejestrowane, a które
należałoby z niej wykreślić. Żadnej decyzji nie
podjęto. Sporo czasu poświęcono też doświadczeniu z wielkością partii nasion. Objęto nim
gatunki: Lolium, Fastuca, Phlenum, Dactylis i
Poa. Z dotychczasowych danych wynikało, że
z 66 partii wymaganą jednolitość zachowały 64
partie. Uznano to za wynik zadowalający. Dyskutowano także kwestie mieszanek traw, uważając, że obowiązujące przepisy nie są jasne i
wystąpiono do KE o ich przeredagowanie.
– Sekcja Roślin Warzywnych i Ozdobnych (SVO
i SVOwic) debatowała nad aktualną listą gatunków, które podlegają rejestracji, rozważając celowość utrzymania na niej niektórych z nich oraz
dopisanie kilku nowych. Dyskutowano również
celowość obniżenia zdolności kiełkowania dla
kukurydzy z 85% do 80% oraz zmniejszenie
wielkości prób nasion z uwagi na to, że w większości są to mieszańce. Dużo uwagi poświęcono
wnioskowi wniesionemu przez Słowacką Izbę
Nasienną. Słowacy zaproponowali zniesienie
obowiązku badania odporności dla nowo rejestrowanych odmian warzyw. Uważają, że to
powinno zależeć od stanowiska i woli hodowcy. Problem ten powstał znacznie wcześniej,
niemal 2 lata temu, z winy Słowaków, którzy
nie uczestniczyli w zebraniach, na których te
sprawy były omawiane. Sekcja postanowiła powołać Grupę Roboczą ad hoc, złożoną z przedstawicieli Polski, Czech, Słowacji, Węgier oraz
Francji i Holandii, która omówiłaby to zagadnienie i przedstawiła propozycję rozwiązania do
wiosny 2011 r. Pierwsze posiedzenie Grupy ma
się odbyć w Pradze Czeskiej w dniu 21 listopada 2010 r.
6.
Dnia 12.08.2010 r. odbyło się posiedzenie Prezydium PIN, na którym analizowano realizację
budżetu na 2010 r. Stwierdzono, że w pierwszej
połowie roku wpłynęło tylko ok. 50% składek, a
biuro otrzymało wiele wniosków od członków o
obniżenie przypadającej na nich składki. Taki stan
zagraża prawidłowej działalności Izby i wobec
tego postanowiono przyspieszyć termin Walnego
Zgromadzenie z kwietnia, jak to było dotychczas
praktykowane, na styczeń/luty 2011 r. Jednocześnie Prezydium nie skorzystało ze swoich uprawnień do obniżenia wysokości składki dla poszczególnych członków i postanowiło pozostawić złożone wnioski bez rozpatrzenia do decyzji Walnego
Zgromadzenia.
7.
We wrześniu br. złożyli wizytę Izbie dwaj
przedstawiciele Rządu Serbskiego: prof. dr Jan
Bocianski, dyrektor Zarządu Ochrony Roślin i p.
Dragan Dedić, dyrektor Wydziału Oceny i Rejestracji Odmian w Ministerstwie Rolnictwa i Leśnictwa, chcąc zapoznać się z działalnością Izby.
Obaj panowie reprezentowali działalność, którą
w Polsce prowadzi Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz Centralny Ośrodek
Badania Odmian Roślin Uprawnych. Stąd odbyliśmy niezwykle interesującą wymianę informacji i
poglądów i wspólnie odwiedziliśmy Hodowlę Roślin w Smolicach. PIN otrzymał też zaproszenie do
złożenia wizyty w Serbii.
8.
Komisja Europejska podjęła w ostatnim czasie
szerokie konsultacje nad ujednoliceniem w UE
schematu kwalifikacji sadzeniaków ziemniaka.
Nasza Sekcja Ziemniaka podziela większość propozycji, natomiast zdecydowanie protestuje przeciw zwiększeniu wymagań zdrowotności sadzeniaka: czarnej nóżki i wirusów. Do tej sprawy jeszcze
wrócimy, kiedy napłyną dalsze informacje.
45

Podobne dokumenty

Spis treści

Spis treści Redaguje zespół: Karol Duczmal - redaktor naczelny Eugeniusz Piątek Andrzej Szymański Adres redakcji: 60-845 Poznań ul. Kochanowskiego 7/603 tel/fax (061) 848 49 54 e-mail: [email protected] Sk...

Bardziej szczegółowo

Spis treści

Spis treści odrębności, wyrównania i trwałości (OWT) prowadzonych przez COBORU....................................................42

Bardziej szczegółowo