strona 11
Transkrypt
strona 11
deł, zabieranie paska, żeby nikt nie mógł się powiesić. Dali ubranie więzienne, pasiaki i cieniutki kocyk do przykrycia nocą. - Byłem na 14. I 14 nas tam było. A cela nieduża. Cztery łóżka piętrowe, czyli osiem miejsc leżących. Reszta spała na stojąco, oparta o ściany, bo na podłodze nie było miejsca. Ja byłem młody, to mogłem stać i spać. Starsi mieli łóżka. Co mnie najbardziej bolało? Ubikacja, czyli beczka w kącie celi. Wszystko się tam robiło. Cały dzień w tym smrodzie. Żółty się zrobiłem od tego, jeść nie mogłem – wspomina Jan Marcinkowski Każdego dnia na Placu Kościuszki była godzinka na spacer. To właśnie na nim Jan Marcinkowski spotykał Marcina Lipowego. Marcin siedzi w celi z 23 rolnikami. Wśród nich jest Jan Sobol, który w więzieniu zabija świnię i wynosi w spodniach chleb i trochę słoniny dla swoich kolegów. Normalnie chleba nie było. Strażnicy, jak przynosili jedzenie, mówili: Oddacie zboże, dostaniecie chleb. – Zamiast niego była ćwikła. Mówię do Sobola: Karmią nas tak, jakbyśmy krowami byli – mówi Marcin Lipowy. WIĘZIENIE – 17 STYCZNIA Po dwóch, trzech tygodniach Jana Marcinkowskiego załadowali do wozu i wywieźli do Urzędu Bezpieczeństwa na 17 Stycznia w Lesznie. Tam rolnicy byli więzieni w piwnicach. Warunki gorsze niż na Kościuszki, bo zimniej i spało się na podłodze lub łóżku betonowym (jedno w celi). Ale przynajmniej nie śmierdziało, bo nie było kubła, tylko strażnicy wypuszczali do ubikacji. Co dzień trzeba było się spowiadać przed prokuratorem. Więźniowie lubili do niego chodzić, bo mogli się ogrzać. Prokurator krzyczał, pytał z furią, kiedy oddadzą zboże, a rolnicy cieszyli się, że jest im ciepło. Nic nie było do roboty, a dla rolników nauczonych wiecznej pracy to nie lada trud nic nie robić. - Ciężko się było przyzwyczaić. Ja byłem młody, więc było łatwiej – mówi Henryk Kamieniarz. Ale ci starsi, długoletni gospodarze… Jak oni to przeżywali. Często opowiadali, że jedną wojnę przeżyli, drugą przeżyli, a tu po wojnie skurczybyki zamknęli ich w więzieniu. Ludzie z medalami na piersiach przychodzili. I żeby takich zasłużonych zamykać? To były kpiny. Szczyt świństwa. - Nie obchodzili się dobrze z nami – mówi Jan Marcinkowski. – Deptali po palcach, pluli w twarz. REPORTAŻ Marcin Lipowy z Bukówca Górnego Na każdej sali byli kapusie, więc trzymało się język za zębami. Czasami ktoś nie wytrzymał i coś palnął. Był taki jeden w więzieniu, co przed wojną handlował ubraniami, a po niej dostał poniemiecką gospodarkę. Kilkakrotnie w celi powtórzył: „Ja piszę do rządu niemieckiego, niech ten Niemiec przyjeżdża sobie siedzieć na tej gospodarce-patarajdzie”. I już go strażnik zabrał. Dwa dni go nie było. Jan Marcinkowski. – Okazało się, że w kacecie był. A wie pani, co to kacet? Takie małe, zamknięte pomieszczenie, gdzie puszcza się wodę. Tak długo puszczali, aż pod nos podchodziło, że więzień zaczynał łykać i się dusić. I wtedy trochę upuszczali. I znowu dopuszczali. I tak w kółko. Chłop po dwóch dniach wrócił do celi, ale nic nie powiedział. Niemowa się zrobił. Był też w UB taki jeden z Boguszyna.Pewnego dnia Jan mówi do niego: „Idź powiedzieć mojemu bratu, żeby przyniósł papierosy, bo mi spać nie dają po nocach”. Jak brat przyszedł, mówi: „Człowieku, tyś jest zimny jak lód”. A Jan nie czuł tego zimna. Brat mówi: „Pieprzyć gospodarkę. Zajadę do domu, do rodziny i będziemy próbowali ciebie wydostać”. Pożyczyli zboża tu, tam, z kwitami siostra do prokuratora przyjechała. I Jana wypuścili. Musiał przysiąść, że jak będą pytać, jak było w więzieniu, to powie, że dobrze. „Bo jeżeli powiesz prawdę, wrócisz do więzienia i nie wyjdziesz”, mówili. Jan był tak zastraszony, że mówił to, co kazali. Tylko w domu powiedział prawdę. KOPALNIA Jan wyszedł z więzienia po dwóch miesiącach. Marcin po 10 tygodniach. NaszeJutro Jutro 11 11 Nasze Podpisał dokument, że zamiast zboża odda coś innego. Henryk 3 miesiące siedział w więzieniu w Lesznie. Kolejne trzy spędził na robotach. Prawie wszyscy szli do kamieniołomów, Henryk poszedł do kopalni. Wśród więźniów kamieniołomu był przyszły teść Henryka – Marek Miś. Wrócił wcześniej niż inni, po czterech miesiącach – wspomina jego córka, Eufrozyna Kamieniarz, z domu Miś. - Zaziębił się tam, pękł mu wyrostek. Pamiętam, że mama pożyczyła pieniądze lub kupiła zboże, żeby ojciec mógł przyjść wcześniej do domu, dokładnie już nie pamiętam. Z tym pękniętym wyrostkiem pewnie by się tam wykończył. Wrócił do domu zrujnowany, ze złamaną psychiką. Nic nie mówił o kamieniołomach, taki był załamany. On nigdy nie pomyślałby, że można tak nie szanować drugiego człowieka. Henryk miał więcej szczęścia niż Marek Miś. Dzięki znajomościom wśród strażników dostał się do kopalni „Barbara-Wyzwolenie” na Śląsku. Był pierwszym rolnikiem w kopalni i powodem szumu, jak zrobił się na Śląsku. „Za co siedzisz?”, pytali zdziwieni górnicy, „To jedzenia brakuje, a tutaj rolników zamykają?” – nie mogli uwierzyć. I z tego niedowierzania przyjechali do naszej gminy. Przybyli, zobaczyli, uwierzyli. Dzień wyglądał tak: pod ziemią było się osiem godzin, ale dwie godziny, sześć, a nawet osiem trzeba było czekać u góry, bo przecież więzień może marznąć. Czasem nas śnieg zasypał – tłumaczy Henryk Kamieniarz. - Jak taka kupka owiec staliśmy. Owce, jak im zimno, to blisko siebie stają, żeby się wzajemnie ogrzać. Tak samo robiliśmy. Dla strażnika więzień był nikim. „Diabli z wami, i tak jesteście na wykończeniu”, mówili. Jak coś więźniowi się nie podobało, to rozstrzelać i tyle. Dwa razy widziałem, jak zastrzelili ludzi. Wystarczyło oddalić się pół metra od szeregu. PO WIĘZIENIU Marcin nie oddał niczego w zamian za zboże. Jan i Henryk w ‘56 roku wstąpili do spółdzielni, bo wiedzieli, że nie dadzą rady oddawać planów. W ‘58 roku, kiedy już Gomułka dwa lata rządził w Polsce i czuło się ulgę, wypisali się ze spółdzielni. A Sobol, kolega Marcina Lipowego z celi, wyjechał do Ameryki. Miał dość takiej Polski. Beata Szady