dlaczego niemcy poparli hitlera?

Komentarze

Transkrypt

dlaczego niemcy poparli hitlera?
36
OKRES MI¢DZYWOJENNY
Temat
dyskusyjny
DLACZEGO NIEMCY POPARLI
HITLERA?
Kalendarium
Fenomen
nazizmu
Poeci, filozofowie, kaci
X 1919 – pocztek dzia∏alnoÊci publicznej Hitlera
W dotychczasowej historii ludzkoÊci powsta∏o kilkanaÊcie paƒstw
totalitarnych. W wikszoÊci wypadkw system ten ustanawiano
si∏ – w efekcie zbrojnego przewrotu, rewolucji, wojny domowej
lub obcej interwencji. Na tym tle nazistowskie Niemcy stanowi
wyjtek. Jak wiecie, Hitlera wynios∏y do w∏adzy demokratyczne
wybory (por. rozdz. 58). Dla swego rasistowskiego i faszystowskiego programu pozyska∏ ponad 37% g∏osujcych, co uczyni∏o
NSDAP najwiksz si∏ polityczn w paƒstwie. Liczba cz∏onkw
partii sign∏a 8 mln, czyli jednej szstej doros∏ych Niemcw. Masowy charakter zyska∏y rwnie˝ nazistowskie organizacje kobiece,
m∏odzie˝owe i zawodowe. Setki tysicy osb bra∏o udzia∏ w hitlerowskich wiecach i pochodach. W ten sposb przygniatajca
wikszoÊ Niemcw, zwykle dobrowolnie, czsto z entuzjazmem,
popar∏a nazistowski totalitaryzm.
7 XII 1921 – pierwsze okreÊlenie
Hitlera „fhrerem NSDAP”
Co sprawi∏o, ˝e „nard poetw i filozofw”, o bogatych tradycjach
intelektualnych, kulturalnych i duchowych, wyrzek∏ si wolnoÊci
i wybra∏ brutalny re˝im? Dlaczego znaczna czÊ niemieckich elit
– uczonych, artystw, arystokratw – odda∏a si na us∏ugi niedouczonego fanatyka i jego Êwity? Ludzi takich, jak: Hermann
Gring (1893–1946) – oty∏y morfinista o mentalnoÊci gangstera,
Joseph Goebbels (1897–1945) – grafoman i hochsztapler, czy
Heinrich Himmler (1900–1945) – ograniczony funkcjonariusz,
wierzcy, ˝e jest wcieleniem jednego ze Êredniowiecznych krlw.
A tak˝e ich towarzyszy, wÊrd ktrych nie brakowa∏o psychopatw, alkoholikw i dewiantw. Jak dosz∏o do tego, ˝e rzesze zwyk∏ych Niemcw wesz∏y na drog, ktra wkrtce mia∏a uczyni
z nich „gorliwych katw Hitlera”?
XI 1932 – zdobycie przez nazistw
196 mandatw w parlamencie (komuniÊci zdobyli 100)
8–9 XI 1923 – pucz monachijski –
nieudany nazistowski zamach stanu
XI 1923 – XII 1924 – uwizienie
Hitlera, powstanie Mein Kampf
IX 1930 – zdobycie przez nazistw
107 mandatw – NSDAP drug parti w parlamencie
IV 1932 – uzyskanie przez Hitlera
13,5 mln g∏osw w wyborach prezydenckich
VII 1932 – zdobycie przez nazistw
230 mandatw w parlamencie –
NSDAP najwiksz parti w parlamencie
30 I 1933 – mianowanie Hitlera
kanclerzem Niemiec
27–28 II 1933 – podpalenie Reichstagu – wydanie dekretu o ograniczeniu swobd obywatelskich
23 III 1933 – przyznanie Hitlerowi
przez parlament uprawnieƒ do wydawania dekretw z moc ustawy
III–VII 1933 – delegalizacja lub samorozwizanie si wszystkich partii
poza NSDAP
IV 1933 – powstanie gestapo
Praca zamiast wolnoÊci
Kryzys
gospodarczy i spo∏eczny
Prbujc wyjaÊni sukces nazistw, wskazuje si zwykle na sytuacj spo∏eczn w wczesnych Niemczech. Podobnie jak w innych
krajach problemy gospodarcze okresu midzywojennego tworzy∏y
podatny grunt dla demagogicznych hase∏ (por. rozdz. 58). Kryzys
ekonomiczny uderzy∏ zw∏aszcza w drobnych niemieckich przedsibiorcw, ktrzy nie wytrzymywali konkurencji z wielkimi koncernami. To w∏aÊnie drobnomieszczaƒstwo, obok robotnikw
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
1 XII 1933 – wprowadzenie dominacji struktur NSDAP nad administracj paƒstwow
30 I 1934 – centralizacja Niemiec –
likwidacja sejmw krajowych, podporzdkowanie rzdw krajowych
w∏adzom centralnym
2 VIII 1934 – przejcie przez Hitlera po Êmierci prezydenta Hindenburga pe∏ni w∏adzy paƒstwowej jako
„fhrera i kanclerza Rzeszy”
D L A C Z E G O N I E M C Y P O PA R L I H I T L E R A ?
i urzdnikw paƒstwowych, stanowi∏o trzon elektoratu hitlerowcw (sam Hitler by∏ synem pracownika stra˝y celnej). G∏wnie do
tych grup trafia∏y g∏oszone przez nazistw slogany o walce z „plutokracj” (prawie zawsze „˝ydowsk”), czyli dominacj wielkiego
kapita∏u, posiadajcego banki, fabryki i domy towarowe. Jeden
z czo∏owych hitlerowcw, Gregor Strasser, mwi∏ w 1932 r.:
Nard ˝da od paƒstwa, aby w obronie jego praw do ˝ycia zerwa∏o
z demonami z∏ota, ekonomiki Êwiatowej i materializmu, ze zwyczajem myÊlenia w kategoriach statystyki eksportowej i oprocentowania
bankowego i aby potrafi∏o przywrci uczciw p∏ac za uczciw prac. Ten antykapitalistyczny nastrj dowodzi, ˝e jesteÊmy w przededniu wielkiej zmiany: zwycistwa nad liberalizmem.
Po wybuchu wielkiego kryzysu krg odbiorcw antyliberalnej propagandy NSDAP gwa∏townie si poszerzy∏ o szybko rosnce rzesze
bezrobotnych, zrujnowanych przedsibiorcw i inwestorw, studentw pozbawionych perspektyw oraz urzdnikw zagro˝onych
redukcj wydatkw paƒstwowych. Nie bez powodu zwycistwo
wyborcze nazistw przypad∏o na okres, kiedy bezrobocie dotkn∏o
6 mln zdolnych do pracy. Mo˝na wic powiedzie, ˝e Hitlera
wynios∏a do w∏adzy wielka fala frustracji i zniechcenia do kapitalizmu.
Otwarcie odcinka autostrady w okolicach Monachium. Jedn z podstawowych metod walki z bezrobociem zastosowanych przez hitlerowski re˝im
by∏y wielkie roboty publiczne – budowa drg, boisk sportowych, lotnisk,
umocnieƒ czy gmachw partyjnych.
Inwestycje te mia∏y zwykle znaczenie
propagandowe lub strategiczne. Nowe
autostrady s∏u˝y∏y hitlerowskiemu programowi powszechnej motoryzacji,
a tak˝e usprawnieniu transportu
wojsk i zaopatrzenia.
Wyborcy NSDAP, ktrym zale˝a∏o przede wszystkim na pracy, stabilizacji i bezpieczeƒstwie socjalnym, nie rozczarowali si do rzdw nazistowskich. Hitler nie zlikwidowa∏ co prawda domw towarowych ani wielkich koncernw (ktre udzieli∏y mu poparcia),
niemiecka gospodarka zacz∏a jednak wychodzi z kryzysu. Co
najwa˝niejsze, dziki wielkim robotom publicznym, inwestycjom
zbrojeniowym oraz wprowadzeniu przymusu pracy nowe w∏adze
w cigu kilku lat praktycznie zlikwidowa∏y bezrobocie. Pracownicy otrzymali d∏u˝sze p∏atne urlopy, wczasy, dodatki i ulgi prorodzinne. NaziÊci organizowali te˝ wycieczki, festyny i zawody
sportowe. Chocia˝ zdobycze te wprowadzono kosztem trzykrotnego podwy˝szenia podatkw i ograniczenia konsumpcji (zgodnie
z has∏em: „Armaty zamiast mas∏a”), polityka spo∏eczna pozyska∏a
dla hitlerowcw wikszoÊ robotnikw.
Porzdek zamiast demokracji
Kryzys
parlamentaryzmu
WyjaÊnienie powy˝sze nie t∏umaczy jednak, dlaczego po stronie
Hitlera opowiedzia∏y si tak˝e inne grupy spo∏eczne. CzÊciow
odpowiedzi jest kryzys polityczny, w ktrym pogr˝one by∏y
midzywojenne Niemcy. System parlamentarny, wprowadzony
w 1919 r., zmusza∏ partie do cig∏ego budowania koalicji i szukania kompromisw. Przy ostrych podzia∏ach politycznych wÊrd
Niemcw oznacza∏o to czste zmiany rzdw i kryzysy gabinetowe. Na nieca∏e 14 lat istnienia Republiki Weimarskiej przypad∏o
a˝ 18 rzdw, z tego 10 mniejszoÊciowych (czyli nieposiadajcych
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
Ceremonia dekoracji medalistw podczas olimpiady w Berlinie w 1936 r. –
niemieccy sportowcy wycigaj rce
w nazistowskim pozdrowieniu. Igrzyska
berliƒskie sta∏y si dla re˝imu hitlerowskiego okazj do wielkiej manifestacji politycznej. Na arenie midzynarodowej olimpiada mia∏a podnieÊ
presti˝ III Rzeszy i zademonstrowa
jej potg. Dla potrzeb propagandy wewntrznej zawody wykorzystano, aby
podkreÊli jednoÊ narodow oraz zamanifestowa nazistowski kult t˝yzny
fizycznej „prawdziwych Aryjczykw”.
37
38
OKRES MI¢DZYWOJENNY
poparcia wikszoÊci pos∏w). Zdarzy∏o si, ˝e sformowanie nowego gabinetu zaj∏o rok. Widzc to, wielu Niemcw porzuca∏o demokratyczne i liberalne przekonania na rzecz marzeƒ o silnej,
sprawnej w∏adzy. NiepopularnoÊ republiki pog∏bia∏y dodatkowo
okolicznoÊci jej powstania: klska w I wojnie Êwiatowej, rewolucja listopadowa i ingerencja mocarstw ententy. Znaczna czÊ
Niemcw, nadal przywizana do monarchii, uwa˝a∏a ustrj republikaƒski za narzucony i szkodliwy dla Niemiec. Niektrzy prawicowi radyka∏owie organizowali zamachy na politykw demokratycznych, a w 1920 r. wojskowi podjli nieudan prb przewrotu
(pucz Kappa). Poniewa˝ rwnie˝ komuniÊci krytykowali „bur˝uazyjn” demokracj, w obozie obroƒcw parlamentaryzmu pozostali jedynie socjaldemokraci i s∏abnce partie centrowe. W 1933 r.
okaza∏o si to zbyt ma∏o, aby uratowa republik.
Hitler zdawa∏ sobie znakomicie spraw ze zmczenia Niemcw
demokracj parlamentarn. Wiedzc, ˝e nieustanne kompromisy,
roz∏amy i przetasowania os∏abi∏y autorytet dotychczasowych elit
politycznych, przedstawia∏ swj ruch jako oglnonarodow, antypartyjn alternatyw dla tradycyjnych stronnictw. W swoich
przemwieniach ciska∏ gromy na „˝a∏osnych politykierw” oraz
g∏osi∏, ˝e „politycy zrujnowali Rzesz”. Miesza∏ has∏a prawicowe
z lewicowymi, tworzc wra˝enie, i˝ nazizm jest „trzeci drog”.
Obiecywa∏ odrzucenie partyjnych podzia∏w i zjednoczenie narodowe (zgodnie z has∏em: „Jeden nard, jedna Rzesza, jeden
wdz”). Przekonywa∏ te˝, i˝ ograniczenie swobd obywatelskich
oraz akty terroru s konieczn cen za wprowadzenie ∏adu i porzdku, tak wytsknionych przez obywateli. Argumenty te uczyni∏y wikszoÊ Niemcw zwolennikami dyktatury.
Kawaleria niemiecka na ulicach Monachium podczas puczu Kappa
w marcu 1920 r. Grupa nacjonalistycznych wojskowych, niepogodzonych z postanowieniami traktatu
wersalskiego i zmianami politycznymi w kraju, poprowadzi∏a swe oddzia∏y na Berlin, gdzie ustanowi∏a
samozwaƒczy rzd pod przewodnictwem Wolfganga Kappa. Co prawda
pucz skoƒczy∏ si po kilku dniach na
skutek wybuchu strajku generalnego,
dowid∏ jednak, ˝e armia nie ma zamiaru broni republiki przed prawicowymi zamachowcami. Dowdca
Reichswehry (wojska Rzeszy) odmwi∏ obrony legalnych w∏adz, wyjaÊniajc: „Reichswehra nie strzela do
Reichswehry”. Tak samo zareagowa∏
3 lata pniej na prb przewrotu
nazistowskiego.
Brunatni zamiast czerwonych
Strach
przed komunizmem
Do wzrostu popularnoÊci nazistw wÊrd przedsibiorcw, inteligencji i ch∏opw przyczyni∏ si te˝ panujcy w tych grupach strach
przed rewolucj. Obawy te nie by∏y ca∏kowicie bezpodstawne.
Komunistyczna Partia Niemiec (KPD), podporzdkowana Kominternowi, stanowi∏a znaczn si∏ polityczn. W latach 1918–1919
i 1923 jej dzia∏acze podejmowali prby zbrojnego przejcia w∏adzy
(por. rozdz. 51, zob. rozdz. 60). Po wybuchu wielkiego kryzysu notowania komunistw zacz∏y szybko rosn. W 1932 r. w wyborach prezydenckich przywdc KPD Ernsta Thlmanna popar∏o
ju˝ 5 mln osb, a w elekcji parlamentarnej jego partia zdoby∏a
17% g∏osw (100 mandatw). Coraz silniejsi komuniÊci odbierali
elektorat socjaldemokratom, a czerwone bojwki wdawa∏y si
w starcia z hitlerowcami. Sytuacj t wykorzysta∏ Hitler, przedstawiajc ruch nazistowski jako jedyn skuteczn zapor przeciwko bolszewizmowi. Przemawiajc do przemys∏owcw, Êwiadomie
wyolbrzymia∏ komunistyczne zagro˝enie:
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
Dzia∏acze komunistycznej organizacji
niemieckiej Czerwony Zwizek Bojownikw Frontowych (RFB) pod
antynazistowskim transparentem
w 1928 r. RFB, liczcy ponad 100 tys.
cz∏onkw, stawia∏ sobie za cel zbrojne obalenie republiki i wprowadzenie w Niemczech komunizmu. Od
1929 r. bojwki organizacji toczy∏y
regularne walki uliczne z policj
i prawicowymi bojwkarzami. Podczas kampanii wyborczej w 1932 r.
zgin∏o ponad 180 osb, a 400 zosta∏o rannych. Co ciekawe, po dojÊciu do w∏adzy nazistw czÊ cz∏onkw RFB przesz∏a do SA.
D L A C Z E G O N I E M C Y P O PA R L I H I T L E R A ?
Pidziesit procent ludnoÊci chce rozbi paƒstwo w drzazgi. Tylko po∏owa
ludnoÊci gotowa jest stan pod sztandarami paƒstwa, druga po∏owa wznios∏a inny sztandar. ˚adne legalne Êrodki nie zdo∏aj powstrzyma upadku narodu niemieckiego, je˝eli Niemcy nie poradz sobie z dzielcym ich Êwiatopogldem.
Wobec os∏abienia innych partii antykomunistycznych umiarkowani wyborcy, obawiajc si rewolucji, oddali swe g∏osy na NSDAP. Pomimo antyliberalnego programu hitlerowcw wielcy przedsibiorcy udzielili im
poparcia finansowego, a w szeregach partii zaczli si pojawia arystokraci i profesorowie. W ten sposb strach przed czerwonym totalitaryzmem pchn∏ Niemcw w objcia brunatnego re˝imu.
Zwyciscy naziÊci rzeczywiÊcie rozprawili si brutalnie z komunistami.
KPD zosta∏a zdelegalizowana, a jej aktywistw zamordowano, uwiziono lub zmuszono do emigracji (czÊ zbieg∏ych do ZSRR w∏adze stalinowskie wyda∏y pniej Hitlerowi). Walka z bolszewizmem pozosta∏a
jednym z g∏wnych hase∏ propagandy hitlerowskiej, u˝ywanym zw∏aszcza w kontaktach z paƒstwami zachodnimi i s∏u˝cym mobilizacji w∏asnych obywateli, a˝ do ostatnich dni III Rzeszy.
WielkoÊ zamiast pokoju
Konsekwencje
traktatu
wersalskiego
Wszystkie wymienione okolicznoÊci nie wystarcz jednak, aby wyt∏umaczy fenomen nazizmu. Przecie˝ kryzys gospodarczy, za∏amanie si
parlamentaryzmu i wzrost wp∏yww komunistw by∏y zjawiskami
wsplnymi dla wielu krajw (por. rozdz. 58). Dlaczego wic tylko
w Niemczech doprowadzi∏y do masowego poparcia ideologii totalitarnej?
Szukajc rozwizania tej zagadki, podkreÊla si powszechne poczucie
krzywdy zwizane z warunkami traktatu wersalskiego. Jak pamitacie,
na jego mocy Niemcy musia∏y odda czÊ ziem, zredukowa armi, zap∏aci wysokie odszkodowania oraz uzna si za winne wywo∏ania wojny. Niektre obszary Republiki Weimarskiej znalaz∏y si pod midzynarodowym zarzdem lub okupacj aliantw (por. rozdz. 51, zob. rozdz.
60). Tymczasem przygniatajca wikszoÊ Niemcw nie czu∏a si ani
winna, ani pokonana. Cesarstwo Niemieckie nie wypowiedzia∏o wojny
jako pierwsze, a w momencie jej zakoƒczenia na terytorium Niemiec nie
by∏o, z drobnymi wyjtkami, obcych wojsk (por. rozdz. 50). W tej sytuacji znaczna czÊ spo∏eczeƒstwa uwa˝a∏a podpisanie kapitulacji przez
lewicowy rzd za zdrad („n˝ w plecy”), natomiast warunki narzucone
przez zwycizcw – za ra˝c niesprawiedliwoÊ. ˚dz odwetu pa∏ali
zw∏aszcza wojskowi (szczeglnie przymusowo zdemobilizowani) oraz
imigranci z utraconych ziem, ale przekreÊlenie „dyktatu wersalskiego”
by∏o pragnieniem wikszoÊci Niemcw.
Hitler od pocztku swej dzia∏alnoÊci wzywa∏ do rewizji powojennego ∏adu, ktry przedstawia∏ jako owoc spisku si∏ wrogich Niemcom. Roz˝alonych rodakw przekonywa∏, i˝ nazizm da narodowi niemieckiemu moc,
aby mg∏ odzyska dawn pozycj. Przemawiajc na wiecu w 1930 r.,
zapewnia∏:
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
P∏oncy gmach Reichstagu,
27 II 1933 r. Na miejscu pochwycono chorego umys∏owo
by∏ego komunist z Holandii,
ktry zosta∏ nastpnie uznany
za winnego i skazany na Êmier.
OdpowiedzialnoÊci za podpalenie prbowano te˝ obarczy
grup niemieckich i bu∏garskich dzia∏aczy komunistycznych (m.in. Gieorgija Dymitrowa – pniejszego kierownika
Kominternu), ale z braku dowodw musiano ich zwolni.
Poniewa˝ jednak po˝ar Reichstagu przynis∏ najwiksze
korzyÊci nazistom, czyn ten
powszechnie uwa˝a si za hitlerowsk prowokacj.
Karykatura niemiecka przedstawiajca traktat wersalski jako kar Êmierci dla Niemiec.
Po lewej – prezydent amerykaƒski Woodrow Wilson.
W g∏bi – premier Francji Georges Clemenceau, ze sznurem
gilotyny w rku. Po prawej –
premier brytyjski David Lloyd
George, trzymajcy dokument
z wyrokiem. KilkanaÊcie lat
pniej Hitler poprowadzi∏
Niemcw do krwawej zemsty
na wszystkich 3 „oprawcach”.
39
40
OKRES MI¢DZYWOJENNY
To nie wasza wina, ˝e przegraliÊcie wojn i musieliÊcie potem tyle wycierpie. Zdradzali was w 1918 roku i eksploatowali pniej ci, ktrzy zazdroszcz wam i nienawidz was, bo byliÊcie za uczciwi i zbyt cierpliwi.
Zbudcie si, Niemcy, i staƒcie si znw silne, przypomnijcie sobie swoj
dawn wielkoÊ i odzyskajcie dawn pozycj w Êwiecie.
Odwo∏ujc si do patriotycznej dumy, mwi∏ o dziejowym pos∏annictwie Niemiec i prawie do „przestrzeni ˝yciowej” (czyli ziem innych
krajw). Wystarczy∏o tylko odrzuci oglnoludzkie idea∏y oraz humanitarne skrupu∏y i pjÊ za fhrerem. Retoryka ta, ˝erujca na poczuciu krzywdy i upokorzenia, pocign∏a Niemcw za Hitlerem, a˝ do
rozptania nowej wojny Êwiatowej (zob. rozdz. 65).
Nard zamiast obywateli
Pod∏o˝e
ideowe
nazizmu
Historycy badajcy fenomen nazizmu zwracaj rwnie˝ uwag na
panujc w Niemczech atmosfer ideow, stwarzajc warunki do
rozwoju ideologii totalitarnej. Patriotyzm niemiecki, ukszta∏towany
w czasach Cesarstwa, pod wp∏ywem pruskim po∏czy∏ si z nacjonalizmem, militaryzmem i imperializmem. Znaczna czÊ Niemcw
podziela∏a przekonanie o wy˝szoÊci w∏asnego narodu, ceni∏a pos∏uszeƒstwo wobec w∏adz, wyznawa∏a kult munduru oraz wyra˝a∏a poparcie dla polityki ekspansji. Du˝y wp∏yw na inteligencj i m∏odzie˝
mia∏ ruch volkistowski (niem. Volk – „lud”, „nard”), odrzucajcy racjonalizm i nawizujcy do starogermaƒskich wierzeƒ. PopularnoÊci
cieszy∏y si rwnie˝ teorie rasistowskie, mwice o wy˝szoÊci rasy
„aryjskiej”, a tak˝e pogldy antysemickie (ju˝ w 1887 r. has∏a anty˝ydowskie da∏y miejsce w parlamencie niezale˝nemu kandydatowi). Organizacje imperialistyczne wspiera∏y Drang nach Osten (niem. „parcie na wschd”) i domaga∏y si „przestrzeni ˝yciowej” dla Niemiec,
a zwizki m∏odzie˝owe przygotowywa∏y swych cz∏onkw do przysz∏ej walki za ojczyzn. Wybitni myÊliciele, jak Oswald Spengler lub
Ernst Jnger, wieszczyli koniec starej cywilizacji i g∏osili pochwa∏
wojny. W krgach intelektualistw, pod wp∏ywem Nietzschego, szerzy∏y si nihilizm oraz niech do indywidualizmu, liberalizmu i humanitaryzmu.
Ruch nazistowski wykorzysta∏ ten klimat. Szowinistyczne has∏a, rasistowskie teorie, antysemicka demagogia, kult si∏y, idea wodza, „aryjska” symbolika i rytua∏y, odwo∏ywanie si do germaƒskiej przesz∏oÊci
– wszystko to trafia∏o do wyobrani nacjonalistycznie nastawionych
krgw inteligencji i studentw. Krytycy liberalizmu chtnie s∏uchali
Hitlera zapowiadajcego zastpienie spo∏eczeƒstwa obywatelskiego
wsplnot narodow, po∏czon „Êwitymi wizami krwi”:
Jednostka jest czymÊ przejÊciowym; nard jest wieczny. Podczas gdy liberalny Êwiatopogld w swoim ubstwieniu jednostki musi doprowadzi do
zniszczenia narodu, to narodowy socjalizm pragnie zachowa nard,
w razie potrzeby nawet kosztem jednostki. Jest zatem niezbdne, aby jednostka dosz∏a do przekonania, ˝e jej w∏asne „ja” nie ma ˝adnego znaczenia w porwnaniu z istnieniem ca∏ego narodu.
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
M∏odociani dobosze podczas hitlerowskiego wiecu. Nazistowsk
indoktrynacj stosowano ju˝
wobec dzieci. Od 1936 r. wszyscy ch∏opcy niemieccy po ukoƒczeniu 10. roku ˝ycia musieli
wstpi do Hitlerjugend – m∏odzie˝owej organizacji hitlerowskiej. Jej cz∏onkw uczono
Êlepego pos∏uszeƒstwa nazistowskim przywdcom i szkolono
na przysz∏ych ˝o∏nierzy. Odrbne organizacje utworzono dla
niemieckich dziewczt.
Tomasz Mann – jeden z najwybitniejszych pisarzy niemieckich,
laureat Nagrody Nobla, zagorza∏y przeciwnik nazizmu. Przebywajc na emigracji, krytykowa∏ re˝im, za co w∏adze pozbawi∏y go
obywatelstwa niemieckiego. Jako
wra˝liwy intelektualista, Mann tak
postrzega∏ poparcie rodakw dla
totalitarnego systemu: „Masowa
histeria, muzyka jarmarczna, alleluja i derwiszowate powtarzanie
monotonnych hase∏, pki
wszystkim piana nie wystpi na
usta. Fanatyzm staje si zasad
zbawienia, entuzjazm epileptyczn ekstaz, polityka masowym
op∏atkiem III Rzeszy”.
D L A C Z E G O N I E M C Y P O PA R L I H I T L E R A ?
Natomiast dla zwyk∏ych Niemcw fhrer sta∏ si po prostu ucieleÊnieniem silnej w∏adzy, ktrej – zgodnie z wpojonym pojciem
patriotyzmu – winni byli bezwzgldne pos∏uszeƒstwo. Filozofia ta
popchn∏a wielu z nich do zbrodni, pope∏nianych bez sprzeciwu na
polecenie prze∏o˝onych (zob. rozdz. 67).
Wiara zamiast prawdy
Nazistowska propaganda
Istnieje te˝ jednak opinia, i˝ hitlerowcy zawdziczali swe sukcesy
przede wszystkim propagandzie i socjotechnice*. Nazistowski minister przemys∏u zbrojeniowego Albert Speer powiedzia∏ po wojnie:
Hitler by∏ pierwszym dyktatorem, ktry dla panowania nad w∏asnym
krajem wykorzystywa∏ wszystkie Êrodki techniczne. Za pomoc radia
i g∏oÊnikw osiemdziesiciu milionom ludzi odebrano mo˝noÊ niezale˝nego myÊlenia. Koszmar drczcy niejednego cz∏owieka, ˝e ktregoÊ dnia
bdzie mo˝na rzdzi narodami przy u˝yciu technicznych Êrodkw, doczeka∏ si pe∏nej realizacji w totalitarnym systemie Hitlera.
M∏ode zwolenniczki Hitlera, reagujce histerycznie na jego widok.
Cho trudno w to uwierzy, przywdca nazistw uchodzi∏ za niezwykle przystojnego m˝czyzn.
„Pikny Adolf”, jak nazywa∏y go
wielbicielki, otrzymywa∏ nieustannie listy mi∏osne, ktrych autorki
b∏aga∏y go czsto o sp∏odzenie im
potomstwa. Niektre kobiety
w czasie porodu wykrzykiwa∏y
imi Hitlera, aby z∏agodzi ble.
Sam Hitler by∏ znakomitym mwc. Przez umiejtny dobr wtkw,
stopniowanie napicia, chwyty retoryczne oraz niemal teatraln
ekspresj potrafi∏ porwa t∏umy. Âwiadomy swego oddzia∏ywania,
stara∏ si dotrze do jak najwikszej liczby s∏uchaczy, wykorzystujc
w tym celu nowoczesne Êrodki komunikacji (m.in. jako jeden
z pierwszych politykw przemieszcza∏ si samolotem). Jak obliczono, w cigu ca∏ego ˝ycia podobno przemawia∏ na ˝ywo a˝ do 35 mln
ludzi. Rwnie wa˝na jak treÊ przemwieƒ by∏a oprawa nazistowskich zgromadzeƒ. Dziki monumentalnym dekoracjom, sztandarom,
pochodniom, t∏umom jednolicie ubranych zwolennikw, specjalnie
dobranej muzyce, inscenizacji Êwietlnej oraz starannie wyre˝yserowanym gestom i rytua∏om hitlerowskie wiece upodabnia∏y si do religijnych misteriw. Ich uczestnicy ulegali „zbiorowej hipnozie”, rezygnujc z samodzielnego myÊlenia na rzecz fanatycznej wiary
w fhrera.
Hitlerowska machina propagandowa, kierowana przez cynicznego geniusza manipulacji Josepha Goebbelsa, sterowa∏a uczuciami i umys∏ami milionw odbiorcw. Ju˝ w 1931 r. z NSDAP zwizanych by∏o
a˝ 35 wysokonak∏adowych dziennikw oraz 50 tygodnikw. Po zdobyciu w∏adzy przez Hitlera nazistowski koncern prasowy podporzdkowa∏ sobie ponad 80% tytu∏w, a nak∏ad codziennego organu partii
zbli˝y∏ si do 2 mln egzemplarzy. Hitlerowcy zadbali tak˝e, aby
w niemieckich domach znalaz∏y si odbiorniki radiowe, s∏u˝ce jako
instrument codziennej indoktrynacji (tylko w pierwszym roku rzdw fhrer wyg∏osi∏ 50 przemwieƒ radiowych). Wa˝n rol propagandow odgrywa∏y rwnie˝ filmy, krcone czsto przez zdolnych
re˝yserw, uleg∏ych re˝imowi. W ten sposb, przy u˝yciu nowoczesnych Êrodkw przekazu, naziÊci utrzymywali nard w totalitarnym amoku.
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
Nazistowski Parteitag (zlot partii)
w 1935 r. Imprezy te, organizowane w Norymberdze, stanowi∏y
doroczn kulminacj masowych
nazistowskich rytua∏w. Wg oficjalnej frazeologii symbolizowa∏y
one „ma∏˝eƒstwo partii z narodem”.
Podczas Parteitagw dzia∏acze
NSDAP defilowali przed Hitlerem,
ktry „poÊwica∏” ich sztandary,
dotykajc chorgwi poplamionej
rzekomo krwi „mczennikw”
zabitych w trakcie nieudanego
puczu z 1923 r. Dodatkowymi
elementami inscenizacji bywa∏y
„Êwietliste katedry”, tworzone ze
snopw Êwiat∏a, widocznych w promieniu kilkudziesiciu kilometrw.
41
42
OKRES MI¢DZYWOJENNY
S∏owniczek
Leksykon
Goebbels Joseph (1897–1945) – minister oÊwiecenia narodowego i propagandy III Rzeszy,
g∏wny twrca hitlerowskiej machiny propagandy i indoktrynacji; od 1924 r. w NSDAP, od
1928 r. szef propagandy partii; w III Rzeszy wywiera∏ decydujcy wp∏yw na ˝ycie kulturalne
i intelektualne Niemiec; niedosz∏y pisarz, doktor literatury niemieckiej, kaleka (mia∏ jedn nog krtsz); ca∏kowicie cyniczny – nie wierzc w pe∏ni w idee nazistowskie, z zimn krwi
manipulowa∏ t∏umami; autor sentencji: „K∏amstwo powtarzane wiele razy staje si prawd”;
w przededniu upadku Berlina pope∏ni∏ samobjstwo (przedtem zabi∏ 6 swoich dzieci)
Gring Hermann (1893–1946) – marsza∏ek i dowdca lotnictwa III Rzeszy, wÊrd dygnitarzy nazistowskich faktycznie druga osoba po Hitlerze; podczas I wojny Êwiatowej zdoby∏ s∏aw jako lotnik; od 1922 r. w NSDAP; w 1923 r. uczestnik puczu monachijskiego; w latach
1923–1928 na emigracji; organizator gestapo i inicjator utworzenia obozw koncentracyjnych; jeden z g∏wnych wykonawcw „nocy d∏ugich no˝y”; w III Rzeszy sprawowa∏ wiele
funkcji, m.in. kierowa∏ wielkim koncernem przemys∏owym; bezwzgldny, brutalny i pr˝ny,
znany z ob˝arstwa i zami∏owania do bogactwa (pochodzcego zwykle z grabie˝y i korupcji),
uzale˝niony od morfiny; jako zbrodniarz wojenny skazany na Êmier w procesie norymberskim (zob. rozdz. 67); pope∏ni∏ samobjstwo w wizieniu
Himmler Heinrich (1900–1945) – zwierzchnik SS, gestapo i policji, od 1943 r. minister
spraw wewntrznych III Rzeszy; uczestnik puczu monachijskiego, od 1925 r. w NSDAP; g∏wny organizator masowych zbrodni i ludobjstwa re˝imu hitlerowskiego; z zawodu rolnik, hodowca drobiu; fanatyczny nazista, wyznawca pseudoreligijnych idei germaƒskich (uwa˝a∏ si za
wcielenie krla niemieckiego Henryka I Ptasznika) i rasistowskich teorii pseudonaukowych;
aresztowany przez wojska brytyjskie podczas prby ucieczki, pope∏ni∏ samobjstwo
socjotechnika – og∏ metod
kszta∏towania zachowaƒ jednostek i grup spo∏ecznych
Dla dociekliwych
A. Bullock, Hitler: studium tyranii, Warszawa 1997.
J.C. Fest, Oblicze Trzeciej Rzeszy,
Warszawa 1970.
R. Grunberger, Historia spo∏eczna
Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1994.
E.C. Krl, Propaganda i indoktrynacja narodowego socjalizmu
w Niemczech 1919–1945. Studium organizacji, treÊci, metod
i technik masowego oddzia∏ywania, Warszawa 1999.
G.L. Mosse, Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowd intelektualny
Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1972.
F. Ryszka, U rde∏ sukcesu i klski. Szkice z dziejw hitleryzmu,
Warszawa 1975.
WICZENIA
RÓD¸O A
Spotkanie Hitlera z berliƒskimi studentami i profesorami w 1931 r., w relacji Alberta Speera –
wwczas wyk∏adowcy na Politechnice Berliƒskiej.
Pojawi∏ si Hitler, witany burzliwie przez swych
licznych zwolennikw spoÊrd studentw. Ju˝
sam entuzjazm zrobi∏ na mnie du˝e wra˝enie.
Ale zaskoczy∏ mnie tak˝e wygld tego cz∏owieka.
Na plakatach i karykaturach widzia∏em go w koszuli mundurowej, z opask ze swastyk na rkawie, z dzik grzywk na czole. Tu jednak
wystpowa∏ w dobrze skrojonym niebieskim garniturze, wyranie demonstrujc mieszczaƒsk
poprawnoÊ, co razem stwarza∏o wra˝enie rozsdnego umiarkowania.
Stara∏ si przerwa trwajc wiele minut owacj. Nastpnie cichym g∏osem, z ociganiem i troch nieÊmia∏o, rozpocz∏ nie tyle przemwienie,
ile pewnego rodzaju wyk∏ad historyczny. Dla
mnie by∏o w tym coÊ ujmujcego, zw∏aszcza ˝e
przeczy∏o wszystkiemu, czego oczekiwa∏em pod
wp∏ywem propagandy jego przeciwnikw: spodziewa∏em si zobaczy histerycznego demagoga,
wrzeszczcego i gestykulujcego w mundurze.
Pocztkowa nieÊmia∏oÊ Hitlera wkrtce znik∏a,
od czasu do czasu podnosi∏ teraz g∏os, mwi∏ dobitniej i z sugestywn si∏ przekonywania. Wywo∏ywa∏o to znacznie g∏bsze wra˝enie ni˝ sama
treÊ przemwienia, z ktrej niewiele zapamita∏em. Ponadto udzieli∏ mi si entuzjazm, ktry
z ka˝dym zdaniem zdawa∏ si niemal fizycznie
unosi mwc. Entuzjazm ten rozwiewa∏ sceptyczne zastrze˝enia. Pod koniec wydawa∏o si, ˝e
Hitler nie mwi po to, by przekonywa, lecz raczej z przekonaniem wyra˝a to, czego oczekiwa∏a
od niego publicznoÊ zamieniona w jednolit
mas.
W tym, wydawa∏o mi si, jest nadzieja, nowe idea∏y, nowe spojrzenie, nowe zadania. Ponure przepowiednie Spenglera1 stawa∏y si teraz nieistotne, cho jednoczeÊnie spe∏nia∏a si jego wr˝ba
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
D L A C Z E G O N I E M C Y P O PA R L I H I T L E R A ?
o nadejÊciu przysz∏ego imperatora. Niebezpieczeƒstwo komunizmu, ktry wydaje si nieuchronnie zbli˝a do w∏adzy – tak przekonywa∏
nas Hitler – mo˝na zlikwidowa, i nawet mimo
beznadziejnego bezrobocia realne jest osignicie
rozkwitu gospodarczego. O problemie ˝ydowskim
wspomina∏ tylko marginesowo. Uwagi te jednak
nie razi∏y mnie, chocia˝ nie by∏em antysemit,
a z czasw szkolnych i studenckich, jak niemal
wszyscy, mia∏em przyjaci∏ ˚ydw.
A. Speer, Wspomnienia, Warszawa 1990.
1
Oswald Spengler (1880–1936) – wybitny niemiecki filozof historii i kultury. W swoim najg∏oÊniejszym dziele Zmierzch
Zachodu przedstawi∏ wizj nieuchronnego schy∏ku cywilizacji
europejskiej. Teorie Spenglera przyczyni∏y si do umocnienia
nastrojw katastroficznych wÊrd inteligencji.
1. Co powy˝sza relacja mwi o zdolnoÊciach Hitlera
do oddzia∏ywania na s∏uchaczy?
2. Czym wdz nazistw zaskoczy∏ Speera?
3. Jakie uczucia i refleksje wywo∏a∏o u autora przemwienie Hitlera?
RÓD¸O B
Komentarz do transmisji radiowej z demonstracji hitlerowskiej w Berlinie w dniu przejcia w∏adzy przez Hitlera.
Lotem b∏yskawicy obieg∏a ca∏e Niemcy wieÊ:
Adolf Hitler zosta∏ kanclerzem Rzeszy! Rozgorza∏y miliony serc, ˝ywio∏owa radoÊ i wdzicznoÊ
znajduj ujÊcie. Sto tysicy pochodni p∏onie na
Wilhelmstrasse! Przez Bram Brandenbursk id
bohaterowie d∏ugiej i ofiarnej walki – zwyciskie,
brunatne kolumny SA! ˚ywa czerwieƒ sztandarw i na bia∏ym polu swastyka – symbol wschodzcego s∏oƒca! Wspania∏y, nadzwyczajny widok!
A teraz – ale˝ tak! Od po∏udniowej strony s∏ycha
ju˝ twardy, marszowy rytm, to Stahlhelm1. Ws∏uchuj si weƒ oczarowane t∏umy, pochodnie faluj. Wszdzie pochodnie! Pochodnie i wiwatujce
t∏umy! Sto tysicy ludzi wznosi radosny okrzyk:
Heil! Heil Hitler! [tj. chwa∏a Hitlerowi!]. Ich g∏os
niesie si w noc!
Tam, ponad mrowiem ludzkim i morzem p∏oncych pochodni, stoi w oknie wzruszony do g∏bi
prezydent Rzeszy von Hindenburg, sdziwy feldmarsza∏ek i zwycizca spod Tannenbergu. Obok,
w kancelarii Rzeszy – „wdz”, tak, to Fhrer! Stoi
ze swymi ministrami Adolf Hitler... nieznany ˝o∏nierz wojny Êwiatowej, nieugity bojownik, chor˝y wolnoÊci!
Jego wzrok skierowany jest w dal. Zapewne myÊli o d∏ugich latach walki, o ofierze krwi, jak
z∏o˝y∏ ruch, o d∏ugim, ci˝kim marszu. A oto teraz – TAK! TAK! Ku m∏odemu kanclerzowi Rzeszy
p∏ynie pieʃ stutysicznego chru – to hymn niemiecki! I niesie si w niebo jak modlitwa, jak
dzikczynienie i radoÊ! A teraz... TAK! TAK! T∏umy intonuj pieʃ ruchu narodowosocjalistycznego!
Ale... w niedajcym si ogarn wzrokiem, falujcym ludzkim mrowiu wida jakiÊ ruch: to sto
tysicy ramion wyciga si w gr z wiar
i wdzicznoÊci do niemieckiego pozdrowienia.
Pozdrawiaj Fhrera. Ilu˝ w t∏umie ociera
ukradkiem ∏zy wdzicznoÊci i radosnego wzruszenia! Niech ˝yje nasz Fhrer, niech ˝yje niemiecka ojczyzna! – Êpiewaj serca.
Cyt. za: B. Engelmann, Rwnym krokiem marsz. Jak ˝yliÊmy
w Niemczech Hitlera. Wspomnienia z lat 1933–1939, Poznaƒ 1987.
1
Stahlhelm – paramilitarna organizacja nacjonalistyczna grupujca weteranw I wojny Êwiatowej. W momencie objcia
w∏adzy przez Hitlera liczy∏a ok. 1 mln cz∏onkw.
1. Jakie informacje o organizacji i oprawie hitlerowskiej demonstracji zawiera cytowany tekst?
2. Jak komentator przedstawia∏ posta Hitlera?
3. Jakie uczucia, wed∏ug spikera, wyra˝ali uczestnicy
demonstracji?
RÓD¸O C
Przyk∏ady instrukcji dla prasy, wydawanych w latach 30. przez Ministerstwo OÊwiecenia Narodowego i Propagandy.
O procesach przeciwko oszczercom politycznym
nie nale˝y szczeg∏owo informowa, gdy˝ w ten
sposb u∏atwia si niepotrzebnie cyrkulacj plotek.
Jakakolwiek reklama Charliego Chaplina jest absolutnie niepo˝dana.
Jedna z gazet znowu napisa∏a, ˝e nacjonaliÊci
[w Hiszpanii] rozstrzelali 68 „robotnikw”. Nale˝y, jak wiadomo, pisa o „marksistach”.
Przy stosowaniu pojcia „narody kolorowe” potrzebna jest du˝a ostro˝noÊ. Wiadomo na przyk∏ad o wra˝liwoÊci Japoƒczykw, ktrzy czasami
maj poczucie, ˝e to chodzi w∏aÊnie o nich.
Jedna z gazet polemizowa∏a z Tomaszem Mannem. Nale˝y to uzna za absolutnie niepo˝dane.
Tomasz Mann powinien zosta wymazany z pamici wszystkich Niemcw, gdy˝ nie jest on godzien tego miana.
Badanie opinii spo∏ecznej najlepiej przeprowadza za poÊrednictwem NSDAP.
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
43
44
OKRES MI¢DZYWOJENNY
O Grecie Garbo mo˝na pisa ˝yczliwie.
Nowy wielki proces pokazowy w Moskwie spada
nam jak z nieba. OczywiÊcie trzeba o tym pisa
du˝o i pod wielkimi nag∏wkami.
W gazetach roi si od dowcipw o Szkotach.
Trzeba pamita, ˝e pochodz one niemal wy∏cznie ze rde∏ ˝ydowskich w Londynie. Przyczyna jest oczywista: Szkoci to najczystsze plemi
na Wyspach Brytyjskich. Dowcipy stanowi zemst londyƒskich ˚ydw.
Niepo˝dane s zdjcia, ktre przedstawiaj Czechw jako dobrze wyszkolonych i zdyscyplinowanych ˝o∏nierzy. Wskazane s zdjcia pokazujce
prby bolszewizacji czeskich si∏ zbrojnych.
Podburzanie przez pras brytyjsk nie ma granic.
˚ydzi s przedstawiani jako niewinne ofiary.
W zwizku z tym nale˝y ostro napitnowa angielskie postpowanie w Palestynie, podczas wojen burskich, dzia∏ania wymierzone przeciwko
niepodleg∏oÊci Stanw Zjednoczonych, nie zapominajc rwnie˝ o Indiach. Gdzie podzia∏o si
sumienie Êwiata, ktre tak czujnie reaguje na wybicie kilku szyb i spalenie paru synagog w Niemczech, w obliczu zbrodni w Palestynie.
Nie wolno pod ˝adnym pozorem odnotowywa,
˝e z obozw koncentracyjnych zwalnia si oko∏o
2 tysicy winiw.
Cyt. za: E.C. Krl, Propaganda i indoktrynacja narodowego
socjalizmu w Niemczech 1919–1945. Studium organizacji,
treÊci, metod i technik masowego oddzia∏ywania, Warszawa
1999.
1. Jakie metody manipulacji obrazuj cytowane instrukcje?
2. Jakich sfer ˝ycia dotyczy∏y powy˝sze zalecenia?
3. Ktre instrukcje s∏u˝y∏y ukryciu represji re˝imu
hitlerowskiego?
Pytania
1. WyjaÊnij, dlaczego geneza systemu nazistowskiego
wyr˝nia go spoÊrd innych totalitaryzmw. Jak
objawia∏o si masowe poparcie spo∏eczne dla hitlerowskiego re˝imu?
2. Wyt∏umacz, jak Hitler wykorzysta∏ kryzys gospodarczy i spo∏eczny. Dlaczego wikszoÊ pracownikw by∏a zadowolona z hitlerowskich rzdw?
3. Wska˝ przyczyny niepopularnoÊci demokracji parlamentarnej w Republice Weimarskiej. Jak naziÊci
wykorzystali zmczenie obywateli rzdami republikaƒskimi?
4. Przedstaw wp∏yw komunizmu na sukces nazistw.
Do czego s∏u˝y∏a nazistom propaganda antykomunistyczna?
5. Omw zwizek midzy warunkami traktatu wersalskiego a ekspansj ruchu nazistowskiego. W jaki
sposb Hitler odwo∏ywa∏ si do patriotycznej dumy Niemcw?
6. Wymieƒ charakterystyczne dla spo∏eczeƒstwa niemieckiego idee, pogldy i postawy, ktre stworzy∏y
klimat ideowy u∏atwiajcy powstanie i rozwj nazizmu. Jakie cechy patriotyzmu Niemcw przyczyni∏y si do zaakceptowania totalitaryzmu?
7. Podaj przyk∏ady zastosowania przez hitlerowcw
nowoczesnej techniki do celw propagandowych.
Jak rol odgrywa∏y nazistowskie imprezy masowe?
Sprawd, czy potrafisz
1. Przedstawi metody, za pomoc ktrych naziÊci zdobyli poparcie wyborcw.
2. Wyt∏umaczy, dlaczego poszczeglne grupy
spo∏eczne opowiedzia∏y si za nazistami.
3. Wskaza okolicznoÊci polityczne, ekonomiczne, spo∏eczne i kulturowe, ktre przyczyni∏y
si do sukcesu nazistw.
4. WyjaÊni, na czym polega∏ wk∏ad hitlerowcw w nowoczesn propagand polityczn.
5. Omwi, jak Hitler zrealizowa∏ swoje obietnice wyborcze.
Problemy do przemyÊlenia
i dyskusji
1. Autor tekstu I widzi w faszyzmie przede wszystkim zbiorow „ucieczk od wolnoÊci”, spowodowan poczuciem wyobcowania, brakiem samodzielnoÊci myÊlowej oraz strachem przed
wziciem odpowiedzialnoÊci za w∏asne ˝ycie.
Czy zgadzasz si z jego wnioskiem, i˝ nowoczesna cywilizacja stwarza warunki do odradzania
si tendencji faszystowskich? Uzasadnij odpowied.
2. Wypisz najwa˝niejsze metody i argumenty, za
pomoc ktrych naziÊci zdobyli poparcie spo∏eczne. Czy w dzisiejszej Polsce podobna taktyka mog∏aby przynieÊ jakiemuÊ ugrupowaniu
sukces polityczny? Uzasadnij odpowied.
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
D L A C Z E G O N I E M C Y P O PA R L I H I T L E R A ?
3. Porwnaj nazizm z innymi znanymi ci ruchami
politycznymi (por. rozdz. 37, 49). Jakie miejsce
wyznaczy∏byÊ mu na osi lewica–prawica? Uzasadnij odpowied.
4. Popierajc nazizm, wikszoÊ Niemcw zaakceptowa∏a hitlerowskie zbrodnie i terror. RwnoczeÊnie jednak w ˝yciu codziennym stara∏a si
nadal zachowywa moralne standardy „przyzwoitoÊci”. Jak wyt∏umaczy∏byÊ genez postaw
opisanych przez autora tekstu II?
TEKST I
Niebezpieczeƒstwo odrodzenia faszyzmu we
wsp∏czesnym spo∏eczeƒstwie w interpretacji
amerykaƒskiego socjopsychologa pochodzenia
niemieckiego – Ericha Fromma.
Nie ma wikszego b∏du ni˝ niedostrzeganie, ˝e
w naszym w∏asnym spo∏eczeƒstwie stoimy w obliczu tego samego zjawiska, ktre wszdzie jest
urodzajn gleb dla powstania faszyzmu: bezsilnoÊci i znikomoÊci jednostki. Powy˝sze stwierdzenie jest wyzwaniem rzuconym konwencjonalnemu pogldowi, ˝e uwalniajc jednostk od
wszystkich zewntrznych ograniczeƒ, nowoczesna demokracja doprowadzi∏a do prawdziwego
indywidualizmu, ˝e mamy swobod wyra˝ania
swoich myÊli i uczu, i uwa˝amy za spraw przesdzon, i˝ wolnoÊ ta niejako automatycznie
gwarantuje nam nasz indywidualnoÊ. Tymczasem prawo do wyra˝ania myÊli wy∏cznie wtedy
coÊ znaczy, kiedy jesteÊmy zdolni mie myÊli w∏asne; wolnoÊ od zewntrznego autorytetu tylko
wtedy jest trwa∏ym nabytkiem, kiedy wewntrzne warunki psychiczne pozwalaj nam ukonstytuowa nasz w∏asn indywidualnoÊ. Czy osignliÊmy ten cel, a przynajmniej czy zbli˝amy si
do niego?
W dziejach nowo˝ytnych autorytet KoÊcio∏a
przej∏o paƒstwo, autorytet paƒstwa zastpi∏o
sumienie, a w naszej epoce rol t obj∏a z kolei
bezimienna w∏adza zdrowego rozsdku i opinii
publicznej. A ˝e wyzwoliliÊmy si spod dawnych
jawnych autorytetw w∏adzy, nie dostrzegamy,
˝e staliÊmy si ofiar nowych autorytetw. StaliÊmy si automatami ˝yjcymi w z∏udzeniu, ˝e s
istotami rozporzdzajcymi w∏asn wol. Dziki
temu z∏udzeniu jednostka nie uÊwiadamia sobie
niebezpieczeƒstwa. W istocie rzeczy „ja” jednostki
ulega os∏abieniu, na skutek czego czuje si ona
bezsilna i nad wyraz niepewna. ˚yje w Êwiecie,
z ktrym straci∏a prawdziw ∏cznoÊ, gdzie ka˝-
dy i wszystko zosta∏o zinstrumentalizowane,
gdzie jednostka sta∏a si czÊci zbudowanej
w∏asnymi rkami maszyny. Cz∏owiek myÊli, czuje
i chce tak, jak mu si wydaje, ˝e powinien myÊle, czu i chcie; w toku tego procesu zatraca
swoje „ja”, bez ktrego nie ma prawdziwego bezpieczeƒstwa wolnej jednostki.
E. Fromm, Ucieczka od wolnoÊci, Warszawa 1993.
TEKST II
Podwjna moralnoÊ Niemcw pod rzdami hitlerowskimi, na przyk∏adach przedstawionych
przez austriackiego historyka Richarda Grunbergera.
Pewien oficer brytyjski wykaza∏, ˝e ÊwiadomoÊ
pope∏nianych okrucieƒstw by∏a wÊrd Niemcw
powszechna: wywnioskowa∏ on to z rodzaju fotografii, jakie znajdowa∏ w portfelach setek niemieckich ˝o∏nierzy. Zwykle podzielone one by∏y
na trzy grupy: migawki z Mutti i Inge [tj. z matk i z dziewczyn], pocztwki pornograficzne –
i zdjcia egzekucji oraz scen ch∏osty. Podobnie
szufladkowali swoje uczucia cywile. W lutym
1942 roku – w miesic po tym, jak „˝∏ta gwiazda” sta∏a si zwyk∏ym widokiem na ulicy, w Êlad
za wybitymi szybami sklepw, p∏oncymi synagogami i napisami: „Psom i ˚ydom wstp wzbroniony” – pewien oburzony radios∏uchacz protestowa∏ przeciwko u˝yciu na antenie zwrotu:
„Poca∏ujcie mnie w d...” (w rzeczywistoÊci by∏ to
cytat z Goethego), i pyta∏, jak rozg∏oÊnia zamierza
usatysfakcjonowa s∏uchaczy, ktrzy byli nara˝eni na t wulgarnoÊ. W∏aÊcicielka pensjonatu
w kurorcie nad Ba∏tykiem, w ktrym kwaterowali ˝o∏nierze SS, by∏a ci˝ko zgorszona, znalaz∏szy
wÊrd pozostawionych przez nich papierw wydany przez Himmlera „rozkaz prokreacji” (adresowany do wszystkich przebywajcych na froncie
SS-manw – zarwno samotnych, jak ˝onatych).
Dla rozgniewanego radios∏uchacza i zgorszonej
w∏aÊcicielki pensjonatu obozy koncentracyjne
i „˝∏te gwiazdy” by∏y czÊci naturalnego ∏adu:
uwizieni w obozach byli antyspo∏ecznymi
elementami „przywo∏ywanymi do porzdku”,
przygotowania zaÊ do ludobjstwa oznacza∏y po
prostu usuwanie obcych. Ogldajc fotografie
z obozu koncentracyjnego, pokazywane przez
brytyjskiego oficera, pewien ch∏op niemiecki
powiedzia∏: „To straszne, do czego mo˝e doprowadzi wojna” – tak jakby mwi∏ o burzy, ktra
po∏o˝y∏a jego jczmieƒ.
R. Grunberger, Historia spo∏eczna Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1994.
Dokument pochodzi ze strony www.gwo.pl
45

Podobne dokumenty