Materiały do ćwiczeń z parazytologii dla studentów farmacji

Komentarze

Transkrypt

Materiały do ćwiczeń z parazytologii dla studentów farmacji
UNIWERSYTET MEDYCZNY W ŁODZI
KATEDRA BIOLOGII I BIOTECHNOLOGII FARMACEUTYCZNEJ
ZAKŁAD BIOLOGII I BOTANIKI FARMACEUTYCZNEJ
Emilia Andrzejewska-Golec, Lucjan Świątek
MATERIAŁY DO ĆWICZEŃ Z PARAZYTOLOGII
dla studentów farmacji
Łódź 2011
1
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Wydano na zlecenie Senackiej Komisji ds. Wydawnictw Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Uchwała z dnia 8 czerwca 2005 r.
Wydawca: Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Autorzy rozdziałów:
Prof. nadzw. dr hab. n. farm. Emilia Andrzejewska-Golec
Rozdz.: Wiadomości ogólne, Pierwotniaki, Obleńce, Pierścienice.
Prof. zw. dr hab. n. farm. Lucjan Świątek
Rozdz.: Płazińce, Stawonogi.
©Copyright by Emilia Andrzejewska-Golec, Lucjan Świątek, Łódź 2011
©Copyright by Uniwersytet Medyczny, Łódź 2011
ISBN 978-83-62807-56-7
Wydanie VI poprawione i poszerzone
Redakcja techniczna, skład:
Dział Wydawnictw i Poligrafii Uniwersytetu Medycznego Łodzi
2
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Przedmowa do wydania VI
Oddajemy do rąk Studentów VI wydanie skryptu ,,Materiały do ćwiczeń z parazytologii dla
studentów farmacji’’. Układ treści obecnego wydania oparty jest na poprzednim, nie wprowadziliśmy nowych taksonów, ale skrypt został dokładnie poprawiony, uzupełniony i unowocześniony.
Pragnęlibyśmy, aby obecne wydanie skryptu dobrze słuŜyło studentom farmacji, pozwoliło im
rozszerzyć swoją wiedzę o waŜne zagadnienia z parazytologii medycznej.
Autorzy
Łódź, 2011
3
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
4
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Spis treści
Część I. Wiadomości ogólne .....................................................................
Część II. Parazytologia szczegółowa ........................................................
Protista – Pierwotniaki ..............................................................................
Trypanosoma gambiense - Świdrowiec gambijski .....................................
Trypanosoma cruzi .....................................................................................
Leishmania donovani ..................................................................................
Trichomonas vaginalis - Rzęsistek pochwowy ............................................
Trichomonas tenax - Rzęsistek policzkowy.................................................
Trichomonas hominis - Rzęsistek jelitowy ..................................................
Giardia lamblia - Lamblia jelitowa .............................................................
Entamoeba histolytica - Pełzak czerwonki ..................................................
Entamoeba dispar .......................................................................................
Entamoeba coli - Pełzak okręŜnicy ............................................................
Entamoeba gingivalis - Pełzak dziąsłowy ..................................................
Acantamoeba castellanii .............................................................................
Naegleria fowleri ........................................................................................
Plasmodium vivax - Zarodziec ruchliwy .....................................................
Plasmodium malariae - Zarodziec pasmowy ..............................................
Plasmodium falciparum - Zarodziec sierpowy ............................................
Plasmodium ovale - Zarodziec owalny .......................................................
Toxoplasma gondii - Toksoplazma .............................................................
Platyhelminthes - Płazińce ........................................................................
Digenea - Przywry digenetyczne ................................................................
Fasciola hepatica - Motylica wątrobowa ...................................................
Dicrocoelium dendriticum - Motyliczka .....................................................
Opisthorchis felineus - Przywra kocia ........................................................
Schistosoma haematobium – Przywra Ŝylna ...............................................
Schistosoma mansoni – Przywra Ŝylna Mansona.........................................
Schistosoma japonicum – Przywra Ŝylna japońska .....................................
Paragonimus westermani - Przywra płucna ...............................................
Diphyllobothrium latum - Bruzdogłowiec szeroki.......................................
Taenia saginata - Tasiemiec nieuzbrojony ..................................................
Taenia solium - Tasiemiec uzbrojony .........................................................
Echinococcus granulosus - Tasiemiec bąblowcowy ...................................
Echinococcus multilocularis - Tasiemiec bąblowcowy wielojamowy .........
Dipylidium caninum - Tasiemiec psi ..........................................................
Hymenolepis nana - Tasiemiec karłowaty ..................................................
Hymenolepis diminuta ................................................................................
5
7
12
13
15
17
18
19
22
22
22
25
27
27
27
28
29
30
32
33
34
35
38
38
40
42
43
45
46
47
48
53
55
58
60
61
63
64
66
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Nemathelminthes - Obleńce ...................................................................... 67
Enterobius vermicularis - Owsik ludzki ..................................................... 67
Ascaris lumbricoides hominis - Glista ludzka ............................................ 70
Ascaris lumbricoides suis - Glista świńska .................................................. 72
Toxocara canis - Glista psia ........................................................................ 73
Toxocara cati - Glista kocia ........................................................................ 75
Trichinella spiralis - Włosień kręty ............................................................ 76
Trichuris trichiura - Włosogłówka ludzka ................................................. 79
Wuchereria bancrofti ................................................................................... 81
Acanthocheilonema perstans ...................................................................... 82
Annelida – Pierścienice .............................................................................. 83
Hirudo medicinalis - Pijawka lekarska ........................................................ 83
Haemopis sanguisuga .................................................................................. 85
Arthropoda - Stawonogi ............................................................................ 86
Arachnida - Pajęczaki .................................................................................. 86
Ixodes ricinus - Kleszcz pastwiskowy ........................................................ 87
Sarcoptes scabiei - Świerzbowiec ludzki ................................................... 91
Acarus siro - Rozkruszek mączny . ............................................................ 94
Tyrophagus casei - Rozkruszek serowy ..................................................... 95
Acarus farris - Rozkruszek polowo-magazynowy ...................................... 95
Tyrophagus putrescentiae - Rozkruszek drobny ......................................... 95
Tyrophagus longior - Rozkruszek wydłuŜony ............................................ 95
Glycyphagus destructor - Roztoczek owłosiony ........................................ 96
Glycyphagus domesticus - Roztoczek domowy ........................................... 96
Cohieria fusca - Roztoczek brunatny ......................................................... 96
Carpoglyphus lactis - Roztoczek suszowy ................................................. 96
Insecta - Owady .......................................................................................... 97
Pediculus humanus - Wesz ludzka .............................................................. 98
Cimex lectularius - Pluskwa domowa ......................................................... 101
Triatoma infestans ...................................................................................... 103
Phlebotomus papatasii - Moskit papataczi .................................................. 104
Anopheles maculipennis - Widliszek .......................................................... 105
Culex pipiens - Komar kłujący ................................................................... 108
Glossina palpalis - Mucha tse-tse................................................................ 109
Ctenocephalides canis - Pchła psia .............................................................. 111
Ctenocephalides felis - Pchła kocia ............................................................. 113
Xenopsylla cheopis - Pchła dŜumowa ......................................................... 114
Pulex irritans - Pchła ludzka ..................................................................... 115
Leptopsylla segnis ...................................................................................... 115
Część III. Piśmiennictwo uzupełniające.................................................... 117
Część IV. Indeksy nazw polskich i łacińskich omawianych pasoŜytów ... 119
6
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Część I
WIADOMOŚCI OGÓLNE
1. PasoŜytnictwo i inne związki międzygatunkowe
Parazytologia – to nauka o pasoŜytach i zjawisku pasoŜytnictwa, które jest jedną z wielu form
współŜycia dwóch organizmów naleŜących do róŜnych gatunków.
Związki (interakcje) międzygatunkowe dzielimy na: neutralizm, protekcjonizm i antagonizm.
Interakcje międzygatunkowe protekcjonistyczne są to m.in. komensalizm i mutualizm. Do interakcji
międzygatunkowych antagonistycznych zaliczamy m.in. eksploatację, którą dzielimy na roślinoŜerność, drapiestwo i pasoŜytnictwo.
Komensalizm (współbiesiadnictwo) - jest to luźny związek między osobnikami dwóch gatunków.
Dwa organizmy naleŜące do róŜnych gatunków Ŝyją w tym związku razem, ale nie są metabolicznie
uzaleŜnione od siebie. Korzystają ze wspólnego poŜywienia, przy czym jeden z partnerów takiego
układu udostępnia pokarm drugiemu. Związek ten ma więc charakter jednostronnie korzystny: osobnik jednego gatunku (zwany komensalem) odŜywia się pokarmem naleŜącym do osobnika drugiego
gatunku, nie przynosząc mu szkody. Przykładem komensali są liczne bakterie Ŝyjące w jelicie grubym
człowieka, które Ŝywią się nie strawionymi substancjami pokarmowymi, a takŜe bytujący tam pełzak
okręŜnicy (Entamoeba coli) oraz niektóre owady i roztocze korzystające w gniazdach ptaków z pozostawionych resztek poŜywienia.
Mutualizm - jest związkiem międzygatunkowym korzystnym dla obu partnerów, którzy Ŝyją razem
i zwykle nie mogą istnieć oddzielnie w warunkach naturalnych. Przykładem w świecie roślin są porosty:
glon wytwarza substancje organiczne, natomiast grzyb dostarcza wody i soli mineralnych (wg pewnych
hipotez mamy tu do czynienia z pasoŜytnictwem). Wśród zwierząt klasycznym przykładem mutualizmu
jest związek między termitami Ŝywiącymi się drewnem a Ŝyjącymi w ich przewodzie pokarmowym pierwotniakami z gromady wiciowców. Te ostatnie powodują rozkład drewna do cukrów prostych i innych
produktów organicznych, które przyswaja organizm termita. Ten z kolei stwarza dla wiciowców środowisko Ŝycia oraz dostarcza drewna jako pokarmu.
PasoŜytnictwo - jest to związek, w którym osobniki jednego gatunku (pasoŜyty) wykorzystują
osobniki innego gatunku (Ŝywiciele) jako źródło poŜywienia oraz często takŜe jako środowisko Ŝycia.
PasoŜytnictwo jest związkiem jednostronnie niezbędnym: pasoŜyt bowiem musi Ŝyć w ciągu swej
ontogenezy - lub w niektórych jej etapach - w ciele lub na powierzchni ciała innego organizmu (Ŝywiciela) czerpiąc zeń korzyści i wyrządzając mu (z reguły) szkody.
Podana definicja pasoŜytnictwa jest jedną z wielu, jakie formułują róŜni autorzy, rozpatrując ten
związek międzygatunkowy w aspekcie fizjologii, ekologii, ewolucji i in.
PasoŜyt-Ŝywiciel jest to układ trwały wskutek obustronnego przystosowania pasoŜyta i Ŝywiciela.
MoŜe być traktowany jako złoŜony ultrastabilny homeostat biologiczny o licznych regulatorach sprzęŜenia zwrotnego, przede wszystkim ujemnego. Im większa zgodność fizjologiczna pasoŜyta
i Ŝywiciela, tym łagodniejszy obraz stosunków wzajemnych, tym doskonalsza forma związku.
W przypadku pasoŜyta występuje adaptacja eksploatacyjna. PasoŜyt osłabia i „oszukuje"
układ immunologiczny Ŝywiciela. Na przykład świdrowce zmieniają białka na swej powierzchni co
10 dni, a warstwa białkowo-lipidowa, którą pokryte są nicienie, jest tylko słabo immunizująca. Występuje takŜe zjawisko mimetyzmu molekularnego.
Przystosowanie Ŝywiciela - to adaptacja kompensacyjna.
PasoŜytnictwo charakteryzuje się, poza długotrwałą międzygatunkową interakcją, równieŜ takimi
cechami, jak: brak bezpośredniego zagroŜenia dla Ŝycia Ŝywiciela, wielokrotnie większa rozrodczość
pasoŜyta w porównaniu z rozrodczością Ŝywiciela (większość pasoŜytów cechuje się olbrzymim potencjałem reprodukcyjnym zapewniającym propagację gatunku), znaczne róŜnice w rozmiarach pasoŜyta i Ŝywiciela.
W porównaniu do organizmów wolno Ŝyjących pasoŜyty odnoszą pewne korzyści z pasoŜytniczego trybu Ŝycia: Ŝywiciel stanowi dla nich stosunkowo stabilne środowisko, chroni przed drapieŜnikami, ułatwia rozprzestrzenienie się, jest źródłem obfitego, łatwo dostępnego pokarmu. U pasoŜytów
obserwuje się regresje tych funkcji, które mogą być realizowane przez Ŝywiciela. Następuje uproszczenie morfologiczno-anatomiczne układu pokarmowego, nerwowego, narządów ruchu, zmysłów i in.
7
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
oraz fizjologiczne, np. u pasoŜytów brak pewnych enzymów występujących u Ŝywicieli. Jednak Ŝywiciel broni się przed pasoŜytem, a śmierć Ŝywiciela moŜe grozić pasoŜytom śmiercią.
PasoŜytnictwo ma swoje znaczenie w przyrodzie, m.in. odgrywa rolę w regulacji liczebności
zwierząt wolno Ŝyjących.
Granica zakreślająca pojęcie pasoŜytnictwa nie jest zawsze wyraźna, zwłaszcza jeśli rozpatrujemy
pasoŜytnictwo i komensalizm, pasoŜytnictwo i drapiestwo (niektórzy zaliczają owady krwiopijne nie
do pasoŜytów, lecz do mikrodrapieŜców), pasoŜytnictwo i roślinoŜerność, a nawet pasoŜytnictwo
i saprobiozę, czy pasoŜytnictwo i mutualizm.
2. Rodzaje pasoŜytów
PasoŜytami w szerokim znaczeniu są: bakterie, grzyby, rośliny i zwierzęta. Bakteriami pasoŜytniczymi zajmuje się mikrobiologia, a grzybami pasoŜytniczymi - mikologia.
PasoŜytem bezwzględnym, czyli bezwarunkowym, nazywamy gatunek, dla którego pasoŜytniczy tryb Ŝycia jest konieczny, np. zarodźce, przywry, włosień. Natomiast organizmy zasadniczo wolno
Ŝyjące, a tylko w pewnych warunkach stające się pasoŜytami, określamy jako pasoŜyty przygodne,
np. larwy niektórych muchówek, będące zwykle saprofitami, rozwijające się przypadkowo w ranach
człowieka, powodują muszyce; wolno Ŝyjące pierwotniaki z rodzajów Acanthamoeba i Naegleria
stają się niekiedy bardzo groźnymi pasoŜytami człowieka.
Z kolei pasoŜyt przypadkowy to taki, który nie jest typowy dla danego Ŝywiciela, np. pchła kocia
moŜe być pasoŜytem przypadkowym człowieka.
śywiciel potencjalny - to gatunek, który moŜe się zarazić danym pasoŜytem, ale nie stwierdzono
jego występowania w tym Ŝywicielu w warunkach naturalnych, a tylko w eksperymentalnych.
Ze względu na długość trwania kontaktu oraz trwałość związku pasoŜyta z Ŝywicielem, rozróŜniamy
pasoŜytnictwo stałe i okresowe. Do pasoŜytów stałych naleŜą organizmy takie, jak np. świdrowce,
tasiemce, wesz ludzka, które całe Ŝycie (z wyjątkiem stadiów dyspersyjnych) są ściśle związane
z Ŝywicielem. PasoŜyty okresowe bytują w lub na ciele Ŝywiciela tylko w pewnych okresach swego
rozwoju osobniczego. Przykładem moŜe być pchła ludzka; jej larwy prowadzą wolny tryb Ŝycia, pasoŜytami są tylko postacie dorosłe. PasoŜyty czasowe są luźno związane z Ŝywicielem, jak np. wiele organizmów krwiopijnych: niektóre pijawki, moskity, komary, których kontakt z Ŝywicielem jest krótkotrwały,
zachodzi tylko w czasie pobierania krwi, po tym związek krwiopijca - Ŝywiciel przestaje istnieć.
Ze względu na lokalizację wyróŜniamy pasoŜyty zewnętrzne, bytujące w powłokach zewnętrznych (np. na skórze) ciała Ŝywiciela (np. pijawki, pluskwy, pchły) oraz wewnętrzne, Ŝyjące w tkankach i narządach wewnętrznych (np. lamblia, tasiemce).
PasoŜyta związanego tylko z jednym gatunkiem Ŝywiciela nazywamy monoksenicznym, czyli
jednoŜywicielowym (np. rzęsistek pochwowy, wesz ludzka występują tylko u człowieka), a bytującego u wielu gatunków – poliksenicznym, czyli wieloŜywicielowym (np. włosień kręty pasoŜytuje
u człowieka, świni i wielu innych zwierząt).
PasoŜyty występujące na całej kuli ziemskiej (np. glista ludzka) określamy jako kosmopolityczne.
PasoŜytnictwo jest zjawiskiem częstym i szeroko rozpowszechnionym w świecie istot Ŝywych.
Wśród zwierząt istnieją taksony, których wszyscy przedstawiciele prowadzą pasoŜytniczy tryb Ŝycia, jak np. sporowce, przywry digenetyczne. Ocenia się, Ŝe ok. 7% wszystkich organizmów zwierzęcych to pasoŜyty.
3. Rodzaje Ŝywicieli
śywiciel stanowi dla pasoŜyta środowisko wewnętrzne - mikrośrodowisko (mikrohabitat), w którym pasoŜyt zajmuje określone siedlisko (lokalizacja pasoŜyta, miejsce bytowania).
Na podstawie związku Ŝywiciela z określoną fazą rozwojową pasoŜyta, wyróŜnia się Ŝywicieli
ostatecznych, tj. takich, w których bytują dojrzałe płciowo postacie pasoŜytów, odbywające końcowy
etap rozwoju oraz Ŝywicieli pośrednich, w których Ŝyją postacie rozwojowe (larwy) pasoŜyta przed
osiągnięciem dojrzałości płciowej. W cyklu rozwojowym niektórych pasoŜytów (np. bruzdogłowca
szerokiego) moŜe być więcej niŜ jeden Ŝywiciel pośredni.
8
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Gatunek Ŝywiciela, który zajmuje wśród innych gatunków pierwsze miejsce pod względem intensywności i ekstensywności zaraŜenia w danych warunkach ekologicznych, nazywa się Ŝywicielem
głównym. Gatunki Ŝywicieli cechujące się niskim stopniem zaraŜenia w porównaniu do Ŝywiciela
głównego, noszą nazwę Ŝywicieli pomocniczych. Niekiedy organizmy mogą się przypadkowo zarazić
pasoŜytem, chociaŜ zasadniczo nie są dlań Ŝywicielami - nazywamy je wtedy Ŝywicielami przypadkowymi. Np. człowiek moŜe być Ŝywicielem przypadkowym motylicy wątrobowej - pasoŜyta zwierząt roślinoŜernych. śywiciel parateniczny, czyli rezerwowy, jest to Ŝywiciel postaci larwalnej, niekonieczny do zamknięcia cyklu rozwojowego pasoŜyta. PasoŜyt z reguły nie przechodzi w tym Ŝywicielu Ŝadnych zmian. śywiciel parateniczny jest związany z łańcuchem pokarmowym właściwego
Ŝywiciela. Ułatwia przenoszenie pasoŜyta z Ŝywiciela pośredniego na ostatecznego.
4. Wrota inwazji
Wniknięcie pasoŜyta do organizmu Ŝywiciela nosi nazwę inwazji, a miejsce wniknięcia określa
się wrotami (drogą) inwazji (droga doustna - per os, poprzez skórę - per cutem, dopochwowa – per
vaginam, doodbytnicza - per rectum, przez łoŜysko - per placentam).
5. Intensywność zaraŜenia i prewalencja
Pojęcie intensywność zaraŜenia oznacza liczbę pasoŜytów znajdujących się w jednym osobniku
Ŝywicielskim, a prewalencja, czyli ekstensywność (zaraŜenia) - procent zaraŜonych osobników
w danej populacji Ŝywiciela.
6. Cykle rozwojowe pasoŜytów
Rozwój pasoŜyta jest związany z jego Ŝywicielem, bądź przebiega w środowisku zewnętrznym.
Niekiedy cały rozwój ma miejsce w jednym Ŝywicielu. Całość ontogenetycznego rozwoju pasoŜyta
obejmującego wszystkie postacie rozwojowe określa się jako jego cykl rozwojowy (Ŝyciowy).
WyróŜnia się cykl rozwojowy prosty:
- jednoŜywicielski (holokseniczny) bez zmiany Ŝywiciela (glista ludzka, wesz ludzka). Jego szczególnym przypadkiem jest cykl homokseniczny, gdy rozwój pasoŜyta przebiega całkowicie w Ŝywicielu, a
tylko jego formy dyspersyjne (cysty, jaja) wydalane są do środowiska zewnętrznego
oraz cykl rozwojowy złoŜony:
- wieloŜywicielski (heterokseniczny),
w którym występuje Ŝywiciel pośredni i ostateczny, a między stadiami pasoŜytniczymi mogą występować stadia wolno Ŝyjące, np. u motylicy wątrobowej.
Postać rozwojowa (stadium rozwojowe) pasoŜyta, którą zaraŜa się Ŝywiciel, nosi nazwę inwazyjnej
(np. cysta lamblii, jajo glisty ludzkiej z larwą po pierwszym linieniu, otorbiona larwa włośnia krętego).
7. Chorobotwórczość
Choroby pasoŜytnicze – parazytozy (parasitosis) - to choroby inwazyjne. Natomiast chorobami
infekcyjnymi określa się choroby wywoływane przez mikroorganizmy: bakterie, wirusy, riketsje
i grzyby. Choroby pasoŜytnicze (teŜ zakaźne) są szczególnym wynikiem interakcji biocenotycznej
dwu róŜnych gatunków: Ŝywiciela (chorego) i patogena (czynnika chorobotwórczego).
Nazwy parazytoz tworzy się dodając do pnia nazwy rodzajowej końcówki: -oza (nazwa polska)
lub – osis (nazwa łacińska), np. Toxoplasma – Toksoplazma → toxoplasmosis, toksoplazmoza.
Parazytoza moŜe przebiegać w postaci ostrej (2 – 3 tygodnie), podostrej (3 – 6 tygodni) lub przewlekłej (ponad 6 tygodni). MoŜe teŜ występować zaraŜenie bezobjawowe, czyli nosicielstwo bez
uchwytnych objawów klinicznych, np. w przypadku zaraŜenia dorosłych owsikiem ludzkim.
Niektóre parazytozy określa się jako endemiczne, tzn. stale występujące na danym terenie, np.
zimnica endemiczna.
Parazytozy odzwierzęce (zoonozy) – to choroby występujące i u człowieka i u zwierząt, od których człowiek się zaraŜa. Zwierzęta mogą stanowić rezerwuar pasoŜyta.
9
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Zoonozą jest np. giardioza, którą człowiek moŜe się zarazić od psa, kota, małpy.
Większość parazytoz ma znacznie cięŜszy przebieg u człowieka niŜ ta sama lub pokrewna jej choroba
u zwierząt. Tłumaczy się to niestabilnością układu pasoŜyt - Ŝywiciel (człowiek), brakiem dostatecznego
wzajemnego przystosowania z powodu późnego (w sensie ewolucyjnym) nabycia danego pasoŜyta. Spośród zarodźców najbardziej patogenicznym dla człowieka jest Plasmodium falciparum. UwaŜa się go za
stosunkowo młodego pasoŜyta człowieka. Do młodych pasoŜytów człowieka zalicza się takŜe świdrowca i
włośnia.
Parazytozy stanowią powaŜny problem medyczny i ekonomiczny w wielu krajach świata.
Na zimnicę wywoływaną przez zarodźce umiera rocznie ok. 1 - 2 mln mieszkańców globu, w tym
większość stanowią dzieci do 5 roku Ŝycia. Parazytozy zwierząt (np. fascjoloza owiec i bydła) powodują ogromne straty materialne. Zwalczanie chorób pasoŜytniczych u zwierząt hodowlanych ma wielkie znaczenie w walce z głodem i niedoŜywieniem w licznych państwach.
Czynnikami sprzyjającymi szerzeniu się pasoŜytów we współczesnym świecie są: zwiększenie gęstości zaludnienia, exodus ludności, zakłócanie równowagi naturalnych ekosystemów, uŜywanie
odzieŜy z włókien syntetycznych itp.
Przyczyną parazytoz jest zewnątrzpochodny czynnik środowiska: cysty lub jaja inwazyjne (tylko
sporadycznie dochodzi do samozaraŜenia), dlatego moŜna uznać parazytozy za choroby środowiskowe.
Obserwuje się zwiększoną podatność na pasoŜyty w obniŜonej odporności organizmu (AIDS, choroby nowotworowe i zakaźne, leczenie steroidami, lekami immunosupresyjnymi, alkoholizm).
Chorobotwórcze (patogenne) działanie pasoŜyta na Ŝywiciela jest róŜnorodne: fizyczne, chemiczne i biotyczne.
Jako działanie fizyczne naleŜy wymienić mechaniczne uszkodzenia tkanek Ŝywiciela w czasie inwazji
pasoŜyta, czy teŜ jego penetracji wewnątrz organizmu gospodarza oraz niedroŜność naczyń chłonnych
i krwionośnych, przewodów Ŝółciowych, jelita itp. spowodowaną zaczopowaniem światła przez postacie
larwalne lub dorosłe pasoŜyty (np. niedroŜność jelita spowodowaną duŜą liczbą skłębionych glist).
Do czynników chemicznych zaliczamy róŜnorodny wpływ na Ŝywiciela toksycznych produktów
przemiany materii pasoŜyta, wywoływanie odczynów zapalnych, uczuleniowych, a takŜe hamujące
działanie inhibitorów trawiennych pasoŜyta na odpowiednie enzymy Ŝywiciela.
Z kolei jako czynniki biotyczne moŜna traktować pobudzenie tkanki Ŝywiciela do rozrostu (słoniowacizna pod wpływem Wuchereria bancrofti), działanie teratogenne (Toxoplasma gondii), czy pozbawianie Ŝywiciela substancji odŜywczych i witamin (bruzdogłowiec szeroki, glista ludzka), a takŜe zakłócenie trawienia i wchłaniania pokarmów (zespół złego wchłaniania w lambliozie i glistnicy u dzieci).
8. Wykrywanie pasoŜytów
Materiałem badanym mogą być: krew, kał, mocz, treść dwunastnicy, płyn mózgowo-rdzeniowy,
bioptaty (płuc, wątroby, mięśni, mózgu) i inne.
Metody badań
1. Preparat bezpośredni – rzadko stosuje się do badania krwi, chociaŜ moŜna obserwować świdrowce w świeŜej krwi poruszające się charakterystycznym ruchem.
Jest to badanie podstawowe na obecność pasoŜytów jelitowych w kale.
2. Preparat trwały:
a. utrwalony,
b. utrwalony i zabarwiony.
3. Metody zagęszczające:
3.1. „gruba kropla krwi” stosowana do wykrywania pasoŜytów bytujących we krwi (opis metody patrz str. 16)
3.2. koproskopowe metody zagęszczające słuŜące do wykrywania cyst pierwotniaków i jaj robaków:
3.2.1. flotacyjne - badaną próbkę kału zawiesza się w płynie o masie właściwej większej niŜ cysty
lub jaja pasoŜytów:
10
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
a. metoda Fülleborna - nasycony roztwór NaCl,
b. metoda Fausta - 33% ZnS04
materiał do badania pobiera się z powierzchni płynu i bada pod mikroskopem;
3.2.2. sedymentacyjne - cysty i jaja wykrywa się w próbce kału wymieszanej z płynem lŜejszym
od elementów poszukiwanych (woda, siarczan sodowy z dodatkiem eteru):
metoda Rivasa - 5% kwas octowy i eter, bada się osad z dna probówki po odwirowaniu płynu;
4. Ksenodiagnostyka
a. wstrzyknięcie krwi badanej osoby zwierzętom laboratoryjnym (myszy, szczury) dla namnoŜenia;
b. skarmianie pluskwiaków krwią człowieka badanego na obecność Trypanosoma cruzi – jeŜeli człowiek jest zaraŜony, pierwotniaki rozmnaŜają się w jelicie świdrowców i łatwo je wykryć;
5. Metody hodowli in vitro na sztucznym podłoŜu
6. Metody immunologiczne
a. immunofluorescencyjne – pozwalające przy uŜyciu mikroskopu fluorescencyjnego wykryć cysty lamblii, pełzaków, toksoplazmę, które fluoryzują po wyznakowaniu przeciwciałami sprzęŜonymi z
fluorochromem;
b. immunoenzymatyczne – bardzo czułe i swoiste, przystosowane do oznaczania przeciwciał i
krąŜących antygenów rozpuszczalnych m.in. do wykrywania koproantygenu lamblii. WyróŜniamy
antygeny strukturalne, czyli somatyczne pasoŜyta, ujawniające swą aktywność, gdy pasoŜyt jest fagocytowany i antygeny fizjologiczne, czyli metaboliczne (często o charakterze enzymów) uwalniane
przez pasoŜyty do organizmu Ŝywiciela na skutek czynności fizjologicznych pasoŜyta;
7. Metody biologii molekularnej – są czułe i swoiste; polegają na wykrywaniu DNA pasoŜyta.
Technika łańcuchowej reakcji polimerazowej (ang. Polymerase Chain Reaction – PCR) umoŜliwia
wykrywanie i identyfikację róŜnych pasoŜytów. Polega na zwielokrotnieniu, czyli amplifikacji, sekwencji nukleotydowych specyficznych dla tych organizmów. MoŜna w ten sposób badać zarówno
próbki kliniczne (np. krew, kał) pochodzące od człowieka, jak i przenosicieli pasoŜytów (np. komary).
Podczas wykrywania pasoŜytów pod mikroskopem mogą zaistnieć pomyłki związane z obecnością w materiale badanym róŜnych elementów, które przypominają cysty lub jaja pasoŜytów. Mogą to
być pyłki, mikroskopijne włoski roślin, zarodniki grzybów, ziarna skrobi, kropelki tłuszczu lub nawet
pęcherzyki powietrza, np. nitkowate artefakty mogą sugerować obecność mikrofilarii.
9. Zasady wymowy nazw łacińskich (zlatynizowanych)
1. Samogłoskę ,,y” na początku wyrazu oraz między dwiema spółgłoskami wymawia się jak ,,j”,
w innych połączeniach zachowuje swoje brzmienie: np. Yerynia.
2. Dwugłoski ,,ae” i ,,oe” wymawia się jak ,,e”, o ile nie zastosowano dierezy nad drugą sylabą,
„oë”, ,,aë”, np. Entamoeba, maxillae, Aëdes.
3. Głoskę ,,ph” jak f, np. Siphonaptera, phylum.
4. Głoskę ,,rh” jak ,,r”, np. Trypanosoma rhodesiense.
5. Głoskę ,,th” jak ,,t”, np. Platyhelminthes, thorax.
6. ,,sh” jak ,,sz”, np. Leishmania.
7. Spółgłoska ,,c” zachowuje swoje brzmienie przed ,,e”, ,,ae”, ,,oe”, ,,i”, ,,y”, np. acetabulum,
Fasciola, Cimex, Dicrocoelium, natomiast w pozostałych przypadkach wymawia się ją jak ,,k”, np.
Culex, Insecta, alloscutum, coxa, ctenidium, Musca.
8. Głoskę ,,v” wymawia się jak ,,w”, np. vermicularis, vivax.
11
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Część II
PARAZYTOLOGIA SZCZEGÓŁOWA
W skrypcie zostaną omówione (w kolejności zgodnej z systematyką świata
zwierzęcego) pasoŜyty naleŜące do królestw (regnum): Protista (Pierwotniaki)
i Animalia (Zwierzęta). Królestwom podporządkowane są niŜsze jednostki systematyczne, jak typ (phylum), gromada (classis), rząd (ordo), rodzina (familia),
rodzaj (genus), gatunek (species), podgatunek (subspecies), odmiana (varietas). W przypadku pierwotniaków pasoŜytniczych i niektórych obleńców uŜywa
się dodatkowo pojęcia szczep, np. szczepy: rzęsistka pochwowego, włośnia
krętego. Szczep jest homogeniczną populacją pasoŜytów, którą cechują określone właściwości.
Nazwy jednostek wyŜszych od gatunku – to nazwy uninominalne (jednowyrazowe), np. nazwa rodzaju – Trypanosoma, nazwa rzędu – Kinetoplastida.
Nazwa gatunku łacińska lub zlatynizowana jest dwuczłonowa (binominalna nomenklatura Linneusza). Pierwszy człon - to nazwa rodzaju (rodzajowa), pisze się ją duŜą literą, drugi - epitet gatunkowy, pisany małą literą. Po
łacińskiej nazwie gatunku, zgodnie z wymaganiem Międzynarodowego Kodeksu Zoologicznego, podaje się nazwisko (lub skrót nazwiska) autora, który
daną nazwę gatunku uŜył po raz pierwszy oraz rok, w którym ją ogłosił, np.
Fasciola hepatica L., 1758. JeŜeli jakiś gatunek zaliczony do danego rodzaju
zostanie przeniesiony przez innego autora do odrębnego rodzaju lub zmieniona
zostanie nazwa rodzajowa, wówczas podaje się nową nazwę z nazwiskiem autora, który dokonał przeniesienia lub zmiany, ale nazwisko autora pierwotnej
nazwy musi być zachowane i podane w nawiasie, np.: Hymenolepis nana (von
Siebold, 1852) Blanchard, 1891 – Tasiemiec karłowaty. Pierwotna nazwa tasiemca karłowatego podana została w 1852 roku przez von Siebolda i brzmiała: Taenia nana von Siebold, 1852. Później (w 1891 r.) Blanchard zmienił nazwę rodzajową na Hymenolepis. W tekście skryptu pominęliśmy dla uproszczenia daty przy nazwach gatunków.
W nazewnictwie gatunków obowiązuje zasada priorytetu, tzn. naleŜy uŜywać nazwy nadanej po raz pierwszy, ale poczynając od Linneusza, nie wcześniej.
Oprócz nazw priorytetowych istnieją nazwy synonimowe, np. Giardia lamblia Stiles, syn. Lamblia intestinalis (Lambl) Blanchard. Nazwa podgatunku jest
trinominalna (trójwyrazowa), np. Ascaris lubricoides suis, przy tym ostatni
człon jest nazwą podgatunkową.
***
12
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Podany w skrypcie opis preparatu makroskopowego lub mikroskopowego
jest poprzedzony ogólnymi wiadomościami na temat danego gatunku pasoŜyta.
Uwzględniono, oprócz pasoŜytów najczęściej występujących w Polsce, równieŜ gatunki pasoŜytnicze, które w naszym kraju nie występują (np. świdrowce, gatunki Schistosoma), bądź występują rzadko (zarodźce). Zasługują one
jednak na omówienie z dwóch powodów:
1. niektóre pasoŜyty wywołują wciąŜ groźne dla ludzkości choroby, o duŜym zasięgu, na które zapadają miliony ludzi na świecie (np. zimnica,
śpiączka afrykańska, schistosomoza);
2. częste w ostatnich latach kontakty między ludźmi pochodzącymi z róŜnych stref klimatycznych stwarzają niebezpieczeństwo zaraŜenia się pasoŜytami i zawleczenia choroby inwazyjnej z jednego kraju do drugiego.
KRÓLESTWO: PROTISTA – PIERWOTNIAKI
Podkrólestwo: Protozoa – Pierwotniaki zwierzęce
Są to zwierzęta jednokomórkowe mikroskopijnej wielkości, pod względem fizjologicznym ciało
pierwotniaka stanowi samodzielny organizm.
Komórka pierwotniaka jest otoczona cienką błoną plazmatyczną o prostej budowie - cytolemmą
lub bardziej złoŜoną pellikulą.
Pierwotniaki poruszają się za pomocą róŜnych organelli ruchu (cecha waŜna w klasyfikacji). Są to
nibynóŜki, rzęski, wici. Wici i rzęski wychodzą z ciał podstawowych, czyli bazalnych wici, zwanych
kinetosomami. W pobliŜu kinetosomu znajduje się ciało przypodstawne - parabazalne. U niektórych
pierwotniaków, poruszających się w stosunkowo gęstym środowisku (wydzielina pochwy, krew), jako
dodatkowe organellum ruchu występuje błona falująca - membrana undulans.
Rozmieszczenie chromatyny w jądrze pierwotniaków moŜe mieć znaczenie diagnostyczne (róŜnicowanie gatunków pełzaków). Pojedyncza (lub złoŜona z grubych ziarnistości) grudka chromatyny
umieszczona koncentrycznie lub ekscentrycznie w jądrze nosi nazwę kariosomu (substancja jądrowa
nie wychodząca w skład chromosomów, zmiennej wielkości, kształtu i połoŜenia w jądrze).
Pierwotniaki odŜywiają się cudzoŜywnie; ok. 13% spośród nich to pasoŜyty.
Znaczna liczba pierwotniaków pasoŜytniczych odŜywia się osmotycznie; inne, np. zarodźce przez pinocytozę lub, jak pełzaki - fagocytozę. Jeszcze inne odŜywiają się bezpośrednio przez otwór
gębowy - cytostom (u pasoŜytniczych pierwotniaków występuje najczęściej zjawisko astomatyzmu brak otworu gębowego). Rolę trawienną pełnią wodniczki odŜywcze. Wodniczki tętniące, spełniające funkcję wydalniczą, są rzadko obecne u pierwotniaków pasoŜytniczych. Pierwotniaki oddychają
całą powierzchnią ciała, a Ŝyjące w warunkach małego ciśnienia tlenu - rozkładają glikogen.
RozmnaŜają się najczęściej bezpłciowo, głównie przez podział mitotyczny.
Rozród płciowy rozpoczyna się wytwarzaniem komórek płciowych (gamet), czyli gametogenezą.
W wyniku połączenia gamet powstaje zygota. To połączenie moŜe przebiegać na drodze somatogamii
(gamety, zwane tu gamontami, powstają przez przekształcenie postaci wegetatywnych), izogamii
(izogamety są fizjologicznie róŜnorodne, lecz jednakowej wielkości i kształtu), anizogamii (anizogamety: makro- i mikrogameta, róŜnią się wielkością i kształtem). Zygota po pewnym okresie spoczynkowym dzieli się.
U orzęsków występuje proces koniugacji (krótkotrwałe zespolenie dwóch osobników, podczas
którego następuje wzajemna wymiana części cytoplazmy i fragmentów aparatu jądrowego).
13
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
U niektórych pierwotniaków ma miejsce zjawisko przemiany pokoleń (metagenesis), czyli występowanie kolejno po sobie pokolenia bezpłciowego (lub kilku pokoleń bezpłciowych) i pokolenia
płciowego.
Protozoa wytwarzają postać wegetatywną, zwaną trofozoitem oraz przetrwalną, czyli cystę, która
jest odporna na niesprzyjające czynniki środowiska zewnętrznego.
1. Gromada: Zoomastigophorea – Wiciowce zwierzęce
Ciało wiciowców otoczone jest błoną komórkową, posiada jedną lub więcej wici. KaŜda z nich
przytwierdzona jest do kinetosomu (ciało podstawowe, bazalne). Często występuje ciało przypodstawne - parabazalne. Niektóre wiciowce zaopatrzone są w dodatkowe organellum ruchu – błonę
falującą (membrana undulans) ułatwiającą poruszanie się w gęstym środowisku (np. pierwotniaki
pasoŜytujące w osoczu krwi lub w wydzielinie pochwy).
1. Rząd: Kinetoplastida – Świdrowce
Są to pierwotniaki jednowiciowe, poruszające się charakterystycznym ruchem świdrującym,
pozbawione cytostomu i wodniczek tętniących. Organellum komórkowym, występującym jedynie
u świdrowców, jest leŜący w pobliŜu kinetosomu kinetoplast. Stanowi on część (widoczną po wybarwieniu) olbrzymiego pojedynczego mitochondrium przebiegającego wzdłuŜ ciała świdrowca.
Kinetoplast zawiera wiele waŜnych składników chemicznych, a zwłaszcza duŜą ilość pozajądrowego DNA; odgrywa waŜną rolę w metabolizmie komórki świdrowca. Ulega znacznym przekształceniom w cyklu Ŝyciowym Kinetoplastida.
U pierwotniaków z tego rzędu występuje zjawisko transformacji morfologicznej, polegające
na zmianie postaci w toku rozwoju. WyróŜniamy pięć stadiów, czyli postaci morfologicznych świdrowców (ryc. 1).
Dwie z nich (ryc. 1 A, B) przystosowane są do bytowania wewnątrz komórek Ŝywiciela. Posiadają kształt mniej więcej kulisty, kinetoplast i kinetosom nad jądrem komórkowym.
U postaci amastigota (ryc. 1 A) znajduje się tylko wić wewnętrzna (akinetyzm), a u sferomastigota (ryc. 1 B) takŜe zewnętrzna.
Pozostałe trzy postacie (ryc. 1 C-E) pasoŜytują w płynach ustrojowych Ŝywiciela (osocze, limfa, płyn mózgowo-rdzeniowy). Charakteryzują się wrzecionowatym kształtem ciała i centralnym
ułoŜeniem jądra. U postaci promastigota (ryc. 1 C) kinetosom i kinetoplast znajdują się na przednim biegunie, występuje tylko wić wolna. U epimastigota (ryc. 1 D) kinetosom i kinetoplast umiejscowione są nad jądrem i obecna jest krótka błona falująca. Postać trypomastigota (ryc. 1 E) wyróŜnia się ułoŜeniem kinetosomu i kinetoplastu na tylnym biegunie i błoną falującą biegnącą wzdłuŜ
całej komórki.
14
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
n
Ryc. 1. Postacie morfologiczne świdrowców z rodzajów Trypanosoma i Leishmania: A - amastigota, B - sferomastigota, C - promastigota, D - epimastigota, E - trypomastigota; a - wić wewnątrzkomórkowa, b - kinetosom, f - wić, g - ,,ziarnistości” w cytoplazmie, k - kinetoplast, n – jądro komórkowe, um - błona falująca (na podstawie róŜnych autorów).
Rodzina: Trypanosomatidae
1. Gatunek: Trypanosoma gambiense Dutton - Świdrowiec gambijski
Występowanie. PasoŜyt bytujący we krwi i płynie mózgowo-rdzeniowym człowieka oraz niektórych zwierząt (antylop, świń, owiec, kóz, bydła) w tropikalnej Afryce, po raz pierwszy wykryty
w Gambii, stąd nazwa gatunkowa. W Polsce nie występuje.
Budowa. Tworzy postacie: trypomastigota i epimastigota. Pierwsza z nich osiąga długość 10-30 µm,
szerokość 1-3,5 µm; w osoczu krwi przybiera kształt liter C, V lub S (ryc. 2).
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną dla człowieka (i innych Ŝywicieli) jest trypomastigota, która wnika
do organizmu człowieka w czasie ukłucia much tse-tse (najczęściej jest to gatunek Glossina palpalis)
zaraŜonych świdrowcem. Owady te występujące w Afryce, są pasoŜytami czasowymi człowieka
i zwierząt, piją krew w dzień, zarówno samice jak i samce (patrz str. 104).
MoŜliwe jest zaraŜenie płodu poprzez łoŜysko (trypanosomoza wrodzona) lub w czasie przetaczania krwi (trypanosomoza potransfuzyjna).
15
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 2. Świdrowiec gambijski, postać trypomastigota w rozmazie krwi człowieka (wg 21). *)
Rozwój. Postać trypomastigota pasoŜytuje w osoczu krwi, następnie w limfie i płynie mózgowordzeniowym. Postacią inwazyjną dla much tse-tse jest równieŜ postać trypomastigota, którą zaraŜają
się ssąc krew człowieka lub zwierząt. Postać ta przekształca się w ciele owada w postać epimastigota,
a następnie w gruczołach ślinowych much - w trypomastigota. Świdrowce nie wyrządzają muchom
tse-tse Ŝadnej widocznej szkody.
Chorobotwórczość. Świdrowiec gambijski wywołuje u człowieka śpiączkę afrykańską – trypanosomozę (trypanosomosis), która przebiega w dwóch fazach:
I - okres przebywania pasoŜyta w osoczu; charakteryzuje się nieregularną wysoką gorączką,
dreszczami, bólami głowy, powiększeniem węzłów limfatycznych i śledziony;
II - okres występowania świdrowca w płynie mózgowo-rdzeniowym; występują wówczas zaburzenia psychiczne, stany pobudzenia i śpiączki prowadzące do ogólnego wyniszczenia organizmu i śmierci.
Objawy trypanosomozy związane są z obecnością toksycznych produktów przemiany materii pasoŜyta. Rocznie z powodu śpiączki afrykańskiej umiera na świecie ok. 5 tyś. osób.
Wykrywanie. Materiałem do badania są: krew, punktat z mostka, osad płynu mózgowordzeniowego. W rozmazie bezpośrednim widać pasoŜyty poruszające się charakterystycznym ruchem
świdrującym; w rozmazie utrwalonym i zabarwionym barwnikiem Giemsy (fabryczny preparat zawierający eozynę i azur metylowy, barwi takŜe bakterie i riketsje) oraz w preparacie tzw. grubej kropli
krwi wykrywa się postać trypomastigota.
Grubą kroplę krwi wykonuje się następująco: na szkiełku przedmiotowym rozprowadza się
krew w postaci krąŜka, suszy na powietrzu bez utrwalania, następnie barwi roztworem Giemsy. Erytrocyty ulegają wówczas hemolizie, a w preparacie pozostają krwinki białe, płytki krwi i ewentualnie
pasoŜyty. Stosuje się takŜe odczyny immunologiczne oraz metody molekularne (PCR).
Zapobieganie i zwalczanie dokonuje się przez niszczenie much tse-tse, unikanie miejsc wilgotnych (biotopem much tse-tse są okolice rzek i jezior); badanie krwiodawców na obszarach endemicznego występowania trypanosomoz; stosuje się diagnostyczne testy serologiczne, umoŜliwiające
eliminację chorych dawców.
Śpiączka afrykańska, mimo intensywnego jej zwalczania, stanowi w krajach Środkowej i Zachodniej
Afryki wciąŜ jeszcze problem o duŜym znaczeniu społecznym.
***
*) Liczby w nawiasie oznaczają pozycję piśmiennictwa (patrz str. 111), z którego reprodukowano daną rycinę.
16
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Preparat: postać trypomastigota w rozmazie krwi; preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Powiększenie mikroskopowe: 600x lub 1000x (immersja olejowa). Wśród krwinek czerwonych (tylko nieliczne białe) widać charakterystycznie powyginane postacie trypomastigota. Cytoplazma pasoŜytów wybarwiona jest na kolor niebieskofioletowy, a duŜe jądro - intensywnie fioletowy. Kinetosom i kinetoplast znajdują się na tylnym biegunie w postaci ciemnofioletowych punktów. MoŜna zaobserwować takŜe błonę falującą.
Rysunek: narysować kilka świdrowców wśród elementów morfotycznych krwi, zachowując
odpowiednie proporcje wielkości (średnica krwinki czerwonej 7,7-8µm).
2. Gatunek: Trypanosoma cruzi Chagas
Występowanie. Bytuje w narządach miąŜszowych, krwi i limfie człowieka i zwierząt (pies, kot)
w Ameryce Południowej (50% ludności jest zaraŜonych tym pasoŜytem) i Środkowej.
Budowa. Tworzy postacie trypomastigota, epimastigota i amastigota. Postać trypomastigota, o długości
10-20µm, jest podobna do tejŜe postaci świdrowca gambijskiego; postać amastigota ma średnicę 1,5-5 µm.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną dla człowieka (i innych kręgowców będących Ŝywicielami) jest
postać trypomastigota. Wnika ona do organizmu ludzkiego poprzez uszkodzoną skórę lub błonę
śluzową jamy ustnej i spojówek wraz z kałem lub wymiocinami pluskwiaków z rodzajów Triatoma
i Rhodnius, naleŜących do rodziny Reduviidae – Zajadkowate (patrz strona 104, ryc. 90). ZaraŜenie
moŜe nastąpić równieŜ w czasie przetaczania krwi oraz z mlekiem matki.
Rozwój. Postać trypomastigota wnika do tkanki podskórnej, przekształca się w postać amastigota pasoŜytującą w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego narządów miąŜszowych, węzłów chłonnych, we włóknach mięśnia sercowego i mięśni poprzecznie prąŜkowanych, a takŜe w
mózgu. We krwi występuje w postaci trypomastigota. Tą postacią zaraŜają się pluskwiaki w czasie
ssania krwi człowieka lub zwierzęcia. W przedŜołądku owada postać trypomastigota przekształca
się w epimastigota, ta ostatnia po intensywnych podziałach w jelicie przekształca się w postać trypomastigota. Cały rozwój T. cruzi moŜe odbywać się w ciele owada.
Chorobotwórczość. Wywołuje chorobę Chagasa (czyt. czagasa), która stanowi powaŜny problem
zdrowotny Ameryki Południowej. Postać ostra tej choroby występuje tylko u niemowląt i dzieci. Objawia się podwyŜszoną temperaturą ciała, obrzękiem powiek i twarzy, powiększeniem węzłów chłonnych,
wątroby i śledziony, zapaleniem mięśnia sercowego, opon mózgowych i mózgu. Często kończy się
śmiercią. Przewlekła choroba Chagasa moŜe występować w postaci sercowej, oponowo-mózgowej i in.
Wykrywanie. Bada się: krew, płyn mózgowo-rdzeniowy, miazgę szpiku i śledziony. Stosuje się:
a. rozmaz utrwalony i zabarwiony barwnikiem Giemsy;
b. metodę hodowli na sztucznych podłoŜach;
c. ksenodiagnostykę (krew człowieka podaje się larwom pluskwiaków z rodzaju Triatoma, a następnie poszukuje się w preparatach bezpośrednich z treści jelita owada postaci trypomastigota);
d. metody immunologiczne.
e. metody molekularne (PCR).
Zapobieganie i zwalczanie polega na niszczeniu pluskwiaków, a takŜe badaniu krwiodawców.
***
Preparat: 1. postać trypomastigota w rozmazie krwi myszy; preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy. 2. postać epimastigota, z hodowli in vitro (hodowla na podłoŜach sztucznych ma znaczenie w diagnostyce); preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 600x lub 1000x (immersja).
Ad 1. Budowa tej postaci jest podobna do postaci trypomastigota Trypanosoma gambiense.
Ad 2. W preparacie zauwaŜamy intensywnie fioletowo zabarwione owalne jądro, które zajmuje
połoŜenie centralne w komórce pasoŜyta oraz jasnofioletowo wybarwioną cytoplazmę.
Nad jądrem znajdują się struktury równieŜ intensywnie zabarwione: kinetosom i kineto17
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
plast. Dobrze jest widoczna wić wolna, wychodząca na biegunie przednim. W niektórych
komórkach moŜna dostrzec krótką błonę falującą.
Rysunek: narysować: 1. postać trypomastigota; 2. kilka typowych postaci epimastigota z zaznaczeniem widocznych elementów budowy.
3. Gatunek: Leishmania donovani (Laveran et Mesnil) Ross
Występowanie. Jest to pasoŜyt człowieka i niektórych zwierząt (gryzonie, pies) w Azji Południowej i Wschodniej oraz w Ameryce Południowej i Środkowej, w Afryce; sporadycznie w basenie
Morza Śródziemnego. W Polsce nie występuje.
Budowa. Tworzy dwie postacie: promastigota i amastigota (ryc. 3.), ta ostatnia ma średnicę 2-5 µm.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną dla człowieka (i innych kręgowców) jest promastigota. ZaraŜenie następuje w czasie ssania krwi przez moskita z rodzaju Phlebotomus lub przez wtarcie ciała tego
owada w uszkodzoną skórę.
Moskity (patrz teŜ str. 105) są owadami występującymi w krajach śródziemnomorskich oraz w
Azji i Ameryce. Samice pasoŜytują czasowo na człowieku i zwierzętach. Przebywają w wilgotnych
mieszkaniach i kryjówkach zwierząt.
Rozwój. Postać promastigota przekształca
się w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego wątroby, śledziony i szpiku kostnego zaraŜonego ssaka w wewnątrzkomórkową postać
amastigota. Komórka moŜe zawierać 100-200
pasoŜytów.
Samica moskita zaraŜa się w czasie ssania
krwi człowieka chorego (postać amastigota, bytująca w leukocytach). W przewodzie pokarmowym owada postać amastigota przekształca
się w postać promastigota.
Ryc. 3. Leishmania donovani, postacie amastigota
w szpiku:
a – komórka siateczki zawierająca pasoŜyty,
b – granulocyt, c – erytrocyt, d – erytroblasty,
e – pasoŜyty poza komórką, f – jądro pierwotniaka, g
– kinetoplast (wg 27).
18
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Chorobotwórczość. Wywołuje leiszmaniozę narządową (leishmaniosis visceralis) o przebiegu
ostrym lub przewlekłym. Objawia się ona gorączką, powiększeniem wątroby i śledziony. U chorych
pojawia się ciemne zabarwienie skóry - stąd nazwa choroby: kala-azar, czyli czarna choroba. Schorzenie to prowadzi do ogólnego wyniszczenia człowieka; nie leczone, kończy się najczęściej śmiercią. Objawy leiszmaniozy związane są z działaniem toksycznych produktów przemiany materii pasoŜyta. Na leiszmaniozę choruje na świecie 400 mln ludzi, rocznie umierają ok. 54 tysiące. 70%
przypadków tej choroby występuje łącznie z HIV.
Wykrywanie. Materiał słuŜący do wykrycia pasoŜyta stanowi miazga szpiku kostnego, wątroby,
śledziony, węzłów chłonnych. Przygotowuje się do badania rozmaz utrwalony i barwiony barwnikiem Giemsy. Stosuje się takŜe metody hodowli, immunologiczne i molekularne (PCR).
Zapobieganie i zwalczanie polega na niszczeniu przenosicieli – moskitów z rodzaju Phlebotomus oraz badaniu krwiodawców na obszarach endemicznego występowania L. donovani.
***
Preparat: 1. postać amastigota, preparat odciskowy ze śledziony myszy; 2. postać promastigota, preparat z hodowli in vitro; oba preparaty trwałe, barwione metodą Giemsy.
Obserwacja: Pow. 1000x.
Ad 1. W preparacie widać jajowate lub okrągłe postacie amastigota znajdujące się wewnątrz komórek oraz poza nimi. Cytoplazma pierwotniaka wybarwiona jest na kolor jasnofioletowy,
natomiast jądro i kinetoplast - ciemnofioletowy.
Ad 2. Widoczne są w preparacie liczne trofozoity kształtu przewaŜnie wrzecionowatego, z silnym
wybarwionym i centralnie połoŜonym jądrem; kinetoplast znajduje się w pobliŜu bieguna
przedniego, wić jest wolna. Niektóre osobniki mają kształt nietypowy, są nadmiernie szerokie. Niekiedy jądro i kinetoplast zajmują połoŜenie nietypowe.
Rysunek: 1. odrysować komórkę wraz z postaciami amastigota oraz objaśnić na rysunku widoczne
elementy budowy; 2. rysunek kilku osobników postaci promastigota.
2. Rząd: Trichomonadida – Rzęsistki
NaleŜą tu pierwotniaki o 3 - 6 wiciach wolnych. Posiadają ciało przypodstawne, błonę falującą
i ciało usztywniające – aksostyl (ryc. 4). Nie posiadają mitochondriów, a ich rolę pełnią hydrogenosomy. Rzęsistki występują u płazów, gadów, ptaków, ssaków i człowieka.
Rodzina: Trichomonadidae
Do rodziny tej naleŜą pasoŜyty przewodu pokarmowego oraz układu moczowo-płciowego kręgowców.
1. Gatunek: Trichomonas vaginalis Donné - Rzęsistek pochwowy
Występowanie. Rzęsistek pochwowy jest kosmopolitycznym, monoksenicznym pasoŜytem dolnych odcinków narządów moczowo-płciowych człowieka. U kobiet występuje najczęściej w pochwie, takŜe w szyjce macicy i cewce moczowej; u męŜczyzn - na napletku i Ŝołędzi, w cewce moczowej i gruczole krokowym. NaleŜy do najpospolitszych na kuli ziemskiej pasoŜytów człowieka.
W Polsce częstość zaraŜenia kobiet wynosi ok. 20%, męŜczyzn - ok. 10%.
19
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 4. Schemat budowy trofozoitu rzęsistka: a - wici przednie (wolne),
b - skupienie kinetosomów,
c - wić wolna (sterowa), d - błona falująca, e - kosta, f - jądro
komórkowe, g - aksostyl, h - kolec,
i - ciało parabazalne, j - włókno parabazalne, k - pelta, l - kariosom (wg 30).
Budowa. Występuje tyl
Budowa. Występuje tylko w postaci trofozoitu (ryc.4, 5). Jest polimorficzny: posiada zmienny kształt (kulisty, gruszkowaty, elipsoidalny); jego wielkość waha się w
szerokich granicach (4-40 µm). Stosunkowo duŜe wrzecionowate jądro znajduje się blisko przedniego
bieguna komórki. Ponad jądrem występuje skupienie pięciu kinetosomów, z których wychodzą cztery
wici wolne - przednie i jedna wić tylna - sterowa, biegnąca nad grzbietem błony falującej.
Ryc. 5. Rzęsistek pochwowy, trofozoity:
a - wici przednie (wolne), b - skupienie kinetosomów, d - błona falująca,
e - kosta, f - jądro komórkowe, g aksostyl, h - kolec, i - ciało parabazalne,
j - włókno parabazalne, m - ziarnistości paraksostylne hydrogenosomów, n - ziarnistości parakostalne
hydrogenosomów (wg 26).
Bardzo charakterystyczna dla wszystkich rzęsistków jest pelta – struktura mikrotubularna półksięŜycowata otaczająca kanał okołowiciowy.
Błona falująca stanowi 30 - 60%, niekiedy do 100% długości komórki. Jest to cecha bardzo
zmienna i nie moŜe słuŜyć do róŜnicowania gatunków rzęsistka. U nasady błony falującej znajduje
się włókno usztywniające, zwane kostą (costa). WzdłuŜ całego ciała przebiega pałeczka osiowa
zwana aksostylem. Wystaje on na biegunie tylnym w postaci kolca. Z aksostylem moŜe krzyŜować
się aparat parabazalny typu Janickiego (nazwa na cześć Konstantego Janickiego – wybitnego polskiego parazytologa Ŝyjącego w latach 1876 -1932, który po raz pierwszy opisał ten typ aparatu),
zbudowany z aparatu Golgiego i włókien. Charakterystyczne dla rzęsistka pochwowego są ujawniane niektórymi metodami barwienia ziarnistości parakostalne i paraksostylne.
Rzęsistek pochwowy rozmnaŜa się przez podział podłuŜny. W materiale klinicznym i w hodowli spotyka się często osobniki wielojądrowe, których wielkość przekracza kilkakrotnie normalne
rozmiary trofozoitu. Powstają one na skutek wadliwego podziału komórkowego.
T. vaginalis oddycha beztlenowo rozkładając glikogen. OdŜywia się bakteriami, grzybami oraz
rozpadającymi się komórkami nabłonkowymi.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest trofozoit. ZaraŜenie następuje drogą układu moczowopłciowego, przede wszystkim bezpośrednio, w czasie stosunku płciowego (dlatego rzęsistkowica
jest traktowana w niektórych krajach jako choroba weneryczna), jak równieŜ w czasie porodu. ZaraŜeniu pośredniemu, tj. poprzez narzędzia ginekologiczne, przedmioty kąpielowe, pościel itp. przypisuje się na ogół małą rolę.
20
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Chorobotwórczość. Dość często występuje zaraŜenie bezobjawowe (nosicielstwo), głównie
u męŜczyzn (u ok. 50% zaraŜonych). Rzęsistkowica - trichomonoza (trichomonosis) ostra przebiega
u kobiet z nietypowymi objawami (upławy, świąd krocza i pochwy). U męŜczyzn chorych na rzęsistkowicę ostrą występuje zapalenie napletka, Ŝołędzi, cewki moczowej i pęcherza. Rzęsistkowica przewlekła u kobiet i męŜczyzn ma przebieg podobny, jak ostra, ale objawy chorobowe są słabiej zaznaczone.
Rzęsistkowica moŜe prowadzić do stanów przedrakowych szyjki macicy; wskutek przewlekłych stanów zapalnych mogą powstawać nadŜerki. PasoŜytowanie rzęsistka pochwowego związane jest
z obecnością hormonów płciowych, dlatego na rzęsistkowicę chorują niemowlęta (otrzymują hormony
od matki), bardzo rzadko dzieci. Tym tłumaczy się równieŜ fakt małego odsetka zaraŜonych rzęsistkiem kobiet po 60. roku Ŝycia. Właściwym miejscem bytowania rzęsistka pochwowego jest błona
śluzowa pochwy (obecność glikogenu); w układzie moczowo-płciowym męŜczyzn znajduje on gorsze
warunki bytowania. U kobiet nasilenie objawów chorobowych zaleŜy od towarzyszącej rzęsistkowi
mikroflory oraz zjadliwości danego szczepu pasoŜyta. Szczególnie trudne jest zwalczanie rzęsistkowicy powikłanej grzybicą.
Wykrywanie. Materiał badany: u kobiet - wydzielina pochwy i szyjki macicy, mocz; u męŜczyzn
- wydzielina gruczołu krokowego, treść spod napletka, nasienie, mocz. W rutynowych badaniach laboratoryjnych uŜywa się preparatów trwałych, barwionych barwnikiem Giemsy lub hematoksyliną Ŝelazistą. Większą czułością odznaczają się metody hodowli na specjalnych sztucznych podłoŜach. Stosuje się takŜe diagnostykę serologiczną oraz molekularną (PCR).
Zapobieganie i zwalczanie. Partnerzy seksualni osób zaraŜonych rzęsistkiem muszą być leczeni.
Przeprowadza się badania kobiet w ciąŜy w celu zapobieŜenia rzęsistkowicy wrodzonej u niemowląt.
RównieŜ bada się kobiety na obecność rzęsistka przed zabiegami chirurgicznymi i wyjazdem do sanatorium.
NaleŜy zwracać uwagę na odpowiedni stan higieniczny urządzeń sanitarnych oraz narzędzi ginekologicznych.
***
Preparat: trofozoity z hodowli in vitro (na podłoŜu zawierającym m. in. surowicę, bulion mięsny i cukry); preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 600x lub 1000x; zwracamy uwagę na wyraźną polimorficzność komórek rzęsistka. Piankowata cytoplazma wybarwia się na kolor jasnofioletowy. Jądro owalne, zabarwione intensywnie ciemnofioletowo znajduje się w pobliŜu przedniego bieguna komórki. Takie połoŜenie jądra
pozwala odróŜnić rzęsistki w materiale klinicznym od komórek nabłonka, które mają jądro w połoŜeniu centralnym. Intensywnie fioletowo wybarwiają się równieŜ: aksostyl, wić przednia i tylna. Kinetosomy widoczne są nad jądrem w postaci ciemnofioletowego skupienia. U niektórych osobników moŜna zaobserwować błonę falującą. W preparacie trafiają się takŜe postacie dzielące się, posiadające 2
jądra, 2 aksostyle, 2 komplety wici, 2 błony falujące. Występują teŜ postacie wielojądrowe, z większą
liczbą jąder i innych organelli komórkowych.
Rysunek: kilka róŜnych trofozoitów
z objaśnieniem elementów budowy widocznych w preparacie.
Ryc. 6. Rzęsistek jelitowy: – 1
rzęsistek policzkowy – 2;
3 – jądro komórkowe,
4 – kinetosomy, 5 – wici wolne
(przednie), 6 – błona falująca,
7 – aksostyl, 8 – aparat parabazalny,
9 – otwór gębowy,
10 – wodniczki pokarmowe (wg 6).
Ryc.
21
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Gatunek : Trichomanas tenax (Müller) Dobell – Rzęsistek policzkowy
Występowanie. Kosmopolityczny gatunek, którego siedliskiem jest jama ustna człowieka.
Budowa. Występuje tylko w postaci trofozoitu (ryc. 6.2) zmiennego kształtu o wymiarach 5-15
µm x 3-10 µm. Jądro połoŜone jest na biegunie przednim. Ze skupienia kinetosomów wychodzą 4 wici
wolne i piąta biegnąca nad grzbietem błony falującej. Błona falująca wzmocniona jest u podstawy
kostą. Aksostyl wystaje poza pellikulę w postaci kolca. Posiada półksięŜycowate ciało parabazalne.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest trofozoit. UwaŜa się, Ŝe występują tylko zaraŜenia bezpośrednie.
Chorobotwórczość. MoŜe wywoływać rzęsistkowcę jamy ustnej.
Wykrywanie. Materiał badany: zeskrobiny błony śluzowej policzka, dziąseł, przestrzeni międzyzębowych.
Stosuje się: 1. preparaty bezpośrednie oceniane w mikroskopie fazowo-kontrastowym, 2. preparaty utrwalone alkoholem metylowym i barwione barwnikiem Giemsy, 3. hodowle na specjalnych
sztucznych podłoŜach.
Zapobieganie i zwalczanie. Utrzymywanie higieny jamy ustnej.
3. Gatunek: Trichomonas hominis (Davaine) Leuckart - Rzęsistek jelitowy
Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, ale częściej występuje w krajach o cieplejszym klimacie. W Polsce prewalencja wynosi ok. 1,5%. Siedliskiem tego rzęsistka jest jelito grube człowieka
i zwierząt (kot).
Budowa. Występuje tylko w postaci trofozoitu (ryc. 6.1) o zmiennym kształcie i wielkości (długość 5 – 50µm). Jądro znajduje się na przednim biegunie. Ze skupienia kinetosomów wychodzą wici
wolne i jedna biegnąca nad grzbietem błony falującej. Błona falująca wzmocniona jest u podstawy
kostą. Aksostyl tylko nieznacznie wystaje poza pellikulę. W odróŜnieniu od rzęsistków pochwowego
i policzkowego posiada otwór gębowy - cytostom i liczne wodniczki pokarmowe.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest trofozoit, który dostaje się do Ŝywiciela per os wraz z pokarmem lub wodą.
Chorobotwórczość. MoŜe wywoływać rzęsistkowicę przewodu pokarmowego lub występować
bez objawów.
Wykrywanie. Materiał badany: kał.
Stosuje się: 1. preparaty bezpośrednie ocenianie w mikroskopie fazowo-kontrastowym, 2. utrwalone płynem Schaudinna i barwione metodą Heidenhaina.
Zwalczanie. Nie zostało do tej pory opracowane.
3. Rząd: Diplomonadida
NaleŜą tu wiciowce posiadające niektóre organelle podwójne, jak jądra, ciała pośrodkowe
i usztywniające oraz dwa komplety 3-4 wici. Niektóre gatunki z tego rzędu są organizmami wolno
Ŝyjącymi, inne - pasoŜytami.
Gatunek: Giardia (czytaj: Ŝardia) lamblia Stiles
syn. Lamblia intestinalis (Lambl) Blanchard - Lamblia jelitowa
Lamblia jelitowa została wykryta w kale człowieka w 1859 roku przez polskiego uczonego czeskiego pochodzenia Wilhelma Lambla, nazwana przez niego Cercomonas intestinalis Lambl – ogoniastek jelitowy, później przez Blancharda na cześć odkrywcy - Lamblia intestinalis. Jednak okazało
się, Ŝe pierwotniaka tego naleŜy zaliczyć do rodzaju Giardia, bo nie ma podstaw do utworzenia
nowego rodzaju.
Występowanie. Kosmopolityczny pasoŜyt (częstszy jednak w tropiku niŜ klimacie umiarkowanym), występujący w jelicie cienkim (dwunastnica) człowieka i niektórych zwierząt (bydło, pies,
22
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
kot). Najczęściej zaraŜają się dzieci (25-30%). W środowiskach dziecięcych (domy dziecka, Ŝłobki,
internaty, oddziały pediatryczne itp.) występują epidemie giardiozy. U dorosłych pasoŜyta spotyka
się rzadziej (10%).
Budowa. Tworzy postacie trofozoitu i cysty (ryc. 7). Trofozoit, o długości ok. 10 µm ma charakterystyczny gruszkowaty kształt. W pobliŜu bieguna przedniego posiada on dwa elipsoidalne
jądra z chromatyną skupioną w środku wokół kariosomu (kariosomy duŜe, zbite, nieregularne).
Między jądrami znajduje się 8 kinetosomów, z których wychodzą 4 pary wolnych wici. Wici tylne
na odcinku od kinetosomów do powierzchni komórki tworzą włókna wzmacniające- aksonemy,
krzyŜujące się z dwoma ciałami pośrodkowymi. Są to stuktury (dawniej utoŜsamiane z ciałami
przypodstawnymi) specyficzne dla rodzaju Giardia, waŜne dla funkcjonowania tarczy przyssawkowej. Tarcza ta (zwana dawniej krąŜkiem czepnym) znajduje się na przednim biegunie strony
brzusznej, jest wzmocniona w koło cienkim włókienkiem usztywniającym, zawiera specjalne białka
– giardiny. Tarcza przyssawkowa jest organellum unikatowym, słuŜącym do przyczepiania się
pierwotniaka do błony śluzowej jelita.
Cysta, o wymiarach ok. 15x10 µm, posiada 2 lub 4 jądra, zawiązki wici i aksonem oraz ciałka
sierpowate. Te ostatnie są fragmentami mikrotubularngo szkieletu tarczy przyssawkowej, słuŜącymi
do jej odbudowania. Cytoplazma cysty wyraźnie odstaje od błony komórkowej.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest cysta; zaraŜenie moŜe nastąpić per os z zanieczyszczonym
pokarmem (np. nawoŜone fekaliami ludzkimi warzywa) lub wodą pitną, a takŜe w wyniku styczności bezpośredniej (zaraŜenie kontaktowe). UwaŜa się, Ŝe istnieje moŜliwość zaraŜenia odzwierzęcego (psy, koty). Często występują inwazje rodzinne. Potencjalnym przenosicielem cyst jest mucha
domowa (Musca domestica).
Ryc. 7. Lamblia jelitowa: 1 - krąŜek czepny, 2 - kinetosom, 3 - jadro komórkowe, 4 - ciałka pośrodkowe,
5 - aksonemy, 6 - wić boczna, 7 - wić grzbietowa, 8 - wić tylna, 9 - ciałka sierpowate (wg 6).
Chorobotwórczość. Objawy kliniczne giardiozy (giardiosis) mogą być róŜnorodne (polimorficzność objawów), co związane jest z występowaniem róŜnych szczepów pasoŜyta. U dorosłych większość zaraŜeń jest bezobjawowa lub skąpoobjawowa. MoŜe wystąpić nieŜyt jelita i zapalenie dróg Ŝółciowych. U dzieci obserwuje się często zaburzenia trawienia i wchłaniania tłuszczów
(wraz z witaminami) i węglowodanów (głównie laktozy i sacharozy). Związane jest to z upośledzeniem funkcji chłonnych lub zanikiem kosmków jelitowych. Zaburzenia te mogą prowadzić do niedorozwoju fizycznego dziecka. Objawy ze strony układu pokarmowego (biegunki, brak łaknienia)
sugerują zatrucie pokarmowe. Ponadto stwierdza się u dzieci niedokrwistość, uczulenia oraz objawy
ze strony układu nerwowego. Giardioza przewlekła jest często trudna do wyleczenia.
Wykrywanie. Materiał badany: kał, treść dwunastnicy. Stosuje się:
a. rozmaz kału, preparat trwały barwiony hematoksyliną Heidenhaina lub trójchromem, poszukuje się cyst, konieczne jest kilkakrotne badanie;
23
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
b. preparat z treści dwunastnicy: 1. bezpośredni - zaraz po pobraniu materiału zgłębnikiem
dwunastniczym, 2. utrwalony i zabarwiony metodą Heidenhaina;
c. metody zagęszczające;
d. metodę hodowli;
e. metody immunologiczne.
Opracowano takŜe nowoczesne metody diagnostyczne oparte na wykrywaniu w wodnych wyciągach kału koproantygenu Giardia za pomocą testu immunoenzymatycznego lub na analizie DNA
(diagnostyka molekularna) pasoŜyta przy uŜyciu sond molekularnych. Ostatnia z tych metod, wysoce
czuła i swoista, nie jest na razie powszechnie dostępna, gdyŜ wymaga drogiej aparatury i odpowiednich odczynników.
Zapobieganie i zwalczanie. NaleŜy chronić Ŝywność oraz wodę pitną przed zanieczyszczeniem
kałem i dostępem owadów (much). W wodzie o temp. 18°C cysty Ŝyją ok. 1 miesiąca, w wilgotnym
kale - ok. 3 tygodnie. WaŜnym elementem zapobiegawczym jest mycie rąk przed jedzeniem i przed
sporządzaniem posiłków. Osoby stykające się z Ŝywnością zawodowo (pracujące w przemyśle spoŜywczym, w sklepach spoŜywczych, restauracjach, stołówkach) powinny być okresowo badane na
nosicielstwo i w razie wykrycia pasoŜyta - leczone.
***
Preparat: l. trofozoit; a. z hodowli in vitro; b. z treści dwunastniczej pobranej od chorego; preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy. 2. cysta w rozmazie kału, preparat trwały, barwiony trójchromem, który wybarwia cytoplazmę na zielono, a chromatynę na fioletowo.
Obserwacja. Pow. 600x lub 1000x.
Ad 1. Zwracamy uwagę na charakterystyczny kształt trofozoitów. Cytoplazma wybarwia się na
kolor jasnofioletowy, a organelle - ciemnofioletowy. Widoczne są duŜe jądra w przedniej
rozszerzonej części komórki, 4 pary wici wolnych, 2 aksonemy i zazwyczaj bardzo silnie
barwiące się ciałka pośrodkowe krzyŜujące się z aksonemami.
Ad 2. Wśród róŜnych wybarwionych cząstek kału widzimy owalne, zielonkawe cysty, wewnątrz
nich moŜna zaobserwować jądra (2 lub 4) oraz inne elementy budowy.
Rysunek: l. odrysować trofozoit z uwzględnieniem charakterystycznych elementów budowy;
2. narysować cystę z widocznymi w niej organellami.
2. Gromada: Lobosea (Rhizopoda) – KorzenionóŜki
Są to pierwotniaki pozbawione pellikuli, skorupkowe lub bezskorupkowe o ciele bezkształtnym, posiadającym zdolność wysuwania pseudopodiów. NaleŜą tu gatunki wolno Ŝyjące i pasoŜytnicze.
Rząd: Amoebida – Pełzakowce
Do tego rzędu zalicza się pełzaki bezskorupkowe, poruszające się i pobierające pokarm za pomocą pseudopodiów (uwaga: termin nibynóŜki wg słownika parazytologicznego jest terminem
zbędnym). Ich cytoplazma podzielona jest na ektoplazmę i endoplazmę. Ektoplazma wytwarza
pseudopodia. W endoplazmie znajdują się organella komórkowe. Niektóre pełzakowce są wolno
Ŝyjące (Amoeba), inne pasoŜytnicze (Entamoeba) i komensalne (Entamoeba). Niektóre pełzaki wolno Ŝyjące z rodzaju Acanthamoeba i Naegleria mogą stać się groźnymi pasoŜytami wywołując
przypadki śmiertelne zapalenia mózgu i opon mózgowych.
24
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
1. Gatunek: Entamoeba histolytica Schaudinn - Pełzak czerwonki
Występowanie. Najczęściej pasoŜyt ten spotykany jest w strefie tropikalnej i subtropikalnej,
w Polsce rzadko. Występuje u człowieka w jelitach, wątrobie, płucach, śledzionie, niekiedy
w mózgu.
Budowa. Pełzak czerwonki tworzy postacie trofozoitu i cysty. Trofozoit (ryc. 8) o długości 20 60µm wytwarza języczkowate wypustki ektoplazmy - pseudopodia. W endoplazmie znajduje się
pęcherzykowate jądro, nie widoczne za Ŝycia. Kariosom ułoŜony jest w jądrze z reguły centralnie, a
chromatyna przylega w postaci drobnych grudek do błony jądrowej. Trofozoit ten charakteryzuje się
zdolnością erytrocytofagii (za pomocą pseudopodiów fagocytuje krwinki czerwone): w wodniczkach pokarmowych moŜna znaleźć erytrocyty.
Cysta (ryc. 10.1,10.2) o średnicy 10 - 20 µm, otoczona jest grubą błoną. Posiada 1, 2 lub 4 kuliste lub wrzecionowate jądra z kariosomem ułoŜonym z reguły centralnie, jak u trofozoitu. W młodych cystach występuje wodniczka zawierająca glikogen, zwana teŜ wodniczką jodofilną (glikogen
barwi się pod wpływem jodu). Stanowi ona zbiornik materiału zapasowego potrzebnego do rozwoju
cysty. W cyście widoczne są takŜe skupienia RNA, zwane ciałami chromatoidalnymi.
Ryc. 8. Pełzak czerwonki, trofozoit:
ect. - ektoplazma, end. - endoplazma, n - jądro komórkowe, k - kariosom, r.b.c. - wodniczka pokarmowa z erytrocytem (wg 18).
Ryc. 9. Pełzak okręŜnicy, trofozoit:
f - wodniczki odŜywcze, (pozostałe
objaśnienia jak na ryc. 8) (wg 18).
Ryc. 10. Cysty pełzaków; pełzaka czerwonki:
1-„niedojrzała"; 2-„dojrzała";
pełzaka okręŜnicy: 3- „niedojrzała",
4- „dojrzała”;
n - jądro komórkowe, k - kariosom,
w - wodniczka jodofilna, c - ciało chromatoidalne (na podstawie róŜnych autorów).
25
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ZaraŜenie. Inwazyjną postacią jest cysta (trofozoity giną pod wpływem soku Ŝołądkowego).
ZaraŜenie następuje per os wraz z zanieczyszczoną cystami wodą pitną lub pokarmem; takŜe za
pośrednictwem rąk, wyjątkowo per rectum.
Rozwój. Występuje prosty cykl Ŝyciowy.
Chorobotwórczość. Trofozoit - dzięki wytwarzaniu enzymów proteolitycznych - ma zdolność
wnikania do tkanek. MoŜe drogą naczyń krwionośnych wędrować do róŜnych narządów (wątroba,
płuca, śledziona, mózg), moŜe takŜe przedostawać się z jelita do narządów przez ciągłość.
Wywołuje pełzakowicę - entamebozę (entamoebosis). Mniej właściwa nazwa to – ameboza.
Terminy te są stosowane wyłącznie do określenia zaraŜenia (objawowego i bezobjawowego) gatunkiem pełzaka czerwonki.
Najczęstszą postacią kliniczną jest pełzakowica jelitowa o przebiegu ostrym lub przewlekłym.
Występowanie objawów wiąŜe się z wnikaniem pasoŜyta do ścian jelita grubego. Pełzaki mogą
wnikać do błony podśluzowej oraz głębszych warstw tego jelita.
Ostra pełzakowica jelitowa, zwana czerwonką pełzakową (w odróŜnieniu od czerwonki bakteryjnej), charakteryzuje się biegunką z krwią oraz innymi objawami ze strony układu pokarmowego,
a takŜe ogólnym osłabieniem organizmu. Następuje zaburzenie funkcji nabłonka śluzówki jelita
grubego, co przyczynia się do powstania biegunki (następstwo zaburzenia wchłaniania wody). Pełzakowica ostra nie leczona prowadzi do śmierci.
W pełzakowicy jelitowej przewlekłej występują równieŜ biegunki (bez krwi) oraz niedokrwistość i owrzodzenie jelita.
W przypadku pełzakowicy pozajelitowej trofozoity mogą wywoływać pełzakowy ropień wątroby. Rzadziej są przyczyną ropnia innych narządów (płuc, mózgu, skóry). Nieliczne przypadki
ropni wątroby w Polsce zostają przywleczone z krajów tropikalnych.
UwaŜa się, Ŝe ok. 10% ludności na świecie jest zaraŜonych E. histolytica i rocznie następuje ok.
40 tys. zgonów z powodu entamebozy. Pełzakowica stanowi powaŜny problem zdrowotny w krajach
Ameryki Środkowej, Indiach, Indonezji, w południowo-wschodniej i zachodniej Afryce.
Wykrywanie. Materiałem badanym jest kał (w ostrej fazie choroby w kale znajduje się śluz
i krew). Stosuje się:
1. preparat bezpośredni w izotonicznym roztworze soli kuchennej – poszukuje się cyst i trofozoitów;
2. rozmaz utrwalony i zabarwiony metodą Heidenhaina lub trójchromem;
3. metodę hodowli - jest bardziej czuła od poprzednich;
4. wykrywanie koproantygenu;
5. testy immunologiczne, w których moŜna w surowicy pacjenta wykryć swoiste przeciwciała
anty-E. histolytica;
6. metody molekularne (PCR).
Zapobieganie i zwalczanie. Trofozoity pełzaka czerwonki, w odróŜnieniu od cyst, nie stanowią
niebezpieczeństwa epidemiologicznego, poniewaŜ są nietrwałe i szybko giną. Cysty w temp. 68°C
giną w ciągu pięciu minut; są równieŜ wraŜliwe na wysychanie. NaleŜy chronić Ŝywność i wodę
pitną przed zanieczyszczeniem kałem ludzkim, a takŜe dostępem owadów, które mogą być biernymi
(mechanicznymi) przenosicielami cyst pełzaka. Inwazji zapobiega gotowanie wody pitnej oraz mycie rąk przed jedzeniem.
W Polsce obowiązuje badanie na obecność pełzaka czerwonki osób przyjeŜdŜających z krajów
ciepłych. Przypadki rozpoznanej pełzakowicy podlegają rejestracji, a chorzy są obowiązkowo leczeni.
***
Preparat: 1. trofozoit w rozmazie kału ludzkiego, preparaty trwałe, barwione trójchromem; 2.
postać cysty, rozmaz, preparat i barwienie - jak wyŜej.
Obserwacja. Pow. 1000x.
Ad 1. Wśród róŜnorodnych cząstek kału oraz krwinek czerwonych widoczne są nieliczne pierwotniaki owalnego lub pełzakowatego kształtu z cytoplazmą zielonawoniebieską lub ró-
26
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ŝowozieloną. Dobrze widać (po wybarwieniu) jądro z charakterystycznie centralnie ułoŜonym kariosomem. W endoplazmie widać takŜe erytrocyty (erytrocytofagia).
Ad 2. Cysty są okrągłe lub prawie okrągłe z cytoplazmą niebieskawozieloną lub fioletoworóŜową, wewnątrz znajdują się 2 lub 4 jądra zbudowane podobnie, jak u trofozoitu. Ze
względu na duŜy polimorfizm jąder komórkowych, bierze się pod uwagę ułoŜenie kariosomu u ponad 50% osobników. W cyście "niedojrzałej" (jedno-, dwujądrowej) występuje
stosunkowo duŜa jasna wodniczka, okrągła lub kształtu nieregularnego, spychająca jądra
ku brzegom cysty. Przy obwodzie wodniczki znajdują się pałeczkowate, intensywnie fioletowo zabarwione ciała chromatoidalne.
Rysunek: wykonać rysunki: 1. trofozoitu z charakterystycznym jądrem i pochłoniętymi erytrocytami; 2. cysty "niedojrzałej" i "dojrzałej", objaśnić szczegóły budowy.
2. Gatunek: Entamoeba dispar Brumpt
Jest taksonem niepatogenicznym, bytującym w świetle jelita grubego, morfologicznie identycznym z Entamoeba histolytica. Gatunki te moŜna rozróŜnić jedynie na podstawie badań biochemicznych, immunologicznych i genetycznych (technika PCR), jednak obecność hematofagicznych trofozoitów przemawia za występowaniem pełzaka czerwonki.
3. Gatunek: Entamoeba coli (Grassi) Casagrandii et Barbagallo - Pełzak okręŜnicy
Występowanie. Kosmopolityczny komensal Ŝyjący w przewodzie pokarmowym (jelito grube)
człowieka. Częstość występowania w Polsce wynosi 10 - 60%.
Budowa. Tworzy postacie trofozoitu i cysty. Trofozoit (ryc. 9) o średnicy 20 - 35 µm posiada
kuliste jądro, widoczne juŜ za Ŝycia, z kariosomem ułoŜonym najczęściej ekscentrycznie. W wodniczkach pokarmowych znajdują się bakterie i grzyby pochłonięte na drodze fagocytozy; brak krwinek czerwonych (pełzak ten nie wykazuje zdolności erytrocytofagii).
Cysta (ryc. 10.3, 10.4) ma kształt kulisty, średnicę 10 - 30 µm, posiada 1-8 kulistych lub elipsoidalnych jąder z kariosomem ułoŜonym ekscentrycznie, wodniczkę z glikogenem (tzw. jodofilną)
oraz RNA w postaci ciał chromatoidalnych.
Chorobotwórczość. Jest to pełzak komensalny, nie pasoŜytniczy. Omawiany jest tu z powodu
podobieństwa do chorobotwórczego pełzaka czerwonki, z którym trzeba go róŜnicować.
Wykrywanie. Podobnie jak E. histolytica, ale hoduje się trudno.
***
Preparat: 1. postać trofozoitu, 2. postać cysty; preparaty trwałe, barwione trójchromem, otrzymane z rozmazu kału ludzkiego.
Obserwacja. Pow. 1000x.
Ad 1. Postać trofozoitu jest owalna lub kształtu lekko pełzakowatego, cytoplazma zabarwiona
na niebieskozielono lub róŜowofioletowo; widoczne dobrze jądro z fioletowo wybarwionym kariosomem ułoŜonym przewaŜnie ekscentrycznie.
Ad 2. Zwracamy uwagę na liczbę jąder i na charakterystyczne ułoŜenie kariosomu w jądrze cysty.
Rysunek: 1. narysować trofozoit z charakterystycznie ułoŜonym kariosomem w jądrze komórkowym; 2. 1-2 cysty "niedojrzałe" oraz cystę "dojrzałą".
4. Gatunek: Entamoeba gingivalis (Gros) Brumpt - Pełzak dziąsłowy
Występowanie. Jest to częsty komensal bytujący w jamie ustnej człowieka.
Budowa. Cyst nie wytwarza. UłoŜenie kariosomu (ryc. 11) jest tu centralne, jak u E. histolytica.
27
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Chorobotwórczość. Nie została do tej pory udowodniona. Jednak uwaŜa się, Ŝe częściej występuje u osób ze zmianami w jamie ustnej.
Ryc. 11. Pełzak dziąsłowy, trofozoit: i - wodniczka odŜywcza (pozostałe objaśnienia jak do ryc. 8) (wg 18).
Wykrywanie. Materiał: zeskrobiny błony śluzowej policzka, dziąseł lub przestrzeni międzyzębowych.
Stosuje się: 1- preparaty bezpośrednie obserwowane w mikroskopie fazowo-kontrastowym;
2-preparaty utrwalone alkoholem metylowym i zabarwione barwnikiem Giemsy; 3 – hodowle na
sztucznych podłoŜach.
5. Gatunek: Acanthamoeba castellanii Douglas
Występowanie. Kosmopolityczny, wolno Ŝyjący (wilgotna gleba, słodka woda), ale niekiedy
groźny pasoŜyt człowieka (pasoŜytnictwo przygodne).
Budowa. Trofozoit (ryc. 12) 10 - 40 µm, jądro kuliste z bardzo duŜym kariosomem w środku.
W cytoplazmie występują wodniczki pokarmowe oraz wodniczka tętniąca. Wytwarza szerokie pseudopodia zaopatrzone w kolczaste wypustki - akantopodia.
Cysta o średnicy 7 - 30 µm posiada jądro z duŜym kariosomem w środku (ryc. 13). Otoczka zewnętrzna cysty jest pofałdowana, wewnętrzna gładka wielościenna lub gwiaździsta. W miejscu przylegania otoczek znajdują
się otworki zaopatrzone w wieczka.
Ryc. 12. Acanthamoeba, trofozoit:
a – jądro, b – kariosom,
c –pseudopodium, d- akantopodium (wg 10).
Ryc. 13. Acanthamoeba castellanii, cysta: a – jądro komórkowe, b – kariosom, e – otoczka, f - intina,
g –- exina, h - operculum, i – diafragma (wg 10).
28
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Rozwój. (Ryc. 14).
ZaraŜenie. Do zaraŜenia dochodzi w czasie kąpieli. Postacią inwazyjną jest cysta lub
trofozoit. Wrota inwazji stanowią: jama nosowa, uszkodzona skóra lub rogówka (szkła
kontaktowe).
Chorobotwórczość. Wywołuje akantamebozę (acanthamoebosis) w postaci zapalenia
mózgu, najczęściej u ludzi z obniŜoną odpornością (AIDS).
Wykrywanie. Materiałem badanym jest
płyn mózgowo-rdzeniowy. Wykrywanie jest
trudne. DuŜe znaczenie ma zakładanie hodowli.
Ryc. 14. Cykl rozwojowy pełzaków z rodzaju Acanthamoeba: A -cysta „niedojrzała" z pojedynczą otoczką,
B - cysta „dojrzała" z podwójną otoczką, C - otoczka cysty, D - cysta z wypustką,E - trofozoit (wg 10).
6. Gatunek: Naegleria fowleri Carter
Występowanie. Podobne jak Acanthamoeba castellanii. Patogeniczne szczepy izolowano ze środowiska zewnętrznego w róŜnych krajach świata.
Ryc. 15. Naegleria, trofozoit (objaśnienia jak
na ryc. 12) (wg 10).
Budowa. Trofozoit (ryc. I5) 8 - 30 µm, posiada jądro z kulistym kariosomem, wodniczki pokarmowe oraz wodniczkę tętniącą. Cysta (ryc. 16) ma średnicę 6 - 15 µm. Występuje przejściowe stadium wiciowe (ryc. 17A), które nie odŜywia się, ani nie dzieli.
Rozwój. (Ryc. 17).
Ryc. 17. Cykl rozwojowy pełzaków z rodzaju
Naegleria: A - postać wiciowa,
B - postać pełzakowa, C - cysta (wg 10).
ZaraŜenie. Postaciami inwazyjnymi są
cysty i trofozoity, a wrotami zaraŜenia jama
nosowo-gardłowa. ZaraŜenie moŜe nastąpić w
29
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
czasie kąpieli w zbiornikach naturalnych i basenach o podwyŜszonej temperaturze wody.
Chorobotwórczość. Wywołuje u człowieka negleriozę (naegleriosis) w postaci prowadzącego do
śmierci ostrego zapalenie mózgu i opon mózgowych. UwaŜa się, Ŝe niektóre szczepy N. fowleri są
najbardziej wirulentnymi patogenami*) na świecie.
Wykrywanie. Materiał badany stanowią: płyn mózgowo-rdzeniowy, treść jamy nosa i gardła oraz plwocina. DuŜe znaczenie mają metody hodowli.
Wykonuje się preparaty bezpośrednie oraz utrwalone i zabarwione barwnikiem Giemsy.
3. Gromada: Sporozoea – Sporowce
Są to pierwotniaki bardzo drobnych rozmiarów. Komórka stanowiąca cały organizm otoczona
jest pellikulą, posiada centralnie ułoŜone jądro i takie struktury jak siateczkę cytoplazmatyczną, aparat
Golgiego oraz mitochondria. Sporowce rozmnaŜąją się przez podział a takŜe płciowo. Przechodzą
skomplikowany cykl rozwojowy z przemianą pokoleń. Są pasoŜytami wewnątrzkomórkowymi bezkręgowców i kręgowców. Miejscem ich bytowania w Ŝywicielu jest krew, nabłonek i inne tkanki.
Postać inwazyjną dla kręgowców stanowi wrzecionowaty, jednowiciowy sporozoit.
Rząd: Eucoccidiida
NajwaŜniejszymi z punktu widzenia parazytologii lekarskiej są dwa rodzaje tego rzędu: Plasmodium
i Toxoplasma.
1. Gatunek Plasmodium vivax (Grassi et Feletti) Labbé – Zarodziec ruchliwy
Występowanie. Jest to zarodziec najbardziej rozpowszechniony na kuli ziemskiej i jedyny w strefie
umiarkowanej. Występuje w Afryce (głównie północno-wschodnia część Nigerii i okolice jeziora Czad),
Ameryce Południowej i Środkowej, południowej Azji, Europie (Turcja, Grecja). Dawniej malaria (zimnica), wywoływana przez zarodźca ruchliwego, stanowiła w naszym kraju duŜy problem zdrowotny. Dopiero
w 1968 roku Światowa Organizacja Zdrowia umieściła Polskę na liście krajów wolnych od malarii.
W Polsce obecnie opisywane są jedynie przypadki zimnicy zawleczonej z krajów ciepłych, zdarza się to
coraz częściej w związku z rozwojem turystyki i ze zwiększonym przemieszczaniem się Polaków w rejony
endemicznej zimnicy.
Zarodziec ruchliwy pasoŜytuje w narządach miąŜszowych i krwi Ŝywiciela pośredniego – człowieka, a takŜe niektórych małp. śywicielami ostatecznymi są natomiast komary z rodzaju Anopheles,
z których najwaŜniejszy jest A. gambiae.
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest sporozoit, który przenika do człowieka podczas ssania krwi
przez samicę komara. Zarodźce przechodzą przez łoŜysko (transmisja bezpośrednia: matka – płód),
powodując u dziecka zimnicę wrodzoną. Zarazić się moŜna takŜe w czasie przetaczania krwi (zimnica potransfuzyjna) lub transplantacji wątroby.
Budowa i rozwój. W cyklu rozwojowym zarodźców występuje przemiana pokoleń: rozród bezpłciowy u człowieka - schizogonia, płciowy - w ciele komara, ale zapoczątkowany u człowieka – gamogonia
oraz bezpłciowy u komara - sporogonia. Postacią inwazyjną dla człowieka jest sporozoit, który ma kształt
wrzecionowaty, wymiary l4 x 1 µm, posiada jedno centralnie ułoŜone jądro i wić. Sporozoity przenikają
do krwiobiegu i wędrują naczyniami wątrobowymi do komórek wątroby - hepatocytów. Trafiają juŜ tam w
kilka minut po ukłuciu przez zaraŜonego komara. Tu rozpoczyna się pierwszy etap rozwoju pasoŜyta schizogonia pozakrwinkowa. W hepatocycie sporozoit przekształca się w jednojądrową, pełzakowatą
postać schizonta. Po wielokrotnych podziałach przekształca się on w merozoity w liczbie ok. 1000. Powodują one rozerwanie hepatocytów i trafiają do układu krwionośnego. Następny etap rozwoju zarodźca
odbywa się w krwinkach czerwonych - schizogonia krwinkowa (ryc. 18). Rozpoczyna się ona wniknię–
*) Patogen – czynnik wywołujący chorobę infekcyjną lub inwazyjną
30
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ciem merozoitu do erytrocytu. Tam merozoit przekształca się w pierścień. Postać pierścienia posiada centralnie umiejscowioną, duŜą wodniczkę, wokół której znajduje się wąski pas cytoplazmy i jądro. Następnie
wodniczka stopniowo zanika i pierwotniak przekształca się w pełzakowatego, ruchliwego schizonta. Wewnątrz schizonta występują ziarnistości pigmentu hemozoiny, powstałe z hemoglobiny. Zarodźce rozkładają hemoglobinę na część hemową (hemozoina) i globinę, którą zuŜywają jako pokarm. Pod wpływem
pasoŜyta erytrocyty ulegają transformacji. Zmienia się znacznie ich metabolizm: pochłaniają one o wiele
więcej tlenu i glukozy niŜ krwinki niezaraŜone. Ulegają przy tym powiększeniu i odbarwieniu; moŜe pojawić się nadto ziarnistość Schüffnera.
Ryc. 18. Zarodziec ruchliwy, schemat etapów schizogonii krwinkowej: 1 - postać pierścienia, 2 - schizont, 3 - merulacja schizonta, 4f - merozoity, 5 - mikrogametocyt, 6- makrogametocyt; a - cytoplazma komórki zarodźca, b jądro komórkowe, c - wodniczka, d - hemozoina, e - ziarnistości Schüffnera (na podstawie róŜnych autorów).
Po wielokrotnych podziałach ze schizonta powstaje ok. 1000 merozoitów, krwinka rozpada się,
a uwolnione merozoity atakują dalsze erytrocyty lub przekształcają się w progamety - rozpoczyna się
gamogonia. Progamety są rozdzielnopłciowe: mikrogametocyty o średnicy 7 – 8 µm z centralnie
połoŜonym duŜym jądrem oraz makrogametocyty o średnicy 9 - 10 µm z ekscentrycznie połoŜonym
małym jądrem. Dalszy ciąg gamogonii oraz następująca po niej sporogonia przebiegają juŜ w ciele
samicy komara z rodzaju Anopheles: A .gambiae, A .maculipennis, A. antroparvus oraz 30 innych
gatunków spośród znanych 400.
W Ŝołądku owada gametocyty przekształcają się w gamety: mikro- i makrogamety. Po połączeniu
się gamet powstaje ruchliwa ookineta, która wytwarza grubą otoczkę i staje się oocystą. Ta z kolei
osadza się w ścianie jelita komara i przekształca w nieruchliwą sporocystę. W sporocyście ma miejsce
ostatni etap rozwoju zarodźca - sporogonia. W wyniku sporogonii, po podziałach mejotycznych i mitotycznych, powstają sporozoity, które gromadzą się w gruczołach ślinowych komara, gdzie zachowują zdolność inwazji do ok. 50 dni. P. vivax jest bardziej tolerancyjny na niŜsze temperatury niŜ inne
zarodźce – moŜe rozwijać się juŜ w temp. 16⁰C.
Chorobotwórczość. Schizogonia pozakrwinkowa jest bezobjawowa. Przebywając w erytrocytach
zarodziec ruchliwy wywołuje u człowieka zimnicę trzydniową (malarię trzydniową), tzw. trzeciaczkę
(plasmodiosis, malaria tertiana). Znane są rasy (odmiany) Plasmodium vivax o róŜnej zjadliwości dla
człowieka. Istnieje takŜe wrodzona odporność na malarię niektórych szczepów Murzynów na obszarach endemicznego występowania tej parazytozy. Zimnica rozpoczyna się dreszczami, po których
następuje znaczne podwyŜszenie temperatury ciała. Po obfitych potach gorączka nagle spada. Napady
gorączki pojawiają się co 48 godzin (co trzy dni - stąd nazwa "trzeciaczka"). Dodatkowym objawem
choroby jest gwałtowne powiększenie śledziony i wątroby oraz wystąpienie opryszczki wargowej.
Objawy zimnicy spowodowane są działaniem toksycznych produktów przemiany materii pasoŜyta. Po
kilku tygodniach postać ostra choroby moŜe przechodzić w przewlekłą. Sporozoity mogą w postaci
nieaktywnej, zwanej hypnozoitem, przebywać wiele miesięcy, a nawet lat w hepatocytach nie ulegając przekształceniom w schizonty. Ogólne zmniejszenie odporności organizmu, np. na skutek przebytej choroby zakaźnej, po porodzie itp. moŜe spowodować nawrót zimnicy ostrej.
Na kuli ziemskiej choruje na zimnicę (wywołaną przez róŜne gatunki zarodźca) ok. 2 miliardy ludzi. Rocznie umiera na tę chorobę ponad 1 milion osób. W wielu krajach zimnica jest uwaŜana za
31
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
chorobę społeczną. Stanowi jeden z głównych problemów zdrowotnych świata. W Polsce co roku
leczy się na zimnicę ok. 30 - 40 osób.
Wykrywanie. Materiałem do badań jest krew. Stosuje się:
a. cienkowarstwowy rozmaz krwi utrwalony i zabarwiony barwnikiem Giemsy - poszukuje się
wewnątrz erytrocytów charakterystycznych postaci (pierścienia, schizonta);
b. metodę "grubej kropli krwi" (patrz str. 16), którą wprowadzono do wykrywania zarodźców na
początku XX wieku; metoda ta jest 10 x czulsza niŜ metoda a;
c. badanie serologiczne (poszukiwanie swoistych przeciwciał);
d. badanie antygenów pasoŜyta;
e. badanie krwi metodą PCR – czułość ok.87%.
Zapobieganie i zwalczanie polega przede wszystkim na niszczeniu przenosicieli - komarów z rodzaju Anopheles. Zwalcza się zarówno larwy jak i postacie imago. Zwalczanie to jest jednak utrudnione głównie z trzech powodów: szybkiego rozwoju komarów zachodzącego nawet w najmniejszych
zbiornikach wodnych, braku środków na nowoczesną walkę z komarami (głównie w krajach trzeciego
świata), łatwość uodporniania się tych owadów na insektycydy. WaŜne jest wczesne wykrywanie nosicieli oraz badania krwiodawców. We krwi konserwowanej w temp. 4°C wszystkie postacie zarodźców Ŝyją do ok. 14 dni. Na obszarach endemicznych malarii biorcom krwi profilaktycznie podaje się
leki przeciwzimnicowe. Osoby wyjeŜdŜające na tereny malaryczne powinny stosować chemioprofilaktykę, unikać przebywania w pobliŜu siedlisk komarów oraz spać pod moskitierami. Coraz częściej
wykrywa się szczepy zarodźców oporne na stosowane chemioterapeutyków.
Od wielu lat prowadzi się intensywne próby opracowania szczepionki antymalarycznej.
W Polsce obowiązuje badanie osób przybyłych z terenów malarycznych, a rozpoznanie zimnicy
podlega obowiązkowi zgłoszenia do stacji sanitarno-epidemiologicznej. Osoby z rozpoznaną malarią
są hospitalizowane.
Dawniej leczono zimnicę chininą. Jest to alkaloid drzewa chinowego – Cinchona – Chinowiec
(Rubiaceae – Marzanowate). Francuscy farmaceuci wyodrębnili chininę z kory tego drzewa w roku
1820, za co otrzymali nagrodę Paryskiej Akademii Medycznej. W roku 1944 chininę zsyntetyzowano.
***
Preparat: postać schizonta w erytrocycie, rozmaz krwi ludzkiej; preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 1000x. W preparacie widać liczne krwinki czerwone niezaraŜone, sporadycznie równieŜ krwinki białe i nieliczne krwinki czerwone z postacią schizonta w środku.
Cytoplazma jest zabarwiona fioletowoniebiesko, jądro - silnie fioletowo, tak samo ziarnistości
hemozoiny. ZaraŜone krwinki są powiększenie, odbarwione i zawierają czerownofioletowe ziarnistości Schüffnera.
Rysunek: erytrocyt ze schizontem oraz, dla porównania, erytrocyt niezaraŜony.
2. Gatunek: Plasmodium malariae (Laveran1) Grassi et Feletti - Zarodziec pasmowy
Jest pasoŜytem człowieka i komara w strefie tropikalnej i subtropikalnej (Afryka tropikalna,
Ameryka Południowa, Indie).Występuje rzadziej niŜ P. vivax.
Budowa, rozwój i zaraŜenie (ryc. 19) – podobne jak u zarodźca ruchliwego. NajwaŜniejsze róŜnice w budowie:
a. schizont nieruchomy, taśmowaty, opasujący równikowo erytrocyt (stąd nazwa gatunkowa pasoŜyta),
1
Charles Laveran (1845 – 1922) – francuski lekarz, w 1880 roku odkrył zarodźce we krwi człowieka. Za to odkrycie oraz całokształt prac dotyczących roli pierwotniaków w powstawaniu chorób w 1907 otrzymał nagrodę
Nobla. Etiopatologię zimnicy wyjaśnił w 1887 roku Ronald Ross (nagroda Nobla 1902 rok.).
32
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
b. w erytrocycie nie zauwaŜa się zmian, zachowuje on normalną wielkość i barwę, brak takŜe
ziarnistości Schüffnera,
c. nie wytwarza hypnozoitów.
Ryc. 19. Zarodziec pasmowy (objaśnienia jak na ryc. 18).
Chorobotwórczość. Wywołuje zimnicę czterodniową, tzw. czwartaczkę (plasmodiosis, malaria
quartana), w której napady gorączki pojawiają się co 72 godziny. Choroba ta jest bardziej niebezpieczna niŜ trzeciaczka, często występuję anemia i powikłania (nerczyca). Niekiedy zaraŜenie jest
bezobjawowe.
Wykrywanie, zapobieganie i zwalczanie – jak w przypadku P. vivax.
3. Gatunek: Plasmodium falciparum (Welch) Schaudinn - Zarodziec sierpowy
PasoŜyt człowieka i komara, występuje w strefie tropikalnej i subtropikalnej. W Polsce notowano
przypadki (takŜe śmiertelne) zaraŜenia tym zarodźcem (zimnica zawleczona).
Budowa, rozwój i zaraŜenie - jak opisano w przypadku Plasmodium vivax i P. malariae. Sporogonia P. falciparum wymaga temperatury powyŜej 20⁰C, dlatego rozwija się on wyłącznie w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Zasadnicze róŜnice (ryc. 20): zarodziec sierpowy powoduje często zaraŜenia
mnogie krwinek (spotyka się wówczas w erytrocycie 2 – 6 małych pierścieni o średnicy ok. 1 µm), schizont jest nieruchliwy, nie tworzy hypnozoitów. Rozwój schizonta i jego podział odbywa się w naczyniach włosowatych róŜnych narządów.
Gametocyty zarodźca sierpowego przypominają sierp (stąd nazwa gatunkowa pasoŜyta). Erytrocyty
pod wpływem tego pasoŜyta nie zmieniają wielkości ani zabarwienia, ale moŜe się w nich pojawić plamistość Maurera.
33
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 20. Zarodziec sierpowy: g – plamistość Maurera (pozostałe wyjaśnienia jak na ryc. 18).
Chorobotwórczość. Zarodziec sierpowy wywołuje zimnicę zwaną tropikalną albo złośliwą –
chorobę o bardzo cięŜkim przebiegu, nierzadko kończącą się śmiercią. WyróŜnia się następujące postacie zimnicy tropikalnej: Ŝołądkowo-jelitową, krwotoczną, mózgową i wstrząsową. ZaraŜone krwinki zatrzymują się w naczyniach włosowatych róŜnych narządów (śledziona, wątroba, szpik, mózg)
powodując ich zaczopowanie. Zjawisko to nie występuje w przebiegu malarii wywoływanych przez
inne gatunki zarodźców. Krwinki zawierające zarodźca sierpowego przyczepiają się do komórek śródbłonka naczyń krwionośnych (cytoadherencjacja). Czopowanie naczyń włosowatych mózgu, spowodowane cytoadherencjacją, jest czynnikiem patologicznym prowadzącym do śmierci.
Wykrywanie - jak w przypadku P. vivax i P. malariae. W moczu i tkankach odkłada się brązowy
barwnik - hemosyderyna (koloidalny kompleks tlenku Ŝelaza z białkiem, produkt rozpadu erytrocytów).
Często trudna diagnoza tej zimnicy ze względu na nietypowe, niecykliczne napady.
***
Preparat: postać pierścienia w erytrocycie, rozmaz krwi ludzkiej; preparat trwały, barwiony
barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 1000x. Widać duŜą liczbę krwinek czerwonych niezaraŜonych i nieliczne
z postacią pierścienia w środku. Pierścienie są bardzo małe w stosunku do erytrocytów. Posiadają
wąski niebieskofioletowy pasek cytoplazmy, w środku jasną wodniczkę i silnie fioletowo zabarwione
jądro na obwodzie (wygląd pierścionka). Krwinki zaraŜone nie wykazują widocznych zmian w porównaniu z niezaraŜonymi. W niektórych erytrocytach widać dwa pierścienie (zaraŜenie mnogie).
Rysunek: erytrocyt z jedną lub dwoma postaciami pierścienia; dla porównania – rysunek erytrocytu niezaraŜonego.
4. Gatunek: Plasmodium ovale Stephens - Zarodziec owalny
PasoŜyt człowieka, małp i komarów, występuje w klimacie tropikalnym i subtropikalnym, jest
stosunkowo rzadki.
Budowa, rozwój, zaraŜenie - jak u zarodźca ruchliwego. Zasadnicze róŜnice (ryc. 21): część skolonizowanych przez pasoŜyta krwinek czerwonych przyjmuje kształt mniej więcej owalny (stąd nazwa
gatunkowa), często są one brzegiem postrzępione, ulegają powiększeniu i odbarwieniu; zawierają
ziarnistości Schüffnera.
Chorobotwórczość. Wywołuje zimnicę podobną do trzeciaczki.
34
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 21. Zarodziec owalny (objaśnienia jak na ryc. 18).
***
Preparat: postać schizonta w erytrocycie, rozmaz krwi ludzkiej; preparat trwały, barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 1000x. Widoczne są krwinki czerwone niezaraŜone i erytrocyty ze schizontem.
Cytoplazma pasoŜyta zabarwiona na kolor niebieskofioletowy, zaś jądro, ułoŜone przy krawędzi komórki zarodźca - fioletoworóŜowe lub intensywnie fioletowe. Większość zaraŜonych erytrocytów
przyjmuje charakterystyczny owalny kształt; niektóre krwinki są bardzo silnie zmienione (zupełnie
niepodobne do erytrocytów), wydłuŜone w kształcie rakiety, z jednej strony mniej lub bardziej postrzępione.
Rysunek: erytrocyt zmieniony, ze schizontem w środku; dla porównania - rysunek erytrocytu
niezmienionego.
5. Gatunek: Toxoplasma gondii Nicolle et Manceaux - Toksoplazma
Występowanie. Jest to kosmopolityczny pasoŜyt wewnętrzny człowieka i zwierząt (m.in. występuje
u kota, psa, świni, bydła, zająca, kury). Został wykryty w roku 1908 u afrykańskiego gryzonia Ctenodactylus gonidii, u ludzi dopiero w latach 20. Szacuje się, Ŝe ok. l/3 ludności świata jest zaraŜona tym
pasoŜytem. W krajach europejskich prewalencja toksoplazmą wynosi 10 – 70%. Przyjmuje się,
Ŝe w Polsce występuje on u ok. 25% ludności i u 70% kotowatych.
Budowa. Trofozoit długości 4 - 6 µm ma kształt banana; posiada jeden biegun zaokrąglony, drugi zaostrzony (ta cecha morfologiczna oraz wytwarzanie enzymów proteolitycznych ułatwia wnikanie
do komórek Ŝywiciela). Wokół centralnie umieszczonego jądra znajduje się przestrzeń okołojądrowa.
PasoŜyt ten tworzy pseudocysty (ryc. 23) o średnicy do 500 µm, zawierające zgrupowania trofozoitów oraz cysty o średnicy 20 - 200 µm.
ZaraŜenie następuje per os pseudocystami albo cystami (spoŜywanie surowego mięsa), bądź sporozoitami wydalanymi z kałem kota, rzadziej przez uszkodzoną skórę. Istnieje takŜe moŜliwość zaraŜenia poprzez wydzieliny i wydaliny (mleko, ślina, mocz, kał) zaraŜonych zwierząt i człowieka (toksoplazmoza nabyta). Niebezpieczne są zaraŜenia laboratoryjne od zwierząt, na których pasaŜuje się
toksoplazmę. Do płodu mogą wnikać pasoŜyty poprzez łoŜysko (toksoplazmoza wrodzona). Notuje
się takŜe przypadki toksoplazmozy potransfuzyjnej. Nie wyklucza się równieŜ drogi płciowej zaraŜenia.
Rozwój (ryc. 22). U człowieka oraz zwierząt Toxoplasma gondii rozmnaŜa się bezpłciowo na drodze schizogonii. PasoŜyty bytują we wnętrzu komórek róŜnych tkanek, m. in. w mięśniach. RozmnaŜają się bezpłciowo w obrębie trofozoitu macierzystego przez podział na dwie komórki siostrzane. Pseudocysty (ryc. 23) powstają najczęściej w makrofagach. Postacie trofozoitów, które powstają w pseudocystach, noszą nazwę tachyzoitów. Mogą one drogą krwi lub limfy rozprzestrzeniać się w organizmie
Ŝywiciela. Cysty natomiast mają własną otoczkę, nadto okryte są jeszcze błoną zniszczonej komórki
35
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ŝywiciela,
ywiciela, a potem dodatkowo tkank
tkanką łączną, która moŜe ulec wysyceniu solami wapnia. W cystach
Ryc. 22. Toxoplasma gondii,
ii, cykl rozwojowy (wg 9).
występują postacie podobne do tachyzoitów – bradyzoity, róŜniące się od tachyzoitów rzadszymi
podziałami komórkowymi, większ
ększą odpornością na działanie pepsyny, duŜą zawartością
zawarto
cukrów złoŜonych. RozmnaŜanie płciowe i sporogonia przebiegają w Ŝywicielu
ywicielu ostatecznym, którym jest kot
domowy i inne kotowate. W komórkach nabłonkowych błony śluzowej
luzowej jelita cienkiego tego ssaka
sporozoity (postać inwazyjna dla kota) przekształcają
przekształcaj się w schizonty, z których kaŜdy
ka
dzieli się na
liczne merozoity. W następnym
pnym etapie powstaj
powstają gametocyty, a z nich mikro- i makrogamety. Po ich
połączeniu tworzy się zygota, potem oocysta przekształcająca się następnie w sporocystę.
sporocyst Wewnątrz
niej wytwarzają się sporozoity.
Chorobotwórczość. Objawy kliniczne w toksoplazmozie nabytej występują
występują rzadko. Dorośli są
najczęściej
ciej nosicielami lub wystę
występuje u nich zaraŜenie skąpoobjawowe.
Objawy toksoplazmozy (toxoplasmosis
toxoplasmosis) pojawiają się lub nasilają w okresie osłabienia odpornoodporn
ści
ci ustroju (AIDS, choroby nowotworowe, leczenie sterydami, lekami immunosupresyjnymi). Rzadka
postać ostra nabytej toksoplazmozy przebiega z powi
powiększeniem węzłów
złów chłonnych, gor
gorączką i innymi
objawami ze strony róŜnych
nych narzą
narządów. U dzieci moŜe wystąpić zapalenie opon mózgowych i mózgu.
ZaraŜenie
enie w pierwszym trymestrze ciąŜy
ci
moŜe być przyczyną niepowodzeń ciąŜowych
ąŜowych i powoduje te
teŜ
najwięcej cięŜkich powikłań u noworodka. Jednak uwa
uwaŜa się, Ŝee w przypadku 90% płodów zaraŜenie
zara
jest bezobjawowe.
Toksoplazmoza wrodzona charakteryzuje się
si zróŜnicowanym
nicowanym obrazem klinicznym oraz mnogomnog
ścią postaci klinicznych. Najniebezpieczniejsza toksoplazmoza oczno
oczno-mózgowa
mózgowa prowadzi do nieodnieo
wracalnych zmian w obrębie ośrodkowego
środkowego układu nerwowego oraz narządu
narz du wzroku.
W toksoplazmozie wrodzonej występują
wyst
najczęściej:
ciej: wodogłowie, małogłowie, niedorozwój
umysłowy, zapalenie siatkówki i naczyniówki, zapalenie mózgu i opon mózgowych, Ŝółtaczka, powiększenie wątroby i śledziony.
ledziony. Śmiertelność okołoporodowa z powoduu toksoplazmozy wrodzonej
wynosi ok. 8%. Niekiedy występują
wystę
tylko objawy oczne (toksoplazmoza
toksoplazmoza oczna),
oczna a upośledzenie
umysłowe moŜe pojawić się dopiero w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym.
Wczesna diagnostyka i wczesne rozpoczęcie
rozpocz
leczenia mogą zapobiec
iec uszkodzeniom płodu, bądź
b
złagodzić objawy.
Znane są przypadki śmiertelne
miertelne toksoplazmozy po transfuzji krwi.
U młodych kotów moŜee wyst
występować ostra toksoplazmoza, u dorosłych - przewlekła, ze zmianami
w przewodzie pokarmowym.
36
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Wykrywanie. Rozpoznanie toksoplazmozy jest utrudnione z powodu:
a. nietypowego przebiegu choroby,
b. braku dobrych metod izolowania tego pasoŜyta z tkanek chorego,
c. trudności w interpretacji wyników odczynów serologicznych.
Największe obecnie znaczenie mają odczyny immunologiczne polegające na wykrywaniu:
1. w surowicy pacjenta swoistych przeciwciał antytoksoplazmowych,
2. antygenu T. gondii.
Dodatni wynik tych metod stanowi jednak tylko pośredni dowód zaraŜenia, a
właściwe rozpoznanie zaleŜy od odpowiedniej interpretacji wyników.
Stosuje się teŜ wykrywanie DNA pasoŜyta.
Poza tym pierwotniaki moŜna wykrywać w
preparatach trwałych barwionych, wykonanych z wód płodowych, płynu mózgowordzeniowego, materiału z biopsji węzłów
chłonnych i szpiku kostnego. Ten sposób jest
jednak w praktyce rzadko stosowany.
Ryc. 23. Toxoplasma gondii - pseudocysta z tachyzoitami.
Zapobieganie i zwalczanie. NaleŜy stosować odpowiednią higienę poŜywienia, myć ręce po obróbce surowego mięsa, nie jeść surowego mięsa.
WaŜne jest zabezpieczanie piaskownic przed odchodami kotów oraz unikanie kontaktu z chorymi
zwierzętami. W Polsce przypadki toksoplazmozy podlegają obowiązkowej rejestracji.
Aktualnie istnieją na świecie trzy zasadnicze metody zapobiegania toksoplazmozie wrodzonej: 1. narodowy program badań skryningowych kobiet cięŜarnych oraz przed planowaną ciąŜą, 2. nieinwazyjne badanie krwi pępowinowej przy porodzie, 3. badanie przesiewowe obwodowej krwi noworodków.
***
Preparat: tachyzoity; preparat trwały z wysięku otrzewnowego myszy, barwiony barwnikiem
Giemsy.
Obserwacja. Pow. 1000x. Widoczne są trofozoity o charakterystycznym łukowatym kształcie, cytoplazma
niebieskofioletowa, wyraźnie widoczne duŜe jądro wybarwione fioletowo. W niektórych trofozoitach widać
przestrzeń okołojądrową.
Rysunek: postać tachyzoitu.
37
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. KRÓLESTWO: ANIMALIA – ZWIERZĘTA
1. Typ: PLATYHELMINTHES – Płazińce
Są to zwierzęta o ciele przewaŜnie spłaszczonym grzbietowobrzusznie, okrytym worem powłokowo-mięśniowym. Jamę ciała wypełnia tkanka parenchymatyczna. Układ wydalniczy jest protonefrydialny z typowymi dla tej grupy zwierząt komórkami płomykowymi
(ryc. 24). Olbrzymia większość płazińców naleŜy do zwierząt obojnaczych.
Spośród ośmiu znanych gromad płazińców, interesować nas będą
dwie gromady, obejmujące wyłącznie formy pasoŜytnicze.
Ryc. 24. Komórka płomykowa u przywry, cl - rzęski, e.c. - przewód wydalniczy,
n - jądro (wg 18).
1. Gromada: Digenea - Przywry digenetyczne
Są to pasoŜyty o ciele wydłuŜonym, bądź owalnym lub listkowatym. Wór powłokowo-mięśniowy
jest pozbawiony nabłonka rzęskowego, który zachował się jedynie u larw; pokrywa go oskórek zbudowany z warstwy plazmatycznej. Oskórek odgrywa aktywną rolę m.in. w odŜywianiu przywr. U
przywr digenetycznych brak układu oddechowego, energię czerpią z procesów oddychania beztlenowego (rozkład glikogenu). Posiadają układ nerwowy i pokarmowy. Ten ostatni składa się z otworu
gębowego, jamy gębowej, gardzieli (pharynx) i przełyku (oesophagus), za nim znajduje się rozwidlone na dwa pnie jelito środkowe kończące się ślepo; niekiedy jest ono silnie rozgałęzione (ryc. 25).
Ryc. 25. Budowa wewnętrzna motylicy wątrobowej
(schemat). Organy rozmnaŜania od strony
brzusznej: A - Ŝeńskie, B - męskie; g.a,. g.p.
- wzgórek i otwór płciowy,
m.g. gruczoł Mehlisa, oöt. – ootyp,
o.s. - przyssawka gębowa, ov. – jajnik,
p. - gardziel, t - jądro, u - macica,
v.e. – nasieniowód, v.s. - przyssawka
brzuszna, vt. –Ŝółtnik, vt.d. -przewód Ŝółtnika; c - jelito (wg 21).
38
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Naczynia wydalnicze łączą się we wspólny pęcherz moczowy uchodzący na stronie grzbietowej
w pobliŜu tylnego końca ciała. Przywry pobierają pokarm głównie przez otwór gębowy; jedynie
u pasoŜytów Ŝywiących się krwią podstawową rolę we wchłanianiu pokarmu odgrywa wór powłokowo-mięśniowy. Przyswojony pokarm jest gromadzony w parenchymie pod postacią glikogenu. Przywry digenetyczne są przewaŜnie obojnakami.
Narząd rozrodczy Ŝeński (ryc. 25A) zbudowany jest z jednego jajnika (ovarium) i dwóch
Ŝółtników (vitellaria) o budowie groniastej. Od jajnika odchodzi krótki jajowód (oviductus), który
łączy się z kanałami wyprowadzającymi Ŝółtników i powstaje twór pęcherzykowaty zwany ootypem. Ootyp jest otoczony gruczołem Mehlisa. Od ootypu odchodzi długa skręcona macica (uterus)
otwierająca się na zewnątrz w przedsionku płciowym (atrium genitale), obok otworu męskiego.
Narząd rozrodczy męski (ryc. 25B) składa się z jednego lub dwóch jąder (testes), przewodów wyprowadzających (ductus efferentia), łączących się w nasieniowód (vas deferens), który
uchodzi do pęcherzyka nasiennego (vesicula seminalis). Nasieniowód kończy się narządem kopulacyjnym (cirrus), mającym ujście na zewnątrz w przedsionku płciowym, który jest połoŜony na
stronie brzusznej ciała.
Rozwój osobniczy przywr. Zarodek (embryo) rozwija się w jaju (pojęcie „jajo” jest tu - i w dalszych opisach – rozumiane nie jako komórka jajowa, ale zarodek, bądź larwa, w otoczkach jajowych, często w sztywnej skorupce) albo poza organizmem macierzystym, albo jeszcze w macicy
przywry. W rozwoju przywr wyróŜnia się następujące stadia larwalne (ryc. 26):
Miracydium - jest to larwa orzęsiona, wylęgająca się z jaja w środowisku zewnętrznym (w wodzie) lub w organizmie Ŝywiciela pośredniego. Ma kształt wydłuŜony, jest zaopatrzona w wysuwalny ryjek, w okolicy którego wydziela się substancja o właściwościach proteolitycznych, ułatwiająca larwie wnikanie w głąb tkanek Ŝywiciela pośredniego, jakim jest zawsze ślimak; w jego ciele
miracydium przekształca się w kolejne stadium larwalne – sporocystę.
Sporocysta - powstaje z miracydium na drodze głęboko zachodzących przekształceń, m. in. następuje zanik rzęsek. Sporocysta przyjmuje kształt robakowaty, w jej ciele tworzą się tzw. kule zarodkowe, dające początek larwom następnego stadium - rediom.
Redia - cechuje się wyŜszą organizacją ciała, posiada otwór gębowy oraz gardziel łączącą się z
zawiązkiem jelita; obecny jest juŜ układ nerwowy i wydalniczy. W jamie ciała redii znajdują się kule
zarodkowe, z których powstają redie potomne lub, częściej, larwy następnego stadium - cerkarie.
Cerkaria - jest larwą opatrzoną na tylnym kosńcu w przydatek ogonowy, stanowiący narząd
ruchu. Cerkaria prowadzi wolny tryb Ŝycia. Redie potomne i cerkarie opuszczają ciało redii macierzystej przez otwór znajdujący się w worze powłokowo-mięśniowym.
Metacerkaria - stanowi ostatnie stadium larwalne przed osiągnięciem dojrzałości płciowej
przywry. Metacerkarie otorbiają się w drugim Ŝywicielu pośrednim, lub w środowisku zewnętrznym
(źdźbło traw, powierzchnia wody) tracąc przy tym przydatek ogonowy. Metacerkaria jest płciowo
niedojrzała, ale przypomina juŜ dorosłą przywrę. Jest stadium inwazyjnym.
Zapoznamy się z siedmioma gatunkami pasoŜytniczymi przywr digenetycznych, naleŜącymi do
pięciu rodzin.
1. Rodzina: Fasciolidae
Rodzina Fasciolidae obejmuje przywry średniej wielkości o ciele spłaszczonym. Jajnik jest płatowy lub rozgałęziony, jądra równieŜ rozgałęzione. śółtniki rozciągają się wzdłuŜ boków ciała.
Przyssawka brzuszna znajduje się blisko gębowej. Jaja są duŜe, z wieczkiem; wylęg larwy następuje
przewaŜnie w wodzie.
39
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Gatunek: Fasciola hepatica L. - Motylica wątrobowa
Występowanie. Motylica wątrobowa to pasoŜyt kosmopolityczny, głównie zwierząt roślinoŜernych (owce, bydło, kozy, sarny, jelenie, Ŝubry). Przypadkowo Ŝywicielem ostatecznym motylicy
moŜe być takŜe człowiek. Postać dorosła tego pasoŜyta bytuje w przewodach Ŝółciowych i miąŜszu
wątroby. W Polsce stwierdzono kilkanaście przypadków zaraŜenia ludzi tym pasoŜytem; częściej
występuje u bydła pasącego się na terenach podmokłych.
Budowa. (ryc. 26). Jest to stosunkowo
duŜy płaziniec kształtu listkowatego o długości ciała ok. 5 cm, szerokości ok. l,3 cm.
Inne szczegóły budowy podano przy opisie
preparatu.
Ryc. 26. Cykl rozwojowy motylicy wątrobowej:
A - jajo, B, C - miracydium, D – sporocysta z rediami,
E -błotniarka moczarowa,
F - redia z cerkariami, G - cerkaria, H –
metacerkaria, I - młoda motylica (wg 36).
Rozwój. (ryc. 26). Z kałem Ŝywiciela
ostatecznego wydostają się jaja, których
dalszy rozwój moŜe odbywać się tylko w środowisku wodnym. Po trzech tygodniach z jaja wylęga
się miracydium, które poszukuje Ŝywiciela pośredniego, jakim jest ślimak, najczęściej błotniarka
moczarowa Galba truncatula, występująca pospolicie w małych zbiornikach wodnych (kałuŜe na
pastwiskach, rowy itp.). W ciele ślimaka miracydium przekształca się w sporocystę, następnie powstają redie, a z nich cerkarie, które opuszczają ślimaka, pływają w ciągu kilku godzin w wodzie,
po czym otorbiają się na roślinach, powstają metacerkarie - postać inwazyjna motylicy wątrobowej.
Zwierzęta, czasami takŜe człowiek, zaraŜają się metacerkariami, połykając je wraz z roślinami wodnymi lub okresowo zalewanymi wodą lub podlewanymi nią albo pijąc nieprzegotowaną wodę ze
zbiorników, w których bytuje motylica. Metacerkarie tracą otoczkę w jelicie cienkim Ŝywiciela ostatecznego i wędrują do wątroby dwiema drogami:
a) przez śluzówkę i naczynia krwionośne,
b) bezpośrednio poprzez jamę otrzewną.
W przewodach Ŝółciowych wątroby motylica osiąga dojrzałość płciową w ciągu ok. 3 miesięcy.
śyje kilka lat, składając ok. 6000 jaj dziennie.
Chorobotwórczość. Motylica wątrobowa stanowi powaŜny problem gospodarczy, szczególnie
w krajach gdzie jest rozwinięta hodowla bydła i owiec. Intensywna inwazja tego pasoŜyta powoduje
masowe padanie zwierząt.
U człowieka motylica wątrobowa wywołuje chorobę zwaną fascjolozą (fasciolosis), która początkowo ma przebieg ostry z objawami ze strony wątroby; która ulega powiększeniu, jest bolesna,
pojawia się Ŝółtaczka. Towarzyszy temu podwyŜszona temperatura, wymioty i ogólny cięŜki stan
chorego. Objawy są związane z mechanicznym uszkodzeniem tkanek, zwłaszcza wątroby, przez
40
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
wędrujące młode przywry, a takŜe
takŜe z toksycznym i immunologicznym oddziaływaniem produktów
pro
przemiany materii pasoŜyta.
yta. Okres przewlekły choroby rozpoczyna si
się w momencie osiedlenia się
si
motylicy w większych
kszych przewodach Ŝółciowych. Następuje wtedy częściowa
ciowa regeneracja mi
miąŜszu
wątroby. Jednocześnie
nie pojawiają się zmiany włókniste i degeneracyjne przewodów Ŝółciowych,
spowodowane obecnością w nich dojrzałych przywr. Zmianom towarzyszy stan zapalny lub kamica
dróg Ŝółciowych.
Obserwowano zmiany zapalne błony śluzowej jamy ustnej i gardła u ludzi, spowodowane przyprz
czepianiem się młodocianych postaci motylicy z surowej w
wątroby spoŜywanej
ywanej w krajach arabskich.
Ryc. 27. Jajo motylicy wątrobowej; wśród
ród komórek
Ŝółtkowych
ółtkowych widoczna komórka jajowa (wg 24).
Wykrywanie motylicy opiera sięę na badaniu kału i tre
treści
dwunastniczej na obecność jaj (ryc. 27). Pojawiaj
Pojawiają się one
jednak dopiero w kilka (3 - 4) miesięcy
ęcy po zara
zaraŜeniu, gdy
motylica osiągnie dojrzałość płciową.
Zwalczanie fascjolozy u zwierząt
ąt polega na ich odro
odrobaczeniu, a takŜe niszczeniu ślimaków
limaków – Ŝywicieli pośrednich motylicy wątrobowej; osiąga
ga się to za pomocą środków ślimakobójczych
limakobójczych oraz poprzez melioracj
meliorację łąk i pastwisk.
Zapobieganie fascjolozie u ludzi: naleŜy
nale
unikać spoŜywania surowych roślin oraz picia wody ze zbiorników
śródlądowych.
W Polsce notuje się rocznie ok. 4 – 5 przypadków zaraŜenia motylicą wątrobową.
ątrobowa
trobowa przechowywana w formalinie pochodz
pochodząca
pochodzą z wątroby bydlęPreparat: 1. Motylica wątrobowa
cej; 2. jaja z rozmazu kału od Ŝywiciela; preparat trwały.
trwał
Obserwacja.
ć, ŜŜee ciało motylicy ma kształt listkowaty, wydłuŜony.
wydłuŜ
Przód ciała jest
Ad 1. Gołym okiem widać,
wyciągnięty
ty w kształcie sto
stoŜka, koniec - zaokrąglony. Pod lupąą (pow. 5x) dostrzegamy
dwie przyssawki: gębow
ębową połoŜoną na przednim końcu ciała oraz brzuszną,
brzuszn większą od
poprzedniej, znajdującą
znajdują się poniŜej podstawy stoŜka.
Ad 2. Pow. 600x. Jajo motylicy, barwy jasnoŜółtawej
jasno ółtawej jest stosunkowo duŜ
duŜe, posiada wymiary
140 x 80 µm,
m, na jednym biegunie widać
wida wieczko. Poprzez skorupkę
skorupk przeświecają komórki Ŝółtkowe.
obja nieniem elementów budowy widocznych w obu pr
preRysunek:: 1. ciało motylicy; 2. jajo, z objaśnieniem
paratach.
41
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Rodzina: Dicrocoeliidae
Do rodziny Dicrocoeliidae naleŜą przywry małe, wydłuŜone, zwęŜające się w obu końcach ciała. Przyssawka brzuszna jest wyraźnie większa od gębowej. Występują płatowe jądra, ułoŜone ukośnie względem siebie. Owalny jajnik połoŜony jest z tyłu jąder. śółtniki z dość duŜymi pęcherzykami rozciągają się z boków ciała w jego części środkowej. Jaja są ciemne, grubościenne, ze zgrubiałą obrączką na wieczku; wylęg następuje w ciele ślimaka.
Gatunek: Dicrocoelium dendriticum (Rudolphi) Looss – Motyliczka
Ryc. 28. Rozwój motyliczki:
1 - jajo, 2 - miracydium,
3,4,5 sporocysty; w stadium
5. widoczne cerkarie,
6, 7- cerkarie,
8 - metacerkaria,
9 - dojrzała przywra (wg 31).
Występowanie. PasoŜyt prawie kosmopolityczny, występujący na wszystkich kontynentach
z wyjątkiem Australii. W Europie
dość pospolity, w Polsce występuje głównie w rejonach południowo-wschodnich. PasoŜytuje
w przewodach Ŝółciowych wątroby często u owiec, poza tym u
innych zwierząt trawoŜernych, jak
bydło, kozy, wielbłądy, sarny,
dziki, króliki, zające; sporadycznie
takŜe u człowieka.
Budowa (ryc. 28). Dorosła motyliczka ma kształt listkowaty, lancetowaty, długość ciała 0,5 – 1,5 cm,
szerokość 0,15 - 0,25 cm.
Przyssawka brzuszna jest silniej rozwinięta niŜ gębowa. Narządy rozrodcze Ŝeńskie składają
się m.in. z kulistego jajnika i mocno skręconej macicy, która zajmuje 2/3 tylnej części ciała; męskie
– z dwóch kulistych, brzegiem nieco płatowatych jąder. Po bokach ciała, na odcinku środkowym,
rozciągają się dwa Ŝółtniki. Od krótkiego przełyku rozchodzą się dwa pnie jelitowe ślepo zakończone, dochodzące do końcowej części ciała.
Rozwój. Jaja (ryc. 28) o barwie brunatnej, długości ok. 40 µm i szerokości 25 µm, lekko
spłaszczone po jednej stronie, otoczone skorupką z wieczkiem, z rozwiniętym miracydium – opuszczają Ŝywiciela ostatecznego (człowiek, zwierzęta - jak wyŜej) i są połykane przez ślimaki lądowe
(Helicella candidula i in. gatunki). W ich ciele dopiero wylęga się miracydium, które wnika z jelita
ślimaka do trzustkowątroby i przekształca się kolejno w dwa pokolenia sporocyst, następnie w cerkarie (brak pokolenia redii). Te z kolei wędrują do jamy płucnej ślimaka, gdzie grupują się po 200 400 sztuk w tzw. "kule śluzowe" otoczone wydzieliną gruczołów Ŝywiciela. Podczas pełzania ślimaka kule te, skupione po kilkanaście sztuk w bryłki we wspólnej otoczce śluzowej, zostają wyrzu42
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
cone na zewnątrz, przyczepiają się do roślin i są następnie zjadane przez mrówki z rodzaju Formica
(F. fusca i in. gatunki). Uwolnione ze śluzu cerkarie przekształcają się w ciele mrówki w otorbione
metacerkarie. Kiedy mrówki, wraz z trawą zostaną połknięte przez Ŝywiciela ostatecznego, uwalniają się w jego jelicie metacerkarie, które przebijają ścianę i Ŝyłą wrotną, następnie przenoszone są do
przewodów Ŝółciowych wątroby, gdzie przywry osiągają dojrzałość płciową. Cykl rozwojowy motyliczki trwa 11 lub więcej tygodni.
Chorobotwórczość wywołana inwazją motyliczki, dikrocelioza (dicrocoeliosis) jest niewielka. Intensywna inwazja (ok. 400 pasoŜytów w Ŝywicielu) moŜe powodować rozrost tkanki łącznej i nadmierny
rozwój nabłonka przewodów Ŝółciowych w wątrobie. Dikrocelioza przebiega łagodniej u człowieka niŜ
u zwierząt.
Wykrywanie inwazji opiera się na poszukiwaniu charakterystycznych jaj motyliczki w kale Ŝywiciela ostatecznego.
Zapobieganie. Na obszarach endemicznych osoby powinny wystrzegać się spoŜywania niegotowanych produktów roślinnych (liście) oraz picia niefiltrowanej wody, w której mogą znajdować
się mrówki.
3. Rodzina: Opisthorchiidae
Przywry z rodziny Opisthorchiidae mają ciało wydłuŜone, spłaszczone, zwęŜające się ku przodowi. Przyssawki są słabo rozwinięte, często połoŜone blisko siebie. Płatowe lub rozgałęzione jądra
leŜą jedno za drugim bliŜej części tylnej ciała. Płatowy jajnik znajduje się z przodu w stosunku do
jąder. Jaja są małe, z wieczkiem, wylęg zachodzi w ciele ślimaka.
Gatunek: Opisthorchis felineus (Rivolta) Blanchard – Przywra kocia
Występowanie. Jest to najczęstsza przywra u Europejczyków. Występuje ponadto na Dalekim
Wschodzie (Korea, Filipiny, Japonia, Indonezja), na obszarach Syberii i obrzeŜach Bałtyku. PasoŜytuje w przewodach Ŝółciowych wątroby kota, psa, lisa, rzadziej człowieka. Występuje u ludzi najczęściej tam, gdzie panuje zwyczaj spoŜywania mięsa rybiego w stanie surowym lub półsurowym.
Ocenia się, Ŝe na świecie jest zaraŜonych tą przywrą ok. 2 milionów ludzi. W Polsce stwierdzono
kilka przypadków zaraŜenia przywrą kocią człowieka.
Budowa (ryc. 29). Kształt ciała wydłuŜony, lancetowaty, długość 0,7 - 1,2 cm, szerokość 0,15 - 0,30 cm.
Obie przyssawki podobnej wielkości oddalone są od
siebie. Dwa płatowe jądra znajdują się w tylnej części
przywry, nad nimi leŜą: mały nieco płatowy jajnik, gruczoł Mehlisa i zbiornik nasienny. śółtniki umiejscowione są w pobliŜu boków w obrębie środkowej części
ciała. Skręcona mocno macica uchodzi do przedsionka
płciowego połoŜonego przed przyssawką brzuszną. Dwa
pnie jelitowe stanowiące rozwidlenie przełyku biegną
wzdłuŜ boków ciała i kończą się ślepo w pobliŜu jego
końca. Pęcherz moczowy, przechodzący obok jąder,
uchodzi w tylnej części ciała zwęŜającym się końcem na
zewnątrz.
Ryc. 29. Przywra kocia, 1 - przyssawka gębowa, 2 - gardziel,
3 - jelito, 4 - przyssawka, brzuszna, 5 - Ŝółtniki,
6 - macica, 7 - gruczoł Mehlisa, 8 –- jajnik, 9 - pęcherz
moczowy, 10 - jądra, 11 - otwór wydalniczy,
12 - zbiorniczek nasienny (wg 35).
43
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 30. Rozwój przywry kociej:
1 - jajo, 2 - miracydium,
3 - sporocysta, 4 - radia,
5 - cerkaria, 6, 7 - metacerkaria, 8, 9 - młoda i dorosła przywra bytująca w wątrobie ludzkiej (wg 31).
Rozwój (ryc. 30). Dojrzała przywra składa w przewodzie Ŝółciowym
Ŝywiciela jaja o kształcie owalnie
wydłuŜonym i wymiarach 30 x 12 µm,
barwy Ŝółtobrunatnej z wieczkiem.
Wydostają się one z kałem Ŝywiciela.
Zawierają orzęsione miracydium, które uwalnia się ze skorupki dopiero
w Ŝołądku pierwszego Ŝywiciela pośredniego, którym jest ślimak słodkowodny - Bithynia leachi. Miracydium
przebija ścianę jelita ślimaka i przekształca się w sporocystę; w niej powstają redie, które następnie opuszczają sporocystę i przenikają do trzustkowątroby, gdzie wytwarzają
ogoniaste cerkarie. Te wydostają się czynnie ze ślimaka i pływają w wodzie wchodząc w kontakt
z drugim Ŝywicielem pośrednim, jakim jest ryba słodkowodna (płotka, lin, karp, leszcz, tuńczyk).
Cerkarie przyczepiają się do łusek ryby, następnie przenikają do jej mięśni za pomocą gruczołów penetracyjnych. Otorbiają się i przekształcają w ciągu ok. 6 tygodni w metacerkarie – postacie inwazyjne
pasoŜyta.
Po spoŜyciu przez Ŝywiciela ostatecznego mięsa zaraŜonej ryby, w jego Ŝołądku uwalniają się
metacerkarie, które wędrują z dwunastnicy przez wspólny przewód Ŝółciowy do wątroby i tam osiągają w ciągu 3 - 4 tygodni dojrzałość płciową.
Chorobotwórczość. Przywra kocia wywołuje opistorchiozę (opistorchiosis), która u człowieka
objawia się, w przypadku intensywnej inwazji (tysiące pasoŜytów), w postaci stanu zapalnego wątroby i pęcherzyka Ŝółciowego; moŜe wywołać marskość i ropień wątroby. Objawy te są następstwem podraŜnienia przez pasoŜyta nabłonka przewodów Ŝółciowych i rozrostu tkanki włóknistej.
Chory odczuwa ból wątroby, niekiedy pojawia się Ŝółtaczka. Przy małej inwazji (kilka pasoŜytów)
nie obserwuje się zaburzeń.
Wykrywanie polega na badaniu kału lub treści dwunastniczej na obecność jaj.
Zapobieganie. NaleŜy unikać spoŜywania surowego, niedogotowanego lub niedowędzonego
mięsa ryb.
4. Rodzina: Schistosomatidae
Przywry naleŜące do rodziny Schistosomatidae są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, które
przez pewien czas Ŝycia łączą się w pary w ten sposób, Ŝe grubszy samiec, zaopatrzony w tzw.
rynienkę płciową (sulcus gynecophorus), utworzoną z dwóch fałd brzusznych wora powłokowomięśniowego, obejmuje w czasie kopulacji dłuŜszą lecz smuklejszą odeń samicę (ryc. 31). Cechu44
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
je je brak umięśnionej gardzieli oraz wytwarzanie jaj nie posiadających wieczka. Bytują w naczyniach krwionośnych ptaków i ssaków. Postacią inwazyjną nie są metacerkarie (jak u innych przywr).
Na wywoływane przez nie choroby - schistosomozy, (schistosomosis) zapadają miliony ludzi.
1. Gatunek: Schistosoma haematobium Bilharz - Przywra Ŝylna
Występowanie. S. haematobium występuje w Afryce, często w Egipcie wśród ludności zamieszkujących blisko zbiorników wodnych i pól ryŜowych, poza tym w krajach Bliskiego Wschodu
oraz rzadko w południowej Europie (Portugalia, Cypr). Według danych Światowej Organizacji
Zdrowia (ŚOZ) ok. 2 milionów ludzi jest dotkniętych inwazją tego pasoŜyta. PasoŜytuje głównie
wśród dzieci i młodzieŜy, bytuje w naczyniach Ŝylnych pęcherza moczowego, w miednicy mniejszej.
Ryc. 31. Samica Schistosoma haematobium w rynience
płciowej samca (wg 23).
Budowa (ryc. 31). Samce osiągają długość 1 – 2,5
cm, posiadają na stronie brzusznej rynienkę, w której moŜe przebywać samica, samice długości 2 – 2,5 cm, mają
kształt ciała nitkowaty. Oskórek samca jest pokryty brodawkami; u samicy występują one na końcach ciała.
Przód ciała kończy się przyssawką gębową, a w niewielkiej odległości za nią znajduje się uwypuklona
przyssawka brzuszna. Jelito jest rozdzielone na dwa
ramiona, które w drugiej połowie ciała łączą się w jeden
ślepo zakończony odcinek.
Rozwój. Samice po kopulacji składają jaja w naczyniach włosowatych pęcherza moczowego. Jaja kształtu
owalnego, o wymiarach 150 x 60µm uzbrojone są
w prosty kolec umiejscowiony na tylnym biegunie
(cecha gatunkowa). Przekłuwając ścianę pęcherza
kolcem, przedostają się do światła pęcherza, skąd zostają wydalane z moczem na zewnątrz. W środowisku wodnym po kilku godzinach wylęga się miracydium, które czynnie wnika do ciała Ŝywiciela pośredniego, którym są ślimaki z rodzaju Bulinus
lub Physopsis. W ich ciele wykształca się sporocysta, dająca z reguły sporocysty potomne, a w nich
rozwijają się cerkarie (brak więc stadium redii). Po wydostaniu się z ciała ślimaka, cerkarie pływają
przez pewien czas w wodzie oczekując na Ŝywiciela ostatecznego, którym jest człowiek. Są one
zaopatrzone w ogon rozwidlony na końcu i noszą nazwę furkocerkarii. Furkocerkarie przenikają
następnie przez ludzką skórę za pomocą wydzieliny o właściwościach litycznych, tracą ogon i dostają się do naczyń krwionośnych. Po dwóch miesiącach od momentu zaraŜenia człowieka rozwijają
się postacie dojrzałe, które gromadzą się w Ŝyłach w okolicy pęcherza moczowego i miednicy małej. Przywra ta Ŝyje w Ŝywicielu ostatecznym do 20 lat.
Chorobotwórczość. Przywra Ŝylna wywołuje schistosomozę pęcherza moczowego, narządów
rodnych i jelita prostego, co jest wynikiem mechanicznych uszkodzeń ścian pęcherza i innych narządów miednicy wskutek penetracji jaj. Objawami choroby są m.in. krwiomocz, zapalenie i owrzodzenie
45
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
pęcherza moczowego, narządów rodnych i jelita grubego. Powikłania schistosomozy prowadzą do
powaŜnych schorzeń: zapalenia nerek i miedniczek
nerkowych, raka pęcherza. W cięŜszych przypadkach choroba moŜe spowodować zgon. Furkocerkarie przenikające przez skórę wywołują swędzące
plamy rumieniowe – stąd schistosomozę nazywają
teŜ „świądem pływaków”.
Wykrywanie. Podstawą rozpoznania inwazji
jest badanie moczu, a takŜe kału na obecność charakterystycznych jaj (ryc. 32).
Zapobieganie. Walka z schistosomozą polega
w duŜej mierze na niszczeniu ślimaków róŜnymi
metodami (chemicznymi, biologicznymi). DuŜą rolę w zapobieganiu odgrywa oświata sanitarna
wśród ludności, unikanie zarówno kąpieli w niepewnych zbiornikach wodnych, jak i picia nie przegotowanej wody.
Ryc. 32. Jaja gatunków Schistosoma (wg 30).
2. Gatunek: Schistosoma mansoni Sambon - Przywra Ŝylna Mansona
Jest to przywra wielkością i pokrojem zbliŜona do poprzednio opisanego gatunku. Występuje
u ludzi, a takŜe u niektórych małp i gryzoni w Afryce Wschodniej (Egipt, Sudan, Etiopia) i Równikowej (od Gwinei do Madagaskaru) oraz w krajach strefy równikowej i podzwrotnikowej Ameryki
Południowej. Ok. 60 milionów ludzi jest zaraŜonych tym pasoŜytem. Młode przywry bytują u Ŝywicieli ostatecznych w naczyniach Ŝylnych wątroby, natomiast dojrzałe usadawiają się w rozgałęzieniach Ŝyły krezkowej dolnej (w naczyniach Ŝylnych jelita grubego). Stąd choroba wywołana przez
tą przywrę nazywana jest schistosomozą jelitową.
Ryc. 33. Rozwój Schistosoma mansoni: 1 - jajo,
2 - jajo z miracydium, 3 - miracydium,
4, 5 - sporocysty, 6 - cerkarie, 7 - dorosła przywra
(wg 31).
Rozwój (ryc. 33) jest podobny jak u poprzedniego gatunku. śywicielami pośrednimi są ślimaki słodkowodne
z rodzaju Biomphalaria, Ŝyjące na kontynencie afrykańskim
i Półwyspie Arabskim oraz z rodzaju Tropicorbis – w Ameryce.
Chorobotwórczość. Pierwszymi objawami inwazji
są zmiany na skórze Ŝywiciela ostatecznego, później
następują objawy ze strony narządów takich jak przewód pokarmowy, wątroba, śledziona. Chory odczuwa
bóle brzucha, ma biegunkę jako następstwo owrzodzeń
i stanu zapalnego błony śluzowej jelita prostego, wywołanych przenikaniem jaj złoŜonych przez samicę w na46
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
czyniach włosowatych jelita i krezki.
Wykrywanie inwazji opiera się na badaniu kału, do którego przenikają jaja przywry bytującej
w ścianie jelita i krezce. Natomiast w moczu jaja spotykane są rzadziej. Jaja, wielkością prawie nie
róŜniące się od jaj S. haematobinum, posiadają kolec umieszczony z boku (ryc.32). Nie we wszystkich przypadkach zaraŜenia tym pasoŜytem stwierdza się obecność jaj w kale; wówczas inwazję
wykrywa się rektoskopowo oraz mikroskopowo badając wycinki błony śluzowej jelita prostego.
Zapobieganie. Stosuje się te same metody zwalczania i zapobiegania, jak opisano przy S. haematobium. Zapobieganie utrudnia jednak duŜe rozprzestrzenienie S. mansoni oraz znaczna liczba
zaraŜeń o małej intensywności u ludzi, stąd są one trudno wykrywalne.
Preparat: jaja w rozmazie kału pochodzącego od Ŝywiciela ostatecznego.
Obserwacja. Pow. 150x. Wśród cząstek stałych rozproszonych w preparacie znajdujemy jajo,
które ma barwę jasnoŜółtą i kształt podłuŜnie-owalny, jest dość duŜe, o wymiarach 155 x 66 µm
(największe w porównaniu do jaj innych omawianych tu gatunków Schistosoma), otoczone skorupką bez wieczka. Z boku jaja, w pobliŜu jednego z biegunów wystaje kolec o długości ok. 20 µm,
grubościenny, ostro zakończony. Wielkość kolca oraz jego usytuowanie na powierzchni jaja stanowią cechę rozpoznawczą gatunków Schistosoma. W jaju znajdują się komórki Ŝółtkowe bądź miracydium, zaleŜnie od stopnia rozwoju jaja.
Rysunek: odrysować jajo zwracając uwagę na jego kształt oraz wielkość i połoŜenie kolca.
3. Gatunek: Schistosoma japonicum Katsudara - Przywra Ŝylna japońska
Występowanie. S. japonicum jest rozprzestrzeniona na Dalekim Wschodzie: Chiny, Japonia,
Korea, Filipiny. Krąg Ŝywicieli ostatecznych obejmuje człowieka oraz zwierzęta udomowione jak
psy, koty, bydło, owce, kozy i świnie, a takŜe dziko Ŝyjące. Przywry te pasoŜytują w odgałęzieniach
Ŝyły krezkowej górnej, ale duŜo osobników przedostaje się takŜe do naczyń Ŝylnych wątroby i innych narządów.
Budowa. Przywra ta jest nieco większa w porównaniu do poprzednich dwóch gatunków, pokrojem do nich podobna; samiec o długości ok. 1,5 cm, samica do 2 cm.
Rozwój - zbliŜony do opisanych poprzednio, poprzez stadium miracydium, sporocysty i furkocerkarii (brak stadium redii). śywicielem pośrednim są ślimaki ziemno-wodne z rodzaju Oncomelania. Cerkarie, po wniknięciu przez skórę Ŝywiciela ostatecznego, wędrują z prądem krwi przez mały
obieg do tętnic krwiobiegu duŜego, osiągając następnie tętnice krezki i Ŝyłę wrotną wątroby.
W narządzie tym przywry rosną, łączą się w pary i przemieszczają do Ŝył krezkowych, gdzie osiągają dojrzałość płciową. Po kopulacji samice składają jaja w drobniejszych Ŝyłach.
Chorobotwórczość. Przebieg schistosomozy jest gwałtowniejszy, bardziej niebezpieczny dla
człowieka niŜ w przypadku dwóch poprzednio opisanych schistosomoz. Faza toksyczna inwazji
charakteryzuje się cięŜkim stanem chorego, z gorączką oraz zmianami zapalnymi i alergicznymi ze
strony układu oddechowego i skóry. Dalszy przebieg choroby jest związany z wędrówką młodych
larw i lokalizacją postaci dojrzałych - stąd ostre objawy ze strony przewodu pokarmowego (krwawe
biegunki) i wątroby (zastój krwi). Przywry podczas wędrówki mogą zabłąkać się i trafiać do innych
narządów (śledziona, nerki, płuca, narządy rozrodcze), gdzie wywołują stany zapalne, mogące doprowadzić do nowotworowego bujania tkanek. Przy intensywnej inwazji po 2 - 5 latach trwania
choroby następuje zgon chorego.
Wykrywanie polega na badaniu kału oraz materiału pobranego podczas biopsji wątroby – poszukuje się jaj, które są wyraźnie krótsze i nieco szersze (90 x 67µm), niŜ u pozostałych dwóch gatunków Schistosoma, z małym kolcem umiejscowionym z boku, niekiedy zakrzywionym (ryc. 32).
Zapobieganie zaraŜeniu przez S. japonicum jest trudne z powodu rozprzestrzenienia tego pasoŜyta wśród zwierząt, stanowiących jego rezerwuar. Niełatwo takŜe zwalczać ślimaki ziemno-wodne,
47
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
bo przeŜywają one okres suszy i mogą wydalać cerkarie poza zbiornikiem wodnym, np. do kropli
rosy. Szerzeniu się inwazji wśród ludności rolniczej Dalekiego Wschodu sprzyja zajmowanie się
przez nią uprawą ryŜu, na glebach silnie nawodnionych, co zwiększa ryzyko zetknięcia się z furkocerkariami.
5. Rodzina: Troglotrematidae
Do rodziny tej naleŜą przywry średniej wielkości, o długości zwykle poniŜej 1 cm. Ciało ich
ma kształt owalny, jest grube, pokryte oskórkowymi kolcami. Jajnik i jądra są płatowe. Dorosłe
przywry bytują przewaŜnie parami w zatokach czołowych, w płucach, nerkach i innych narządach
ssaków i ptaków.
Gatunek: Paragonimus westermani (Kerbert) Braun - Przywra płucna
Występowanie. Paragonimus westermani jest jedną z groźniejszych przywr pasoŜytujących
u człowieka w krajach Dalekiego Wschodu: Korei, Japonii, Chin, Filipin, Indonezji oraz na wyspach Pacyfiku. Występuje ponadto w Ameryce Południowej (Peru, Ekwador) oraz niektórych krajach
Afryki Zachodniej. Jest pasoŜytem takŜe ptaków drapieŜnych i ssaków jak kot, pies, lew, wilk, tygrys,
świnia, szczur. Dojrzałe przywry bytują w płucach, a takŜe innych narządach człowieka i zwierząt:
w wątrobie, śledzionie, nerkach, mózgu.
Ryc. 34. Przywra płucna, 1 – przyssawka gębowa, 2 – gardziel, 3 –
przewód wydalniczy, 4 – przyssawka brzuszna, 5 – otwór płciowy, 6 – macica, 7 – przewód Ŝółtnikowy, 8 – jądro, 9 – ootyp,
10 – jajnik (wg 36).
Budowa. Przywra ta ma kształt owalny, barwę czerwonawą,
jest wypukła grzbietowo i spłaszczona brzusznie; długość ciała
ok. 1 cm, szerokość i grubość w granicach odpowiednio 5 – 7
mm i 4 – 5 mm, Na powierzchni ciała występują kolce pochylone ku jego tyłowi. Szczegóły budowy wewnętrznej podane są na
rycinie 34.
Rozwój (ryc. 35). Zarodek w jaju rozwija się dopiero w środowisku wodnym. Z jaja, po ok. 3-4 tygodniach, wylęga się miracydium, które wnika czynnie do pierwszego Ŝywiciela pośredniego, którym są ślimaki naleŜące do
róŜnych rodzajów: Semisulcospira, Melania, Thiara i in. W ich ciele rozwijają się kolejne postacie
larwalne: sporocysty, redie, redie potomne i cerkarie. Te ostatnie, zaopatrzone w krótki ogon,
opuszczają ciało ślimaka, wolno pływają w wodzie poszukując drugiego Ŝywiciela pośredniego,
którym są raki lub kraby. Cerkarie, po przedostaniu się do mięśni lub trzustko-wątroby tych skorupiaków otorbiają się i przekształcają w metacerkarie - jest to postać inwazyjna przywry.
Człowiek (i inne ssaki) zaraŜa się spoŜywając surowe lub niedogotowane mięso wymienionych
skorupiaków zawierające metacerkarie. W jelicie Ŝywiciela ostatecznego metacerkarie uwalniają się,
powstałe młode przywry przebijają ścianę jelita i przez jamę otrzewnową, przeponę i opłucną przedostają się do płuc. W czasie tej wędrówki przywry mogą trafić równieŜ do innych narządów (wątroba, mózg, i in.). W płucach (i in. narządach) przywry osiągają dojrzałość płciową i składają jaja,
które drogami oddechowymi Ŝywiciela przedostają się do gardzieli, gdzie są połykane i wydalane z
kałem na zewnątrz. Część jaj jest usuwana z płuc wraz plwociną. Jaja o wymiarach ok. 100 x 50
48
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
µm, z wieczkiem są barwy brunatnej i przy duŜej ich liczbie nadają plwocinie kolor brunatnawordzawy (ryc. 35a).
Chorobotwórczość. Przywra płucna
wywołuje cięŜką chorobę - paragonimozę
(paragonimosis). W przypadku paragonimozy płucnej, choroba ma przebieg przewlekły, trwający wiele lat. Objawy choroby
zaleŜą od umiejscowienia pasoŜytów, intensywności inwazji i wraŜliwości Ŝywiciela.
Mogą wystąpić niebezpieczne dla Ŝycia
powikłania w postaci zapalenia płuc i opłucnej, a w razie osiedlenia się przywr w mózgu – występują objawy guza, zapalenie
opon mózgowych oraz niedorozwój umysłowy i fizyczny, co ma miejsce zwłaszcza
u dzieci. Ocenia się, Ŝe około 3 miliony
mieszkańców Dalekiego Wschodu jest dotkniętych paragonimozą.
Wykrywanie. Bada się kał i plwocinę
na obecność jaj.
Zapobieganie paragonimozie polega
na wyłączeniu z jadłospisu ludzi, mieszRyc. 35. Rozwój przywry płucnej: 1 - jajo,
2 - miracydium, 3 - sporocysta z rediami, 4 - rekających na terenach występowania P.
dia z rediami potomnymi, 5 - dojrzale redie powestermani, surowych czy półsurowych
tomne z cerkariami, 6 - wolno plywająca cerkaria
skorupiaków - Ŝywicieli tej przywry. Zwal(po opuszczeniu ślimaka), 7 - metacerkaria z ciała
czanie tej choroby jest utrudnione z pokraba, 8 - dojrzała przywra (wg 31).
wodu zwyczajów kulinarnych panujących
wśród miejscowej ludności, która często
uŜywa mięsa lub wyciśniętego soku z surowych krabów czy raków jako dodatku do
potraw. Dodatkowym utrudnieniem jest
niemoŜność wyeliminowania ze środowiska
skorupiaków i ślimaków, które stanowią
rezerwuar postaci rozwojowych P. westermani
Ryc. 35a. Jaja Paragonimus westermani w plwocinie człowieka
chorego na paragonimozę (wg 24).
2. Gromada: Cestoda – Tasiemce
Są to płazińce o ciele wydłuŜonym, które jest rozczłonkowane na części zwane proglotydami.
Przednia część ciała jest zmodyfikowana i tworzy skoleks (scolex) zaopatrzony w narządy czepne;
po nim następuje szyjka (collum), która jest nieczłonowana, stanowiąca odcinek produkujący proglotydy. Dalszą część ciała tworzy łańcuch proglotydów zwany strobilą. KaŜdy proglotyd (zwany
teŜ członem) stanowi jednostkę autonomiczną ciała, posiada komplet narządów wewnętrznych.
Wspólnymi dla całej strobili są układy: nerwowy i wydalniczy. U tasiemców brak jest układu pokarmowego i oddechowego, poŜywienie przyjmują one całą powierzchnią ciała. Układy rozrodcze
męski i Ŝeński, występujące obok siebie, powtarzają się w kaŜdym proglotydzie (ryc. 36). Narządy
49
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
męskie dojrzewają nieco wcześniej niŜ Ŝeńskie, stąd proglotydy przedniego odcinka strobili zawierają tylko te pierwsze narządy.
Ryc. 36. Schemat budowy dojrzałego proglotydu tasiemca z rzędu
Cyclophyllidea, c.s. - torebka cirrusa, e.c. - przewód
wydalniczy, g.p. - otwór płciowy, m.g. - gruczoł Mehlisa, n - pień nerwowy. ov. jajnik, s.r. zbiorniczek nasienny, t - jądro, u - macica, v - pochwa, v.d. - nasieniowód,
vt. - Ŝółtnik (wg 18).
Narząd męski składa się z licznych jąder w postaci pęcherzyków, rozsianych w parenchymie w części grzbietowej proglotydu, od których odchodzą przewody wyprowadzające (vasa efferentia) kierujące się do nasieniowodu
(vas deferens). Ten ostatni kończy się narządem kopulacyjnym (cirrus), który wchodzi do przedsionka płciowego, widocznego w postaci wzgórka z boku lub (u niektórych gatunków) na powierzchni brzusznej proglotydu.
Narząd Ŝeński leŜy w tylno-brzusznej części proglotydu, jest zbudowany z duŜego jedno- lub
kilkupłatowego jajnika (ovarium), połączonego krótkim przewodem (jajowodem) z ootypem. Do
ootypu wpadają jeszcze: przewód wychodzący z Ŝółtnika (vitellarium), macica (uterus) skierowana
ku przodowi proglotydu i kończąca się ślepo (u niektórych gatunków tasiemców macica otwiera się
na zewnątrz) oraz pochwa (vagina) biegnąca obok nasieniowodu i dochodząca drugim końcem do
przedsionka płciowego (atrium genitale).
Ryc. 37. Proglotydy tasiemca: A - młodociany, B - dojrzały, C - maciczny (wg 18).
Ciało tasiemców jest pokryte worem powłokowo-mięśniowym, z warstwą zewnętrzną oskórkową.
WyróŜnia się trzy rodzaje proglotydów (ryc. 37):
- młodociane bez rozwiniętych narządów rozrodczych,
- dojrzałe (rozrodcze) z czynnymi narządami płciowymi,
- maciczne (jajowe) - tylko u tasiemców z rzędu Cyclophyllidea - z macicą wypełnioną jajami;
inne części układu rozrodczego ulegają tutaj zanikowi.
Niedojrzałe jaja tasiemców zawierają, oprócz komórki jajowej, komórki Ŝółtkowe (podobnie
jak u przywr), gromadzące substancje odŜywcze dla rozwijającego się zarodka (ryc. 38).
Natomiast jaja dojrzałe posiadają zarodek z 6-ma hakami. U tasiemców z rzędu Pseudophyllidea jaja są okryte skorupką z wieczkiem (ryc. 39).
Jaja tasiemców z innych grup systematycznych mają zamiast skorupki delikatną, kilkuwarstwową osłonkę.
50
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
U niektórych tasiemców w jaju wytwarza się
si podczas embriogenezy otoczka, niekiedy o strukturze
prąŜkowej, okrywająca
ca zarodek, którego jest ona wytworem;
wy
nosi nazwę embrioforu (ryc. 40).
Ryc. 38. Jaja tasiemców, od lewej: bruzdogłowca szerokiego; tasiemca uzbrojonego, t. nieuzbrojonego, t. psiego,
t. karłowatego, t. bąblowcowego
blowcowego (wg 18).
Ryc. 39. Bruzdogłowiec szeroki: jajo oraz dojrzały
proglotyd z rozetkowatąą macicą
macic wypełnioną jajami (wg 31).
Ryc. 40. Jaja z embrioforem tasiemca uzbrojonego (na lewo)
i t. nieuzbrojonego (na prawo) (wg 29).
Larwy tasiemców wnikająą do Ŝywicieli pośrednich
rednich biernie, rzadko pozostają w jelicie, częściej
przedostają się z prądem
dem krwi do róŜnych
ró
narządów.
dów. Natomiast dojrzałe tasiemce bytuj
bytują prawie
zawsze w jelicie Ŝywicieli
ywicieli ostatecznych.
Pierwszą postacią larwalną, rozwijaj
rozwijającą się w jaju tasiemca jest onkosfera,
onkosfera zaopatrzona w 3
pary haków zarodkowych. W rzędzie
rzę
Pseudophyllidea onkosfera jest okryta często
czę
warstwą komórek z rzęskami i nosi nazwę koracydium (coracidium) (ryc. 44). W ciele I Ŝywiciela pośredniego
po
koracydium przekształca sięę w larw
larwę kształtu wrzecionowatego, zwaną procerkoidem (ryc. 41 A);
z niej, w II Ŝywicielu pośrednim
rednim rozwija się
si następne stadium larwalne, plerocerkoid (ryc. 41 B).
Więcej o budowie tych larw – patrz: rozwój bruzdogłowca szerokiego (str. 51).
51)
51
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 41. Larwy tasiemców, (A-E)
E) u bąblowca (F): b.c. - torebka lęgowa,
d.c. - pęcherze
cherze wtórne, exc., g.l. - warstwy: zewnętrzna i mezenchymatyczna, s - protoskoleks (wg 21).
W rzędzie
rzę
Cyclophyllidea
onkosfera, po uwolnieniu się
si z
jaja, przekształca się
si w następne
pne stadium larwalne, bytu
bytujące w Ŝywicielu
Ŝ
pośrednim.
RozróŜnia
Ŝnia si
się kilka rodzajów
tych larw (ryc. 41 C-F):
C
1. Cysticerkoid (cysticercoidus)) zbudowany z przedniej
części
ci w kształcie ppęcherzyka
z wpuklonym skoleksem oraz
tylnej zwęŜonej
zwęŜ
w postaci ogona.
2. Cysticerkus (cysticercus)) ma kształt małego pęchep
rzyka wypełnionego płynem
i otoczonego dwiema warwar
stwami: zewnętrzną
z
oskórkowąą i wewn
wewnętrzną mezenchymatyczną. Z tej ostatniej wyrawyra
sta przez pączkowanie
p
pojedynczy skoleks skierowany
skiero
do
środka
rodka światła ppęcherzyka.
Opisane dwa rodzaje larw nazywane są
s wągrami.
3. Cenurus (coenurus)) jest duŜym
du
pęcherzem o średnicy
rednicy kilku centymetrów wypełnionym płypł
nem. Jego warstwa wewnętrzna
wewn
twórcza wytwarza przez pączkowanie
czkowanie wiele skoleksów.
4. Bąblowiec (echinococcus
echinococcus) - stadium larwalne tasiemców z rodzaju Echinococcus;
Echinococcus ma postać
pęcherza, niekiedy duŜych
Ŝych rozmiarów (wielk
(wielkości
ci głowy dziecka) otoczonego wewn
wewnętrzną
warstwą twórczą i zewnę
zewnętrzną oskórkową;; obie pokrywa błona tkankowo-łączna
tkankowo
produkowana przez Ŝywiciela.
ywiciela. Warstwa wewnętrzna
wewn
wytwarza przez pączkowanie
czkowanie do wn
wnętrza pęcherza, który wypełniony jest płynem, torebki lęgowe I-go
go pokolenia z protoskoleksami tak nazywane są formy rozwojowe skoleksów, gotowe do osiedlania si
się w jelicie cienkim
Ŝywiciela
ywiciela ostatecznego - oraz z torebkami II-go
go pokolenia. Z warstwy twórczej pęcherza,
p
macierzystego mogąą powstawa
powstawać bezpośrednio równieŜ protoskoleksy. Torebki lęgowe
l
i protoskoleksy mogą odrywać się od warstwy twórczej i opadać na dno pęcherza, tworz
tworząc tzw.
,,piasek bąblowcowy”.
52
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
1. Rząd: Pseudophyllidea
Rząd Pseudophyllidea obejmuje tasiemce, które posiadają
posiadaj dwóch Ŝywicieli
ywicieli pośrednich.
po
Charakterystyczny jest skoleks, który nie jest uzbrojony ani w przyssawki, ani w haki, lecz posiada dwie
bruzdy czepne (ryc. 42) – bothria. Macica otwiera się
si na zewnątrz
trz własnym otworem.
Rodzina: Diphyllobothriidae
Do rodziny Diphyllobothriidae naleŜą tasiemce bytujące
bytuj
w jelicie cienkim głównie ptaków, ssaków, niekiedy gadów, takŜe
tak
człowieka. Skoleks róŜnie
nie wykształcony, nieuzbrojony.
Gatunek: Diphyllobothrium latum (L.) Lühe – Bruzdogłowiec
szeroki
Występowanie.. Bruzdogłowiec szeroki występuje
wyst
w Europie,
Azji i Ameryce Północnej, głównie wśród
ród ludności
ludno zamieszkującej
tereny nadwodne, jak delta Dunaju, wybrzeŜe
Ŝe Bałtyku, nad jezi
jeziorami w Kanadzie, Finlandii
ii i innych krajach zasobnych w zbiorniki
słodkowodne. W Polsce spotykany sporadycznie. Bytuje w jelicie
Ryc. 42. Skoleks bruzdogłowca
cienkim człowieka, a takŜe
tak innych
nych ssaków (np. fok, lisów, psów,
szerokiego widoczny
nied
niedźwiedzi),
których poŜywieniem są m.in. ryby. U ludzi występuje
z boku (a) i w przekroju
na terenach, gdzie panuje zwyczaj spoŜywania
spo ywania surowych lub półsupółs
poprzecznym (b) (wg 31).
rowych ryb.
Budowa. Diphyllobothrium latum naleŜy do największych
kszych tasiemców, jego strobila moŜe
mo osiągać długość l5 m i więcej (ryc. 44), zbudowana jest z ok. 4000 proglotydów, z których ok. 1/5 stast
nowią proglotydy młodociane, reszta - rozrodcze (ryc. 43). Macica w tych ostatnich przyjmuje
kształt rozetki (ryc. 39). Jaja są wydalane bezpośrednio
rednio z macicy przez specjalny otwór na stronie
s
brzusznej proglotydu do światła
wiatła jelita Ŝywiciela (ryc. 43). Końcowe
cowe proglotydy, nie produkuj
produkujące juŜ jaj,
ulegają rozpadowi w jelicie Ŝywiciela.
Ryc. 43. Proglotyd dojrzały bruzdogłowca szesz
rokiego; D - Ŝółtnik,
ółtnik, Ed - gruczoł Mehlisa,
Ex - przewódd wydalniczy, G - otwór płciowy, H - jądra, O - jajnik, Uö - ujście macicy, V - pochwa, Vd - nasieniowód (wg 31).
Rozwój. DuŜee zasługi w wyja
wyjaśnieniu
rozwoju bruzdogłowca szerokiego połoŜył
poło
jeden z najsłynniejszych polskich parazyparaz
tologów,
logów, profesor Uniwersytetu
Uniwers
Warszawskiego - Konstanty Janicki (1876 – 1932). Zbadał on pierwsze ogniwa rozwoju tego tasiemca, wyw
krył postać larwalną, którąą nazwał plerocerkoidem, odkrył pie
pierwszego Ŝywiciela po
pośredniego
i stworzył teorię cerkomeru. Zajmował się
si takŜe pasoŜytniczymi
ymi pierwotniakami (patrz str. 20).
Z jaja (ryc. 44) w środowisku
rodowisku wodnym wylęga
wyl
się larwa koracydium (coracidium
coracidium), która jest
uzbrojona w 3 pary haków. Larwa opatrzona rzęskami
rz
pływa i następnie
pnie jest połykana przez pier
pierw53
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
szego Ŝywiciela pośredniego, którym są oczliki z rodzaju Cyclops i Diaptomus. W jelicie oczlika koracydium zrzuca urzęsiony nabłonek i za pomocą haków oraz gruczołów penetracyjnych przedostaje
się do jamy ciała, gdzie rośnie i po 10-12 dniach osiąga długość ok. 0,5 mm. W tym czasie na tylnym
końcu larwy powstaje krąŜkowaty przydatek ogonowy, zawierający haki larwalne onkosfery, zwany
cerkomerem. Tak zbudowana larwa nosi
nazwę procerkoidu (ryc. 41, A). Po połknięciu zaraŜonego oczlika przez drugiego Ŝywiciela pośredniego - rybę słodkowodną
(szczupak, okoń, łosoś, węgorz) uwalnia się
w jej Ŝołądku procerkoid, który traci cerkomer, a następnie, drąŜąc ścianę Ŝołądka,
przedostaje się do róŜnych narządów (mięśnie, wątroba, śledziona),gdzie przekształca
się w postać plerocerkoidu (ryc. 41, B) - jest
to trzecie stadium larwalne kształtu robakowego o długości ok. 3 cm ze skoleksem w
przedniej części ciała - stadium inwazyjne
bruzdogłowca. Ludzie i ssaki mięsoŜerne
zaraŜają się jedząc surowe, niedogotowane i
niedowędzone mięso ryby zawierające plerocerkoidy. Te, po uwolnieniu się z tkanek ryby
w przewodzie pokarmowym Ŝywiciela ostatecznego, przekształcają się w postać dorosłą
tasiemca, która osiąga dojrzałość płciową po
kilku tygodniach. Dorosły tasiemiec moŜe
Ŝyć do 20 lat.
Ryc. 44. Rozwój bruzdogłowca szerokiego:
1, 2 - jaja, 3 - koracydium, 4 - onkosfera,
5 - procerkoid, 6 - plerocerkoid, 7 - dorosły tasiemiec (wg 31).
DuŜą rolę w rozprzestrzenianiu się tego pasoŜyta odgrywają tzw. Ŝywiciele rezerwowi (parateniczni), którymi są ryby drapieŜne (szczupaki). PoŜerają one zaraŜone plerocerkoidami ryby, same się
zaraŜają i gromadzą larwy w duŜych ilościach. Przy spoŜyciu takiego szczupaka w stanie półsurowym,
organizm (np. człowiek) od razu zaraŜa się duŜą liczbą larw bruzdogłowca, co ułatwia jego inwazję.
W jelicie człowieka osiedla się jednak tylko jeden osobnik pasoŜyta, reszta ginie.
Chorobotwórczość. D. latum wywołuje chorobę difylobotriozę (diphyllobothriosis), której objawy są podobne do objawów innych tasiemczyc (cestodosis) - tak nazywa się ogólnie choroby
wywołane przez dorosłe tasiemce. Są to głównie dolegliwości ze strony układu pokarmowego, jak
bóle brzucha, nudności. Dodatkowym objawem difylobotriozy jest u części chorych anemia typu
złośliwego, wywołana prawdopodobnie duŜym zapotrzebowaniem pasoŜyta na witaminę B12 .
Wykrywanie difylobotriozy nie jest trudne, polega na badaniu kału na obecność charakterystycznych jaj (ryc. 39, patrz teŜ opis preparatu).
Zapobieganie. Zachorowaniom na difylobotriozę zapobiega unikanie spoŜywania mięsa ryb w
stanie surowym i półsurowym. Słabe wędzenie ryb nie zabija plerocerkoidów. Najskuteczniejszym
sposobem niszczenia larw pasoŜyta jest gotowanie ryb, mroŜenie ich i solenie a takŜe marynowanie.
***
Preparat: 1. skoleks; preparat trwały; 2. jaja z rozmazu kału, preparat trwały.
Obserwacja. Pow. 600x.
Ad 1. Skoleks na końcu jest zaokrąglony, zaopatrzony w dwie bruzdy czepne, jego długość wynosi 2 - 3 mm, szerokość – ok. 1 mm.
54
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ad 2. Jaja są barwy Ŝółtawej, kształtem podobne do jaj motylicy wątrobowej, ale mniejsze, o
wymiarach 60 – 75 x 40 – 50 µm. Na jednym biegunie znajduje się wieczko, które w
preparacie jest trudno zauwaŜalne; rozpoznajemy je po dwóch delikatnych rysach w skorupce jaja, zlokalizowanych symetrycznie względem bieguna i widocznych po obu stronach w jego pobliŜu. Na drugim biegunie znajduje się mały guzek (często preparatach
niewidoczny).
Rysunek: skoleks i jaja, z zaznaczeniem cech zewnętrznych skorupki jaja.
2. Rząd: Cyclophyllidea
Do rzędu Cyclophyllidea naleŜą tasiemce ze skoleksem zaopatrzonym w przyssawki (acetabulum, -a). U niektórych gatunków wierzchołek skoleksa jest wydłuŜony w postaci ryjka (rostellum)
uzbrojonego zwykle w haki ułoŜone wieńcowo.
1. Rodzina: Taeniidae
Rodzina Taeniidae obejmuje gatunki pasoŜytujące jako postacie dorosłe głównie u ssaków i
ptaków; natomiast postacie larwalne - u zwierząt roślinoŜernych i wszystkoŜernych. Otwór płciowy
(porus genitalis) połoŜony jest nieregularnie, z lewego lub prawego boku proglotydu. Jaja są osłonięte grubym, prąŜkowanym embrioforem oraz cienką osłonką zewnętrzną. Omówimy trzy gatunki
z tej rodziny pasoŜytujące u człowieka.
1. Gatunek: Taenia saginata Göze
syn. Taeniarhynchus saginatus Weinland - Tasiemiec nieuzbrojony
Występowanie. Tasiemiec nieuzbrojony jest kosmopolitycznym pasoŜytem, który
występuje u ludzi częściej w krajach, gdzie
wołowina stanowi główny składnik diety mięsnej. Szczególnie często występuje (ok. 10%
osób zaraŜonych) w niektórych krajach Afryki, jak Etiopia, Kenia, południowo-wschodniej
Azji, południowo-wschodniej Europy oraz w
Ameryce Południowej. Częstość jego występowania na danym terenie pokrywa się na
ogół z częstością wągrzycy bydlęcej. Notuje
się 0,2 - 0,7% ludzi zaraŜonych tym tasiemcem. Postać dojrzała pasoŜytuje w jelicie
cienkim człowieka, który jest dlań jedynym
Ŝywicielem ostatecznym.
Budowa. Strobila (ryc. 45) o długości 4 10 m składa się z ok. 1000-2000 proglotydów.
Skoleks opatrzony 4 przyssawkami, nieuzbrojony (ryc. 46). W proglotydach rozrodczych
Ryc. 45. Strobila tasiemca
Ryc. 46. Skoleks tasiemca
nieuzbrojonego. ZauwaŜ
jajnik jest dwupłatowy (ryc. 47).
nieuzbrojonego
proglotydy maciczne w
(wg 23).
Rozwój. Proglotydy maciczne odrywają
tylnej jej części (wg 29).
się pojedynczo od tylnego końca strobili; są ruchliwe, dzięki czemu samodzielnie wydostają się przez odbyt Ŝywiciela na zewnątrz, gdzie następuje ich rozpad i uwolnienie
55
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
jaj. Większa część jaj uwalnia się jednak w świetle jelita, w czasie odrywania się proglotydów od strobili i wydalana jest z kałem. JuŜ w macicy tasiemca rozwija się larwa pierwszego stadium – onkosfera
z 3 parami embrionalnych haków i dwiema otoczkami: zewnętrzną z nitkowatymi filamentami na
biegunach, łatwo odpadająca i wewnętrzną, zwaną embrioforem, osłaniającą zarodek po opuszczeniu
proglotydu. Takie jaja mogą przebywać w środowisku zewnętrznym ok. 1 rok nie tracąc inwazyjności.
By nastąpił dalszy rozwój muszą być połknięte przez bydło domowe (Ŝywiciel pośredni). Następuje to
wraz z zanieczyszczoną odchodami ludzkimi wodą lub pokarmem. W przewodzie pokarmowym bydła
uwalnia się onkosfera, która dostaje się następnie, za pomocą haków, przez błonę śluzową jelita do
naczyń krwionośnych lub limfatycznych i tą drogą przedostaje się do mięśni i róŜnych narządów, jak
wątroba, płuca, nerki. Tu larwa osadza się, rośnie i przekształca w wągra - cysticerkus zwanego wągrem bydlęcym (cysticercus bovis) wielkości nasienia grochu (ryc. 48).
Człowiek (jedyny Ŝywiciel ostateczny) zaraŜa się spoŜywając surowe lub półsurowe mięso wołowe pochodzące od zwierzęcia dotkniętego wągrzycą (cysticercosis). W jelicie cienkim człowieka
z wągra wynicowuje się skoleks, który za pomocą przyssawek przyczepia się do ściany jelita.
Następuje wzrost strobili i po upływie ok. 10 tygodni tasiemiec osiąga dojrzałość płciową, a w
kale Ŝywiciela pojawiają się pierwsze proglotydy
maciczne i jaja. PasoŜyt moŜe Ŝyć w jelicie do 30
lat.
Chorobotwórczość. Teniarynchoza (taeniarhynchosis) – tak nazywa się tasiemczyca
wywołana inwazją T. saginata – objawia się
dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, opisanymi przy difylobotriozie. Rzadko
dochodzi do powikłań spowodowanych wędrówką ruchliwych proglotydów macicznych,
które mogą zaczopować przewody Ŝółciowe
Ryc. 47. Proglotyd dojrzały tasiemca nieuzbrojonego,
lub przewód trzustkowy; liczne strobile mogą
ut - macica, T - jądra, Wc - przewód wydalniczy,
spowodować niedroŜność jelita. Wykrywanie
Vd - nasieniowód, Cb – torebka cirrusa, K -otwór
teniozy polega na badaniu kału na obecność
płciowy, Va - pochwa, Ds - Ŝółtnik, Sd - gruczoł
proglotydów jajowych (macicznych) z charakMehlisa, Ov - jajnik (wg 22).
terystycznym kształtem macicy i jej rozgałęzieniami bocznymi w liczbie 15 - 35 z jednej
strony (ryc. 49).
Ryc. 48. Wągier bydlęcy (cysticercus bovis)
z wpuklonym skoleksem (wg 23).
Zapobieganie. NaleŜy unikać spoŜywania wołowiny surowej („tatarskie befsztyki”) i surowych
wyrobów masarskich (metka). Według Rozporzą56
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
dzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 czerwca 2004 roku mięso zawierające wągry cysticercus bovis w liczbie większej niŜ 10 w tuszy jest niezdatne do spoŜycia. JeŜeli zawiera mniej wągrów nadaje się do spoŜycia warunkowo po odpowiednim zamroŜeniu..
Zapobieganie wągrzycy u bydła polega
na niewypasywaniu na pastwiskach nawoŜonych odchodami ludzkimi oraz pojeniu wodą
nie zanieczyszczoną ściekami. Jaja zachowują
inwazyjność w środowisku zewnętrznym do
ok. 8 tygodni. Opisano szczepionkę chroniącą
bydło przed tasiemcem nieuzbrojonym w 95%,
jednak nie doczekała się ona wdroŜenia ze
względu na brak zainteresowania ze strony
przemysłu.
Ryc. 49. Proglotydy maciczne, a – tasiemca uzbrojonego, b - t. nieuzbrojonego (wg 31).
***
Preparat: 1. skoleks, 2. proglotydy maciczne; oba preparaty trwałe, barwione; 3. środkowe odcinki strobili, przechowywane w formalinie; 4. jaja z rozmazu kału, preparat trwały.
Obserwacja. Pow. 150x lub 5x (lupa).
Ad I. Widoczny jest skoleks o kształcie gruszkowatym i średnicy ok. 1 - 2 mm, zaopatrzony
w 4 półkuliste przyssawki. Za skoleksem widoczna jest cieńsza szyjka.
Ad 2. Proglotydy są tu prostokątne o wymiarach 16 - 20 x 5 - 7 mm. Wewnątrz proglotydu widoczna jest macica z 15 - 30 bocznymi rozgałęzieniami z kaŜdej strony (cecha diagnostyczna gatunku). Z boku proglotydu wystaje wzgórek z przedsionkiem płciowym.
Ad 3. Pod lupą widać proglotydy rozrodcze, których długość jest nieco większa niŜ szerokość,
o wymiarach ok. 10 x 12 mm. Tylny koniec proglotydu zachodzi zawsze na przedni, trochę węŜszy brzeg następnego proglotydu. Z boku proglotydu, w połowie jego długości
widoczny jest wzgórek, w którym mieści się przedsionek płciowy. UłoŜenie przedsionków w kolejno następujących po sobie proglotydach jest nieregularne, z lewej bądź prawej strony. W pobliŜu obu brzegów strobili przeświecają przewody wydalnicze, które łączą się w kaŜdym proglotydzie przewodem poprzecznym biegnącym tuŜ przy tylnej krawędzi.
Ad 4. Pow. 600x. Jaja mają barwę szaroŜółtawą, kształt lekko owalny, średnicę ok. 35 µm. Embriofor dobrze widoczny, o strukturze prąŜkowanej. W środku jaja znajduje się onkosfera
z 6 hakami ciemno zabarwionymi.
Rysunek: skoleks, kilka proglotydów macicznych i rozrodczych oraz jaja, z objaśnieniem
szczegółów budowy dostrzegalnych w preparacie.
57
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Gatunek: Taenia solium L. - Tasiemiec uzbrojony
Występowanie. Kosmopolityczny, występuje głównie w krajach o niskim poziomie higieny:
Ameryka Południowa i Środkowa, Afryka, południowo-wschodnia Azja, w Europie rzadziej. W
Polsce notuje się sporadyczne przypadki zaraŜenia ludzi. Tasiemiec uzbrojony ma szerszy krąg Ŝywicieli niŜ tasiemiec nieuzbrojony. Człowiek jest Ŝywicielem głównym postaci dojrzałej T. solium,
w rzadkich przypadkach - takŜe larwalnej. Głównym Ŝywicielem pośrednim jest świnia domowa.
Postacie dojrzałe i wągry mogą pasoŜytować takŜe w organizmie małp; larwy spotyka się u dzików,
niedźwiedzi, szczurów oraz innych zwierząt Ŝyjących w sąsiedztwie człowieka (pies, kot, królik).
Postać dojrzała bytuje w jelicie cienkim człowieka, wągry – w mięśniach oraz w róŜnych narządach wewnętrznych zwierząt i niekiedy człowieka.
Budowa. Długość strobili 2 – 4 m, liczba
proglotydów 800-1000. Skoleks o średnicy ok.
1 mm jest zaopatrzony w 4 przyssawki oraz
wysuwalny ryjek uzbrojony w podwójny wieniec haków (ryc. 50 A).
Za smukłą szyjką o długości 5 – 10 mm
znajdują się proglotydy młodociane, szersze
niŜ ich długość; dojrzałe, rozpoczynające się w
odległości ok. 1 m od skoleksa, są w przyRyc. 50. Tasiemiec uzbrojony, A - skoleks, B – proglotyd
bliŜeniu kwadratowe; dalszą część strobili aŜ
dojrzały. ZauwaŜ 3-płatowy jajnik (wg 23).
do końca tworzą proglotydy maciczne o długości ok. 12 mm, dwukrotnie większej niŜ ich
szerokość. Do istotnych róŜnic w budowie układu rozrodczego między T. saginata i T. solium naleŜą: macica - u pierwszego gatunku ma 15 - 30 rozgałęzień, u drugiego gatunku – 7 - 12 (ryc. 49);
jajnik odpowiednio dwupłatowy i trójpłatowy (ryc. 47 i 50, B) oraz uzbrojenie skoleksa u T. solium
– wymienione cechy pozwalają odróŜnić ten gatunek od tasiemca nieuzbrojonego.
Rozwój. Jaja, które tylko nieznacznie
róŜnią się od jaj T. saginata (ryc. 40),
usuwane są z kałem Ŝywiciela ostatecznego w proglotydach, które odrywają się
od strobili grupami, po 5 – 6 sztuk. Uwolnione po rozpadzie proglotydu jąja dostają się róŜnymi sposobami (z karmą, w
czasie Ŝerowania świni w pobliŜu ustępów) do przewodu pokarmowego Ŝywiciela pośredniego, którym jest świnia.
W jej Ŝołądku lub dwunastnicy uwalniają
Ryc. 51. Stadia rozwojowe tasiemca uzbrojonego:
się z jaj onkosfery (ryc. 51 b), które poa – jajo (zarodek osłonięty embrioforem i osłonką
przez ścianę tych narządów przedostają się
zewnętrzną), b – onkosfera z hakami, c – powstajądo naczyń krwionośnych i następnie są
cy wągier, d – cysticerkus z wnicowanym skolekroznoszone
po całym organizmie Ŝywisem, e – z wynicowanym skoleksem (wg 37).
ciela. Ten ostatni połyka zwykle proglotydy przed rozpadem, zaraŜając się w ten
sposób od razu duŜą liczbą jaj (ich liczba w jednym proglotydzie wynosi ok. 40 000). Onkosfery
usadawiają się w śródmięśniowej tkance łącznej zwierzęcia, gdzie rosną i przekształcają się
w postać larwalną zwaną wągrem świńskim (cysticercus cellulosae) o średnicy 5 – 10 mm (ryc. 51
58
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
c – d). Rozwój ten, od chwili zaraŜenia do momentu wykształcenia się inwazyjnej postaci, jaką jest
wągier, trwa ok. 3 – 4 miesiące.
Człowiek zaraŜa się tasiemcem uzbrojonym spoŜywając surowe czy niedogotowane mięso świni dotkniętej wągrzycą. W jego Ŝołądku otoczka wągra ulega rozpuszczeniu, wynicowuje się skoleks (ryc. 51e), który przyczepia się do błony śluzowej górnego odcinka jelita cienkiego i następuje
wzrost strobili.
Chorobotwórczość. Tasiemczycca - tenioza (taeniosis) wywoływana przez tasiemca uzbrojonego jest podobna do tasiemczycy (teniarynchozy) powodowanej przez tasiemca nieuzbrojonego.
PowaŜne objawy (zapalenie otrzewnej) występują sporadycznie. Groźne skutki mogą natomiast
nastąpić u człowieka w przypadku wągrzycy - cysticerkozy (cysticercosis).
Człowiek moŜe zostać Ŝywicielem pośrednim tasiemca uzbrojonego w trojaki sposób:
a. przez spoŜywanie pokarmu lub picie wody, zanieczyszczonych (np. za pośrednictwem much)
odchodami ludzkimi z jajami tasiemca;
b. przeniesienie jaj do ust za pomocą zabrudzonych kałem rąk, co moŜe się zdarzyć u Ŝywicieli
ostatecznych (głównie u dzieci);
c. na drodze autoinwazji (samozaraŜenia), które ma miejsce, gdy dojrzały tasiemiec wywołuje,
wskutek ruchów antyperystaltycznych jelita cienkiego, zwracanie treści jelitowej do Ŝołądka, a wraz z nią - jaj pasoŜyta.
Uwolnione onkosfery przedostają się (jak opisano w przypadku wągrzycy świni) do mięśni
oraz róŜnych narządów człowieka jak mózg, gałka oczna, płuca, serce, gdzie rozwija się wągier.
Objawy wągrzycy u człowieka oraz ich nasilenie, a takŜe skutki chorobowe zaleŜą od intensywności
zaraŜenia, lokalizacji larw oraz wraŜliwości osobniczej. W przypadku wągrzycy mózgu powstaje
obraz chorobowy, jak przy guzie tego narządu: napady padaczkowe, wzrost ciśnienia śródczaszkowego itp. Wągrzyca oka prowadzi do zaburzeń widzenia oraz ślepoty. Natomiast wągrzyca mięśni,
nawet przy intensywnej inwazji, moŜe przebiegać bezobjawowo.
Wykrywanie. Tasiemczycę spowodowaną zaraŜeniem człowieka tasiemcem uzbrojonym wykrywa się na podstawie identyfikacji proglotydów macicznych (z liczbą 7 - 15 odgałęzień macicy)
i dojrzałych (trójpłatowy jajnik) wydalanych z kalem. Cechą istotną w rozpoznawaniu tasiemca
uzbrojonego jest obecność haków na skoleksie.
Obecność jaj w kale pozwala wykryć tasiemczycę, ale nie daje podstawy do rozpoznania gatunku pasoŜyta; jaja o podobnej budowie mają równieŜ inne gatunki Taenia.
Opracowano testy do wykrywania koproantygenów.
W diagnostyce wągrzycy stosuje się biopsję, tomografię komputerową i rezonans magnetyczny.
Techniki serologiczne są stosunkowo mało czułe.
Zapobieganie polega głównie na:
a. leczeniu osób z teniozą, będących stałym źródłem zaraŜania; wykryte przypadki teniozy podlegają u nas obowiązkowi rejestracji w stacji sanitarno-epidemiologicznej;
b. zabezpieczeniu miejsc ustępowych przed dostępem zwierząt - Ŝywicieli pośrednich;
c. spoŜywaniu mięsa wieprzowego zawsze tylko badanego;
Według Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 22 czerwca tusze wieprzowe
podlegają badaniu poubojowemu na obecność cysticercus cellulosae i jest kwalifikowane
jako niezdatne do spoŜycia, gdy zawiera ponad 10 wągrów w tuszy. Gdy zawiera ich mniej,
moŜe być przeznaczone do spoŜycia po zamroŜeniu w odpowiednich warunkach.
d. odpowiedniej obróbce wieprzowiny (wysoka lub niska temperatura; wągry w mięsie giną
w ciągu co najmniej 4 dni w temp. -10°C, skuteczniejsze jest gotowanie);
e. ochronie warzyw i owoców przed zanieczyszczeniem kałem, gdzie mogą znajdować się jaja
tasiemca, myciu rąk przed sporządzaniem posiłków i przed jedzeniem.
59
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Opracowano szczepionkę przeciw tasiemcowi uzbrojonemu do stosowania u bydła.
Występowanie tasiemczycy w Polsce nasiliło się w czasie II wojny światowej w związku z nielegalnym ubojem świń. W latach 1947 – 1950 w badaniach poubojowych świń stwierdzono ok.
0,5% zaraŜeń, a w latach 1986 – 1994 tylko ok. 0,0001%.
Wągrzyca stanowi nadal powaŜny problem w skali globalnej. Podaje się, Ŝe ok. 20 mln ludzi na
świecie ma dodatni odczyn serologiczny wskazujący na wągrzycę i Ŝe na wągrzycę mózgu umiera
rocznie ok. 50 tysięcy osób.
Preparat: 1. skoleks, 2. proglotydy maciczne; preparaty trwałe, barwione.
Obserwacja. Pow. 75x lub 300x.
Ad 1. Widać skoleks o średnicy ok. 1 mm, z kubkowatymi przyssawkami oraz hakami osadzonymi na ryjku. Szyjka daje początek proglotydom młodocianym o kształcie spłaszczonych prostokątów, nakładających się tylną szerszą podstawą jeden na drugim.
Ad 2. Proglotydy maciczne kształtem podobne do tychŜe u T. saginatus, ale nieco mniejsze, o wymiarach 6 x 12 mm. Macica z 7 - 12 rozgałęzieniami bocznymi z kaŜdej strony (ryc. 49).
Rysunek: skoleks, szyjka i kilka proglotydów młodocianych oraz macicznych. Zwrócić uwagę
na budowę i uzbrojenie skoleksa.
3. Gatunek: Echinococcus granulosus (Batsch) Rudolphi - Tasiemiec bąblowcowy
Występowanie. Kosmopolityczny, polikseniczny, występuje głównie na obszarach masowej
hodowli bydła i owiec (kraje śródziemnomorskie Europy, Afryki i Azji, Południowa Ameryka, Australia, Nowa Zelandia). Postać dojrzała Ŝyje w jelicie cienkim zwierząt mięsoŜernych takich jak:
psy, wilki, szakale, kojoty, a postać larwalna - w narządach wewnętrznych zwierząt roślinoŜernych
udomowionych: u bydła, owiec (w Polsce 7,5%), kóz (w Polsce 18%), koni, świń (w Polsce 5%)
oraz dziko Ŝyjących (antylopa, Ŝyrafa i in.). Człowiek jest Ŝywicielem przypadkowym postaci
larwalnej. Wśród ludności polskiej przypadki zaraŜenia tasiemcem bąblowcowym są rzadkie.
Budowa (ryc. 52). Jest to jeden z najmniejszych tasiemców, strobila o długości zaledwie 2 – 9
mm i 0,5 mm szerokości składa się tylko z 3 proglotydów: młodocianego, rozrodczego i macicznego
z workowatą macicą. Kulisty skoleks jest opatrzony 4 przyssawkami oraz podwójnym wieńcem
haków, osadzonych na wystającym ryjku.
Rozwój. Jaja (ryc. 38), wyglądem podobne do jaj poprzednio omówionych gatunków z rodzaju
Taenia, wydalane są z kałem Ŝywiciela (np. psa) bądź jako wolne, bądź jeszcze zamknięte w proglotydach macicznych, które po oderwaniu się od strobili samodzielnie wydostają się przez odbyt. Następnie jaja trafiają, za pośrednictwem zanieczyszczonego nimi pokarmu, do Ŝołądka Ŝywiciela pośredniego, m.in. człowieka. Ludzie zaraŜają się jajami pochodzącymi najczęściej z zabrudzonej kałem sierści
psa. Uwolnione onkosfery przenikają z przewodu pokarmowego do naczyń krwionośnych i limfatycznych, którymi są następnie przenoszone do róŜnych narządów wewnętrznych; głównie jednak zatrzymują się w wątrobie lub płucach, rzadziej w mózgowiu, gałce ocznej, nerkach. Z osiadłej onkosfery
rozwija się powoli bąblowiec (echinococcus), larwa osiągająca po miesiącu średnicę ok. 1 mm, po 5
miesiącach - 10 mm, a po kilku latach - ok. 20 cm (ryc. 41 F). śywiciele ostateczni (psy i inne zwierzęta) zaraŜają się bąblowcem zjadając np. odpady rzeźne pochodzące od zwierząt – Ŝywicieli pośrednich. Postać dojrzała Ŝyje 3 - 6 miesięcy.
60
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 52. Strobile tasiemców
A - Echinococcus granulosus, B - Echinococcus multilocularis,
cp - torebka cirrusa, gp - przedsionek płciowy, oo - ootyp,
ov - jajnik, rs - zbiorniczek nasienny, t - jądra, ut - macica,
va - pochwa, vd - nasieniowód, vi - Ŝółtnik, vid - przewód Ŝółtkowy (wg 23).
Chorobotwórczość. Tasiemiec ten wywołuje u człowieka (i zwierząt) bąblowicę jednojamową (cystic echinococcosis) zwaną teŜ hydatidozą (hydatidosis unilocularis) - chorobę często śmiertelną w przypadku lokalizacji larwy w mózgu. Bąblowica wątroby i płuc moŜe dawać powikłania w postaci stanów zapalnych tych narządów. Przebieg bąblowicy moŜe ulec komplikacji wskutek uszkodzenia pęcherza bąblowcowego i wydostania
się licznych protoskoleksów, które z kolei przekształcają
się we wtórne pęcherze – stan ten jest groźny dla Ŝycia
chorego. Postacie dojrzałe E. granulosus nie wywołują
widocznych objawów chorobowych u Ŝywicieli ostatecznych, nawet w przypadku intensywnej inwazji. Inwazja postaci dojrzałych tego tasiemca nosi nazwę echinokokoza (echinococcosis).
Wykrywanie Rozpoznanie bąblowicy u człowieka: -wykrycie w pęcherzach usuniętych operacyjnie, takŜe w treści pobranej z róŜnych jam ciała chorego, skoleksów tasiemca bąblowcowego;
-badanie radiologiczne;
-ultrasonografia, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny;
-badania serologiczne.
Zapobieganie bąblowicy u człowieka polega na systematycznym zwalczaniu inwazji tasiemca
bąblowcowego u psów oraz chronieniu ich przed dostępem do trzewi zwierząt rzeźnych, mogących
zawierać larwy tego pasoŜyta; ponadto na unikaniu stykania się z sierścią zaraŜonego psa oraz spoŜywania nieumytych owoców i jarzyn, które mogą być w naturalny sposób zanieczyszczone kałem
Ŝywiciela ostatecznego.
Opracowano szczepionkę do zwalczania bąblowicy u owiec.
Preparat: bąblowiec (larwa) w wątrobie bydlęcej; materiał zakonserwowany w formalinie.
Obserwacja makroskopowa: widzimy duŜą kulistą larwę, osadzoną w miąŜszu wątroby.
Rysunek: larwa wraz z fragmentem tkanki wątroby.
4. Gatunek: Echinococcus multilocularis (Leuckart) Vogel - Tasiemiec
bąblowcowy wielojamowy
Występowanie. PasoŜyt ten występuje w krajach leŜących na półkuli północnej, w regionach
zimnych i umiarkowanie zimnych. W Europie ogniska endemiczne spotykane są na terenie Szwajcarii, Niemiec, Austrii i Francji; na kontynencie azjatyckim - na Syberii w Japonii; w Północnej Ameryce - USA, Kanadzie i na Alasce. W ostatnich latach stwierdzono równieŜ przypadki występowania
61
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
tego pasoŜyta u ludzi w Polsce, Czechach i Słowacji. śywicielami ostatecznymi E. multilocularis są
zwierzęta psowate, zwłaszcza lisy (prewalencja w Polsce do 50%), poza tym szakale, wilki, kojoty,
rzadziej psy. Sporadycznie takŜe koty. śywiciele pośredni to przede wszystkim gryzonie: nornice,
norniki, myszy polne, w Europie najczęściej piŜmaki. Postacie larwalne mogą występować równieŜ
przypadkowo u człowieka.
Budowa. Strobila o długości ok. 2 mm składa się z czterech proglotydów (ryc. 52). Proglotyd
ostatni, z workowatą macicą wypełnioną jajami, jest nieco dłuŜszy od kaŜdego z pozostałych trzech
proglotydów. Ryjek uzbrojony w podwójny wieniec haków, jaja wielkością i kształtem przypominają jaja tasiemców uzbrojonego, nieuzbrojonego lub bąblowcowego.
Rozwój. Postacie dojrzałe Ŝyją w jelicie cienkim Ŝywiciela ostatecznego (p. wyŜej). Ostatni
dojrzały proglotyd odrywa się od strobili i zostaje wydalony z kałem do środowiska, powodując
jego zanieczyszczenie jajami; te są bardzo odporne na działanie czynników atmosferycznych i chemicznych. Jaja są zjadane przez gryzonia (p. wyŜej), ich gruba osłonka ulega rozpuszczeniu i uwalnia się onkosfera, która przedostaje się przez ścianę jelita do naczyń krwionośnych, którymi wędruje
do wątroby. Po kilku dniach larwa przekształca się w pęcherzyk. Jego wewnętrzna błona twórcza
uwypukla się na zewnątrz i powstają pęcherzyki wielojamowe, w których w ciągu kilku miesięcy
pączkują skoleksy. Gdy gryzoń zostanie zjedzony przez lisa, uwolnione w jego jelitach skoleksy
przytwierdzają się do ściany jelita cienkiego i przekształcają w dorosłe tasiemce. W Polsce największą ekstensywność zaraŜenia wśród lisów stwierdzono w regionach północno-zachodnich i północno-wschodnich.
Chorobotwórczość. Człowiek jest Ŝywicielem przypadkowym pośrednim tego tasiemca. ZaraŜenie następuje jajami wydalonymi z kałem lisa, wilka, lub psa; zachodzi ono najczęściej przy spoŜywaniu owoców leśnych, jak jeŜyny, poziomki czy borówki, które mogą być zanieczyszczone odchodami tych zwierząt, głównie lisów. NaraŜeni są takŜe ludzie mający kontakt z zaraŜonymi zwierzętami (pracownicy leśni, myśliwi).
Z onkosfery, po uwolnieniu się z jaja i przedostaniu do wątroby rozwija się larwa (torbiel); początkowo powoli, osiągając w ciągu 5 miesięcy średnicę ok. 1 cm, później szybciej dochodząc do
wielkości kilku lub kilkunastu centymetrów. W zarysie larwa ma kształt nieregularny, jest słabo
odgraniczona od sąsiednich tkanek; tworzy wypustki przenikające do miąŜszu wątroby. Na strukturę
larwy składa się masa gąbczasta złoŜona z duŜej liczby drobnych nieregularnych pęcherzyków (torbielek) o średnicy 0,5 - 10 mm, u człowieka w większości jałowych (bez protoskoleksów), oddzielonych jeden od drugiego tkanką włóknistą. Część środkowa larwy ulega często martwicy, pozostała
część rozrasta się dalej w sposób naciekający tkanki, głównie wzdłuŜ naczyń krwionośnych, niszcząc drogi Ŝółciowe i miąŜsz wątroby, przez co zwiększa się obszar narządu zajęty przez pasoŜyta.
Człowiek (Ŝywiciel) nie wytwarza ochronnej bariery łącznotkankowej wokół zmian torbielowatych,
co ułatwia larwie penetrację dotkniętego narządu i moŜe dawać przerzuty do innych tkanek i organów jak płuca, mózg. Obraz kliniczny tej parazytozy przyjmuje cechy choroby nowotworowej.
Larwa umiejscowiona najczęściej w wątrobie wywołuje cięŜką i przewlekłą - bąblowicę wielojamową (alveolar echinococcosis). Początkowo choroba przebiega bezobjawowo, potem pogarsza
się stan chorego, z objawami takimi jak Ŝółtaczka, wodobrzusze, powiększenie wątroby i śledziony
oraz ogólne wyniszczenie organizmu; nieleczona prowadzi w ciągu ok. 10 lat do śmierci chorego.
Wykrywanie choroby - na drodze badań histopatologicznych, serologicznych, poprzez stosowanie ultrasonografii i tomografii komputerowej. Niekiedy rozpoznanie choroby moŜliwe jest dopiero po zabiegu operacyjnym lub po śmierci pacjenta.
Zapobieganie i zwalczanie. NaleŜy starannie myć przed spoŜyciem owoce zebrane w lesie (jagody, poziomki, maliny itp.), które mogą być zanieczyszczone kałem zwierząt zaraŜonych tym tasiemcem (głównie lisów). Unikanie kontaktu z sierścią zwierząt (lisy, koty) przyczynia się do
ochrony przed zaraŜeniem się inwazyjnymi jajami tego pasoŜyta.
62
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Jaja tasiemca wielojamowego odporne są na czynniki środowiska. W temperaturze -70⁰C tracą
inwazyjność po 96 godzinach.
Leczenie bąblowicy wielojamowej polega na chirurgicznym usunięciu larwy z chorego narządu. Zabieg ten musi być jednak rozległy ze względu na obecność długich wypustek wytwarzanych
przez pasoŜyta. Stosuje się równieŜ chemioterapię.
2. Rodzina: Dilepididae
Do rodziny tej naleŜą tasiemce średniej wielkości. Proglotydy z podwójnymi organami rozmnaŜania, z dwoma otworami płciowymi połoŜonymi z boków. Z tej rodziny tylko jeden gatunek
pasoŜytujący u zwierząt moŜe występować równieŜ u człowieka.
Gatunek: Dipylidium caninum (L.) Railliet – Tasiemiec psi
Występowanie. PasoŜyt kosmopolityczny, bardzo pospolity u psów takŜe w Polsce. Występuje
równieŜ u kota, lisa innych zwierząt mięsoŜernych; niekiedy u człowieka. Bytuje w jelicie cienkim.
Ocenia się, Ŝe połowa populacji psów w Polsce jest zaraŜona tym tasiemcem. Człowiek jest dlań
Ŝywicielem przypadkowym.
Budowa (ryc. 53). Strobila osiąga długość
20 - 50 cm, zbudowana jest z 60 – 175 proglotydów o szerokości 2,5 – 3 mm, dojrzałe są
dłuŜsze niŜ szerokie, przypominające kształtem
nasiona ogórka – stąd tasiemiec ten nazywany
jest niekiedy ogórkowym, Taenia cucumerina
(od nazwy rodzajowej ogórka – Cucumis). Skoleks romboidalny z 4 owalnymi przyssawkami i
stoŜkowatym ryjkiem uzbrojonym w 30 – 150
kolczastych haków ułoŜonych w kilka poprzecznych rzędów. Narządy rozmnaŜania męskie i Ŝeńskie występują w podwójnej liczbie w
kaŜdym proglotydzie i uchodzą do przedsionków
płciowych połoŜonych po obu jego bokach. śółtnik jest umieszczony do przodu w stosunku do
dwupłatowego jajnika. Większość wnętrza proglotydu zajmuje ok. 200 kulistych jąder, które
zanikają w miarę rozwoju macicy. Ta jest podzielona na liczne torebki jajowe zawierające
po 3 – 30 jaj (ryc. 53 C).
Ryc. 53. Tasiemiec psi, A – skoleks,
B – dojrzały proglotyd, C – torebka jajowa,
D – jajo, E – cysticerkoid (wg 20).
63
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Rozwój (ryc. 54). Proglotydy maciczne odrywają
się od strobili pojedynczo i wydostają się z kałem Ŝywiciela lub samodzielnie dzięki zdolności poruszania
się. Na skutek skurczów proglotydów lub ich rozpadu,
uwalniają się torebki jajowe z kulistymi jajami o średnicy 35 – 60 µm z rozwiniętą onkosferą, którą otacza
gruba osłonka embrionalna.
Jaja, rozprowadzane przez poruszające się proglotydy na skórze i sierści psa, połykają larwy pcheł: psiej
(Ctenocephalides canis), kociej (C. felis) lub ludzkiej
(Pulex irritans), a takŜe wszoł psi (Trichodectes canis), stając się Ŝywicielami pośrednimi tego tasiemca.
W jelicie tych larw wylęga się onkosfera, która następnie przez jego ścianę przedostaje się do jamy ciała,
gdzie w ciągu ok. 3 miesięcy (w czasie przeobraŜenia
pchły w stadium imago) wykształca się cysticerkoid.
Przez połknięcie owada z cysticerkoidem, np. przy
zlizywaniu przez psa sierści, następuje zaraŜenie. Cysticerkoid przyczepia się do ściany jelita Ŝywiciela
ostatecznego i po ok. 20 dniach rozwija się dorosły
tasiemiec. śywicielem ostatecznym sporadycznie moŜe
być takŜe człowiek (głównie dzieci).
Ryc. 54. Cykl rozwojowy tasiemca psiego: 1 - skoleks z wysuniętym częściowo ryjkiem, 2 - proglotyd maciczny,
3 - torebka jajowa, 4 - larwa pchły (która połyka jaja tasiemca), 5 - pchła dorosła, 6 - cysticerkoid (w ciele
pchły), 7 - pies jako Ŝywiciel ostateczny (wg 30).
Chorobotwórczość. U psów i kotów, będących Ŝywicielami nie więcej niŜ 2 – 3 tasiemców, objawy chorobowe nie występują. Inwazja u dorosłego człowieka przebiega bezobjawowo. U dzieci
mogą występować niewielkie zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (bóle brzucha, biegunka, świąd odbytu) – ogół tych objawów nosi nazwę dipylidioza (dipylidiosis).
Zapobieganie. Małe dzieci nie powinno się dopuszczać do zabawy z psami lub kotami zaraŜonymi pchłami. Okresowe odpchlanie tych zwierząt oraz mycie i czesanie w celu usunięcia pcheł
stanowią ochronę przed inwazją tasiemca psiego.
Wykrywanie opiera się na badaniu kału na obecność charakterystycznych proglotydów, które
mają kształt nasienia ogórka, oraz torebek jajowych wypełnionych kulistymi jajami.
3. Rodzina: Hymenolepididae
Rodzina ta obejmuje małe tasiemce, pasoŜytujące u ssaków i ptaków; proglotydy przewaŜnie
szersze niŜ dłuŜsze z narządami rozrodczymi pojedynczymi z jednym bocznym otworem płciowym.
Większość gatunków wymaga do swego rozwoju Ŝywiciela pośredniego z gromady owadów;
u innych gatunków cykl rozwojowy odbywa się w jednym Ŝywicielu naleŜącym do kręgowców.
1. Gatunek: Hymenolepis nana (von Siebold) Blanchard - Tasiemiec karłowaty
Występowanie. Kosmopolityczny pasoŜyt, częściej jednak występuje w krajach o klimacie ciepłym jak kraje śródziemnomorskie, Ameryka Środkowa, południowo-wschodnia Azja, co jest zwią-
64
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
zane z duŜą wraŜliwością jaj na niskie temperatury. W Polsce spotykany sporadycznie, przewaŜnie
u dzieci. PasoŜytuje w jelicie cienkim u ludzi i gryzoni, częsty zwłaszcza u myszy.
Budowa (ryc. 55). Dojrzałe osobniki osiągają długość 3 - 8 cm, zbudowane są z ok. 200 trapezowatych proglotydów, wyraźnie szerszych niŜ dłuŜszych; u wszystkich proglotydów otwór płciowy
znajduje się po tej samej stronie. Mały, kulisty skoleks z krótkim wysuwalnym ryjkiem jest opatrzony pojedynczym wieńcem 20 - 30 haków i 4 kubkowatymi przyssawkami. W proglotydzie dojrzałym znajdują się 3 kuliste jądra, dwupłatowy jajnik i mały Ŝółtnik oraz przewody wyprowadzające narządów rozrodczych. Proglotyd maciczny zawiera workowatą macicę, wypełnioną 80 - 180
jajami, które mają kształt owalny lub kulisty i wymiary przeciętnie 40 - 50 µm. Onkosfera jest otoczona dwiema osłonkami embrionalnymi, jedna z nich, wewnętrzna, posiada dwa biegunowo połoŜone zgrubienia, od których odchodzi 4 - 8 nitkowatych wyrostków (ryc. 55, C).
Ryc. 55. Tasiemiec karłowaty, A - strobila, B - skoleks, C - jajo (zauwaŜ nitkowane wyrostki), D - proglotyd
dojrzały z organami rozmnaŜania: widoczne trzy kuliste jądra i dwupłatowy jajnik, pojedynczy Ŝółtnik
oraz dwa ujścia narządów płciowych (wg 21).
Rozwój. Proglotydy maciczne rozpadają się w jelicie Ŝywiciela ostatecznego (człowiek, gryzoń). Uwolnione jaja wydostają się z kałem tego Ŝywiciela. Po dostaniu się ich do przewodu pokarmowego nowego osobnika Ŝywicielskiego uwalniają się w jelicie cienkim onkosfery, które wnikają
do kosmka, gdzie przeobraŜają się w ciągu ok. 90 godzin w cysticerkoidy. Po następnych kilkudziesięciu godzinach larwy te przedostają się, po rozpadzie kosmka, do światła jelita cienkiego, przytwierdzają do nabłonka i w ciągu 10 - 12 dni zachodzi strobilizacja (proglotyzacja) i wzrost do postaci dojrzałej. Po ok. 30 dniach od momentu inwazji pojawiają się jaja w kale Ŝywiciela. PasoŜyt
Ŝyje ok. 5 tygodni. Opisany tzw. monokseniczny rozwój (z pominięciem Ŝywiciela pośredniego)
jest przyczyną długiego utrzymywania się inwazji tasiemca karłowatego, mającej charakter ogniskowy lub rodzinny. Sprzyja temu równieŜ występująca niekiedy autoendoinwazja, która polega na
przekształcaniu się uwolnionych onkosfer z jaj w cysticerkoidy w jelicie tego samego Ŝywiciela i
dalszym rozwoju do postaci dojrzałej tasiemca - cykl rozwojowy pasoŜyta odbywa się tu w jednym
osobniku Ŝywicielskim.
Wprawdzie cykl rozwojowy tasiemca karłowatego nie wymaga Ŝywiciela pośredniego, ale wykazano, Ŝe istnieją równieŜ Ŝywiciele pośredni tego tasiemca wśród pcheł i innych owadów (rozwój
heterokseniczny). W klimacie umiarkowanym przewaŜa jednak rozwój monokseniczny.
Chorobotwórczość. Częściej od dorosłych zaraŜają się dzieci. W cięŜkiej hymenolepiozie
(hymenolepiosis) powstają u nich zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego, jak biegunka,
wymioty, bóle brzucha; moŜe wystąpić nieŜytowe zapalenie jelit. ZaraŜenie dorosłych przebiega często bezobjawowo. U człowieka zdarza się obecność nawet kilkuset tasiemców.
Zapobieganie inwazji jest dość trudne, poniewaŜ pasoŜyt nie wymaga Ŝywiciela pośredniego.
ZaraŜenie zachodzi drogą doustną przez zanieczyszczoną jajami Ŝywność lub za pośrednictwem
65
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
brudnych rąk, stąd przestrzeganie ogólnych zasad higieny zapobiega w duŜej mierze rozszerzaniu
się inwazji.
Wykrywanie polega na badaniu kału na obecność charakterystycznych jaj.
2. Gatunek: Hymenolepis diminuta (Rudolphi) Blanchard
Występowanie. Kosmopolityczny pasoŜyt bytujący w jelicie cienkim u szczurów i myszy oraz
przypadkowo takŜe u człowieka.
Budowa. Strobila dorosłego tasiemca jest znacznie dłuŜsza niŜ u H. nana i osiąga długość 20 60 cm i szerokość 3,5 mm; składa się z ok. 800 - 1000 proglotydów. Mały, o szerokości 0,2 - 0,4
µm skoleks posiada szczątkowy, nieuzbrojony ryjek i 4 przyssawki. Dojrzałe proglotydy mają podobny kształt oraz liczbę i ułoŜenie organów rozrodczych, jak u H. nana. Jaja (ryc. 56) są nieco
owalne o średnicy 60 - 85 µm z podwójną osłonką, bez nitkowanych wyrostków na biegunach.
Ryc. 56. Jajo Hymenolepis diminuta (wg 23).
Rozwój. Naturalnym właściwym Ŝywicielem pośrednim tego tasiemca jest pchła szczurza (Xenopsylla
cheopis), ale mogą być nim takŜe owady z rodzaju Tenebrio, Tribolium i in. Larwa pchły połyka wydalone z
kałem Ŝywiciela ostatecznego jajo, z którego wylęga się
onkosfera. Ta przenika przez ścianę jelita do jamy ciała
owada, gdzie przekształca się w cysticerkoid. Szczur lub
człowiek moŜe się zarazić połykając (z Ŝywnością lub
poprzez zabrudzone ręce) owada zaraŜonego larwą tasiemca. W ciągu 18 - 20 dni cysticerkoid,
przyczepiony do ściany jelita cienkiego Ŝywiciela ostatecznego, dorasta do postaci dojrzałej.
Chorobotwórczość. ZaraŜają się przewaŜnie dzieci. Hymenolepioza (hymenolepiosis) wywołana tym tasiemcem daje podobne objawy, jak w przypadku H. nana.
Zapobieganie. Głównym źródłem zaraŜenia człowieka jest Ŝywność (ziarno zbóŜ, mąka) zanieczyszczona owadami będącymi Ŝywicielami pośrednimi H. diminuta. U dzieci moŜe to być, przeniesiona za pośrednictwem rąk do ust, pchła szczurza.
Wykrywanie - na drodze badania kału na obecność jaj lub proglotydów.
66
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Typ: NEMATHELMINTHES – Obleńce
Są to helminty o wydłuŜonym, obłym, nieczłonowanym ciele. Morfologicznie i anatomicznie pasoŜytnicze obleńce nie odbiegają zasadniczo od taksonów wolno Ŝyjących. Przystosowanie do pasoŜytnictwa ma tu charakter głównie fizjologiczny.
Interesować nas będzie tylko jedna gromada w obrębie tego typu.
Gromada: Nematoda – Nicienie
Nicienie stanowią jedną z najliczniejszych gromad zwierząt na świecie. Zalicza się do niej ok. 10
000 gatunków, z tego mniej więcej 50% to pasoŜyty roślin, zwierząt i człowieka. Posiadają one stosunkowo prostą budowę. Wór powłokowo-mięśniowy otacza pierwotną jamę ciała, wypełnioną cieczą, w której znajdują się narządy trawienne i rozrodcze. Układy oddechowy i krwionośny nie zostały
jeszcze wykształcone.
Układ nerwowy składa się z obrączki nerwowej otaczającej gardziel, węzłów nerwowych oraz
pni nerwowych podłuŜnych i nerwów bocznych.
Układ wydalniczy jest swoiście zbudowany: dwa przewody wydalnicze biegną wzdłuŜ ciała; na
przodzie połączone są mostkiem, od którego odchodzi krótki przewód wyprowadzający. Cały układ
wydalniczy jest zbudowany z czterech olbrzymich komórek.
Przewód pokarmowy składa się z otworu gębowego otoczonego wargami, torebki gębowej,
gardzieli, jelita, otworu odbytowego u samic, a kloaki - u samców.
Nicienie są zwierzętami przewaŜnie rozdzielnopłciowymi z wyraźnym dymorfizmem płciowym
i rozwojem prostym. Większość nicieni jest jajorodna, niektóre jajoŜyworodne (włosień).
W ich rozwoju występują cztery stadia larwalne. Przechodzą one zwykle cztery linienia, a pierwsze
moŜe mieć miejsce juŜ w otoczce jajowej. Zwykle inwazyjne jest trzecie stadium larwalne.
Typowy układ rozrodczy Ŝeński składa się z podwójnych: jajników, jajowodów i macic oraz
jednej pochwy. Otwiera się na zewnątrz szparą sromową (wulwa). Narządy płciowe męskie to: jądro, nasieniowód, pęcherzyk nasienny, przewód wytryskowy oraz stek, czyli kloaka. Zapoznamy się
z przedstawicielami pięciu rodzin, waŜnych z punktu widzenia lekarskiego.
1. Rodzina:Oxyuridae
Gatunek: Enterobius vermicularis (L.) Leach – Owsik ludzki
Występowanie. Jest to kosmopolityczny, pasoŜyt człowieka, najczęstszy spośród nicieni pasoŜyt
ludzi w klimacie umiarkowanym. W Polsce częstość zaraŜenia osób dorosłych wynosi 10%, dzieci –
20 – 30%, w niektórych środowiskach (domy dziecka, internaty, oddziały dla przewlekle chorych
i psychiatryczne) dochodzi nawet do 100%. Występuje takŜe u małp człekokształtnych; wykryto go
w zoo u szympansów, goryli i orangutanów – badania DNA potwierdziły, Ŝe nie ma róŜnicy między
występującym u ludzi i tych małp.
Siedlisko owsika ludzkiego stanowi przewód pokarmowy (okręŜnica, jelito ślepe, wyrostek robaczkowy).
Budowa (ryc. 57, 58). W przedniej części ciała występuje charakterystyczne pęcherzykowate nabrzmienie oskórka. Otwór gębowy otaczają trzy wargi. Dymorfizm płciowy wyraźny. Samica ma ok. l
cm długości i zaostrzony koniec ciała, samiec – ok. 0,5 cm długości i koniec zagięty w stronę
brzuszną. U samicy narządy rozrodcze są parzyste, u samca - pojedyncze. Wulwa znajduje się
w odległości ok. 1/3 od przodu ciała samicy. Jaja (ryc. 59) o wymiarach 50 - 60 x 20 - 30 µm charak67
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
teryzują się spłaszczeniem z jednej strony. Posiadają one
3-warstwową skorupkę zbudowaną z warstwy lipidowej
wewnętrznej, środkowej chitynowej i zewnętrznej białkowej.
Ryc. 57. Owsik ludzki - samice, wygląd zewnętrzny; przód ciała z
lewej strony (wg 34).
Ryc.
58. Owsik ludzki: A -samica, B - samiec: a nabrzmienie oskórka, b - rozszerzenie gardzieli, c - pochwa, d - macica wypełniona jajami, e - wulwa, f - otwór odbytowy (wg 35).
Ryc. 59. Owsik ludzki,
charakterystyczne jaja
(wg 1).
Ryc. 60. Stadia rozwoju larwy w jaju owsika A-H, I- larwa (wg 18).
68
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Rozwój (ryc. 60). Samica składa ok. 10 000 jaj (z zarodkiem w środku) na powierzchni fałd odbytowych Ŝywiciela. Jaja powleczone są kleistą substancją, dzięki której przyczepiają się do skóry
człowieka, do pościeli, bielizny, zabawek itp. Po złoŜeniu jaj samice giną, a jaja stają się inwazyjne
w ciągu 4 - 8 godzin.
Z połkniętych, czy wdychanych jaj, uwalniają się w jelicie cienkim larwy. Wędrują one do jelita grubego, tam rosną, dojrzewają odŜywiając się zawartością jelita (bakteriami).
ZaraŜenie następuje drogą doustną lub inhalacyjną (oddechową) jajami z inwazyjną larwą w
środku. U dzieci często ma miejsce samozaraŜenie: za pośrednictwem zanieczyszczonych rąk jaja
dostają się do ust dziecka. SamozaraŜenie moŜe zachodzić równieŜ na drodze retroinwazji, tj. wtedy, gdy z jaj w okolicy odbytu uwolnią się larwy, które wpełzają przez odbyt do jelita grubego.
UwaŜa się, Ŝe retroinwazja występuje w przypadku zasadowego odczynu okolicy odbytu.
Chorobotwórczość. U dorosłych najczęściej występuje zaraŜenie bezobjawowe (nosicielstwo)
lub skąpoobjawowe. W owsicy (enterobioza, enterobiosis) oprócz świądu w okolicy odbytu występować mogą, zwłaszcza u dzieci, takie objawy ogólne jak: brak apetytu, pobudliwość nerwowa,
zaburzenia snu, niekiedy zahamowanie rozwoju fizycznego i psychicznego. Obserwuje się duŜą
wraŜliwość osobniczą na owsiki. Dostawać się one mogą do wyrostka robaczkowego zaostrzając
jego stany zapalne. Czasami są teŜ przyczyną stanów zapalnych pochwy.
Wykrywanie. Materiał do badań: zeskrobiny z fałd odbytu. Stosuje się metodę Halla (metoda
NIH, National Institute of Health): bagietką owiniętą celofanem pobiera się materiał z fałd odbytu
rano, przed wypróŜnieniem i myciem. Następnie celofan zwilŜa się wodą lub 0,1 N NaOH, umieszcza się między dwoma szkiełkami podstawowymi i poszukuje charakterystycznych jaj w preparacie
bezpośrednim. Badanie takie naleŜy powtarzać kilkakrotnie.
Czulszą, lecz bardziej niebezpieczną dla badającego, jest metoda przylepca celofanowego - metoda Grahama. Celofan po pobraniu materiału przylepia się na szkiełko podstawowe i pod mikroskopem szuka się jaj owsika. Najbardziej bezpieczną dla badającego jest metoda Engelbrechta,
w której materiał pobiera się wieczorem, gdy jaja są jeszcze nieinwazyjne. Następnie unieszkodliwia się je utrwalając alkoholem.
Poszukiwanie jaj w kale nie jest zalecane, bo wyniki pozytywne otrzymuje się tylko przy bardzo
intensywnej inwazji. Na świeŜym kale moŜna obserwować białe poruszające się samice; równieŜ
moŜna je zobaczyć w okolicy odbytu wieczorem, gdy składają jaja. Owsiki wykrywa się takŜe w usuwanym operacyjnie wyrostku robaczkowym.
Zapobieganie i zwalczanie polega na bardzo dokładnym przestrzeganiu zasad higieny. Owsica
to najczęściej parazytoza rodzinna i dlatego leczenie nie przynosi efektu, gdy obejmuje tylko część
domowników. Retroinwazja jest prawdopodobnie przyczyną występowania owsicy uporczywej,
utrzymującej się przez szereg lat mimo leczenia i przestrzegania zasad higieny. Istnieje zawodowe
naraŜenie na owsicę (pracownicy domów dziecka, przedszkoli, pielęgniarki).
***
Preparat: 1. dojrzała samica, 2. jajo; preparaty trwałe, niebarwione; 3. zestaw do metody Halla (NIH).
Obserwacja.
Ad 1. Najpierw oglądamy preparat makroskopowo, potem w pow. 75 x lub 120 x. Zwraca uwagę olbrzymia macica wypełniona wielką liczbą jaj. Na przodzie ciała obserwujemy pęcherzykowate nabrzmienie oskórka. Przez jasny wór powłokowo-mięśniowy prześwituje
gardziel z kulistym nabrzmieniem. Widać wyraźnie prąŜkowanie kutikuli (oskórka). Koniec ciała jest bardzo wydłuŜony i zaostrzony.
Ad 2. Pow. 300 x. Zwracamy uwagę na charakterystyczne dla owsika jaja, które są spłaszczone
z jednej strony. W środku 3-warstwowej otoczki moŜemy dostrzec zarodek.
69
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ad 3. Zestaw składa się z probówki szklanej zamkniętej korkiem, w którym umocowana jest
bagietka szklana, drugi koniec tej bagietki owinięty jest celofanem przytwierdzonym
gumką lub nitką.
Rysunek: odrysować samicę oraz jajo z widocznymi wyraźnie elementami budowy; wykonać
rysunek zestawu.
2. Rodzina: Ascarididae
1. Gatunek: Ascaris lumbricoides L.
1a. Ascaris lumbricoides hominis L. - Glista ludzka
Występowanie. Kosmopolityczny (częściej jednak spotykany w krajach ciepłych), monokseniczny
pasoŜyt bytujący w przewodzie pokarmowym człowieka. UwaŜa się, Ŝe ok. 1/4 ludności świata jest
Ŝywicielem glisty ludzkiej (najczęstszy spośród nicieni pasoŜyt człowieka na świecie). Prewalencja
w Polsce wynosi 1 - 3%, w Afryce – ponad 30%, a w niektórych krajach Azji nawet ok. 80%.
Ryc. 61. Glista ludzka, postacie dorosłe: samica (na lewo)
i samiec (wg 22).
1
2
2
Ryc. 62. Glista ludzka, jajo: 1 - inwazyjne z larwą,
2 - niezpłodnione (wg 1).
70
Budowa. Trzy wargi otaczające otwór gębowy (grzbietowa i dwie przybrzuszne) są
silnie rozwinięte i posiadają wewnętrzną krawędź ząbkowaną. Na wargach znajdują się
brodawki czuciowe i chemoreceptory (amfidy).
Wór powłokowo-mięśniowy zbudowany jest
z trzech warstw: grubego poprzecznie prąŜkowanego oskórka, cienkiej hipodermy wpuklającej się
do środka w formie 4 wałków oraz mięśni.
W wałkach bocznych znajduje się układ wydalniczy, w grzbietowym - nerw grzbietowy, w brzusznym - nerw brzuszny.
Dymorfizm płciowy jest wyraźny (ryc. 61).
Samica o długości 20-55 cm i szerokości 0,3 - 0,6
cm (największy spośród nicieni pasoŜytujących u
człowieka) posiada koniec ciała prosty. Wulwa
znajduje się w odległości 1/3 od przodu ciała. Od
wulwy odchodzi krótka pochwa, za którą znajduje się niewielki nieparzysty odcinek macicy,
rozwidlający się następnie na dwie długie cewki przechodzące w jajowody, a te z kolei
w jajniki. Samiec o wymiarach 15 – 30 cm
długości i 0,2 - 0,4 cm szerokości, charakteryzuje się zagięciem tylnego końca na stronę brzuszną i nieparzystym układem rozrodczym.
Jajo (ryc. 62), 75 x 50µm (nieinwazyjne 90 x
50µm) ma 3-warstwową skorupkę, jak u innych
nicieni, z tą róŜnicą, Ŝe warstwa zewnętrzna białkowa jest tu charakterystycznie pofałdowana
i stosunkowo nietrwała.
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest jajo z larwą po pierwszym linieniu (larwa drugiego stadium) - po
ok. 2-3 tygodniach przebywania w glebie. ZaraŜenie następuje per os za pośrednictwem zanieczyszczonych rąk, poŜywienia (głównie surowe niemyte warzywa z gleby nawoŜonej fekaliami ludzkimi, np. sałata,
rzodkiewka) lub wody pitnej. Grupę największego ryzyka stanowią dzieci, poniewaŜ bawią się chętnie
w piasku, nie przestrzegają zasad higieny i mają słabo rozwinięty układ immunologiczny.
Ogniska glistnicy znajdują się na wsi i na nieskanalizowanych przedmieściach miast.
Niekiedy glisty (i włosogłówkę) określa się mianem geohelminty (patrz teŜ str. 81), ze względu na
środowisko, w którym rozwijają się formy inwazyjne.
Rozwój. Cykl rozwojowy glisty ludzkiej przebiega w jednym Ŝywicielu, ale jest złoŜony. UwaŜa się, Ŝe Ŝywiciel pośredni został tu zastąpiony migracją larwy w organizmie człowieka.
ZłoŜone przez samicę jaja, wydostające się z kałem Ŝywiciela, zawierają zygotę. W glebie (nawoŜenie) w ciągu ok. 10 dni następuje bruzdkowanie i gastrulacja. W korzystnych warunkach
(temp. 24 - 30°C, odpowiednie stęŜenie tlenu i wilgotność) rozwija się larwa. Jajo z inwazyjną larwą moŜe przebywać w glebie kilka lat. Po połknięciu jaja inwazyjnego larwa opuszcza skorupkę
w jelicie cienkim, penetruje jego ścianę i drogą układu krwionośnego trafia poprzez krąŜenie wątrobowe do prawej części serca i stąd do krąŜenia płucnego. Larwy dostają się do pęcherzyków płucnych. W płucach odbywa się ich drugie i trzecie linienie. Następnie wędrują poprzez oskrzela do
tchawicy i przełyku. Stąd po połknięciu trafiają znów do jelita cienkiego, gdzie linieją po raz czwarty, rosną i dojrzewają.
Rozwój od zaraŜenia jajem do wytworzenia jaj przez samicę glisty trwa 8 - 12 tygodni. Glisty
Ŝyją 1 - 2 lata.
Trawieniu glist w przewodzie pokarmowym Ŝywiciela zapobiega wytwarzanie przez nie antyfermentów, jak równieŜ odpowiednia budowa wora powłokowo-mięśniowego. Glisty odŜywiają się
treścią jelita cienkiego, na którą składa się: pokarm całkowicie strawiony i rozłoŜony na aminokwasy, cukry proste i kwasy tłuszczowe.
Część larw trafia do naczyń duŜego krwiobiegu i zabłąkane larwy ulegają otorbieniu w róŜnych
narządach (tzw. guzki robacze).
Samica składa ponad 200 tys. jaj dziennie, ale tylko nieliczne znajdują odpowiednie warunki rozwoju.
Chorobotwórczość. ZaraŜenie bywa bezobjawowe (nosicielstwo). Objawy glistnicy – (askarioza - ascariosis) są zaleŜne od wraŜliwości osobniczej: czasami jedna glista moŜe spowodować
powaŜne zmiany alergiczne, podczas gdy u innej osoby występowanie większej liczby glist pozostaje niezauwaŜalne. W czasie migracji larw w ciele Ŝywiciela w zasadzie nie obserwujemy objawów
klinicznych, niekiedy (gdy liczba larw jest bardzo duŜa) moŜe dojść do zapalenie płuc. Zwykle ma
miejsce wysoka eozynofilia.
Obecność w jelicie glist, zwłaszcza u dzieci, moŜe powodować zaburzenia w czynności przewodu pokarmowego: niedoŜywienie, hipowitaminozę, co związane jest z występowaniem zespołu
złego wchłaniania (zanik kosmków jelitowych), a takŜe z zuŜywaniem pokarmu („objadaniem” Ŝywiciela) i witamin przez te pasoŜyty.
Toksyny glist powodują, głównie u dzieci, objawy ze strony układu nerwowego. Mogą występować
alergie (zmiany skórne, nieŜyt nosa, zapalenie spojówek).
Podczas duŜej inwazji dochodzi niekiedy do zaczopowania jelita, co stwarza konieczność wykonania zabiegu chirurgicznego.
Groźnym powikłaniem glistnicy jelitowej moŜe być glistnica narządowa, która jest wynikiem
nietypowego umiejscowienia się pasoŜyta pod wpływem pewnych pokarmów, leków oraz toksyn
pochodzących od drobnoustrojów, takŜe wysokiej temperatury. Dorosłe glisty opuszczają wówczas
właściwe dla nich siedlisko, jakim jest jelito cienkie, przebijają jego ściany i wędrują do przewodów
Ŝółciowych, trzustkowego itp., powodując miejscowe odczyny zapalne. Migrujące larwy mogą być
równieŜ przyczyną miejscowych stanów zapalnych, a takŜe powiększenia wątroby, niekiedy zapalenia płuc.
71
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Glistnica w ciąŜy moŜe prowadzić do zaburzeń, moŜe nastąpić wewnątrzmaciczne zaraŜenie
płodu (glistnica wrodzona).
Wykrywanie. Bada się kał, stosując rozmaz lub metodę sedymentacyjną. W ciągu dwóch pierwszych miesięcy od zaraŜenia wynik badania kału jest ujemny – samice są jeszcze niedojrzałe. Czasem
przeprowadza się badania radiologiczne lub odczyny serologiczne. Niekiedy wykrywa się larwy
w plwocinie.
Zapobieganie i zwalczanie polega na przestrzeganiu zasad higieny osobistej, przede wszystkim
myciu rąk przed jedzeniem, dokładnym myciu warzyw i owoców. NaleŜy chronić poŜywienie i wodę pitną przed zanieczyszczeniem fekaliami ludzkimi. Konieczne jest odkaŜanie odchodów ludzkich
zanim uŜyje się ich do nawoŜenia gleby. Jaja glist mogą w glebie przetrwać zimę. W odpowiednich
warunkach (wilgotna i zacieniona gleba) jaja w naszym klimacie przeŜywają do 6 lat. Temperatura
100°C zabija je w ciągu kilku sekund.
***
Preparat: jajo, rozmaz kału ludzkiego; preparat trwały, niebarwiony.
Obserwacja. W pow. 300 x obserwujemy, wśród róŜnorodnych elementów kału, jaja koloru
miodowego o bardzo pofałdowanej zewnętrznej warstwie otoczki jajowej. Zwróćmy uwagę, Ŝe niektóre elementy kału (np. pyłki kwiatowe) mogą imitować jaja robaków, w tym glisty.
Rysunek: jajo glisty wśród elementów kału.
1b. Ascaris lumbricoides suis L. - Glista świńska
Występowanie. Kosmopolityczny pasoŜyt świń. Człowiek jest Ŝywicielem przypadkowym.
Budowa. Glista ta jest morfologicznie prawie identyczna z glistą ludzką (róŜnice wykazano dopiero za pomocą elektronowego mikroskopu skaningowego). UwaŜa się je za odrębne podgatunki,
gatunki bliźniacze lub rasy fizjologiczne.
ZaraŜenie człowieka postacią jaja inwazyjnego następuje poprzez zanieczyszczone ręce lub z
zanieczyszczonym pokarmem czy wodą pitną.
Rozwój u człowieka kończy się na wędrówce larw do płuc. W niewłaściwych dla siebie warunkach pasoŜytowania nie mogą one bowiem przekształcić się w osobniki dorosłe.
Chorobotwórczość u człowieka. Występują stany zapalne narządów, do których zawędrują larwy, m.in. zapalenie płuc.
U prosiąt glista świńska powoduje zahamowanie wzrostu i spadek masy ciała.
Zapobieganie i zwalczanie - jak w przypadku glisty ludzkiej.
***
Preparat: 1. dojrzała glista utrwalona w 4% formalinie: samiec i samica; 2. sekcja samicy (ryc. 63);
3. sekcja samca; 4. jajo.
Obserwacja.
Ad 1. Zwracamy uwagę na wygląd typowego nicienia i wyraźnie zaznaczony dymorfizm
płciowy: róŜnice w wielkości oraz zakończeniu ciała (stoŜkowate proste u samicy, zagięte na stronę brzuszną i niekiedy pastorałowato zakręcone u samca; mogą teŜ być widoczne u niego 2 szczecinki kopulacyjne ok. 2 mm długości). Oskórek jest poprzecznie
prąŜkowany. Widać teŜ zgrubienia hipodermalne (grzbietowe i brzuszne) biegnące
wzdłuŜ ciała glisty.
Ad 2. Robaka umieszczamy w wanience z dnem pokrytym parafiną i końce ciała umocowujemy
szpilkami. Następnie ciało glisty zalewamy wodą, która zapobiega jego wysychaniu w
czasie preparowania oraz chroni przed wytryśnięciem płynu znajdującego się w jamie
72
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ciała pod dość wysokim ci
ciśnieniem.
nieniem. Z kolei nacinamy wór powłokowo-mięśniowy
powłokowo
Ŝyletką lub skalpelem, rozcięte
rozci
brzegi rozpinamy za pomocą szpilek. Przy uŜyciu
u
igły preparacyjnej i pęsety
sety wypreparowujemy ostroŜnie
ostro
narządy
dy rozrodcze i jelito, które występuje
wyst
tu w formie zgniłozielonej tasiemki (ryc. 63).
Ad 3. Sposób wykonania sekcji - jak wyŜej. Zwracamy uwagę naa pojedynczy narząd
narz rozrodczy i
obecność steku.
Ad 4. Zwracamy uwagę na niemo
niemoŜliwość odróŜnienia od jaja glisty ludzkiej.
Rysunek: 1. samiec i samica, z zaznaczeniem dymorfizmu płciowego; 2.
samica po wypreparowaniu, na rysunku
objaśniamy
niamy budow
budowę wora
powłokowo-mięś
mięśniowego, narządów
rozrodczych, jelita; 3. samiec po wypreparowaniu; 4. jajo.
Ryc. 63. Glista świńska,
ś
samica, wypreparowanie narządów,
narz
schemat:
1 – pochwa, 2 - macica, 3 – jajowód, 4 – jajnik, 5 - jelito, 6 - wór
powłokowo
powłokowo-mięśniowy
(oryginał).
2. Gatunek: Toxocara canis (Werner) Johnston – Glista psia
Występowanie.. Kosmopolityczny, choć
cho częściej spotykany w tropiku niŜŜ w klimacie umiark
umiarkowanym, pasoŜyt
yt psa domowego i innych psowatych. Cz
Częstość występowania
powania u człowieka w Polsce
wynosi od kilku do kilkunastu procent. Częściej zaraŜone są dzieci.
Budowa. Samiec 3 - 13 x 0,2-0,3
0,2
cm długości, samica 5 - 19 x 0,3 cm. Posiadają
Posiadaj wyraźnie
prąŜkowany
kowany oskórek. W przedniej cz
części ciała występują skrzydełka oskórkowe (ryc. 63a). Wulwa
znajduje się w 1/4 przedniej części
częś ciała samicy. Jaja (ryc. 63b) o średnicy
rednicy 75 - 85 µm pokryte są
grubą brązową skorupką.
ZaraŜenie. Człowiek jest Ŝywicielem
ywicielem przypadkowym, zara
zaraŜa się jajem inwazyjnym (larw
(larwą drugiego
stadium) podczas zabawy z psem lub poprzez glebę,
gleb , czy warzywa, zanieczyszczone kałem z jajami;
szczególnie naraŜone są dzieci.
Rozwój. Jaja (z zygotą lub stadium dwu blastomerów) wydalane ssą z kałem do środowiska zewnętrznego, gdzie odbywa sięę rozwój zarodkowy i pierwsze linienie larwy. Po pi
pięciu dniach larwa
w jaju jest juŜ inwazyjna. W zaraŜonych
zara
szczeniętach jaja odbywają wędrówkęę drogą
drog układu krwionośnego, poprzez wątrobę i płuca wracaj
wracają do przewodu pokarmowego. W przypadku zaraŜenia
zara
dorosłych psów larwy otorbiająą się w nerkach i mięśniach.
niach. Takie otorbione larwy mog
mogą przebywać
73
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
w Ŝywicielu kilka lat. U suk są źródłem zaraŜenia szczeniąt, dostają się bowiem do gruczołu mlekowego, a takŜe moŜe dojść do śródmacicznego zaraŜenia płodu. Innym sposobem zaraŜenia jest
inwazja podczas poŜerania Ŝywicieli paratenicznych (gryzoni).
U człowieka glista psia nie przechodzi pełnego rozwoju, nie ma zdolności transformacji w postać
dorosłą. Larwy wędrują (larwa wędrująca – larva migrans) do tkanek, głównie wątroby, rzadziej
płuc, mózgu oraz serca i po kilku godzinach lub miesiącach od zaraŜenia wokół tych larw powstają
nacieki zapalne, a następnie ziarniniaki. Larwy wówczas zostają unieruchomione (hipobioza) i po
pewnym czasie ulegają destrukcji.
Ryc.63a. Glista psia. Przednia część ciała (wg 33).
Ryc. 63b. Glista psia,
jajo x 350 (wg 24).
Chorobotwórczość. Wywołuje toksokarozę, która moŜe przebiegać w róŜnych postaciach: jako
toksokaroza trzewna, oczna lub utajona.
Na tę odzwierzęcą chorobę pasoŜytniczą naraŜone są szczególnie dzieci. Larwy mogę powodować śródmiąŜszowe zapalenie płuc, powiększenie wątroby, eozynofilię, zmiany w mózgu.
Toksokaroza oczna bywa przyczyną obniŜenia ostrości wzroku i niekiedy nawet prowadzi do ślepoty.
Wykrywanie. U człowieka postać utajoną toksokarozy wykrywa się metodami immunologicznymi. W kale psa moŜna wykrywać jaja
Zapobieganie i zwalczanie. Profilaktyka polega na odrobaczaniu psów, sprzątaniu psich odchodów, ochronie piaskownic i placów zabaw przed zanieczyszczeniem kałem psów, dokładnym myciu
jarzyn i owoców spoŜywanych na surowo. W Polsce notuje się duŜy procent zaraŜonych psów. Jaja
glisty psiej zachowują w glebie inwazyjność bardzo długo. Stwierdzono, Ŝe najbardziej zanieczyszczonymi terenami są obszary w centrum miast: skwery, parki, zieleńce osiedlowe, piaskownice i place
zabaw.
74
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
3. Gatunek: Toxocara cati (Schrank) Brumpt - Glista kocia
Występowanie. Jest kosmopolitycznym pasoŜytem
paso ytem kota domowego i dzikich kotowatych, prz
przypadkowym człowieka.
Budowa. Obleniec podobny do glisty psiej (ryc. 63c-e).
63c e). Ma jednak szersze i krótsze skrzydełka
oskórkowe.
Ryc. 63 c. Glista kocia, x1,5 (wg 20)
Ryc. 63 d. Glista kocia, przekrój
przez przednią
przedni część ciała (wg 20).
Ryc. 63 e. Glista kocia,
jajo x 400 (wg 24).
ZaraŜenie. Źródłem zaraŜenia
Ŝenia jest kał koci zawierający
zawieraj
jaja z inwazyjną larwą
larwą.
Rozwój. Podobny jak u glisty psiej. U człowieka glisty te nie dojrzewają
dojrzewaj płciowo, ale w
wędrują drogą
układu krwionośnego do róŜnych
nych tkanek. W ciele kota odbywa si
się wędrówka
drówka pasoŜyta do płuc, potem do
jelit, gdzie glista dojrzewa. ZaraŜeniu mogą
mog ulegać myszy, u których ma miejsce podobna migracja, ale
kończąca się otorbieniem larw w mi
mięśniach. Gdy kot połknie zaraŜoną mysz, larwy nie odbywają
odbywaj u niego
wędrówek
drówek do płuc, natomiast wprost z Ŝołądka dostają się do jelit i tu dorastają i dojrzewają.
dojrzewaj
Chorobotwórczość,, wykrywanie, zapobieganie i zwalczanie - podobnie jak w przypadku glisty psiej.
75
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
3. Rodzina: Trichinellidae
W obrębie rodzaju Trichinella istnieje 5 gatunków, które nie mają zdolności krzyŜowania się,
bądź jest ono utrudnione. RóŜnią się teŜ zdolnością wytwarzania torebek.
Gatunek: Trichinella spiralis (Owen) Railliet - Włosień kręty
Występowanie. Kosmopolityczny, polikseniczny pasoŜyt ssaków, występujący w mięśniach
poprzecznie-prąŜkowanych. W sposób naturalny zaraŜa się człowiek i zwierzęta, głównie drapieŜne
(psy, ale tylko młode, koty, wilki, lisy, niedźwiedzie, foki), a takŜe wszystkoŜerne (świnie, dziki)
i gryzonie (szczury, myszy). Źródłem inwazji mogą być takŜe zwierzęta trawoŜerne, jak koń, owca,
czy nutria (w Polsce opisano dwa ogniska włośnicy, których źródłem były nutrie). W 1960 roku w
Mosinie pod Poznaniem zdarzyła się epidemia włośnicy obejmująca 1120 zachorowań. W roku 1994
zarejestrowano u nas 131 przypadków zachorowań ludzi na włośnicę. Rocznie wykrywa się w Polsce
ok. 300 zaraŜeń świń włośniem krętym (odsetek zaraŜonych świń 0,002 – 0,003).
Budowa (Ryc. 64). Dymorfizm płciowy wyraźny: długość samca 0,06 - 0,2 cm, szerokość
- 0,04 mm, samicy odpowiednio - 0,1 - 0,6 cm
i 0,06 - 0,07 mm. Wulwa w odległości 1/5 od
końca przedniego ciała samicy.
Gardziel sięga do połowy ciała. Przednia
część gardzieli jest mięśniowa, tylna - gruczołowa - to stichosoma, złoŜona z ok. 50 komórek gardzielowych, ułoŜonych szeregowo stichocytów wydalających materiał antygenowy indukujący odczyn obronny Ŝywiciela. Rurkowate jelito kończy się otworem odbytowym u
samicy, a kloaką u samca
Nowo narodzona larwa ma wymiary 100120 x 6 µm, a tzw. larwa wędrująca - 800 1300 x 30 - 40 µm.
Ryc. 64. Włosień kręty, A - dojrzała samica,
B - dojrzały samiec: a - otwór odbytowy, b - wyrostki (pomocnicze narządy kopulacyjne), c - stek, c. b –
stichocyty, e -gardziel, i- jelito, m – otwór gębowy,
n.r - obrączka nerwowa, o – jaja, ov. - jajnik, s.v. pęcherzyk nasienny, t - jądro, u - macica wypełniona
larwami, v - wulwa, va - pochwa, vd - nasieniowód
(wg 21).
76
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ZaraŜenie. Postacią inwazyjną jest odpowiednio rozwinięta larwa w torebce łącznotkankowej.
Połknięte nieinwazyjne larwy zostają zabite działaniem soku Ŝołądkowego. ZaraŜenie per os następuje
w czasie spoŜywania surowego lub niedosmaŜonego, niedogotowanego bądź słabo uwędzonego mięsa
(najczęściej świni lub dzika) zawierającego inwazyjne larwy. Często spotykane jest zaraŜenie rodzinne
(nielegalny ubój świń lub dzików bez poubojowego badania mięsa).W kilku krajach opisano przypadki zaraŜenia ludzi larwami występującymi w mięsie nutrii.
Nie stwierdzono transplacentarnej (przezłoŜyskowej) transmisji larw T. spiralis do płodu.
Gdy większość larw w mięsie jest nieotorbiona, stwierdza się niską inwazyjność i zaraŜenie moŜe
być wówczas bezobjawowe lub skąpoobjawowe.
Rozwój. Cykl rozwojowy włośnia krętego przebiega wyłącznie w Ŝywicielu (pełne odizolowanie
pasoŜyta od środowiska zewnętrznego). Połknięte larwy po nadtrawieniu torebek przez sok Ŝołądkowy
uwalniają się w jelicie cienkim, tu dorastają i dojrzewają po ok. 3 dobach. Dorosłe włośnie pasoŜytują
wdrąŜone w błonę śluzową jelita. JajoŜyworodna samica rodzi larwy (wylęgają się one wewnątrz macicy) do podścieliska błony śluzowej, stąd przenikają one do włosowatych naczyń chłonnych, a następnie
są przenoszone po całym organizmie.
Larwy osiedlają się wyłącznie w mięśniach poprzecznie prąŜkowanych, w pierwszej kolejności
języka i przepony, takŜe w mięśniach międzyŜebrowych, nigdy natomiast w mięśniu sercowym.
Larwy mogą rozwijać się tylko w obecności bogatych zapasów glikogenu. Po opuszczeniu naczynia
kapilarnego larwa dostaje się czynnie (za pomocą sztylecika mieszczącego się w torebce gębowej)
przez błonę komórkową do wnętrza komórki mięśniowej (miocytu) 12 - 13 dnia od zaraŜenia.
Pod wpływem larwy następuje
szybka (w ciągu 3 dni) przebudowa
komórki mięśniowej: jądra z obwodu komórki przesuwają się ku
środkowi, ich liczba wzrasta dwukrotnie, powiększają się jąderka,
zwiększa się liczba rybosomów,
następuje proliferacja szorstkiej i
gładkiej siateczki endoplazmatycznej, wzrasta liczba mitochondriów
oraz ilość RNA i DNA. Komórka
zmienia się morfologicznie i bioA
chemicznie, pozostając Ŝywą, ale
przystosowaną całkowicie do potrzeb pasoŜyta, stanowiąc dla niego
źródło pokarmu i ochrony przed
atakiem immunologicznym. Wyprostowane początkowo larwy ulegają później skręceniu i zostają
otoczone łącznotkankową torebką
przez Ŝywiciela (ryc. 65), który
wytwarza ją pod wpływem bodźców ze strony pasoŜyta (larwa
otorbiona).
Torebka (200 x 600µm) zawiera oprócz larwy fragmenty zmienionej sarkoplazmy otaczającej bezpoRyc. 65. Włosień kręty, larwa w mięśniu poprzecznie-prąŜkowanym Ŝywiciela: A – wczesne stadium wytwarzania torebki, B
średnio larwę. Wokół zajętych ko– otorbiona larwa (wg 18).
mórek mięśniowych tworzą się na77
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
czynia włosowate. Larwa staje się inwazyjna ok. 17 dnia od zaraŜenia. Po pewnym czasie torebka, poczynając od biegunów, ulega wysyceniu solami wapnia. Larwa zachowuje wówczas inwazyjność, ale po
dłuŜszym czasie ulega zwapnieniu.
Chorobotwórczość. W przypadkach niewielkiej inwazji moŜe wystąpić zaraŜenie bezobjawowe.
Choroba wywoływana przez T. spiralis nosi nazwę włośnicy - trichinellozy (trichinellosis ). Charakteryzuje się ona zespołem zmian na tle zapalnym, alergicznym, toksycznym i metabolicznym.
WyróŜnia się trzy fazy włośnicy: 1. jelitową (postacie dorosłe w jelitach): bóle brzucha, nudności,
wymioty, biegunka; 2. fazę wędrówki larw: bóle mięśni, wysoka gorączka (do 40°C), nadmierne poty,
kłopoty z oddychaniem oraz charakterystyczne dla włośnicy: obrzęki alergiczne wokół oczu, wylewy
krwotoczne do spojówek, wysypka, tzw. drzazgi podpaznokciowe (wylewy krwotoczne pod paznokciami); 3. fazę tkankową (osadzanie się larw w mięśniach): hipoglikemia, hipoalbuminemia, wysoka
eozynofilia, duŜa leukocytoza. Śmiertelność włośnicy w Polsce wynosi 1 - 2%.
Wykrywanie u człowieka. Wykonuje się biopsję mięśnia naramiennego lub brzuchatego łydki.
Pobrany materiał bada się metodą trichinoskopową, rzadziej metodą wytrawiania (sztuczny sok Ŝołądkowy). Stosuje się teŜ histologiczne badania bioptatów powiększonych węzłów chłonnych oraz ich
ocenę ultrasonograficzną (USG) oraz wykrywanie DNA pasoŜyta. W diagnostyce pośredniej wykonuje się badania immunoserologiczne i elektromiografię (badanie zaburzeń bioelektrycznych w układzie
mięśniowym).
Zapobieganie i zwalczanie. W Polsce obowiązuje poubojowe badanie na obecność włośni mięsa świń domowych, dzików, nutrii i koni, a takŜe innych zwierząt, które mogą być zaraŜane przez
włośnie, gdy przeznaczone są do spoŜycia przez człowieka. Badania przeprowadza się zgodnie z
wymogami UE wg Rozporządzenia Komisji (WE) Nr 2075/2005 z dnia 5 grudnia 2005 roku. Metoda wytrawiania próby zbiorczej z zastosowaniem magnetycznego mieszania jest tam zalecana jako
wiarygodna metoda do rutynowego stosowania. Natomiast metoda trichinoskopowa (kompresorowa), nie wykrywająca nieotorbianych gatunków Trichinella, zaraŜających zwierzęta domowe,
leśne, a takŜe człowieka, moŜe być stosowana tylko w wyjątkowych okolicznościach.
Do badania poubojowego świń pobiera się próbki z filarów przepony, w przypadku dzików
próbki z przedniej nogi, języka lub przepony, w przypadku koni – z mięśni okołojęzykowych lub
Ŝuchwowych.
W metodzie trichnoskopowej stosuje się kompresor dwie płytki szklane podzielone na pola, złączone śrubami), w którym rozgniata się próbki badane i ogląda w trichinoskopie, bądź w stereomikroskopie w powiększeniu 30 – 40 i 80 – 100x.
W metodach wytrawiania inkubuje się badane próbki mięsa z płynem wytrawiającym (pepsyna i
kwas solny) w odpowiednich warunkach, następnie wiruje, bądź dekantuje i uzyskany osad bada się
za pomocą trychinoskopu, bądź stereoskopu w powiększeniu 15 – 20 x. Najpierw bada się próbę
zbiorczą z 10 świń, gdy uzyska się wynik dodatni, zawęŜa się próbę zbiorczą do 5 świń, gdy wynik
jest w dalszym ciągu dodatni, kaŜdą świnię bada się osobno. Rozporządzenie podaje szczegółowo
opis kilku metod wytrawiania.
Mięso, w którym stwierdzono obecność włośni, jak równieŜ próbki mięsa pobrane do badania
na włośnie, traktuje się jako niezdatne do spoŜycia.
Zalecana jest regularna kontrola świń domowych, dzików, koni i lisów.
W niektórych krajach obowiązuje badanie mięsa psów i lisów (ze względu na jego konsumpcję).
MoŜliwe jest takŜe profilaktyczne zamraŜanie mięsa w odpowiednich warunkach. I tak
w chłodni o temperaturze nie wyŜszej niŜ -25⁰C mięso o grubości 25 cm musi być mroŜone co najmniej przez 240 kolejnych godzin, a o grubości 25 – 50 cm -co najmniej 480 godzin lub stosuje się
następujące kombinacje temperatury i czasu: mięso o grubości do 15 cm mrozi się 20 dni w temperaturze – 15⁰C lub 10 dni w temperaturze – 23⁰C lub 6 dni w temperaturze – 29⁰C, natomiast mięso
78
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
o grubości 15 – 50 cm - 30 dni w temperaturze - 15⁰C lub 20 dni w temperaturze – 25⁰C lub 12 dni
w temperaturze - 29⁰C.
W badaniach epidemiologicznych wykorzystywane są obecnie do identyfikacji larw metody molekularne.
Krótkotrwałe peklownie i słabe wędzenie mięsa nie niszczą larw włośnia (z tego powodu istnieje moŜliwość zaraŜenia się po spoŜyciu niektórych typów wędlin). Najpewniejszą ochroną przed
zaraŜeniem się jest niespoŜywanie surowego i półsurowego mięsa wieprzowego, jak równieŜ pochodzącego z innych wcześniej wymienionych zwierząt. Właściwa obróbka kulinarna mięsa (odpowiednie gotowanie, smaŜenie itp.) chroni skutecznie przed zaraŜeniem się włośniem.
Liczne ssaki domowe (kot, pies - zaraŜenie w Polsce wynosi od kilku do kilkunastu procent),
hodowane (lis, nutria) i leśne (lis, wilk - w Polsce - 26%, dzik - w Polsce - 0,11 %, niedźwiedź)
stanowią naturalny rezerwuar włośnia. NaleŜy wykluczyć dostęp świń do padliny tych zwierząt.
Stwierdzono obecność Ŝywych larw włośnia w gnijącym mięsie jeszcze po 250 dniach.
Leczenie świń zaraŜonych włośniem nie jest stosowane.
Pewną rolę w szerzeniu się włośnicy moŜe odgrywać szczur przez zjadanie padliny lub kanibalizm. Rola ta jest nie tak duŜa jak kiedyś sądzono.
Preparat: 1. larwa w torebce, a – preparat rozgniatany niebarwiony, b - trwały i barwiony,
2. kompresor.
Obserwacja. Pow. 300x i 600x.
Ad 1. Wśród włókien mięśniowych obserwujemy spiralnie zwiniętą larwę wewnątrz torebki.
Widać nagromadzenie jąder komórkowych w okolicy larwy.
Rysunek: narysować larwę w otoczce oraz otaczające włókna mięśniowe; opisać bądź odrysować kompresor.
4. Rodzina: Trichuridae
Gatunek: Trichuris trichiura (L.) Stiles - Włosogłówka ludzka
syn. Trichocephalus trichiurus (L.) Schrank
Występowanie. Kosmopolityczny pasoŜyt Ŝyjący w jelicie grubym człowieka i małp człekokształtnych. W klimacie ciepłym znajduje lepsze warunki rozwoju, dlatego występuje tam częściej.
W Polsce częstość zaraŜenia włosogłówką wynosi ok. 2,5% (u dzieci). Ze względu na występowanie
pasoŜyt ten zajmuje drugie miejsce (po owsiku) spośród pasoŜytów przewodu pokarmowego człowieka.
Budowa (ryc. 66). W torebce gębowej znajduje się sztylet. Część przednia ciała, stanowiąca ok.
40 - 60% jego długości, jest cienka, nitkowata (stąd nazwa włosogłówka). Zawiera gardziel
z krótszą częścią mięśniową i tylną gruczołową ze stichocytami ułoŜonymi szeregowo. Dymorfizm
płciowy wyraźny. Samica - 3,5 - 5 cm długości posiada wulwę na granicy części włosowatej i grubej. Narządy płciowe są pojedyncze. Samiec - 3 - 4,5 cm długi - ma tylny koniec ciała spiralnie zagięty; narządy płciowe takŜe pojedyncze. Beczułkowate jajo (ryc. 67) o wymiarach 60 x 20 - 30 µm
posiada dwa jasne czopy na biegunach.
ZaraŜenie. Postać inwazyjna to jajo z odpowiednio rozwiniętą larwą, które trafia do człowieka
per os poprzez ręce, pokarm lub wodę pitną, zanieczyszczone kałem.
79
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Rozwój. Włosogłówka ludzka
zka ma prosty cykl rozwojowy. W jelicie cienkim człowieka, po strawieniu czopów uwalnia się
si z jaja larwa. Larwy wędrują do jelita
elita grubego, gdzie rosną
rosn i dojrzewają. PasoŜytują w błonie śluzowej
luzowej tego jelita, do której wnicowuj
wnicowują się przednim
nitkowatym końcem ciała, rozrywającc przy tym naczynia kapilarne,
skąd pobierają krew. Samica składa jaja z zarodkiem mogącym
mog
rozwijać się dalej
lej tylko w odpowiednich warunkach środowiska
ś
zewnętrznego (ryc. 68). W ziemi zanieczyszczonej kałem (nawoŜenie)
(nawo
jajo z
inwazyjną larwą przeŜywa ponad rok.
Ryc. 66. Włosoglówka ludzka, A - samica, B - samiec:
a - otwór odbytowy, c - stek, e - przełyk, ej.d.
- przewód wytryskowy, i - jelito, o - jajnik,
ov.d. - jajowód, s- szczecinki kopulacyjne,
t - jądro, u - macica, v - wulwa, va - pochwa,
vd - nasieniowód (wg 21).
Chorobotwórczość. W Polsce występuje
wyst
najczęściej zaraŜenie
enie bezobjawowe. Włosogłówczyca
- trichurioza (trichuriosis)) moŜe objawiać
objawia się u nas jako niegroźne
ne zaburzenia przewodu pokarm
pokarmowego. Natomiast w krajach tropikalnych, zwłaszcza u dzieci, występuje
wyst puje trichurioza ostra (ostre oobjawy ze strony przewodu pokarmowego) prowadząca
prowadz
do wyniszczenia organizmu. Pobieranie drobdro
nej ilości
ci krwi przez włosogłówkę
włosogłówk nie zagraŜa zdrowiu Ŝywiciela,
ywiciela, niebezpieczne ssą natomiast toksyny pasoŜyta, będące
ce produktami jego przemiany materii. Mog
Mogą wystąpićć zespoły objawów ale
alergicznych.
Wykrywanie. Materiałem
ałem badanym jest kał. Stwierdza się
si w nim obecność
ść charakterystycznych
jaj metodą rozmazu lub sedymentacyjn
sedymentacyjną, ale dopiero 3 miesiące po zaraŜeniu.
eniu. Stosuje si
się teŜ badanie rektoskopowe.
Zapobieganie i zwalczanie - podobne jak w przypadku glisty ludzkiej.
***
Preparat: jajo w rozmazie kału ludzkiego; preparat trwały, niebarwiony.
Obserwacja. Pow. 300 x lub 600 x. Wśród
W
róŜnych cząstek
stek kału znajdujemy charakterystyczne
jaja włosogłówki, które są koloru jasnobr
jasnobrązowego z wyraźną skorupką i jasnymi czopami na bieg
biegunach.
Rysunek: jajo.
Ryc. 67. Włosogłówka
ludzka, charakterystyczne jajo (wg )1
Ryc. 68. Rozwój larwy w jaju włosogłówki ludzkiej: A - stadium jednokomórkowe (zygota),B - stadium wielokomórkowe, C - młoda
larwa w jaju, D - dojrzała larwa w jaju (wg 21).
80
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Geohelminty
Geohelminty – to nicienie, których jaja nabierają
nabieraj inwazyjności
ci w glebie i mogą w niej długo przebywać. Do nich naleŜą glisty (ludzka, świńska,
ska, psia, kocia) i włosogłówka ludzka.
Zwykle nie stwierdza się na podstawie znalezionych jaj, czy mamy do czynienia z glistą
glist psią, czy
kocią, nie róŜnicuje się teŜ toksokarozy psiej i kociej. Ska
SkaŜenie
enie gleby jajami nicieni z rodzaju Toxocara jest wskaźnikiem
nikiem ryzyka wystąpienia
wyst
toksokarozy u ludzi. Najwięcej
cej jaj glist psiej i kociej
wykrywa się w glebie
ebie podwórek i w piaskownicach, a więc
wi c miejscach zabaw dzieci. Wykrywa się
si je
takŜee w schroniskach dla zwierząt
zwierz t i w gospodarstwach ekologicznych. Jaja wyŜej
wy
wymienionych
pasoŜytów mogą przebywać w glebie nie trac
tracąc inwazyjności do 10 lat.
W roku 2003 przeprowadzono
prowadzono badania gleby na terenach rekreacyjnych Katowic. Okazało się,
si Ŝe są
one w ok. 50% zanieczyszczone jajami Toxocara. Wyniki badań gleby we Wrocławiu w roku 2008
pokazały, Ŝee i tam w glebie występują
wystę
geohelminty (pobrano 185 próbek gleby, w 20% stw
stwierdzono
obecność jaj geohelmintów, w ponad 3% próbek występowały
wyst
jaja Toxocara).
). W Warszawie wykrywykr
to jaja geohelmintów w 1,25% piaskownic.
Do badania skaŜenia
enia gleby geohelmintami mo
moŜna stosować techniki molekularne oparte na PCR.
5. Rodzina: Filariidae
Do rodziny tej naleŜą nitkowate pasoŜyty
paso
człowieka (ryc. 69) i zwierząt,
t, występujące
wyst
w krajach
tropikalnych. Bytują w jamie otrzewnej, opłucnej, w tkance podskórnej,
podskórnej, oku, a takŜe
tak w naczyniach i
węzłach chłonnych. Mogą powodować
powodowa u człowieka filariozy, na które choruje na świecie ok. 200
mln ludzi, 30 tys. rocznie umiera.
1. Gatunek: Wuchereria bancrofti (Cobbold) Seurat
Występowanie.W. bancrofti jest pasoŜytem
paso ytem człowieka w krajach tropikalnych Afryki i Ameryki PołuPoł
dniowej, południowo-wschodniej
wschodniej Azji i północnej
północnej Australii. Sporadycznie występuje takŜe
tak w Europie
(Hiszpania, tereny byłej Jugosławii, Węgry,
W
Turcja). Bytuje w naczyniach i węzłach
złach chłonnych.
Budowa. Występuje wyraźny
źny dymorfizm płciowy. Samica - 0,8 - 1 cm długości
długo i 0,2 - 0,3 mm
szerokości - posiada wulwę w odległo
odległości
ci ok. 1 mm od przodu ciała; samiec ma wymiary odpowiednio
0,4 cm i ok. 0,1 mm, a larwy (ryc. 70) - 300x7 µm.
Ryc. 69. Porównanie trzech gatunków Filariidae występujących
wyst
cych u człowieka: A - postacie dorosłe,
B - mikrofilarie, C - zakończenie
zakoń
ciała mikrofilarii (wg 18).
81
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ZaraŜenie. Larwy, zwane mikrofilariami, wnikają czynnie do naczyń krwionośnych i chłonnych Ŝywiciela w czasie ssania krwi przez komary z rodzajów: Culex, Aëdes, Anopheles i Mansonia.
Rozwój. Mikrofilarie dojrzewają w naczyniach krwionośnych i chłonnych człowieka. Samica
rodzi larwy. KrąŜą one we krwi obwodowej w nocy. W dzień przebywają w naczyniach krwionośnych narządów wewnętrznych. Dalszy rozwój odbywa się w ciele komarów.
Chorobotwórczość. MoŜe wystąpić zaraŜenie bezobjawowe (nosicielstwo). U osób chorych na wuszereriozę (wuchereriosis) obserwujemy stany zapalne węzłów i naczyń chłonnych, Ŝylaki naczyń chłonnych, słoniowaciznę kończyn, warg sromowych, moszny, prącia i sutków. Występuje wysoka eozynofilia.
Wykrywanie. Materiał do badań: krew pobrana nocą. W rozmazie lub grubej kropli krwi poszukuje się charakterystycznych mikrofilarii. NaleŜy róŜnicować poszczególne gatunki (m.in. długość ciała, obecność pochewki, rozmieszczenie jąder). W zmienionych węzłach chłonnych poszukuje się postaci dorosłych (biopsja).
Ryc. 70. Wuchereria bancrofti, mikrofilaria
w rozmazie krwi obwodowej (wg 36).
Zapobieganie i zwalczanie polega na niszczeniu Ŝywicieli pośrednich – komarów.
2. Gatunek: Acanthocheilonema perstans Railliet
syn. Dipetalonema perstans (Manson) Yorke et Maplestone
Występowanie.A. perstans jest pasoŜytem człowieka i małp człekokształtnych w tropikalnych
krajach Afryki i Ameryki Południowej. Jego siedliskiem są jamy: otrzewna i opłucna.
Budowa. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samica - 0,7 - 0,8 cm długa i ok. 0,15 szeroka
- posiada wulwę w odległości l mm od przodu ciała; samiec ma wymiary odpowiednio 0,4 - 0,45 cm
i ok. 0,07 mm; larwy: 200 x 4,5 µm.
ZaraŜenie. Larwy, zwane mikrofilariami, wnikają czynnie przez skórę do naczyń krwionośnych
Ŝywiciela w czasie ssania krwi przez owady z rodzaju Culicoides.
Rozwój. Mikrofilarie wędrują z jamy otrzewnej drogą krwionośną. W jamie opłucnej pasoŜytują rzadziej. Samica rodzi larwy. KrąŜą one we krwi obwodowej. Dalszy rozwój larw zachodzi
w ciele owadów.
Chorobotwórczość jest mało dotychczas poznana. PasoŜyt ten moŜe powodować u człowieka
uczulenie.
Wykrywanie. Materiał pobierany do badań: krew. Poszukuje się charakterystycznych mikrofilarii w rozmazie krwi lub stosuje grubą kroplę krwi.
Zapobieganie i zwalczanie polega głównie na niszczeniu Ŝywicieli pośrednich, tj. owadów
z rodzaju Culicoides.
***
82
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Preparat: mikrofilarie w grubej kropli krwi, preparat barwiony barwnikiem Giemsy.
Obserwacja. Pow. 600x lub 1000x. W preparacie widoczne są nitkowate, w róŜny sposób powyginane larwy, wybarwione na kolor fioletowy oraz krwinki białe. W larwach widać liczne, intensywnie zabarwione na fioletowo jądra.
Rysunek: larwy oraz krwinki; uwzględnić na rysunku proporcje wielkości obu tych elementów.
3. Typ: ANNELIDA – Pierścienice
Typ ten liczy ok. 7000 gatunków, z czego ok. 7% stanowią pasoŜyty.
Do pierścienic naleŜą zwierzęta o symetrii dwubocznej i ciele podzielonym na segmenty. Mają
dobrze rozwinięty układ krąŜenia - krew płynie w zamkniętym systemie naczyń. Narządy wydalnicze powtarzają się w kaŜdym segmencie.
Gromada: Hirudinea – Pijawki
Przedstawiciele tej gromady – to drapieŜniki lub częściej - pasoŜyty zewnętrzne. śyją w morzach,
wodach słodkich, bardzo rzadko na lądzie (tropikalne lasy). W Polsce występują 23 gatunki pijawek.
Pijawki charakteryzują się grzbietobrzusznym spłaszczeniem. Zewnętrzne pierścienie nie odpowiadają wewnętrznym segmentom (na jeden segment przypada 3-5 pierścieni). Liczba segmentów jest
stała i wynosi 33. Cztery pierwsze tworzą małą przyssawkę przednią, a z połączenia siedmiu ostatnich
utworzona została duŜa tarczowata przyssawka tylna. Na dnie przyssawki przedniej znajduje się otwór
gębowy. Natomiast nad przyssawką tylną, na stronie grzbietowej ciała, mieści się otwór odbytowy.
Pijawki osłonięte są wielowarstwowym oskórkiem. Pod nim znajduje się nabłonek z komórkami
śluzowymi. U podstawy komórek nabłonkowych występują komórki pigmentowe. Następną warstwę
stanowią bardzo dobrze rozwinięte mięśnie. Jama ciała jest u pijawek mocno zredukowana.
W skład układu pokarmowego wchodzą: jelito przednie, środkowe i tylne.
Pijawki oddychają całą powierzchnią ciała. Układ nerwowy i krwionośny zbudowane są podobnie, jak u innych pierścienic. Pijawki posiadają układ wydalniczy typu metanefrydialnego.
Zwierzęta te są organizmami hermafrodytycznymi. Układ płciowy męski składa się z: pęcherzyków nasiennych, przewodów wyprowadzających, nasieniowodu, przyjądrza, przewodu wytryskowego i narządu kopulacyjnego. W skład układu płciowego Ŝeńskiego wchodzą: para worków
jajowych z jajnikami w środku, jajowody i macica.
Gruczoły powłokowe produkują kokon, do którego pijawka składa jaja. W kokonie, umieszczonym na dnie lub brzegu zbiornika wodnego czy na roślinach wodnych, rozwijają się larwy, które
przekształcają się w postacie dorosłe.
1. Gatunek: Hirudo medicinalis L. - Pijawka lekarska
Występowanie. Bytuje w zbiornikach wodnych Eurazji, Afryki i Ameryki Północnej. W Europie, takŜe i w Polsce, występuje rzadko, co spowodowane zostało masowym niegdyś odławianiem tego gatunku
dla celów leczniczych; obecnie wynika z zanieczyszczenia środowiska wodnego. Pijawka lekarska dawniej
była szeroko w Europie hodowana. Obecnie w Polsce objęta jest ścisłą ochroną gatunkową.
(Ochrona gatunkowa zwierząt - Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 .09.2004 r., Dz. U. Nr
220, poz. 2237).
Budowa (ryc. 71, A-D). Hirudo medicinalis jest organizmem hermafrodytycznym o długości
8-10 cm i ok. 1 cm szerokości. Strona grzbietowa wypukła, barwy zgniłozielonej lub zielonoszarawej, posiada 3 pary brudnopomarańczowych pasków (po 3 z kaŜdego boku). Natomiast strona
brzuszna, która jest płaska, bywa ubarwiona zmiennie, od prawie zielonoszarawej z nielicznymi
tylko małymi, brudnopomarańczowymi plamkami lub z większymi jasnymi plamami nieregularnych
kształtów - do beŜowej z plamami ciemnozielonymi o kształtach równieŜ nieregularnych. Niekiedy
83
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
strona brzuszna jest jednobarwna. Niewielka wąska przyssawka przednia otacza stosunkowo duŜy
otwór gębowy. W jamie gębowej znajdują się 3 fałdy mięśniowe, tzw. szczęki, z ok. 100 ząbkami
apatytowymi, słuŜącymi do przecinania skóry Ŝywiciela oraz gruczoły ślinowe wydzielające substancję przeciwzakrzepową - hirudinę. Bardzo dobrze jest rozwinięty wór powłokowo-mięśniowy.
Rozbudowana mięśniówka gardzieli pozwala na przepompowywanie krwi do Ŝołądka. Zaopatrzony
jest on w 10 par uchyłków niezwykle rozciągliwych, zawierających bogatą florę bakteryjną (Pseudomonas hirudinis) konserwującą krew. Na tylnym końcu ciała znajduje się przyssawka duŜa, tarczowata. Przyssawki słuŜą teŜ do poruszania się i przyczepiania do Ŝywiciela.
Otwór odbytowy mieści się nad przyssawką tylną po stronie grzbietowej.
Ryc. 71. Pijawka lekarska A-D: A - C - strona brzuszna, D - strona grzbietowa; Haemopis sanguisuga, strona
grzbietowa - E; a - przyssawka gębowa, b - otwór gębowy, c - przyssawka tylna (oryginał).
Rozwój. Po zapłodnieniu krzyŜowym pijawka składa jaja do kokonów, które powstają z wydzieliny specjalnych gruczołów. 8 – 10 takich kokonów zawierających po kilkanaście jaj zakopuje
w wilgotnym miejscu. Tam w ciągu 4 – 5 tygodni rozwijają się larwy.
Młode pijawki, po wyjściu z kokonu, prowadzą w ciągu ok. trzech lat drapieŜny tryb Ŝycia. Po
tym czasie zmieniają go na pasoŜytniczy, Ŝywiąc się najpierw krwią mięczaków, a następnie krwią
ssaków. Dojrzewają po pięciu latach. Pijawka Ŝyje około 20 lat, w hodowli nawet 30.
Pijawka lekarska jest pasoŜytem ssaków, równieŜ człowieka. Po przyssaniu się do Ŝywiciela
w ciągu ok. 2-3 min. bezboleśnie przekłuwa skórę, pozostawiając przecięcie o głębokości 1,5 - 2 mm
w kształcie litery Y. Do rany wydziela substancje: przeciwkrzepliwy enzym polipeptydowy – hirudinę
i substancje znieczulające. Pobiera 10 – 15 cm3 krwi, którą po zagęszczeniu przechowuje w uchyłkach Ŝołądka.
Pijawka lekarska moŜe po nassaniu krwi nie przyjmować pokarmu przez cały rok. Nie ginie
równieŜ po następnym roku głodówki, ale wówczas trawi stopniowo własne tkanki zmniejszając
znacznie wymiary swego ciała.
Znaczenie w medycynie. Pijawka lekarska, dostając się do jamy ustnej, nosa, gardła lub tchawicy,
moŜe spowodować hirudynozę (hirudynosis): kaszel, krwotoki z nosa, sporadycznie uduszenie.
Dawniej pijawka lekarska była stosowana do celów leczniczych (Farmakopea Polska III,1954)
jako „narzędzie” do upustu krwi (pobiera około 15 cm3 krwi), a takŜe ze względu na obecność
w pijawce substancji przeciwzakrzepowej – hirudiny. Później wyodrębniono hirudinę na drodze
ekstrakcji z przedniej części ciała pijawki, a następnie uŜywano tej substancji po uprzedniej sterylizacji; zapobiegało to przenoszeniu niektórych bakterii chorób krwi. Hirudinę tak przygotowaną stosowano w formie zastrzyków. UŜywano jej takŜe jako środka do konserwacji krwi stosowanej w
84
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
transfuzji. Hirudyna jest obecnie zastąpiona przez inne preparaty, np. heparynę - preparat otrzymywany z płuc wołowych - działa kilkakrotnie silniej niŜ hirudyna.
Zapobieganie i zwalczanie. Przyczepioną pijawkę usuwamy polewając ją słoną wodą, alkoholem lub octem. W przypadku inwazji wewnętrznej moŜe zachodzić konieczność operacyjnego usunięcia pijawki.
***
Preparat. 1. postać dorosła, utrwalona w 4% formalinie, 2. sekcja pijawki.
Obserwacja.
Ad 1. Preparat oglądamy makroskopowo. Zwracamy uwagę na segmentację zewnętrzną ciała,
obecność otworu gębowego, przyssawek oraz charakterystyczne ubarwienie.
Ad 2. Przeprowadzamy sekcję pijawki analogicznie, jak opisano przy sekcji glisty. Zwracamy
uwagę przede wszystkim na charakterystyczną budowę Ŝołądka z uchyłkami, co jest
przykładem morfologicznego przystosowania do pasoŜytnictwa (zdolność do długotrwałego magazynowania krwi).
Rysunek. 1. narysować stronę grzbietową i brzuszną pijawki, 2. narysować układ pokarmowy
pijawki.
2. Gatunek: Haemopis sanguisuga Savigny
Zwana jest niekiedy niesłusznie pijawką końską.
Występowanie. Pospolity w Polsce gatunek. Bytuje w wodach stojących (torfiankach, stawach).
Budowa (ryc. 71 E). Jest organizmem hermafrodytycznym o długości ok. 10 - 15 cm i ok. 1 cm
szerokości. Od pijawki lekarskiej róŜni się przede wszystkim zabarwieniem ciała: strona grzbietowa
jest ciemnoszara lub brązowa, strona brzuszna - Ŝółtawoszara. Znane są liczne odmiany tego gatunku.
Rozwój przebiega podobnie, jak u H. medicinalis.
Znaczenie medyczne. Często bywa mylona z Hirudo medicinalis. Nie jest pasoŜytem, ale drapieŜnikiem, odŜywiającym się bezkręgowcami. MoŜe przyssać się do ciała człowieka przypadkowo,
co nie stanowi Ŝadnego zagroŜenia.
85
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
4. Typ: ARTHROPODA – Stawonogi
Stawonogi tworzą najliczniejszą grupę systematyczną w królestwie zwierząt. DuŜe znaczenie medyczne stawonogów wynika nie tylko z faktu, Ŝe niektóre atakują ludzi i zwierzęta, ale takŜe z powodu
roli w przenoszeniu zarazków chorobotwórczych, wywołujących niekiedy wielkie epidemie w populacji ludzkiej (np. dŜuma, dury, malaria, śpiączka afrykańska).
Typ ten obejmuje zwierzęta o dwubocznej symetrii ciała, zbudowanego metamerycznie (jak
u pierścienic), ale segmenty łączą się tu tworząc zespoły (odcinki ciała) zwane tagmami, którymi
są: głowa (caput), tułów (thorax) i odwłok (abdomen). Inną cechą stawonogów jest posiadanie
członowanych odnóŜy (podia), połączonych z ciałem stawowo. Ciało jest pokryte chitynowym
oskórkiem, który tworzy zewnętrzny szkielet zwierzęcia. Wzrostowi stawonogów towarzyszy okresowe linienie: po zrzuceniu chitynowego oskórka, nagie stawonogi intensywnie rosną aŜ do utworzenia się nowego, obszerniejszego oskórka chitynowego.
Układ krwionośny stawonogów jest otwarty. Krew, zwana tu hemolimfą składa się z chłonki
i hemocytów, które spełniają waŜną rolę, m.in. w czasie przeobraŜenia stawonogów.
Przewód pokarmowy zaczyna się jamą gębową, za którą znajduje się gardziel (pharynx), jelito przednie [pierwsza część jelita przedniego to przełyk (oesophagus)], środkowe i tylne. Do jamy
gębowej wpadają przewody gruczołów ślinowych. U owadów przełyk przechodzi w przedŜołądek
(proventriculus), który jest silnie umięśniony i opatrzony twardymi chitynowymi wyrostkami. SłuŜy
on do rozcierania pokarmu; funkcję trawienną i wchłaniania pokarmu pełni rozszerzone i mocno
wydłuŜone jelito środkowe, pozbawione chitynowej wyściółki i przybierające postać Ŝołądka.
Elementem wydalniczym są u stawonogów cewki Malpighiego, mające postać długich rurek wpadających do jelita tylnego.
Układ rozrodczy u większości stawonogów (pajęczaki, owady) mieści się w odwłoku. Narząd
rozrodczy męski składa się z jednej pary jąder, nasieniowodów i pęcherzyków nasiennych (vesicula seminalis), pojedynczego przewodu wytryskowego i narządu kopulacyjnego (penis) oraz gruczołów dodatkowych.
Narząd Ŝeński jest zbudowany z pary jajników i jajowodów, macicy i pochwy, do której uchodzą gruczoły dodatkowe oraz zbiornik nasienia (spermatheca).
Stawonogi dzielą się na szereg gromad. Nas interesować będą dwie gromady, obejmujące
większość gatunków pasoŜytniczych, które występują w obrębie typu stawonogów.
1. Gromada: Arachnida - Pajęczaki
Ryc. 72. Schemat budowy pajęczaka: 1 - nogogłaszczek, 2 - szczękoczułek, 3 - szczelina oddechowa, 4 - otwór odbytowy, I-IV odnóŜa kroczne (wg 36).
Są to zwierzęta, u których występuje duŜy stopień zlewania
się segmentów ciała, wskutek czego podzielone jest ono najczęściej na dwa odcinki: głowotułów (cephalothorax) i odwłok
(abdomen). Pajęczaki posiadają 6 par odnóŜy wyrastających
z głowotułowia (ryc. 72). Pierwsze dwie pary stanowią przysadki gębowe: I para to 2-3 członowe szczękoczułki (chelicerae),
słuŜące do chwytania, zabijania lub rozdrabniania zdobyczy; II
para to nogogłaszczki (pedipalpi), które są podobne do odnóŜy
krocznych i słuŜą do chwytania pokarmu oraz odbierania bodźców. Pozostałe 4 pary odnóŜy pełnią funkcję lokomocyjne
i noszą nazwę odnóŜy krocznych albo nóg (pedes).
86
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
U pajęczaków brak czułków (antennae), które występują u większości stawonogów. Segmentacja
głowotułowia jest zwykle widoczna, natomiast odwłoka - przewaŜnie zaciera się. Pajęczaki są zwierzętami
rozdzielnopłciowymi.
Zapoznamy się z kilkoma przedstawicielami pajęczaków, naleŜącymi do czterech rodzin z rzędu roztoczy.
Rząd: Acarina – Roztocze
Roztocze charakteryzują się zatartą metamerią ciała, obserwuje się tu najwyŜszy stopień zlewania się segmentów, powstaje ciało niesegmentowane. Składa się ono z dwóch odcinków: gnatosomy, która obejmuje jedynie narządy gębowe oraz idiosomy obejmującej właściwe ciało. Roztocze
naleŜą do stosunkowo małych zwierząt, o długości ciała od 0,2 do 0,8 mm. Większymi są kleszcze
(do kilkunastu mm).
Wyraźnie jest zaznaczony dymorfizm płciowy, samce są zwykle mniejsze od samic (ryc. 75).
Roztocze są zwierzętami niemal wyłącznie jajorodnymi.
Rozwój roztoczy nie jest prosty, jaki na ogół spotykamy u pajęczaków, ale cechuje go występowanie metamorfozy (metamorphosis) albo przeobraŜenia. Z jaja wylęga się larwa, która posiada
trzy pary odnóŜy; brak u niej narządu oddechowego i otworu płciowego. Larwa przechodzi linienie
i przekształca się albo od razu w osobnika dorosłego, albo w drugie stadium rozwojowe zwane nimfą (nympha). Nimfa ma juŜ cztery pary odnóŜy i rozwinięte narządy oddechowe, brak u niej jeszcze
dojrzałych narządów płciowych. Z nimfy wykształca się osobnik płciowo dojrzały. U niektórych
roztoczy moŜe występować 1-3 stadiów nimf, nazywanych odpowiednio: protonimfa (nimfa I),
deutonimfa(nimfa II) i tritonimfa (nimfa III).
Choroba wywołana inwazją roztoczy nazywa się ogólnie akarozą (acarosis).
1. Rodzina: Ixodidae- Kleszczowate
Rodzina kleszczowatych obejmuje pajęczaki spłaszczone grzbietowo-brzusznie. U samców grzbietową część ciała pokrywa mocny pancerz. U samic pokryta jest pancerzem tylko przednia część
grzbietu, pozostała część tylna ciała jest miękka i pofałdowana (ryc. 73). Taka budowa ciała samicy
umoŜliwia znaczne powiększenie jego objętości przy pobieraniu duŜych ilości krwi od Ŝywiciela (ryc.
74, B-C). Samce są w stanie pobrać jednorazowo tylko niewielką ilość krwi.
Gatunek: Ixodes ricinus L. - Kleszcz pastwiskowy
Występowanie. Jest to pasoŜyt czasowy gadów, ptaków, ssaków oraz człowieka. Występuje
powszechnie na kontynencie euro-azjatyckim, w Afryce Północnej i Ameryce. W Polsce jest najczęstszy i najwaŜniejszy z punktu widzenia medycznego spośród 20 gatunków kleszczy spotykanych w naszym kraju. Bytuje w lasach, zaroślach. Preferuje wilgotne lasy liściaste i mieszane, ale
charakteryzuje się duŜą plastycznością siedliskową. Pojawia się wśród zieleni miejskiej: na działkach, w miejskich parkach, ogrodach botanicznych, a nawet niekoszonych trawnikach. Ostatnio
obserwuje się proces synantropizacji kleszcza. śyje na liściach oraz trawach zwisając na tylnych
odnóŜach, a przednimi odnóŜami chwyta się powierzchni ciała Ŝywiciela (ryc. 74 E), którego lokalizuje dzięki dobrze rozwiniętym detektorom termicznym i chemicznym. Kleszcz pastwiskowy jest
niespecyficzny w wyborze Ŝywiciela (polikseniczny): ssie krew ptaków, ssaków i człowieka, a nawet gadów (rzadziej).
Budowa (ryc. 73). Jest to roztocz dość duŜy, długość samca wynosi ok. 2,5 mm, samicy - ok. 4
mm, a po nassaniu się krwi moŜe wzrosnąć do 12 mm. Ciało, jak u innych roztoczy, nie podzielone,
nie wyodrębniona głowa, oczu brak (szczegóły budowy – patrz opis preparatów na str. 91). Larwy i
nimfy są podobne do postaci dorosłych. Larwa róŜni się od imago m.in. posiadaniem tylko 6 odnóŜy
krocznych. Zarówno larwa, jak i nimfa, mają tarczę grzbietową tylko w przedniej części ciała, tak
jak samica.
Rozwój. Samica ssie krew Ŝywiciela przez tydzień i dłuŜej, po czym odpada i przebywa dalej
w środowisku przyglebowym. Tu, po zapłodnieniu przez samca (który poszukuje samic jeszcze na
87
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ŝywicielu i pije mało krwi) składa jaja na ziemi w liczbie ok. 2-5 tysięcy w ciągu jednego miesiąca
(ryc. 74 D), po czym ginie. Po ok. trzech tygodniach z jaj wykluwają się sześcionoŜne larwy o długości ok. 0,5 mm, które Ŝywią się krwią małych zwierząt, jak jaszczurki, ptaki, drobne ssaki w ciągu
3-5 dni, następnie odpadają od Ŝywiciela i po czterech tygodniach linieją, przekształcając się w 8noŜne nimfy (ryc. 73), które atakują nowych Ŝywicieli (jak larwy),ssą krew w ciągu kilku dni i odpadają, następnie linieją i przekształcają się w postacie płciowo dojrzałe. KaŜde więc stadium rozwojowe kleszcza pije krew jeden raz. Czas Ŝerowania jest dłuŜszy w kaŜdym następnym stadium
rozwojowym: larwa - 2-3 dni, nimfa 2-7 dni, samica 6-11 dni. Linienie odbywa się po zakończeniu
Ŝerowania, w środowisku zewnętrznym.
Rozwój ten, od momentu złoŜenia jaj, trwa do 20 tygodni i wymaga trzykrotnego pasoŜytowania
(odpowiednio do liczby stadiów rozwojowych) na trzech Ŝywicielach. W chłodniejszych porach roku
rozwój ten moŜe się przedłuŜyć.
Ryc. 74. Kleszcz pastwiskowy, A - samiec od strony
brzusznej; B i C - samica głodna i nassana krwią,
D - składająca jaja; E - samica i samiec oczekujące na Ŝywiciela (wg 36).
Ryc. 73. Kleszcz pastwiskowy, a - larwa,
b - nimfa, c – samica, d - samiec (wg 15).
W Polsce dorosłe kleszcze atakują głównie w okresach roku: kwiecień - maj oraz sierpień wrzesień. Aktywność kleszcza maleje w ciągu miesięcy letnich, a w porze zimowej zapada on
w stan odrętwienia. Kleszcze, które piły krew w miesiącach wiosennych, linieją w tym samym roku,
a pijące krew jesienią - w przyszłym roku na wiosnę.
Znaczenie medyczne. Na człowieku mogą pasoŜytować wszystkie stadia rozwojowe kleszcza
pastwiskowego. Atakuje on głównie wewnętrzne powierzchnie ud i pachwin, miejsca pod kolanami.
W czasie ssania krwi wydziela toksyczną ślinę (związki znieczulające – Ŝywiciel nie czuje bólu;
rozpuszczające tkankę w okolicy przekłucia skóry oraz przeciwkrzepliwe), wywołującą świąd skóry
i obrzęki miejscowe. Objawy te noszą nazwę iksodozy (ixodosis). Jako pasoŜyt kleszcz pastwiskowy (i podobne do niego gatunki) jest niegroźny – powoduje tylko niewielką utratę krwi przez Ŝywiciela. Znaczenie medyczne tego pasoŜyta polega głównie na roli epidemiologicznej: przenosi choroby, tzw. odkleszczowe, inwazyjne i infekcyjne.
Choroby inwazyjne przenoszone przez kleszcza pastwiskowego
Babeszjoza, albo inaczej piroplazmoza (babesiosis, piroplasmosis), choroba wywoływana przez
pierwotniaki z rodzaju Babesia, występuje na wszystkich kontynentach klimatu umiarkowanego, tropikalnego i subtropikalnego. Chorują na nią ludzie i zwierzęta. Główną rolę w przenoszeniu choroby
odgrywają kleszcze (róŜne gatunki), które są Ŝywicielami właściwymi Babesia; znaczna bowiem część
88
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
cyklu rozwojowego tych pierwotniaków odbywa się w organizmie kleszczy, które zaraŜają się ssąc
krew chorych na babeszjozę zwierząt. Końcowe stadium cyklu zachodzi w komórkach gruczołów
ślinowych kleszczy, które atakując człowieka (lub inne ssaki) zaraŜają go patogennym pierwotniakiem. Babeszjoza wykazuje podobieństwo do malarii: pierwotniaki Babesia pasoŜytują w erytrocytach, wywołując u chorego gorączkę i anemię. Na babeszjozę chorują takŜe krowy, zwłaszcza w gospodarstwach leŜących blisko lasu, gdzie wypasa się bydło; przypadki takie notowano równieŜ w Polsce. Choroba objawia się m.in. krwiomoczem, powoduje teŜ obniŜenie mleczności krów.
Choroby infekcyjne przenoszone przez kleszcza pastwiskowego
Kleszczowe zapalenie mózgu (encephalitis ixodica), choroba wirusowa, występuje u ludzi.
Przebiega w dwóch fazach: w pierwszej występują objawy grypopodobne - bóle głowy i mięśni,
nieŜyt górnych dróg oddechowych; w drugiej - objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego,
takie jak poraŜenia, niedowłady kończyn, zaburzenia świadomości i in. Obu fazom towarzyszy wysoka gorączka. Następstwem choroby mogą być trwałe uszkodzenia układu nerwowego oraz zaburzenia psychiczne: depresje, nerwice. Rezerwuarem wirusa są zwierzęta kręgowe (dzikie gryzonie,
małe ssaki leśne, ptaki) oraz kleszcz pastwiskowy, który jest jednocześnie przenosicielem tego zarazka. Kleszcz zaraŜa człowieka lub zwierzę poprzez ślinę wprowadzoną przy ukłuciu. W Polsce
notuje się w ostatnich latach częstsze przypadki tej choroby, zwłaszcza w województwach północno-wschodnich.
Borelioza z Lyme (Lyme borreliosis), krętkowica kleszczowa wywołana przez krętki Borrelia burgdorferi i gatunki
pokrewne. Nazwa choroby pochodzi od małej śródleśnej
miejscowości - Old Lyme w stanie Connecticut (USA),
gdzie po raz pierwszy (1975 r.) ją wykryto (dokonał tego
Willy Burgdorfer). Choroba ta występuje we wszystkich
rejonach półkuli północnej. Objawy u ludzi pojawiają się
początkowo na skórze w postaci wędrującego rumienia (erytema migrans), a później obejmują stawy oraz układ nerwowy i krąŜenia (serce). W Polsce bakterie te są przenoszone od zaraŜonych zwierząt (ssaki, ptaki, gady) na człowieka
przez kleszcza pastwiskowego i kleszcza tajgowego (Ixodes
persulcatus) (ryc. 75), które zaraŜają go poprzez ślinę lub
wymiociny. W USA przenosicielem boreli jest głównie
Ryc. 75. Kleszcz tajgowy,
kleszcz gatunku Ixodes dammini. Kleszcze są jednocześnie
samica i samiec są w pozycji wyczerezerwuarem tego zarazka, poniewaŜ przekazują go następkującej na Ŝywiciela
nym pokoleniom roztocza.
(wg 15).
Obecnie moŜna wykrywać Borrelia burgdorferi metodami biologii molekularnej (DNA) w ciele usuniętego ze skóry (w ciągu 48 godzin) kleszcza. W leczeniu boreliozy z Lyme stosuje się antybiotyki.
Tularemia (tularaemia) jest ostrą chorobą zakaźną zwierząt i ludzi, wywołaną przez pałeczki Francisella tularensis. Rozpowszechniona głównie na półkuli północnej. Choroba obejmuje węzły chłonne, skórę
i inne narządy, do których bakterie są przenoszone z krwią i limfą. Źródłem zakaŜenia są chore zwierzęta,
w Polsce głównie zające; stąd tularemia wykrywana jest przed wszystkim u myśliwych i członków ich
rodzin oraz u osób stykających się zawodowo ze zwierzętami (weterynarze, pracownicy laboratorium).
Choroba ta nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka. a przenosicielami zarazka zwykle są
kleszcze, w mniejszym stopniu inne stawonogi jak muchy, pchły, pluskwy; w Europie – głównie kleszcz
pastwiskowy, który zaraŜa człowieka przez skórę wraz ze śliną, bądź odchodami wtartymi w miejscu
uszkodzenia skóry. W Polsce istnieje obowiązek zgłaszania, rejestracji i leczenia tularemii u ludzi.
Gorączka Q (febris Q), choroba epidemiczna zakaźna, powoduje stany zapalne wątroby, płuc,
serca; występuje na całym świecie u ludzi i zwierząt. Wywołana bakterią Coxiella burnetti (syn.
Ricettsia burnetti). Źródłem zakaŜenia człowieka są wydzieliny (ślina, mleko), wydaliny (mocz, kał)
89
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
oraz produkty mięsne
sne i skóry chorych zwierz
zwierząt. NaraŜeni są ludzie zawodowo stykaj
stykający się ze zwierzętami
tami lub produktami zwierzęcymi,
cymi, tj. pracownicy mleczarni, lecznic weterynaryjnych, zakładów
mięsnych,
snych, futrzarskich itp. Wrotami zaka
zakaŜenia u ludzi są:: uszkodzona skóra oraz błony śluzowe
dróg oddechowych, przez które bakterie C. burnetti wnikają wraz z wysuszonym kałem kleszczy, te
zaś ulegają zakaŜeniu ssącc krew chorych zwierz
zwierząt. Wśród mieszkańców
ców Polski z grupy zwiększonezwi
go ryzyka (związanego z zawodem
odem - patrz wyŜej)
ej) notowano w latach 1980 dość liczne przypadki
zakaŜeń C. burnetti.
Zapobieganie i zwalczanie. Na ataki kleszcza pastwiskowego naraŜeni
eni są szczególnie pracowpraco
nicy leśni.
ni. W warunkach klimatycznych Polski kleszcze wykazują zwiększonąą aktywno
aktywność w dwóch
okresach: wiosną, w miesiącach
cach kwiecień
kwiecie - maj, następnie od późnego
nego lata do wczesnej jesieni, tj.
sierpień - wrzesień. NaleŜyy stosowa
stosować odzieŜy ochronną na terenach występowania
powania kleszczy, a tak
takŜe
repelenty i akarycydy. Przyssanego kleszcza nie naleŜy
na
odrywać od ciała ręką,
ę ą, bo moŜe
mo to wywołać
zranienie i wtórne zakaŜenie;
enie; usuwa się
si go za pomocą pęsety
sety (najlepiej specjalnej do tego celu)
zdecydowanym ruchem, ale z zachowaniem ostroŜności,
ostro
ci, aby w powstałej ranie nie pozostawić części ciała kleszcza. Ranę po usunię
usunięciu kleszcza naleŜy oczyścić środkiem
rodkiem dezynfekującym.
dezynfekuj
Szczepionki ochronne, zabezpieczające
zabezpieczaj ce przed kleszczowym zapaleniem opon mózgowych, zzawierają wirusy specjalnie hodowane, oczyszczane i inaktywowane.
***
Preparat: 1.. Samica od strony grzbietowej; 2. samiec od strony brzusznej; preparaty trwałe.
3. samica kleszcza nassana krwią;
krwią; preparat makroskopowy utrwalony w 4% formalinie.
Obserwacja: Pow. 75x.
Ad 1. Samica posiada barwęę jasnobrązową,
jasnobr
ciemniej są zabarwione odnóŜaa oraz tarcza (scutum),
która pokrywa tylko połowę
połow przedniej powierzchni grzbietowej. Pozostałą część grzbietu samicy okrywa rozciągliwa
gliwa chitynowa powłoka zwana alloscutum. Na powierzchni grzbietowej
(takŜee brzusznej) znajdują się kolce pochylone ku tyłowi ciała. W przedniej części
cz
tej powierzchni zauwaŜamy
amy dwa tzw. pólka sitowe (areae porosae) - są to miejsca porowate, któkt
rych funkcja nie została dokładnie poznana. Przy końcu
ko
ciała, w linii środkowej prze
prześwituje
owalny otwór odbytowy, znajdujący
znajduj
się na stronie
onie brzusznej. Z boków ciała widać
wida duŜe
owalne płytki oddechowe zwane teŜ perytremami. Są to zewnętrzne ujścia
ścia pni tchawkowych,
najczęściej w formie ślepo zakończonych
zako
rurek; łączą się z przetchlinkami (stigmae), (ryc.
74, A). W narządzie gębowym
ębowym (ryc. 76
76) wyróŜniamy:
a. parę szczękoczułków
koczułków zaopatrzonych na zewnętrznej stronie krawędzi
dzi w zęby
zę i haki;
b. parę nogogłaszczków 4--członowych; ostatni
człon (IV, ryc. 76) jest mały, osadzony we wgłębieniu
wgł
przedostatniego (III) członu.
c. pojedynczy hipostom- twór rynienkowaty, opaop
trzony po stronie brzusznej licznymi zębami
z
skierowanymi do tyłu, ułoŜonymi
onymi w podłu
podłuŜne rzędy;
hipostom słuŜyy kleszczowi do zakotwicze
zakotwiczenia się w
tkance Ŝywiciela, a szczękoczułki
koczułki częściowo
cz
ukryte
w pochwie - do przecinania tej tkanki; nogonog
głaszczki nie naruszają tkanki, pełnią
pełni funkcję podporową w czasie ssania krwi. Dalej widzimy 4 pary
nóg, zestawionych stawowo z brzuszną częścią
ciała.
Noga składa się z: biodra (coxa), uda (femur),
Ryc. 76. Kleszcz pastwiskowy. Narządy
Narz
gębowe
samicy od strony grzbietowej (A) i
goleni (tibia), przedstopia (protarsus
protarsus) i stopy (tarbrzusznej (B); Hy - hypostom, Ch sus) zakończonej pazurkami i przylgami. Na ostatosta
szczękoczułek, G. Ch. - pochewka, A.P.
nim członie pierwszej pary nóg znajduje się
si tzw.
- pólka sitowe, P - nogogłaszczek
narząd Hallera w formie rowkowatego zagłębienia
zagł
i jego człony: I, II, III, IV (wg 22).
z licznymi szczecinkami czuciowymi, stanowiący
stanowi
receptor węchowy
chowy oraz wykazujący
wykazuj
wraŜliwość na
90
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
temperaturę i zmiany wilgotności (pełni waŜną rolę w odnajdywaniu Ŝywiciela). Biodra I pary nóg
zaopatrzone są w ostrogę skierowaną do tyłu.
Ad 2. Uwagę zwraca brunatnoczerwona barwa ciała oraz mniejsze wymiary samca. Poza tym ma on,
w porównaniu do samicy, krótsze i zarazem szersze nogogłaszczki, szerszy hipostom z mniejszą liczbą zębów; tarcza pokrywa cała powierzchnię grzbietową ciała. Na stronie brzusznej
widzimy 5 wyraźnie odgraniczonych płytek (ryc. 74 A ): 3 w linii środkowej i noszące kolejno (licząc od przodu) nazwę progenitalnej, medialnej i analnej oraz 2 inne z boku przy końcu ciała, zwane adalnymi.
Ad.3. Preparat oglądamy pod lupą. Widać, jak znacznie powiększone jest ciało tej samicy w porównaniu do nienassanej krwią, pokazanej w preparacie 1. ZauwaŜamy 4 pary odnóŜy krocznych oraz
narządy gębowe wystające z przodu ciała. Zwróćmy takŜe uwagę na barwę samicy: jest wyraźnie ciemniejsza w porównaniu do jasnobrązowej w preparacie mikroskopowym (samica nienassana).
Rysunek: narysować samicę przed (z preparatu mikroskopowego) i po nassaniu się krwią (preparat makroskopowy) oraz samca; zwracamy uwagę na róŜnice wielkości obu samic oraz między samicą
a samcem w preparacie mikroskopowym, z objaśnieniem szczegółów budowy zewnętrznej.
2. Rodzina: Sarcoptidae –Świerzbowcowate
Do rodziny świerzbowcowatych naleŜą małe roztocza o zwartej budowie ciała, którego powierzchnia grzbietowa jest wypukła, zaś brzuszna - bardziej spłaszczona. Nie mają narządów oddechowych ani układu krwionośnego, oddychają całą powierzchnią ciała. Są to zwierzęta przewaŜnie
jajorodne. WraŜliwe na światło, mimo braku oczu.
Gatunek: Sarcoptes scabiei (L.) – Świerzbowiec ludzki
Występowanie. Jest to pajęczak kosmopolityczny, monokseniczny, pasoŜytujący w skórze człowieka. Występuje na ogół w środowiskach o niskim poziomie higieny.
Budowa (ryc. 77, A-D). Ciało świerzbowca ludzkiego nie jest podzielone na części, posiada
barwę szarobiałą; pokryte jest delikatnym prąŜkowanym oskórkiem, opatrzonym krótkimi kolcami i szczecinkami. Samica o długości ok. 0,4 mm i 0,25 mm
szerokości, samce są nieco mniejsze. Narządy gębowe
są skupione w kształcie stoŜka. Hipostom nie posiada
ząbków. Szczękoczułki są silnie skrócone. Świerzbowiec posiada odnóŜa krótkie, kikutowate, 5-członowe,
których dwie pierwsze pary są większe i zaopatrzone
w przyssawki osadzone na dość długich cienkich szypułach; pozostałe dwie pary tylnych odnóŜy mają na
końcach długie szczecinki. Stopa odnóŜy jest zakończona dwoma pazurkami. U samca ostatnia para odnóŜy posiada przyssawki, co stanowi jedną z drugorzędowych cech płciowych świerzbowca.
Rozwój. Samica, przebywająca na skórze człowieka, w 4-5 dni po zapłodnieniu drąŜy za pomocą
szczękoczułków i dwóch pierwszych par odnóŜy krocznych kilkucentymetrowe korytarze w obrębie warstwy
Ryc. 77. Świerzbowiec ludzki, A, B - samiec i C, D - rogowej naskórka, gdzie składa jaja w liczbie po 2-5
samica od strony grzbietowej i brzusznej. E - dziennie, w ciągu swego Ŝycia 30-100 jaj (ryc. 77 E).
samica składająca jaja w korytarzu wydrąŜo- Jaja są kształtu owalnego i bardzo duŜe w porównaniu
nym w skórze Ŝywiciela, F -larwa 6-noŜna wi- do wielkości samicy; mają bowiem wymiary 0,15x0,1
dziana od strony brzusznej (wg 18).
mm. Po upływie 3-5 dni z jaj wykluwają się 6-noŜne
91
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
larwy (ryc. 77 F), które wychodzą na powierzchnię skóry i mogą zaraŜać nowych Ŝywicieli. Larwy
te, o wymiarach 0,11-0,14 mm drąŜą następnie w skórze korytarze, linieją i przeobraŜają się w 8noŜne nimfy, tzw. protonimfy o długości ok. 0,16 mm, które znowu wychodzą na powierzchnię i są
formą inwazyjną dla człowieka. Nimfy drąŜą nowe korytarze i po dwóch dniach następuje drugie
linienie i zróŜnicowanie płciowe powstałych nimf II-go stadium - są to tzw. deutonimfy. Samce na
tym etapie kończą swój rozwój, natomiast Ŝeńskie deutonimfy (o długości 0,22 - 0,25 mm) kopulują
z samcami, po czym linieją po raz trzeci i przekształcają się w osobniki Ŝeńskie w pełni dojrzałe.
Samice róŜnią się więc od samców m. in. tym, Ŝe w swym rozwoju przechodzą dwa stadia nimfy.
Cykl Ŝyciowy świerzbowca, od jaja do postaci dorosłej trwa 8 - 15 dni. Samce Ŝyją na powierzchni
skóry i tylko w celu zapłodnienia samic mogą wnikać do korytarzy. Samice Ŝyją na Ŝywicielu 3 - 6
tygodni; poza nim zaś przeŜywają 10 - 14 dni. Jaja są odporne na zmiany warunków środowiska
zewnętrznego.
ZaraŜenie świerzbowcem następuje przez bezpośredni kontakt, zwłaszcza wśród osób śpiących
razem; rzadziej natomiast za pośrednictwem wspólnie uŜywanej pościeli, bielizny, czy ręczników.
Znaczenie medyczne. Świerzbowiec ludzki wywołuję chorobę zwaną świerzbem (sarcoptosis
scabies). Dzieci i młodzieŜ są bardziej podatni na świerzb niŜ osoby dorosłe. Zmiany skórne występują głównie w okolicy brzucha, piersi, narządów płciowych i na rękach między palcami. U dzieci
pasoŜyt atakuje wszystkie części ciała. Samice, larwy, nimfy, drąŜące korytarze w skórze i bytując
tam, poprzez swe wydzieliny i wydaliny draŜnią stale skórę wywołując świąd, co skłania chorego do
drapania się i umoŜliwia powstanie zakaŜeń bakteryjnych. Dalszymi objawami świerzbu są: powstawanie na skórze pęcherzyków i strupów oraz ognisk zapalnych. W przypadkach nie leczonych
świerzb moŜe doprowadzić do rozległych zmian w skórze, upośledzając jej fizjologiczną funkcję.
Skóra chorego, na skutek zaniku podściółki tłuszczowej, marszczy się i fałduje.
Epidemie świerzbu znane są przede wszystkim z okresu wojen (np. w Europie w czasie II wojny światowej), z obozów, gułagów, ale teŜ taka epidemia wystąpiła na kontynencie europejskim
w latach 60. XX wieku. W Polsce notowano epidemie świerzbu w roku 1980 (ok. 70 tyś. przypadków), 1989 (ok. 10 tyś. przypadków) i w roku 1995 (ok. 23 tyś. przypadków).
Wykrywanie. Opisane zmiany patologiczne w skórze oraz wykrycie pod lupą korytarzy wypełnionych ciemnym kałem ułatwiają rozpoznanie świerzbu. Ostatecznym potwierdzeniem inwazji jest
wydobycie pasoŜyta ze skóry za pomocą igły, a takŜe pobranie zeskrobin skórnych i badanie ich za
pomocą mikroskopu.
Zapobieganie świerzbowi polega przede wszystkim na unikaniu bezpośredniego kontaktu z chorymi oraz przestrzeganiu zasad higieny osobistej.
W Polsce obowiązuje zgłoszenie, rejestracja oraz leczenie kaŜdego chorego na świerzb.
***
Preparat: nimfa od strony brzusznej; preparat trwały.
Obserwacja. Pow. 300x lub 600x. Ciało nimfy ma w zarysie kształt owalny, jest przezroczyste.
Ciemniej zabarwione są odnóŜa oraz przysadki gębowe ułoŜone w stoŜek. MoŜna w nim wyróŜnić
3-członowe nogogłaszczki oraz szczękoczułki - te jednak, jak równieŜ hipostom, są w preparacie
słabo widoczne.
W powiększeniu 600x widzimy 4 pary odnóŜy członowanych, których stopa jest opatrzona na
końcu dwoma lub trzema pazurkami. Dwie pierwsze pary odnóŜy, które są mocniej zbudowane,
kończą się szczecinką; u obu par tylnych odnóŜy brak jeszcze szczecinek, co wiąŜe się z młodocianym stadium oglądanej nimfy (protonimfa), nie zróŜnicowanej płciowo. W preparacie widać dobrze
jasnobrązowe zabarwienie chitynowych epimerów (tarczek biodrowych) – są to twory pałeczkowate, nieco zakrzywione na końcu, a przy ostatniej parze odnóŜy w zarysie piszczelowate, stanowiące
wzmocnienie stawowo połączonych bioder odnóŜy z ciałem świerzbowca. Na powierzchni brzusznej występują z rzadka szczecinki. ObniŜając delikatnie obiektyw mikroskopu moŜna zobaczyć,
poprzez przezroczyste ciało roztocza, powierzchnię grzbietową, która ozdobiona jest poprzecznym
prąŜkowaniem oraz liczniejszymi szczecinkami i krótkimi, niekiedy brodawkowatymi kolcami,
zwykle pochylonymi w stronę tylną ciała świerzbowca.
Rysunek: ciało nimfy, z zaznaczeniem i objaśnieniem na rysunku części budowy, które są widoczne w preparacie.
92
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
3. Rodzina: Acaridae - Rozkruszkowate (Rozkruszki)
Do rodziny tej naleŜą roztocze wolno Ŝyjące, drobne, długość samic osiąga 0,5-1,0 mm, samców 0,3-0,5 mm; ciało gładkie, lśniące. U rozkruszków między II a III parą nóg występuje poprzeczna bruzda, która dzieli ciało na części zwane propodosoma (część przednia) i hysterosoma
(część tylna). W tylnej części hysterosomy znajdują się gruczoły łojowe, których wydzielina pokrywa kutikularny pancerz, przez co staje się on lepki. Na ciele występują szczeliny ułoŜone w poprzeczne rzędy - ślad budowy segmentalnej. Na końcu odnóŜy znajdują się przyssawki, ale bez szypuł. Stopa jest zakończona duŜym, zagiętym pazurkiem. Dwie pary nóg przednich są skierowane ku
przodowi, pozostałe - ku tyłowi ciała. Rozkruszki nie mają oczu, ani tchawek czy przetchlinek oddychają całą powierzchnią ciała.
Rozwój. Samice składają jaja w liczbie kilkunastu dziennie, przyklejając je do podłoŜa (produkty
Ŝywnościowe, opakowania). Są okryte cienką osłonką, dlatego przy małej wilgotności jaja szybko wysychają. Z jaja wylęga się 6-noŜna larwa, która Ŝeruje i po zakończeniu rozwoju ulega znieruchomieniu.
Ze znieruchomiałych larw wylęgają się 8-noŜne nimfy I, zwane protonimfami, z nich większe nimfy
III - tritonimfy, z tych zaś dorosły roztocz. Cykl rozwojowy rozkruszków zaleŜy od warunków (rodzaj
pokarmu, temperatura, wilgotność) i trwa przeciętnie od kilkunastu dni do 36 tygodni.
U niektórych przedstawicieli tej
rodziny występuje stadium nimfy II
czyli deutonimfy, noszące nazwę
hypopus, który moŜe być ruchomy
lub nieruchomy (ryc. 78 C, D). Hypopus róŜni się od pozostałych nimf:
ciało jego jest mocno spłaszczone,
nogi silnie skrócone. Forma ruchoma hypopusa posiada na stronie
brzusznej tarczę czepną z kilkoma
parami przyssawek, za pomocą których nimfa ta przytwierdza się czasowo do owadów lub gryzoni i rozprzestrzenia się na znaczne odległości. Hypopusy nie pobierają pokarmu, są bardzo odporne na niekoRyc. 78. Rozkruszek mączny, A -samica widziana z góry,
rzystne
warunki otoczenia, mogą
C i D hypopus widoczny z góry i z dołu (wg 19).
przeŜywać do dwóch lat w stanie
całkowitego wysuszenia i przy niskiej (do -20°C) temperaturze. W sprzyjających warunkach (odpowiednia temperatura i wilgotność)
hypopus przekształca się w tritonimfę.
Rozkruszki rozprzestrzeniają się głównie z produktami, na których Ŝerują, a takŜe z opakowaniami jak worki, kartony. Niektóre gatunki ( np. rozkruszek drobny) bytujące w warunkach polowych (powierzchniowa warstwa gleby, rośliny i ich resztki jak słoma, opadłe kłosy, nasiona chwastów) przedostają się do magazynów zboŜowych wprost z pola. Rozkruszki wytwarzające hypopusy
rozprzestrzeniają się za pośrednictwem zwierząt. Niektóre gatunki rozkruszków, opatrzone liczniej
szczecinkami, unoszą się w powietrzu i roznoszone są wraz z kurzem.
Roztocze te Ŝywią się produktami spoŜywczymi powodując duŜe szkody gospodarcze, zwłaszcza w magazynach. Pod względem wymogów pokarmowych gatunki rozkruszków wykazują pewne
upodobania. Część z nich Ŝywi się głównie produktami gruboziarnistymi (ziarno zbóŜ, kasze), inne półpłynnymi (dŜemy, miód, piwo).
Znaczenie medyczne. Rozkruszki nie naleŜą do pasoŜytów, ale Ŝerując na produktach spoŜywczych zanieczyszczają je swoim kałem, wylinkami oraz kutikularnymi pancerzami osobników martwych. Zanieczyszczenia te, po przedostaniu się do przewodu pokarmowego człowieka, nie są trawione; draŜnią one ściany jelit i wywołują róŜne schorzenia. Do Ŝywności przedostają się, wraz
z kałem roztoczy, trujące produkty przemiany materii oraz wydzieliny z gruczołów łojowych. Substancje te nadają Ŝywności nieprzyjemny, specyficzny zapach i właściwości toksyczne; po jej spo93
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ŝyciu występują nieŜyty jelitowe, zwłaszcza u dzieci. Do pokrywającej ciało roztoczy warstwy
wspomnianej wydzieliny przyczepiają się zarodniki grzybów oraz bakterie - w ten sposób zwierzęta
te infekują poraŜone produkty i mogą przyczynić się do powstania chorób grzybiczych i bakteryjnych u ludzi. Dzięki szczecinom, rozkruszki łatwo są unoszone w powietrzu, wdychane przez ludzi
draŜnią błony śluzowe wywołując schorzenia astmatyczne. Roztocze te atakują takŜe skórę ludzi
pracujących w magazynach; jak równieŜ mieszkańców domów, gdzie w materacach czy uszczelnieniach ścian Ŝyją niektóre gatunki roztoczy. Powodują one podraŜnienia skóry, egzemy, swędzenie;
szczególnie wraŜliwe są dzieci. W Polsce Ŝyje ok. 10 gatunków rozkruszków.
1. Gatunek: Acarus siro L. (syn. Tyroglyphus farinae Latr.) – Rozkruszek mączny
Występowanie. Rozkruszek mączny jest kosmopolitycznym roztoczem, Ŝyje w magazynach
zboŜowych, zwłaszcza w mące. Rozwija się dobrze w miejscach ciepłych i wilgotnych. Występuje
stadium hypopusa. W Polsce pospolity.
Budowa (ryc. 78, A). Ciało rozkruszka ma kształt podłuŜnie-owalny, barwę białawą. Długość
samicy wynosi 0,4 - 0,7 mm, szerokość 0,3 mm, samca odpowiednio 0,3 - 0,4 i 0,3 mm.
Znaczenie medyczne. Rozkruszek mączny, zanieczyszczający produkty zboŜowe, moŜe wnikać pod powierzchniową warstwę naskórka wywołując tzw. „świąd magazynierów". Przedostaje się teŜ do dróg oddechowych, które draŜni za pomocą włosków pokrywających jego ciało. Zjedzony z produktami spoŜywczymi
moŜe wywołać zaburzenia Ŝołądkowo-jelitowe.
Zwalczanie. śywność w znacznym stopniu zanieczyszczona rozkruszkiem (ponad 500 osobników w 100 g produktu) nie nadaje się do spoŜycia. Rozkruszki w Ŝywności są dość trudne do
unieszkodliwienia na drodze np. gazowania pomieszczeń, gdyŜ zwierzęta te pozbawione tchawek
(co jest cechą ich budowy) wymagają dłuŜszego działania czynnika gazowego, co moŜe być nieobojętne dla jakości produktu. W przypadku słabszego zanieczyszczenia, rozkruszki niszczy się podgrzewając produkt do 100°C w ciągu półtorej godziny.
***
Preparat: stadium dojrzałe rozkruszka, pochodzącego z hodowli; preparat trwały.
Obserwacja. W preparacie szukamy rozkruszka w pow. 75 x, zaś obserwujemy i rysujemy
w pow. 300x. Samca, który jest mniejszy od samicy odróŜniamy teŜ po odnóŜach I pary, które są
grubsze i silniej rozwinięte, a na udzie ich znajduje się kolec. Ciało i odnóŜa rozkruszka są pokryte
szczecinami róŜnej długości. W 1/3 długości ciała od przodu widać poprzeczną bruzdę (cecha morfologiczna rozkruszków). Obie pary odnóŜy przednich, silniej rozwinięte niŜ tylne, są skierowane
ku przodowi, te ostatnie zaś - ku tyłowi. OdnóŜa są 5-członowe, stopa zakończona krótkim pazurkiem i fałdem skórnym o charakterze przylgi. U nasady pazurka przedniej pary odnóŜy widoczny
jest silnie wykształcony i lekko zgięty kolec - element charakterystyczny dla tego gatunku roztocza.
Narząd gębowy składa się z grubych szczękoczułków, zaopatrzonych po wewnętrznej stronie
w krótkie ząbki, oraz ze słabo rozwiniętych 2-członowych nogogłaszczek.
Rysunek: samiec lub samica; zaznaczyć na rysunku cechy budowy dotyczące dymorfizmu
płciowego rozkruszka.
Do rodziny Acaridae naleŜą jeszcze inne gatunki występujące w Polsce, Ŝerujące na produktach
spoŜywczych, o róŜnej szkodliwości dla człowieka, mające podobne znaczenie medyczne, jak
podano wyŜej przy opisie rodziny rozkruszków (str. 94).
94
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Tyrophagus casei Oud. - Rozkruszek serowy
Kosmopolityczny, Ŝeruje głównie na serach, występuje w serowarniach i magazynach serów,
ponadto w wilgotnej mące, na plastrach pszczelich. W Polsce notowany był na serach, takŜe w ziołach i nasionach roślin oleistych. śyjące na powierzchni serów i ich szczelinach, nadają temu produktowi specyficzny zapach i smak.
3. AcarusfarrisOud. - Rozkruszek polowo-magazynowy
Występuje w Polsce i innych krajach Europy, głównie w środowisku polowym, skąd zawlekany
jest z ziarnem i ziołami wprost do magazynów, gdzie czyni szkody podobnie jak rozkruszek mączny. Rozprzestrzenia się takŜe w stadium hypopusa ruchomego.
4. Tyrophagus putrescentiae (Schr.) - Rozkruszek drobny (ryc. 79)
Występuje powszechnie w Polsce i innych krajach europejskich;
takŜe w USA, gdzie jest traktowany jako powaŜny szkodnik serów.
Obecny, zarówno w warunkach polowych, jak i magazynach zboŜowych, w pieczarkarniach, przechowalniach ziół. śeruje ponadto na suszonych owocach i grzybach, sproszkowanych jajach i mleku w proszku
powodując, w przypadku duŜego poraŜenia, pojawienie się nieprzyjemnego, stęchłego zapachu. Obecność tego roztocza powoduje u osób
wraŜliwych ataki kaszlu oraz swędzenie i zapalenia skóry. Zaliczany jest
więc do czynników alergennych.
Ryc. 79. Rozkruszek drobny, d1-d3 - szczecinki grzbietowe (wg 19).
5. Tyrophagus longior Gerv. - Rozkruszek wydłuŜony (ryc. 80)
W Polsce dość pospolity, poza tym znany w krajach innych kontynentów, jak
Azja, Ameryka Północna, Australia. W naszym kraju najczęściej spotykany na
nasionach lnu i konopi, suszonych ziołach, na serach, które z tego powodu przybierają nieprzyjemny zapach. Nie występuje stadium hypopusa, w rozwoju są
więc dwa stadia nimf.
Ryc. 80. Rozkruszek wydłuŜony (wg 24).
4. Rodzina: Glycyphagidae – Roztoczki
Przedstawiciele tej rodziny są podobni pod względem wielkości i rozwoju do rozkruszków:
róŜnią się od tych ostatnich obecnością na ciele dłuŜszych pierzastych szczecin. Stopa zakończona
małym pazurkowatym przydatkiem - empodium. Ciało matowe. U roztoczków brak na ciele poprzecznej bruzdy.
W Polsce Ŝyje ok. 10 gatunków roztoczków. Z punktu widzenia medycznego na omówienie zasługują 4 gatunki, będące szkodnikami Ŝywności i mogące wywołać u człowieka róŜne schorzenia.
95
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
1. Glycyphagus destructor (Schr.) - Roztoczek owłosiony (ryc. 81, A)
Gatunek kosmopolityczny, w Polsce jest najczęstszym wśród
roztoczy Ŝerujących na produktach Ŝywnościowych gruboziarnistych. Spotykany takŜe w suszonych ziołach, serach, na suszonych owocach, pod tapetami. MoŜe tworzyć stadium hypopusa
(ryc. 81, B). Zjedzony przez człowieka z poraŜoną Ŝywnością
wywołuje podraŜnienie jelit z powodu obecności niestrawnego
pancerza pokrytego sztywnymi, ostrymi szczecinkami. Roztocz
ten dzięki dość licznym, długim pierzastym szczecinom łatwo
unosi się w powietrzu. Wdychany z kurzem wywołuje u ludzi
schorzenia astmatyczne.
Ryc. 81. Roztoczek owłosiony, A – samica, widoczna od strony grzbietowej, B - hypopus widoczny od strony
grzbietowej (wg 19).
2. Glycyphagus domesticus De G. - Roztoczek domowy
Występuje na całym świecie, w Polsce dość powszechnie, zwłaszcza w magazynach z suszonymi
ziołami, zboŜem, nasionami roślin oleistych. Tworzy hypopusy nieruchome, bardzo odporne na niekorzystne warunki. Obok rozkruszka mącznego i roztoczka owłosionego naleŜy do najczęstszych szkodników ziarna zbóŜ. Największe szkody powoduje jednak w suszonych ziołach i tytoniu. Uszkadza
takŜe zielniki i eksponaty w muzeach przyrodniczych. Spotykany równieŜ w meblach tapicerskich
wypchanych materiałem roślinnym. U ludzi moŜe wywołać stany zapalne skóry, ma to miejsce
zwłaszcza u dzieci śpiących na materacach poraŜonych przez te roztocza. Wdychany z powietrzem
wywołuje choroby astmatyczne.
3. Cohieria fusca Oud. - Roztoczek brunatny
Kosmopolityczny, dość częsty w Polsce. Pojawia się masowo w produktach miałkich i drobnoziarnistych, jak mąki, mleko w proszku, kasze. W mące występuje często razem z rozkruszkiem mącznym; poraŜona tymi roztoczami przyjmuje brązowawy kolor, stęchły zapach i kwaśny smak. Hypopusów nie tworzy.
4. Carpoglyphus lactis L. - Roztoczek suszowy
(syn. Rozkruszek mlekowy), (ryc. 82)
Występuje na całym świecie, w Polsce rozpowszechniony. śeruje
w suszonych owocach, miodzie, przetworach owocowych i warzywnych. śyjąc tam infekuje je mikroorganizmami, przez co przyczynia się
do pleśnienia i fermentacji tych produktów. SpoŜycie produktów poraŜonych tym roztoczkiem moŜe wywołać u człowieka stany zapalne
przewodu pokarmowego oraz zatrucia. W przypadku duŜego poraŜenia,
produkty są trujące nawet dla zwierząt. Stadium hypopusa u tego gatunku pojawia się rzadko.
Ryc. 82. Roztoczek suszowy, samica widziana od strony grzbietowej.
OdnóŜa pokazano tylko z lewej strony roztoczka (wg 19).
96
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
2. Gromada: Insecta – Owady
Owady stanowią najliczniejszą grupę zwierząt wśród stawonogów. Ciało ich jest zróŜnicowane na
głowę, tułów i odwłok. Okryte jest warstwą chitynową będącą produktem czynności jednowarstwowego nabłonka. Schitynizowany oskórek stanowi szkielet zewnętrzny owada oraz miejsce przyczepu
dla mięśni. OdnóŜa części głowowej przekształcone są w czułki (antennae), pełniące funkcje organów
zmysłu, oraz w zespół narządów gębowych, które przybierają róŜną postać w zaleŜności od sposobu
pobierania pokarmu i warunków bytowania. Na głowie znajduje się zwykle para oczu złoŜonych (oculi) zbudowanych z oczek elementarnych (ommatidia); często obecne są takŜe przyoczka (ocelii).
Tułów jest złoŜony z trzech segmentów: przedtułowia (prothorax), śródtułowia (mesothorax)
i zatułowia (metathorax). Z kaŜdego segmentu wyrasta od strony brzusznej para członowanych odnóŜy krocznych, a od strony grzbietowej śródtułowia i zatułowia - para skrzydeł (pennae). KaŜdy segment jest okryty schitynizowaną twardą płytką grzbietową (tergum albo notum), a od strony dolnej płytką brzuszną (sternum); obie płytki są połączone dwiema płytkami bocznymi (pleura), które
w odróŜnieniu od dwóch poprzednich, są miękkie, elastyczne. U niektórych owadów brak jest skrzydeł, co jest prawie zawsze cechą wtórną.
Odwłok zbudowany jest z 12-tu segmentów; ostatni jest zmodyfikowany, przystosowany do
funkcji płciowych. Budowa segmentów odwłoka jest w zasadzie podobna do struktury segmentów
tułowiowych. W płytkach bocznych odwłoka znajdują się przetchlinki (stigmae).
Układ oddechowy składa się z tchawek, które tworzą mocno rozgałęziony system rurek rozchodzących się w ciele owada. Powietrze dostaje się do tchawek przez przetchlinki, ułoŜone z boków tułowia i odwłoka.
Układ krwionośny jest utworzony z naczynia grzbietowego pulsującego, tzw. serca, które kurcząc się wtłacza krew do naczyń tętniczych; stamtąd rozprowadzana jest ona do tkanek w obrębie
jamy ciała.
Owady są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, często z wyraźnie zaznaczonym dymorfizmem płciowym.
Wzrost owadów jest związany z procesem linienia i odbywa się z przerwami, między zrzuceniem starego a powstaniem nowego oskórka. Linienie zachodzi u owadów tylko w ich stadium
larwalnym.
Rozwój owadów połączony jest z przeobraŜeniem (metamorfoza), które w tej grupie zwierząt
występuje powszechnie. U form bardziej prymitywnych przeobraŜenie jest niezupełne (heterometabola, hemimetabola), u form doskonalszych - zupełne (holometabola). Zasadnicza róŜnica między
obu typami przeobraŜenia polega na tym, Ŝe w heterometaboli w rozwoju osobniczym owada występują dwa stadia: larwy i postaci dorosłej zwanej imago, a w holometaboli występuje, oprócz
dwóch wymienionych, jeszcze jedno stadium między larwą a imago, tj. poczwarka (pupa). U owadów z przeobraŜeniem niezupełnym (ryc. 89) z jaja wylęga się larwa, która morfologicznie i biologicznie podobna jest do imago: nie posiada tylko rozwiniętych skrzydeł, lecz ich zaczątek. Po kilku
linieniach larwa przekształca się stopniowo w imago.
Larwy owadów z przeobraŜeniem zupełnym (ryc. 96) mają ciało wydłuŜone i są niepodobne do
imago, cechuje je ponadto brak skrzydeł, inna liczba odnóŜy oraz często inny typ narządów gębowych niŜ u postaci dorosłych. Larwy zachowują w ciągu Ŝycia swą budowę. Po ostatnim linieniu
larwa przekształca się w poczwarkę.
Larwy motyli nazywane są gąsienicami, a beznogie much (i niektórych innych owadów) czerwiami.
Poczwarka jest stadium spoczynkowym w rozwoju owada, cechuje ją zwykle brak ruchliwości, odŜywiania się i wydalania. Wewnątrz osłony poczwarki zachodzi głębokie przeobraŜenie, na
które składają się dwa procesy: histoliza, czyli niszczenie części narządów larwy i zastępowanie ich
narządami dorosłego owada, oraz fagocytoza zachodząca przy udziale hemocytów (składniki hemolimfy), które wnikają w niszczejące narządy i pochłaniają cząstki tkanek i komórek. Z poczwarki
wychodzi dorosły owad.
Zapoznamy się z przedstawicielami naleŜącymi do czterech rzędów owadów, będącymi pasoŜytami człowieka.
97
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
1. Rząd: Anoplura – Wszy
Rodzina: Pediculidae
Gatunek: Pediculus humanus L. – Wesz ludzka
Do rzędu wszy naleŜą owady spłaszczone grzbietowo
grzbietowo-brzusznie,
brzusznie, wtórnie bezskrzydłe, o przeobraprzeobr
Ŝeniu niezupełnym. Posiadająą narząd
narz gębowy kłująco-ssący. Rodzina Pediculidae obejmuje wszy
pasoŜytujące na człowieku.
Wesz ludzka jest monoksenicznym, kosmopolitycznym pasoŜytem
paso
zewnętrznym
trznym człowieka.
Budowa. Ciało wszy ludzkiej ma barwę
barw szarobiałą,, głowa jest mała opatrzona krótkimi czu
czułkami
i parą pojedynczych oczu. Kłujka narządu
narz
gębowego kłująco – ssącego długości
ści 600 µm i grubości
grubo
8µm w czasie między
dzy ssaniem krwi spoczywa w
wewnątrz
trz głowy w pochewce. Z tułowia wyrastają
wy
3
pary mocno zbudowanych nóg, przystosowanych do
poruszania się we włosach lub włóknach tkaniny.
Długość samicy wynosi 3 – 4 mm, samiec jest nieco
mniejszy (więcej o budowie – patrz opis preparatu
na stronach 95 – 96).
Istnieją dwa podgatunki wszy ludzkiej, przez
niektórych uwaŜane
ane za odmiany tego gatunku: PeRyc. 83. Wesz odzieŜowa (A) i wesz głowowa (B)
diculus humanus capitis de Geer - wesz głowowa i
(wg 35).
Pediculus humanus corporis de Geer - wesz odzieŜowa, róŜniące się nieznacznie budową.
budow Wesz
odzieŜowa jest większa i jaśniejsza
śniejsza
niejsza od wszy głowowej (ryc. 83). Oba podgatunki, jak równieŜ
równie obie
płci Ŝywią się krwią ludzką.
Rozwój. Samica wszy ludzkiej składa jaja po 7 - 10 sztuk dziennie, w ciągu swego Ŝycia - do
300 sztuk (wesz głowowa - ok. połowy tej liczby) zwane gnidami (lens),
), wzdłuŜ
wzdłu szwów bielizny
(wesz odzieŜowa)
owa) lub u nasady włosów (wesz głowowa), przyklejaj
przyklejającc ja za pomocą
pomoc specjalnej,
trudno rozpuszczalnej w wodzie substancji, wydzielanej z odpowiedniego gruczołu (ryc. 84). Gnidy
oddalają się od skóry wraz ze wzrostem włosa.
Rozwój zarodka
arodka w jaju trwa w temperaturze 25°C ok. 8 – 9
dni, w wyŜszej - nieco krócej. Jaja sąą Ŝywotne do ok. 35 dni.
Wyklute larwy przechodzą trzy linienia i przekształcają
przekształcaj się w
imago. Cały cykl rozwojowy trwa w warunkach optymalnych
(28 – 30°C) ok. 15 dni. Wylęgg larw zostaje zahamowany w
temperaturze poniŜej 23°C i powyŜej
ej 38°C. W temperaturze
wyŜszej (40°C), w stanach gorączkowych
czkowych Ŝywiciela, wszy
opuszczają ciało człowieka;
złowieka; znajdujemy je wtedy w zewnętrznych częściach odzieŜy,
y, w bieli
bieliźnie pościelowej
i innych
ch przedmiotach. W temp. 5°C wszy giną
gin po 20 godzinach. Osobniki dorosłe wszy odzieŜowej
Ŝowej Ŝyją na człowieku
30 – 40 dni, a wszy głowowej – 27 - 38 dni, ale wszy nie
karmione tylko około 10 dni. Samice Ŝyją
Ŝyj trochę dłuŜej niŜ
Ryc. 84. Jajo wszy odzieŜowej (A)
samce.
i głowowej (B).. Obok wieczka
Znaczenie w medycynie. Wszy sąą pasoŜytami
paso
zewnętrzwidoczne z góry (wg 28)
nymi stałymi człowieka. Ogół objawów wywołanych przez
wesz ludzką nosi nazwę wszawicy (pediculosis). W przypadku
wszawicy głowy (pediculosis capitis), wskutek ukłucia wszy następuje
nast puje wyciek z rany płynu surowisurow
czego, który skleja włosy.
y. Przy wszawicy odzieŜowej (pediculosis vestimenti) ukłucia przez wszy
98
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
wywołują odczyn skórny w postaci zaczerwienienia oraz świąd, w wyniku czego człowiek drapie się,
co sprzyja powstawaniu zakaŜeń bakteryjnych.
Największe znaczenie mają wszy w epidemiologii chorób zakaźnych. Wesz odzieŜowa przenosi na człowieka riketsje duru plamistego epidemicznego - Rickettsia prowazeki, krętki duru powrotnego - Borrelia recurrentis oraz riketsje gorączki okopowej (pięciodniowej) - Rickettsia quintana.
Nazwa gatunku Rickettsia prowazeki nadana została w roku 1915 na cześć dwóch uczonych,
którzy zmarli po zaraŜeniu się durem plamistym w czasie badań tej choroby. Byli to: patolog amerykański- Howard Ricketts i mikrobiolog austriacki pochodzenia czeskiego – Stanisław Prowazek.
Naturalnym rezerwuarem drobnoustrojów są ludzie chorzy, a wszy stanowią ogniwo łączące ludzi chorych
i zdrowych. Wszy pobierają w czasie ssania krwi człowieka chorego na dur plamisty riketsje (ryc. 85),
które namnaŜają się następnie w komórkach nabłonka jelita środkowego owada (ryc. 86). Po namnoŜeniu
się riketsji komórki nabłonkowe pękają i zarazki przedostają się do światła jelita, skąd wydalane są z kałem
po 7-8 dniach od momentu zakaŜenia nimi wszy. Człowiek zaraŜa się przez wtarcie kału lub ciała zgniecionej wszy z riketsjami w otartą skórę. ZaraŜenie moŜe nastąpić równieŜ przez błonę śluzową ust lub spojówkę oka za pośrednictwem zabrudzonych odchodami wszy rąk
Ryc. 85. Kłujka wszy w tkance Ŝywiciela, a - głowa wszy, b haki haustellum, c - pochewka kłujki, d - przewód ślinowy (wg 15).
Ryc. 86. Przenoszenie zarazków duru plamistego przez wesz
ludzką; a - zakaŜenie wszy per os zarazkami z krwią
chorego, b - wnikanie zarazków do komórek nabłonka Ŝołądka wszy i częściowe przedostawanie się do
kału, c - rozsiewanie zarazków z kałem wszy (wg 15).
Krętki Borrelia recurrentis, pobrane przez wesz z krwią człowieka chorego, trafiają do jamy
ciała owada, gdzie się rozmnaŜają. Nie wracają do układu trawiennego, nie są zatem przenoszone
przez kał; zaraŜenie człowieka następuje przez wtarcie rozgniecionej wszy w uszkodzoną skórę.
Riketsje gorączki okopowej, Rickettsia guintana rozmnaŜają się na powierzchni nabłonka jelita
wszy, a nie we wnętrzu jego komórek. Człowiek zaraŜa się poprzez kał zainfekowanej wszy wtarty
w skórę. Nie jest pewne, czy zaraŜenie tym zarazkiem następuje równieŜ drogą ukłucia człowieka
przez wszy. ZaraŜenia wszy riketsjami duru plamistego jest dla niej szkodliwe, owad choruje lub
ginie. Zarazki B. recurrentis i R. quintana nie są chorobotwórcze dla wszy.
Zwalczanie i zapobieganie inwazji wszy polega na utrzymaniu czystości ciała i odzieŜy oraz częstej
jej zmianie. Wesz oraz gnidy moŜna niszczyć przez prasowanie bielizny gorącym Ŝelazkiem, jak równieŜ
jej gotowanie. Częste mycie i czesanie włosów zapobiega inwazji wszy głowowej.
Ze zwalczaniem duru plamistego wiąŜe się osoba Rudolfa Weigla (1883 – 1957). Badania nad
tym schorzeniem prowadził on juŜ w czasie I wojny światowej. Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości zorganizował we Lwowie Instytut do Badań nad Tyfusem Plamistym. Opracował skuteczną
szczepionkę przecie durowi plamistemu i produkował ją we Lwowie w czasie II wojny światowej.
UwaŜa się, Ŝe szczepionka Weigla uratowała wówczas w środkowej i wschodniej Europie miliony
99
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
ludzi od śmierci. W swoim laboratorium Weigl zatrudniał jako karmicieli wszy wiele osób i w ten
sposób uratował takŜe wiele ludzi. Uczony ten wyodrębnił kilka gatunków riketsji z wszy, opracował hodowlę wszy, metodę sztucznego zaraŜania wszy riketsjami duru plamistego, metodę diagnostyczną (odczyn aglutynacyjny z zawiesiną Rickettsia prowazeki), który Nicoll na jego cześć nazwał
odczynem Weigla. Weigl takŜe zajmował się udoskonalaniem przyrządów laboratoryjnych, teŜ mikroskopu. Za uratowanie setek misjonarzy i personelu medycznego pracującego w krajach misyjnych uzyskał order św. Grzegorza Wielkiego.
***
Preparat: 1. samiec i samica; 2. jajo wszy głowowej; preparaty trwałe.
Obserwacja. Pow. 75x.
Ad 1. Obie płci u wszy rozróŜniamy po budowie odwłoka (ryc. 87): u samicy jest on rozdzielony,
z otworem płciowym i dwoma gonopodami (gonopodium), za pomocą których owad przytwierdza się do włosów w czasie składania jaj, u samca - zaokrąglony, z widocznym od strony grzbietowej prąciem. ZauwaŜamy wyraźny podział ciała wszy na głowę tułów i odwłok - ten ostatni
z wyraźną segmentacją. Na głowie widzimy parę 5-członowych czułków, za nimi widać oczy pojedyncze (ocelli). Część przednia głowy, powyŜej czułków, ma kształt zaokrąglonego stoŜka. Na
jego końcu znajduje się wystający nieco błoniasty stoŜek przedustny (haustellum), opatrzony w
wysuwalny wieniec małych haków (ryc. 88), które moŜna dostrzec przy duŜym powiększeniu
(600x) mikroskopowym. Haki te słuŜą owadowi do zamocowywania głowy wszy w skórze Ŝywiciela podczas ssania krwi. Na szczycie tego stoŜka mieści się wejście do jamy gębowej. Haustellum wraz z jamą gębową naleŜą do części ssących narządu gębowego. Części kłujące (kłujka)
w formie sztylecików oraz przewód ślinowy ukryte są wewnątrz głowy w pochewce, w preparacie niewidoczne. Kłujka wysuwa się dopiero podczas ukłucia i ssania krwi Ŝywiciela (ryc. 85).
Ryc. 87. Część tylna odwłoka wszy ludzkiej odzieŜowej,
C - samicy, D - samca, g - gonopod, pe - penis (wg 18).
Ryc. 88. Haustellum wszy odzieŜowej, a - wciągnięte, b – wysunięte, z wieńcem
haków (wg 31).
Tułów składa się z trzech segmentów, które zlewają się i nie moŜna ich rozróŜnić. Z kaŜdego segmentu wyrasta para 5-członowych odnóŜy, z których kaŜde składa się z biodra, krętarza (tro100
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
chanter), uda, goleni i stopy zakończonej mocnym pazurem. Ten ostatni wraz z palczastym
wyrostkiem na goleni słuŜy do przymocowywania się wszy do włosa lub włókna odzieŜy.
Odwłok zbudowany jest z 7-miu segmentów. Z boków pierwszych sześciu segmentów, jak równieŜ środkowego segmentu tułowia widoczne są okrągłe płytki boczne (pleura), w których
umiejscowione są przetchlinki.
Ad 2. Jajo wszy ma kształt owalny, długość ok. 0,6 mm (u wszy odzieŜowej - ok. 0,8 mm). Zaopatrzone jest w wieczko (operculum) zbudowane z komór mikropylarnych, które spełniają funkcje wentylacyjne (ryc. 84). Do włosa jajo zostaje przytwierdzone za pomocą widocznej
w preparacie warstewki substancji cementowej.
Rysunek: odrysować samicę lub samca oraz jajo wszy głowowej.
2. Rząd: Hemiptera - Pluskwiaki róŜnoskrzydłe
Rząd Hemiptera (syn. Heteroptera) obejmuje owady mające 2 pary róŜniących się od siebie
skrzydeł. Skrzydła I pary są w części podstawowej skórzaste, schitynizowane, natomiast ich część
wierzchołkowa jest błoniasta. Skrzydła II pary są w całości błoniaste, szersze i zarazem krótsze
w porównaniu do poprzednich. Aparat gębowy kłująco-ssący. Przechodzą przeobraŜenie niezupełne.
1. Rodzina: Cimicidae
Do rodziny Cimicidae naleŜą owady o ciele spłaszczonym grzbietowo-brzusznie, z krótką i szeroką głową, bez przyoczek. NaleŜy tu rodzaj Cimex obejmujący gatunki krwiopijne, w tym takŜe
pasoŜytujące na człowieku.
Gatunek: Cimex lectularius (L.) - Pluskwa domowa
Występowanie. Znana w krajach strefy umiarkowanej i podzwrotnikowej, występuje takŜe
w Polsce. Jest czasowym, zewnętrznym pasoŜytem człowieka, który dla pluskwy jest Ŝywicielem
głównym; moŜe pić równieŜ krew zwierząt. śyje w mieszkaniach, w szparach podłóg, futrynach
drzwi, okien, pod tapetami, obrazami, w meblach. Aktywna jest w porze nocnej, w dzień chowa się
w szparach, czemu sprzyja spłaszczony kształt ciała. Pluskwy są zwierzętami gromadnymi.
Budowa (ryc. 89, c). Ciało o długości 4 - 5 mm, szerokość 3 mm. Samica jest nieco większa,
długość ok. 5,5 mm, a po nassaniu się krwią - do ok. 8 mm. Narząd gębowy pluskwy jest kłującossący, skrzydła zredukowane. Bardzo elastyczne ściany jelita rozciągają się w czasie wypełniania
krwią. OdnóŜa pluskwy przystosowane są do biegania (1m w czasie 1 minuty. Dalsze szczegóły
budowy podano przy opisie preparatu.
Rozwój. Nassana krwią samica
składa jaja owalne o długości ok. 1 mm
z wieczkiem, barwy perłowej (ryc. 89,
a). W korzystnych warunkach liczba
zniesionych jaj wynosi 200 i więcej.
Przytwierdzone są one do podłoŜa za
pomocą substancji cementowej. Zarodek w jaju rozwija się w ciągu ok. 10
dni. W temperaturze 27°C w ciągu
tygodnia wykluwają się larwy (ryc. 89,
b), które przechodzą 5 linień i powstaje
owad dorosły. Larwy w temperaturze
poniŜej 14°C nie są zdolne do wyklucia
się z jaj. Cały rozwój trwa ok. 5 tygodni
lub dłuŜej, zaleŜnie od częstości pobieraRyc. 89. Pluskwa domowa: a - jajo, b - larwa, c - owad dorosły
nia krwi i temperatury otoczenia. Dorosłe
(samica), M - prześwitujące jaja (wg 31).
pluskwy Ŝyją od 6-ciu miesięcy do jedne101
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
go roku; giną w temperaturze 60°C, larwy i jaja - w temp. 80-90°C.
Pluskwa domowa rozprzestrzenia się wraz z meblami i innymi przedmiotami domowymi.
Sprzyja temu zdolność tego owada do długotrwałego (całymi miesiącami) obywania się bez pokarmu. Lubi suche, ciepłe powietrze, unika światła i wilgoci. Wytrzymała jest na mróz (wpada w stan
odrętwienia).
Znaczenie medyczne. Ukłucia przez pluskwę pozostawiają na skórze człowieka czerwone,
swędzące plamy, które są przyczyną bezsenności. U niektórych osób wywołują alergię skóry. Pluskwa wydziela charakterystyczny zapach, który pochodzi z czynności specjalnych gruczołów. Zapach ten przypomina zapach kolendry w czasie jej wegetacji – Coriandrum (corys – pluskwa, ander
– przypominający).
Nie stwierdzono przenoszenia zarazków chorobotwórczych przez pluskwę domową.
Dawniej stosowano pokruszone pluskwy do leczenia ran (substancje bakteriobójcze).
Zwalczanie polega na niszczeniu larw i dorosłych owadów za pomocą preparatów insektobójczych (pyretroidy i in.).
***
Preparat: owad dorosły, preparat trwały.
Obserwacja: Pow. 75x. W polu widzenia mikroskopu widać brązowo zabarwione ciało pluskwy, które jest pokryte krótkimi, sztywnymi włoskami pochylonymi do tyłu. W części głowowej
zauwaŜamy wystające z boków oczy złoŜone oraz parę cienkich, 4-członowych czułków. Kłujka
zwykle jest skierowana ku tyłowi ciała i przylega do jego brzusznej powierzchni, stąd w preparacie
bywa słabo widoczna.
Tułów jest odgraniczony od odwłoka ciemniejszą, nieco półkolistą bruzdą poprzeczną. Spośród
trzech segmentów tułowia, w preparacie widać wyraźnie dwa: przedtułowie połoŜone tuŜ za głową,
rozszerzone i widoczne w preparacie w formie dwóch wypukłości wystających po bokach, oraz
małe śródtułowie o kształcie trójkątnym. Z kaŜdego segmentu tułowia wyrasta para nóg, zbudowanych z krótkiego biodra, bardzo krótkiego prawie niewidocznego krętarza, dość szerokiego uda,
wydłuŜonej cienkiej goleni oraz 3-członowej wąskiej stopy zakończonej dwoma pazurkami. Ze
śródtułowia, od strony grzbietowej wyrasta para poduszkowatych, owalnych pokryw (elythrae)
będących zredukowanymi skrzydłami I pary. Skrzydeł II pary brak. Wspomniane pokrywy wystają z
boków i przykrywają większą część zatułowia, które przez to jest niewidoczne. W odwłoku widać
podział na osiem segmentów wyraźnie od siebie odgraniczonych.
Rysunek: odrysować ciało pluskwy z zaznaczeniem elementów jego budowy obserwowanych
pod mikroskopem.
2. Rodzina: Reduviidae - Zajadkowate
Do rodziny Reduviidae naleŜą pluskwiaki z długą wąską głową i wystającymi oczami złoŜonymi; czułki 4członowe, nogi długie, zakończone 3-członową stopą. DuŜa grupa pluskwiaków róŜnoskrzydłych naleŜąca do
rodziny Reduviidae Ŝywi się innymi owadami, które są szkodliwe, stąd zalicza się tę grupę do owadów poŜytecznych. Stosunkowo niewiele przedstawicieli z tej rodziny Ŝyje pasoŜytniczo Ŝywiąc się krwią kręgowców.
Do takich naleŜy Triatoma infestans.
102
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Gatunek: Triatoma infestans Klug - Triatoma napastliwa
Występowanie. Pluskwiak ten występuje w krajach Ameryki Południowej i Środkowej oraz
w Afryce; bytuje w siedzibach ludzkich oraz pomieszczeniach dla zwierząt domowych i dziko Ŝyjących. Jest pasoŜytem czasowym ludzi i zwierząt wolno Ŝyjących.
Budowa (ryc. 90). Owad o zabarwieniu ciemnobrązowym,
długości ok. 3 cm, z małą głową opatrzoną długimi czułkami.
Z tułowia wyrastają 2 pary skrzydeł. Odwłok na stronie grzbietowej zabarwiony na Ŝółto. Na jego obrzeŜu występują na
przemian pomarańczowe i czarne plamy.
Rozwój. Samica składa ok. 50 jaj. Z nich wylęgają się
larwy, przekształcające się w nimfy, których jest 5 stadiów.
Krew Ŝywiciela piją wszystkie stadia rozwojowe nimfy w ilościach przekraczających 10- krotnie cięŜar ich ciała. Podobnie jak pluskwa domowa, triatoma moŜe obywać się przez 7 8 miesięcy bez pokarmu.
Ryc. 90. Triatoma infestans, 1 - owad dorosły, 2 - jajo (wg 6).
Znaczenie w medycynie. PasoŜyt ten Ŝywi się krwią ludzką i zwierzęcą atakując porą nocną.
Człowieka kłuje w miejscach odkrytych ciała jak szyja, twarz, ręce, nie wywołuje bólu ani reakcji
skóry. U osób uczulonych ukłucia powodują odczyn alergiczny w postaci przemijającej pokrzywki.
T. infestans bywa Ŝywicielem świdrowca Trypanosoma cruzi i moŜe zaraŜać nim ludzi, przyczyniając
się do rozpowszechnienia choroby Chagasa (patrz opis Trypanosoma cruzi, str. 17), wywołanej tym pierwotniakiem. Udział w przenoszeniu T. cruzi ma szereg dalszych gatunków z rodzaju Triatoma, a takŜe
innych rodzajów występujących na określonych obszarach Ameryki Południowej i Środkowej. Owady te
zaraŜają człowieka za pośrednictwem swego kału zanieczyszczonego pierwotniakiem, dostającego się do
rany w skórze powstałej w czasie ukłucia.
Wykrywanie. Obecność jaj i róŜnych stadiów rozwojowych T. infestans stwierdza się w brudzie
zebranym ze szpar w ścianie i podłodze, w odpadkach oraz w norach zwierząt.
Zwalczanie. PasoŜyta niszczy się przez uŜycie odpowiednich preparatów owadobójczych.
***
Preparat: dorosły owad w stanie zasuszonym.
Obserwacja. Makroskopowo oraz pod lupą. Ciało owada jest wydłuŜone, spłaszczone grzbietowo-brzusznie, o barwie ciemnej z Ŝółtawopomarańczowymi prostokątnymi w zarysie prąŜkami,
umiejscowionymi na brzegu tułowia i odwłoka (ryc. 90). Strona grzbietowa odwłoka jest w duŜej
części zakryta skrzydłami I pary, wyrastającymi z tułowia, w których wyróŜniamy część podstawową, impregnowaną chityną, oraz wierzchołkową błoniastą. Skrzydła II pary są mniejsze od poprzednich, i w całości błoniaste. Głowa wydłuŜona z długą kłujką i cienkimi 4-członowymi czułkami oraz
wystającymi z boku oczami złoŜonymi. Długie nogi zakończone są 3-członową stopą z dwoma pazurkami na końcu.
Rysunek: owad w całości, z zaznaczeniem na rysunku szczegółów budowy zewnętrznej.
3. Rząd: Diptera – Dwuskrzydłe (Muchówki)
Do rzędu dwuskrzydłych naleŜą owady z silnie rozwiniętą I-szą parą skrzydeł, które są błoniaste, przystosowane do sprawnego lotu; II-ga para skrzydeł jest uwsteczniona i przekształcona w tzw.
przezmianki (halteres). Segmenty tułowia są ściśle zrośnięte. Aparat gębowy jest typu ssącego lub
103
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
kłująco-ssącego. Oczy złoŜone, duŜe, zajmują znaczną część powierzchni głowy. Dwuskrzydłe
przechodzą przeobraŜenie zupełne.
Rząd dwuskrzydłych jest bardzo waŜny z punktu widzenia medycyny; obejmuje on bowiem
wiele gatunków krwiopijnych, część z nich jest Ŝywicielami pośrednimi lub ostatecznymi pasoŜytów występujących u zwierząt i człowieka. Dwuskrzydłe są równieŜ przenosicielami mechanicznymi wirusów, bakterii i pasoŜytów zwierzęcych.
1. Rodzina: Psychodidae – Ćmiankowate
Do rodziny tej naleŜą owady małe, długość ciała dochodzi do 5 mm. Tułów łukowaty, odwłok
cylindryczny; obie tagmy pokryte włoskami. Skrzydła krótkie i szerokie, przewaŜnie zaostrzone na
szczycie. Kłujka u większości gatunków krótka, dłuŜsza tylko u moskitów krwiopijnych. Czułki 16członowe, głaszczki 4 - 5 członowe.
Gatunek: Phlebotomus papatasii Scopoli – Moskit papataczi
Występowanie. Nazwa „papataczi” pochodzi z języka włoskiego i oznacza bezszmerowy lot.
Owad ten występuje w krajach śródziemnomorskich (Hiszpania, Francja, Włochy) oraz w południowej Azji (Bliski Wschód, Indie). Stale bytuje w okolicy mieszkań i sypialni człowieka.
Budowa. Ciało o długości 2 - 2,5 mm, koloru szaroŜółtego, mocno owłosione. Kłujka krótsza
niŜ u komara. Skrzydła pokryte włoskami, w czasie spoczynku uniesione ku górze (ryc.90a).
Rozwój. Samice Ŝywią się krwią człowieka i ssaków domowych, samce nie piją krwi. Samica
składa w ciągu swego Ŝycia ok. 300 jaj, podłuŜnych, szarobrązowych, o długości ok. 0,4 mm. Po
około 6-12 dniach wylega się larwa o ciele wydłuŜonym, segmentowanym (ryc. 90a, C), opatrzonym na końcu w 2 długie szczecinki. śywi się liśćmi i innymi odpadami organicznymi. Po 4krotnym linieniu w ciągu ok. 30 dni larwa ulega przepoczwarzeniu; poczwarka płowoŜółta, o łukowato wygiętym odwłoku (ryc. 90a, D), Ŝyje od 6 do 14 dni, po czym wydostaje się owad dorosły.
Cały rozwój moskita od jaja do postaci dorosłej trwa, zaleŜnie od temperatury, do 7 tygodni. Moskit
ten jest wraŜliwy zarówno na zimno, jak i na wyŜsze temperatury (ginie w temp. 40 - 420C). Lata na
małe odległości. Dlatego przenoszone przez niego choroby występują w postaci małych epidemii,
na ograniczonym terenie.
Ryc. 90a. Phlebotomus papatasii, A- owad dorosły, B- jajo, C - larwa, D - poczwarka (wg 18).
104
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Znaczenie medyczne. Moskit papataczi kłuje boleśnie w odsłonięte części ciała jak szyja,
twarz, ręce i nogi. W miejscu ukłucia powstają nacieki i owrzodzenia, które po kilku miesiącach
goją się samoistnie z pozostawieniem szpecących blizn. Moskity są aktywne wieczorem i w nocy.
Moskit ten jest przenosicielem wirusa gorączki papataczi (gorączki trzydniowej), który wywołuje chorobę gorączkową podobną objawami do grypy, ale krótkotrwałą i o lŜejszym przebiegu. Jest
teŜ przenosicielem pierwotniaków patogennych z rodzaju Leishmania (L. tropica, L. donovani) wywołujących choroby leiszmaniozy (p. str. 18 - 19). W przenoszeniu leiszmanioz mają takŜe udział
inne gatunki Phlebotomus. Głównym rezerwuarem pierwotniaków jest człowiek, rzadziej zwierzęta
jak pies i szczur.
Zwalczanie. Przed dostępem moskitów chronią gęste siatki impregnowane repelentami. Usuwanie odpadów organicznych i śmieci (stanowiących źródło pokarmu dla larw moskita) z miejsc w
pobliŜu budynków mieszkalnych i pomieszczeń dla zwierząt domowych przyczynia się w znacznym
stopniu do zwalczania tych owadów.
2. Rodzina: Culicidae – Komary
Do rodziny Culicidae naleŜy wiele gatunków, które w Polsce i innych krajach klimatu umiarkowanego stanowią w porze letniej dla ludności i zwierząt niektórych okolic prawdziwą plagę z powodu bolesnego kłucia.
Są to owady o ciele smukłym, wydłuŜonym i wąskich ale długich skrzydłach; narząd gębowy kłująco-ssący.
Gatunek: Anopheles maculipennis Meigen – Widliszek
Występowanie. Widliszek uwaŜany był przez wiele lat za gatunek zbiorowy reprezentowany
przez kilka innych gatunków oraz taksonów niŜszej rangi (podgatunki, rasy), róŜniących się fizjologią
oraz trybem Ŝycia. Obecnie uznaje się te taksony jako odrębne gatunki.
Widliszki występują na terenie Europy oraz innych kontynentach jak Ameryka, Afryka, Azja,
gdzie są przenosicielami zarodźców wywołujących malarię. Widliszki występujące w Polsce nie przenoszą tych patogennych pierwotniaków ze względu na chłodniejszy u nas klimat.
Widliszek bytuje najczęściej w oborach, gdzie ma dostęp do swych Ŝywicieli (bydło). W porze
chłodnej wlatuje takŜe do pomieszczeń ludzkich.
Budowa. Owad o barwie brązowoszarej, budowie smukłej, długości ok. 7 mm. Na głowie znajduje się para oczu złoŜonych oraz długich czułków. Narząd gębowy u samicy jest typu kłującego,
słuŜący do przekłuwania skóry Ŝywicieli i pobierania krwi, u samca – nieco zredukowany, słuŜy do
pobierania soków roślinnych. Na skrzydłach znajdują się plamki.
Rozwój. Samica w kilka dni po zapłodnieniu i nassaniu się krwią, składa jaja na wodzie po 150300 sztuk, w zbiornikach stojących, czystych z glonami. Jaja utrzymują się na powierzchni wody
dzięki komorom powietrznym umieszczonym z boku (ryc. 91, A). W ciągu Ŝycia samica moŜe składać jaja kilkanaście razy. Z jaj, w temperaturze powyŜej 10°C wylęgają się larwy, które są wolno
Ŝyjące, Ŝywią się drobnoustrojami i szczątkami roślin. Ciało larw w części odwłokowej jest segmentowane, na kaŜdym segmencie po stronie grzbietowej znajduje się para wachlarzowatych włosków,
które pomagają larwie utrzymać się w pozycji poziomej pod powierzchnią wody (ryc. 91, A). Larwy
przechodzą cztery stadia rozwojowe, powstaje poczwarka, która jest ruchliwa, ale nie pobiera pokarmu. Po trzech dniach z poczwarki wychodzi owad dorosły. Opisany rozwój w ciepłych porach
roku trwa ok. 4-ech tygodni, w porze chłodniejszej - dłuŜej. W warunkach klimatycznych Polski
mogą rozwinąć się 3 – 4 pokolenia widliszka. Zapłodnione samice zimują. Samice Ŝywią się krwią,
samce – sokami roślinnymi.
105
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Znaczenie medyczne. Widliszek kłuje wieczorem lub o świcie, moŜe przekłuwać cienką odzieŜ.
Najczęściej Ŝywi się krwią bydła, w otoczeniu którego (w oborach) najchętniej przebywa, ale moŜe
być równieŜ pasoŜytem człowieka. Ślina widliszka
ma właściwości draŜniące i u niektórych osób wywołuje odczyn alergiczny. W Europie widliszek jest
Ŝywicielem i przenosicielem pierwotniaków z rodzaju Plasmodium wywołujących malarię. Największe niebezpieczeństwo stwarza widliszek jako przenosiciel zarodźców w porze jesiennej: czas Ŝycia
dorosłego owada wtedy wydłuŜa się, co sprzyja
pełnemu rozwojowi zarodźca w ciele widliszka.
W Polsce rodzima malaria nie występuje. Przypadki
tej choroby są notowane sporadycznie, spowodowane przez zaraŜone zarodźcem komary, zawleczone
przez podróŜnych przybywających z krajów, gdzie
występuje malaria. W Czechach po powodzi, gdy
pojawiły się plagi komarów, z widliszków wyizolowano wirusy gorączki Zachodniego Nilu.
Ryc. 91. Jaja i larwy, A -widliszka, B - komara
kłującego (wg 36)
.
Widliszek przenosi teŜ filarie, równieŜ w Europie,
gdzie obserwuje się coraz więcej filarioz spowodowanych przez Dirofilaria immitis, wywołującą filariozę sercową i Dirofilaria repens, wywolującą filariozę skórną.
Zapobieganie i zwalczanie. Przed ukłuciem
widliszka moŜna uchronić się stosując siatki o odpowiednio małych oczkach, a takŜe uŜywając
środków chemicznych odstraszających owady. Stosuje się równieŜ preparaty owadobójcze przeciw
owadom dorosłym i larwom. Naturalnymi wrogami tych ostatnich są Ŝaby i ryby.
Preparat: 1. samica i samiec; 2. larwy komarów z rodzaju Anopheles i Culex; preparaty trwałe.
Obserwacja.
Ad 1. Pow. 75x i 5x (lupa). Preparat oglądamy najpierw pod lupą. ZauwaŜamy smukłą budowę ciała
widliszka oraz stosunkowo długie nogi. Mała okrągła głowa jest połączona wąską szyją
z tułowiem, z którego wyrasta para skrzydeł i 3 pary odnóŜy. Dalej widzimy odwłok z 8-ma
segmentami.
Oglądając preparat w powiększeniu mikroskopowym zwracamy uwagę na część głowową owada. Po bokach głowy widać duŜe oczy złoŜone, zbudowane z sześciokątnych oczek elementarnych.
Narząd gębowy (ryc. 92, a) jest mocno wydłuŜony, składa się z kłujki (proboscis) oraz pary
głaszczków szczękowych (palpi maxillares) członowanych. W budowie kłujki odróŜniamy mięsistą
rynienkowatą wargę dolną (labium), która jest owłosiona i zakończona parą krótkich głaszczków
wargowych (labella). W czasie nakłuwania, warga dolna nie wnika w ranę, lecz wygięta esowato pozostaje na powierzchni skóry utrzymując w odpowiedniej pozycji części kłujące (ryc. 92, b). Te ostatnie są
normalnie schowane w wardze dolnej, gdy komar się nie odŜywia; niekiedy w preparacie wysuwają się
z wargi i widać je wtedy jako szczeciniaste, ostro zakończone organy. Głaszczki szczękowe, tej samej
długości co kłujka, są u samicy równowąskie na całej długości, u samca natomiast - maczugowato zgrubiałe w obrębie dwóch ostatnich członów. Czułki są 15-członowe, u samca długo i gęsto pierzasto owłosione, u samicy - z rzadka pokryte krótkimi włoskami. Obie płci u widliszka rozpoznajemy więc łatwo
po owłosieniu czułków i kształcie głaszczek szczękowych (ryc. 93, A).
Ad 2. Odpowiednio do omawianego tu gatunku, wybieramy do obserwacji larwę mniejszą w preparacie, naleŜącą do widliszka. Jest to młodsze stadium rozwojowe (larwy komarów przechodzą
4 linienia), w porównaniu do widocznej obok, w tym samym preparacie, większej larwy z rodzaju Culex, w pełni wyrośniętej, po 4-tym linieniu; o niej będzie mowa niŜej, przy następnym gatunku komara.
106
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Obserwacja. Preparat oglądamy pod małym powiększeniem. Widać wyraźnie podział ciała larwy na 3 odcinki: głowę, tułów i odwłok.
Na głowie zauwaŜamy parę czułków (antennae) wystających z boków, z rzadka owłosionych,
zakończonych dwoma sztyletowatymi wyrostkami. Po obu stronach głowy, w pobliŜu jej krawędzi
widać oczy (oculi), mające w preparacie wygląd ciemno zabarwionych plam. Uwagę zwracają dwa
wystające z przodu głowy, odchylone nieco na boki szczoteczkowate wyrostki, kaŜdy utworzony
z pęku licznych jednakowej długości włosków. Wyrastają one z wargi górnej (labrum) i słuŜą do
zgarniania z wody glonów i cząstek organicznych, którymi larwa się Ŝywi. W niektórych preparatach moŜna dostrzec, obok czułków, krótsze lecz grubsze głaszczki szczękowe (palpi maxillares).
Tułów ma kształt owalny. Jest zbudowany z trzech segmentów, których w preparacie jednak
nie daje się rozróŜnić.
Odwłok stanowi największą część ciała larwy, składa się z 9-ciu segmentów. Pierwsze 7 segmentów
są do siebie podobne, z boków wyrastają dość długie włoski, zwykle po kilka w pęczkach. W niektórych
preparatach moŜna dostrzec wachlarzowato skupione krótkie włoski. Normalnie znajdują się one na stronie
grzbietowej odwłoka, w preparacie prawie niewidoczne, ale przy odpowiednim jego połoŜeniu moŜna je
dostrzec. Włoski tego typu słuŜą larwie widliszka do
utrzymywanie się przy powierzchni wody w pozycji
poziomej (ryc. 91,A). Na przedostatnim 8-mym segmencie występują dwie przetchlinki (stigmae), w preparacie słabo widoczne. Ostatni 9. segment (analny)
jest ułoŜony skośnie w stosunku do osi ciała larwy,
zawiera z kaŜdego boku po jednym pęczku licznych
długich włosków.
Ryc. 92. Aparat kłująco-ssący samicy komara:
a – wypreparowane części aparatu,
b – ich ułoŜenie w czasie kłucia;
A – czułek, P - głaszczek szczękowy,
H – podgębie, Lb - para głaszczek wargowych,
O – Ŝuwaczki, Ol - warga górna,
U –szczęki, Ul - warga dolna;
Ol+O+U - zestaw narządów kłująco-ssących
(wg 31).
107
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 93. Dymorfizm płciowy narządów
głowowych u widliszka (A)
i komara kłującego (B) (wg 36).
Ryc. 94. Widliszek (A) i komar kłujący (B)
w pozycji siedzącej
na pionowej ścianie (wg 35)
Rysunek: 1. ciało widliszka, ze szczególnym uwzględnieniem na rysunku cech jego budowy
wskazujących na dymorfizm płciowy; 2. Larwa ze wskazaniem na cechy widoczne w preparacie.
2. Gatunek: Culex pipiens L. - Komar kłujący
Występowanie. Ten gatunek komara występuje w Europie, Azji, Afryce i Ameryce Północnej;
w Polsce jest najbardziej rozpowszechniony ze wszystkich komarów. śyje głównie w środowisku
wiejskim. RóŜni się od widliszka m.in. połoŜeniem ciała w pozycji siedzącej (ryc. 94 B), budową
narządów gębowych (ryc. 93 B)., brakiem plamek na skrzydłach oraz ukośnym połoŜeniem larwy
względem lustra wody (ryc. 91 B).
Rozwój przebiega podobnie, jak u widliszka. Jaja są składane przez samicę w wodach słodkich
brudnych, zawierających duŜo cząstek organicznych (długo utrzymujące się kałuŜe, rynny, beczki z
wodą itp.) i sklejane są po 150-300 sztuk na kształt łódeczki (ryc. 91, B). Rozwój jest uwarunkowany uprzednim nassaniem się samicy krwią ptaków, ssaków, takŜe człowieka. MoŜe się ona Ŝywić
równieŜ, podobnie jak samiec, nektarem kwiatów. Najwięcej dorosłych komarów pojawia się u nas
w sierpniu i na początku września. Cykl rozwojowy trwa ok. 13 dni. Zapłodnione samice zimują
przebywając w chłodnych pomieszczeniach i piwnicach; w tym czasie nie pobierają poŜywienia.
Znaczenie medyczne. Jest pasoŜytem zewnętrznym czasowym człowieka. Ukłucia tego komara
powodują u niektórych osób stany alergiczne skóry. Komar kłujący nie jest przenosicielem zarodźca
malarii, moŜe przenosić , jak Anopheles, wirusy gorączki Zachodniego Nilu oraz filarie.
Zwalczanie jest podobne, jak w przypadku widliszka. W zwalczaniu główną rolę odgrywa likwidacja miejsc wylęgu komara przez osuszanie terenów i oczyszczanie zbiorników wodnych, ścieków itp.
Preparat: 1. samiec i samica; 2. larwa; preparaty trwałe.
108
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Obserwacja.
Ad 1. Pow. 5x (lupa) i 75x. Komar kłujący jest nieco mniejszy od widliszka. osiąga długość ok. 5-6 mm.
Wyglądem zewnętrznym podobny do widliszka. Czułki u samicy i samca są róŜnie owłosione, co
pozwala, podobnie jak u widliszka, odróŜnić płeć (ryc. 93, B). RóŜnicę między widliszkiem a komarem kłującym zauwaŜamy w odniesieniu do budowy głaszczków szczękowych (ryc. 93, B):
u samicy komara kłującego są one krótkie, kilkuczłonowe, osiągające 1/4 do 1/3 długości kłujki,
u samca – dłuŜsze od kłujki i mniej więcej równej grubości. U widliszka (ryc. 93, A) głaszczki
szczękowe u obu płci są równe długością oraz jednakowo długie jak kłujka. Po długości głaszczków moŜemy, więc łatwo rozróŜnić rodzaj Culex od Anopheles.
Ad 2. Larwę oglądamy w małym powiększeniu /75x/, w tym samym preparacie, gdzie obserwowaliśmy poprzednio larwę widliszka.
Budowa ciała larwy tego komara jest w zarysie podobna, jaką widzieliśmy u larwy widliszka.
W preparacie łatwo rozpoznać larwę Cu1ex po rozmiarach - jest dłuŜsza, co jest wynikiem jedynie
wyŜszego stopnia rozwoju (porównaj opis preparatu z larwami). Skupimy się na obserwacji cech budowy, róŜnicujących oba rodzaje larw.
a. Przetchlinki u Culex znajdują się na końcu wydłuŜonego odgałęzienia, zwanego rurką oddechową albo syfonem, odchodzącym pod kątem od 8-mego segmentu odwłoka, Obecność syfonu
sprawia, Ŝe larwa komara kłującego zajmuje połoŜenie ukośne względem lustra wody, co pokazuje
rycina 91,B. U larwy widliszka syfonu brak.
b. Czułki u larwy komara kłującego mają na końcu włoski (zamiast sztyletowatych wyrostków, jakie obserwowaliśmy u widliszka).
W preparacie zauwaŜamy ponadto, na końcu 9-go segmentu, 4 brodawkowate, dość duŜe wyrostki
oddechowe - są to skrzela (branchia). Nie jest to cecha wyłącznie larw Culex, podobne wyrostki występują równiej u larw widliszka; tam ich nie widzieliśmy, poniewaŜ w obserwowanym stadium rozwoju jego larwy, skrzela nie były jeszcze wykształcone.
Rysunek:
1. narysować część głowową samca oraz samicy, z zaznaczeniem na rysunku róŜnicy w budowie czułków i głaszczek szczękowych u obu płci.
2. odrysować głowę i odwłok larwy z uwzględnieniem cech charakterystycznych dla komarów z
rodzaju Culex.
3. Rodzina: Glossinidae
Tu naleŜą muchy tse-tse z rodzaju Glossina. Są to owady o barwie Ŝółtawobrązowej, nieco
większe od muchy domowej. W stanie spoczynku kłujka mocno wystaje z przodu (ryc.94a). Narządy gębowe typu kłująco-ssącego. Krew piją samce i samice. latają na znaczne odległości.
Gatunek: Glossina palpalis Robineau-Desvoidy - Mucha tse-tse
Występowanie. Gatunek ten Ŝyje w tropikalnej Afryce Zachodniej, w pasie od 15⁰szerokości
geograficznej północnej do 15⁰ szerokości geograficznej południowej. Jego rozpowszechnienie pokrywa się z obszarem występowania u ludzi śpiączki afrykańskiej - trypanosomozy – trypanosomosis (patrz: str. 15).
Na tym samym obszarze Ŝyją jeszcze dwa gatunki muchy tse-tse: Glossina tachinoides i G. fuscipes – równieŜ przenosiciele tej choroby. Wymienione trzy gatunki preferują tereny wilgotne, Ŝyją
w lasach deszczowych, wzdłuŜ jezior i potoków. Stąd owady te nazywane są hydrofilami.
109
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
W tej samej strefie tropikalnej, ale we wschodniej części Afryki Ŝyją gatunki: Glossina morsistans, G. swynnertoni i G. loongipalpis, przenoszące innego pasoŜyta wywołującego trypanosomozę
(patrz niŜej). Ostatnie trzy gatunki bytują w sawannach i zaroślach leśnych, na terenach porosłych
trawą, gdzie opady są niewielkie. Dlatego muchy tse-tse tam Ŝyjące nazwano kserofilami.
Budowa. Muchy tse-tse są dość duŜymi owadami, długość ciała 10 - 12 mm, koloru Ŝółtawego lub
ciemnobrązowego; tułów cętkowany, odwłok brunatny, prąŜkowany (ryc. 94a). Ciało pokryte jest drobnymi, ciemnymi włoskami; na odwłoku występują ponadto pojedyncze szczecinki (ryc. 94a). Skrzydła
składają się jak ostrza noŜyc i całkowicie przykrywają odwłok. Są Ŝyworodne, tj. larwy wylęgają się
z jaj przebywających jeszcze w drogach rodnych samicy.
Rozwój. Samica składa larwy pojedynczo, mnie więcej co 10 dni, w ciągu Ŝycia ok. 10 - 15
larw. Te zagrzebują się w ziemi, wybierając miejsca wilgotne pod zwalonymi drzewami, liśćmi
skałkami, gdzie wkrótce przeobraŜają się w poczwarki (ryc. 94a). Po upływie ok. miesiąca wychodzi z poczwarki dorosły owad.
Ryc. 94a. Glossina (mucha tse-tse) na lewo: owad dorosły w stanie spoczynku;
A - larwa, B - poczwarka (wg 23).
Znaczenie medyczne. Glossina palpalis oraz pozostałe dwa gatunki (p. powyŜej) są przenosicielami świdrowca gambijskiego - Trypanosoma gambiense (p. str. 15). Muchy tse-tse (zarówno
samice jak i samce) pobierają świdrowce pijąc krew zaraŜonego człowieka bądź zwierzęcia (antylopy, świnie). Owady te są aktywne w ciągu dnia, atakują głównie człowieka, rzadziej inne ssaki.
Glossina morsitans i dwa występujące na tym samym terenie (Afryka wschodnia) gatunki
(p. wyŜej) przenoszą świdrowca rodezyjskiego - Trypanosoma rhodesiense; atakują częściej zwierzęta niŜ ludzi. Głównymi rezerwuarami świdrowca rodezyjskiego są zwierzęta dzikie i domowe jak
bydło, antylopy, świnie; wędrują one stadami wraz ze zmianami pór - suchej i deszczowej - na terenie sawanny i obszarach pokrytych trawami w poszukiwaniu pastwisk. Za zwierzętami przemieszczają się muchy tse-tse przyczyniając się do powstania nowych ognisk trypanosomozy u ludzi.
Zwalczanie - polega przede wszystkim na likwidacji much tse-tse przy uŜyciu insektycydów
oraz na ochronie przed ukłuciem. PoniewaŜ owady te lubią kolor ciemny, stosuje się przeciw nim
pułapki pokryte ciemnym lepem, który je przyciąga. W suchych porach roku roślinność oraz miejsca
lęgu much tse-tse spryskuje się środkami chemicznymi zawierającymi związki fosforoorganiczne, a
takŜe pyretroidami.
110
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
4. Rząd: Siphonaptera (Aphaniptera) – Pchły
Do rzędu Siphonaptera zaliczamy owady wtórnie bezskrzydłe, o ciele dwubocznie spłaszczonym, mające szeroką głowę złączoną ściśle z tułowiem; oczy proste, aparat gębowy kłująco-ssący.
Pchły przechodzą przeobraŜenie zupełne. Larwy prowadzą wolny tryb Ŝycia
1. Rodzina: Pulicidae – Pchłowate
.
Rodzina Pulicidae obejmuje pchły, u których kaŜdy z segmentów odwłoka w części grzbietowej posiada szczecinki ułoŜone rzędowo. Oczy obecne.
1. Gatunek: Ctenocephalides canis (Curtis) Stieles et Collins - Pchła psia
Występowanie. Pchła psia jest kosmopolitycznym zewnętrznym pasoŜytem czasowym psa i kota; atakuje takŜe człowieka. Występuje głównie w krajach klimatu umiarkowanego. W Polsce pospolita. śywicielem właściwym jest pies. Jest mocno związana ze swoim Ŝywicielem, poniewaŜ
musi pobierać krew przez 5-12 godzin w ciągu dnia, aby móc złoŜyć jaja. Niekiedy pchły psie mogą
opuszczać Ŝywiciela właściwego i przechodzić m. in. na człowieka. Czasami pchła psia występuje
na człowieku częściej, niŜ inny właściwy dlań pasoŜyt – pchła ludzka.
Budowa. Owad barwy ciemnobrązowej, długość samicy ok. 4 mm, samiec jest nieco mniejszy.
Ciało pokryte chitynową powłoką, z której wyrastają szczeciny odchylone do tyłu. Szczeciny występują takŜe na odnóŜach. Na głowie oraz tułowiu znajduje się grzebyk (ctenidium) (ryc. 95).
Narząd gębowy jest klująco-ssący, jak u imago wszystkich pcheł.
Ryc. 95. Głowa pchły psiej. Szczecinki: Fr - na przodzie głowy, Oc - przed okiem, H - na tylnej i Sch
- części środkowej głowy. Grzebyki: St1 - policzkowy, St2 – pronotalny (wg 31).
Rozwój (ryc. 96, A-E). Samica po nassaniu się krwi składa na Ŝywicielu (w sierści psa) lub jego
legowisku jaja, jednorazowo w grupach po 3 - 5 sztuk, w ciągu Ŝycia ok. 400 sztuk. Jajo ma kształt
elipsoidalny, długość ok. 0,5 mm, barwę białawą. Po kilku dniach z jaja wylęga się larwa kształtu
robakowatego, która Ŝywi się substancjami organicznymi, m.in. kałem pcheł dorosłych zawierającym znaczną ilość niestrawionej krwi, a takŜe resztkami roślinnymi (larwy mają narząd gębowy
typu gryzącego). Larwa linieje dwukrotnie, po czym ostatnie stadium wytwarza kokon i przekształca się w poczwarkę, ta nie odŜywia się i po pewnym czasie przekształca się w imago. Cały rozwój,
gdy odbywa się w sierści psa trwa ok. 3 tygodni, w temperaturze niŜszej - odpowiednio dłuŜej, nawet do kilku miesięcy. Krwią Ŝywią się zarówno samce jak i samice. Wytrzymują głód nawet do 18
miesięcy.
111
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Ryc. 96. Rozwój pchły: A - jajo, B, C i D - larwa widoczna odpowiednio od strony grzbietowej, bocznej
i brzusznej pchły szczurzej; E - poczwarka pchły psiej; h - głowa, e - oko, an - czułek (wg 18).
Znaczenie medyczne. MoŜe być pasoŜytem zewnętrznym czasowym człowieka. Larwy pchły
psiej bywają Ŝywicielami pośrednimi niektórych tasiemców, jak Dipylidium caninum, Hymenolepis
diminuta, przyczyniając się do rozpowszechnienia tych pasoŜytów wśród psów i gryzoni. Pchle
psiej przypisywana jest równieŜ rola w przenoszeniu zarazków dŜumy (patrz str. 108). Pchła ta moŜe takŜe wywoływać alergie.
Zwalczanie. Pchłę psią zwalcza się środkami owadobójczymi bezpośrednio na psie oraz w jego
legowisku.
***
Preparat: samica lub samiec; preparat trwały.
Obserwacja. Pow. 75x. Na głowie pchły psiej, po jednej stronie (druga strona, jednakowo zbudowana, w preparacie jest niewidoczna) widać oko pojedyncze (ocellum) oraz umiejscowioną przed
nim szczecinkę oczną, skierowaną ukośnie w dół; jej obecność oraz połoŜenie względem oka stanowi cechę gatunkową pcheł. Druga szczecinka znajduje się w przedniej części głowy. Liczniej
występują szczecinki w części środkowej i tylnej głowy oraz na tułowiu. TuŜ za okiem znajduje się
czułek 3-członowy, maczugowaty, krótki, połoŜony w zagłębieniu, w preparacie słabo widoczny.
Wśród narządów gębowych rozpoznajemy umieszczoną z przodu parę 4-członowych głaszczków szczękowych (palpi maxillaris) oraz parę listkowatych, w zarysie trójkątnym szczęk (maxillae); następnie parę głaszczków wargowych (palpi labiales), często zasłoniętych biodrem nogi i stąd
w preparacie niewidocznych. W skład narządu gębowego wchodzi jeszcze kłujka, zbudowana z 3ch elementów ostro zakończonych i brzegiem ząbkowanych. Na brzusznej krawędzi głowy, w części
zwanej policzkiem (gena) widzimy grzebyk (ctenidium) noszący nazwę policzkowego albo genalnego, zbudowany z 7-8 kolców (zębów) ciemno zabarwionych. Dodatkowy grzebyk, złoŜony z kilkunastu kolców znajduje się na tylnym brzegu płytki grzbietowej (pronotum) pokrywającej pierwszy segment tułowia - grzebyk pronotalny (ryc.95).
112
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Tułów jest 3-segmentowy, okrywają go małe płaskie płytki grzbietowe (tergum), boczne (pleurae) i brzuszne (sternum) - pierwsze i trzecie nazywane są teŜ odpowiednio tergitami i sternitami.
Z kaŜdego segmentu wyrasta para nóg, które są coraz dłuŜsze ku tyłowi ciała, dzięki czemu ostatnia
para odnóŜy najdłuŜszych umoŜliwia owadowi wykonywanie ruchów skokowych. Wśród członów
odnóŜa wyróŜniamy duŜe spłaszczone biodro, mały krętarz, dość duŜe owalne udo i spłaszczoną
goleń rozszerzającą się stopniowo ku końcowi odnóŜa; stopa jest 5-członowa z parą zakrzywionych
pazurów, umieszczonych na końcu ostatniego członu.
Odwłok, stanowiący największą część ciała pchły, jest
zbudowany z 10-ciu segmentów, spośród których 3 ostatnie są zmodyfikowane, przystosowane do funkcji płciowych i wydalniczych. Górną część odwłoka pokrywają
płytki grzbietowe (tergity), dolną - brzuszne (sternity).
KaŜdy z pozostałych siedmiu segmentów odwłoka, jak
równieŜ dwa ostatnie segmenty tułowia posiadają parę
przetchlinek (stigmae), które są widoczne jako małe okrągłe utwory, uszeregowane wzdłuŜ ciała w pobliŜu jego
grzbietu, umiejscowione w płytkach bocznych (tułów) i
grzbietowych (odwłok).
Rysunek: ciało pchły z objaśnieniem omówionych
szczegółów budowy zewnętrznej.
Ryc. 96a. Głowa pchły psiej i pchły kociej (wg 25).
2. Gatunek: Ctenocephalides felis Bouche - Pchła kocia
PasoŜyt kosmopolityczny, występuje, podobnie jak pchła psia, głównie w krajach strefy umiarkowanej, takŜe
w Polsce. śyje w sierści kota, psa, szczura, atakuje takŜe człowieka.
Budowa - bardzo podobna do opisanej poprzednio pchły psiej. Pewne róŜnice moŜna zauwaŜyć
w budowie głowy: u pchły kociej jest ona dłuŜsza i węŜsza, u pchły psiej - krótsza i bardziej zaokrąglona. Ponadto gatunki te róŜnią się grzebykami na głowie: przedni kolec (ząb) grzebyka policzkowego u pchły psiej jest wyraźnie krótszy niŜ pozostałe kolce, u pchły kociej - nie róŜni się on wyraźnie
długością, (ryc. 96a).
Rozwój podobny do rozwoju pchły psiej.
Znaczenie medyczne. MoŜe być pasoŜytem zewnętrznym czasowym człowieka. Odgrywa takŜe rolę
epidemiologiczną jako przenosiciel
pałeczek dŜumy (Yersinia pestis), a takŜe riketsji duru endemicznego szczurzego, syn. dur plamisty endemiczny (Rickettsia typhi). Naturalnym rezerwuarem zarazków duru endemicznego są chore kocięta. Pchła C. felis to takŜe Ŝywiciel pośredni tasiemca Hymenolepis diminuta.
Zwalczanie - podobnie, jak w przypadku pchły psiej, usuwa się pchły z sierści kota, psa środkami owadobójczmi. NaleŜy jednak zachować ostroŜność w uŜywaniu insektycydów z uwagi na
częste obcowanie ludzi, zwłaszcza małych dzieci z tymi zwierzętami.
113
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
3. Gatunek: Xenopsylla cheopis Rotschild - Pchła dŜumowa (syn. Pchła szczurza tropikalna)
Występuje w krajach o cieplejszym klimacie. Pochodzi z Indii, skąd została zawleczona przez
szczury na statkach do wielu miast portowych na róŜnych kontynentach, w tym takŜe do Europy.
W Polsce spotykana na obszarze Gdyni.
śywicielem właściwym pchły szczurzej tropikalnej są szczury i myszy, moŜe ssać takŜe krew
psa, kota oraz człowieka.
Budowa. Pchła szczurza jest nieco mniejsza od pchły psiej, osiąga długość 2,0-2,5 mm; róŜni się
poza tym jaśniejszym zabarwieniem ciała, brakiem grzebyków na głowie i tułowiu oraz połoŜeniem szczecinki ocznej, która znajduje się nad okiem, na wysokości jego górnego brzegu (ryc. 97, b).
Rozwój - podobny, jak u pchły
psiej. Dorosłe osobniki Ŝyją ok. 7
miesięcy.
a
b
Znaczenie medyczne. MoŜe
być pasoŜytem zewnętrznym czasowym człowieka. Pchła szczurza
tropikalna jest głównym wśród
znanych gatunków pcheł przenosicielem pałeczek dŜumy (Yersinia
pestis) między szczurami oraz ze
szczurów na człowieka.
Ryc. 97. Głowa pchły ludzkiej (a) i pchły szczurzej (b), (strzałki wskazują na charakterystyczne szczecinki), (wg 31).
DŜuma, zwana takŜe „czarną śmiercią”, dziesiątkowała dawniej ludność. Ogniska endemiczne tej
choroby pojawiają się jeszcze dziś wśród ubogich mieszkańców niektórych krajów Azji i Afryki. Pchła
zaraŜa się ssąc krew Ŝywiciela zaraŜonego pałeczkami dŜumy, które rozmnaŜają się w przednim odcinku
przewodu pokarmowego owada. Wskutek tego tworzą się w obrębie przedŜołądka „czopy” z krwi i bakterii, co powoduje zablokowanie przewodu pokarmowego i uniemoŜliwia pobieranie przez pchłę nowych porcji krwi. „Zaczopowane” pchły wędrują od Ŝywiciela do Ŝywiciela próbując pobrać pokarm.
Przy utrudnionym, przerywanym ssaniu krwi pchła moŜe zwracać zawartość przewodu pokarmowego,
która, wraz z pałeczkami dŜumy dostaje się przy ukłuciu do rany w skórze Ŝywiciela - następuje jego
zakaŜenie. Zarazki mogą takŜe występować w kale pchły. Ta jednak rzadko wydala kał w czasie pobierania pokarmu, stąd zakaŜenie bakteriami dŜumy za pośrednictwem kału występuje tylko sporadycznie.
Pchła szczurza przenosi równieŜ zarazki duru plamistego endemicznego, tzw. szczurzego (Rickettsia typhi, syn. Rickettsia mooseri) wywołujące chorobę podobną do duru plamistego epidemicznego
(Rickettsia prowazeki), ale o łagodniejszym przebiegu oraz pałeczki tularemii (Francisella tularensis).
Rezerwuarem zarazka jest szczur, a pchła pobiera odeń riketsje w czasie ssania krwi, które następnie
rozmnaŜają się w nabłonku jelita, po czym uchodzą na zewnątrz z kałem. ZakaŜenie ludzi i zwierząt
następuje tu po dostaniu się kału pchły na błonę śluzową lub do dróg oddechowych, bądź przez wtarcie
kału w zranioną skórę. Ten gatunek pchły bywa takŜe Ŝywicielem pośrednim tasiemca Hymenolepis
diminuta.
Zwalczanie polega głównie na niszczeniu szczurów, zarówno na statkach, jak i na lądzie, jako
głównych Ŝywicieli tego gatunku pchły.
***
Preparat: imago pchły szczurzej; preparat trwały.
Obserwacja. Kształty ciała i narządy gębowe są podobne, jakie obserwowaliśmy u pchły psiej.
Zwracamy uwagę na omówione wyŜej cechy budowy róŜniące pchłę szczurzą od pchły psiej. Nadto
zauwaŜamy u samicy, w tylnej części odwłoka, pęcherzykowaty zbiornik nasienia (spermatheca),
114
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
od którego odchodzi krótki, gruby wyrostek ślepo zakończony. Zbiornik ten, mający znaczenie dla
systematyki pcheł, jest u tego gatunku widoczny przy dobrym prześwietleniu preparatu.
4. Gatunek: Pulex irritans L. - Pchła ludzka
Gatunek kosmopolityczny, w Polsce częsty. PasoŜytuje na człowieku, a takŜe na zwierzętach
domowych i innych, jak pies, kot, szczur, mysz, jeŜ, teŜ na ptakach.
Budowa. Pchła ludzka jest bardzo podobna budową do pchły szczurzej (ryc. 97, a), ale nieco od
niej większa, o zabarwieniu ciemniejszym; nie posiada równieŜ grzebyków; szczecinka oczna znajduje się pod okiem. Ma, jak inne pchły, odnóŜa przystosowane do skoków (wysokość 0,5 m, długość 1m).
Rozwój podobny do rozwoju dwóch poprzednich gatunków. Samica składa jaja głównie w pomieszczeniach ludzkich, pod dywanami, w szparach podłóg. Jeśli złoŜone są na Ŝywicielu, to przewaŜnie odpadają w czasie poprzedzającym wykluwanie się larwy. Dorosła pchła ludzka Ŝyje 3-4
miesiące. PoŜywieniem jej jest krew Ŝywiciela, którą nadtrawia i wydala. Krew w takim stanie moŜe
słuŜyć do odŜywiania larw pchły. Larwy, jak u trzech omówionych gatunków pcheł, nie prowadzą
pasoŜytniczego trybu Ŝycia. Poczwarka powstała po przekształceniu się larwy nie odŜywia się, moŜe
Ŝyć w kokonie kilka miesięcy.
Znaczenie medyczne. Podobnie jak poprzedni gatunek, pchła ludzka jest przenosicielem zarazków dŜumy i duru plamistego endemicznego oraz tularemii. Ukłucia przez pchłę mogą wywołać
u niektórych osób stan alergiczny skóry; w miejscu ukłucia powstaje czerwona plamka (roseola
pulicosa) jako objaw miejscowego zapalenia skóry. Towarzyszy temu ból i swędzenie skóry.
Ten gatunek pchły moŜe być takŜe Ŝywicielem pośrednim tasiemców: Dipylidium caninum,
Hymenolepis nana i H. diminuta.
Zwalczanie polega przede wszystkim na niszczeniu larw pchły środkami chemicznymi (insektycydy). Pastowanie oraz mycie podłóg niszczy równieŜ larwy. Nacieranie skóry olejkiem goździkowym, eukaliptusowym, mentolem stanowi ochronę przed atakiem pcheł (repelenty – środki odstraszające).
***
Preparat: imago pchły ludzkiej; preparat trwały.
Obserwacja. Pod mikroskopem (pow. 150x) dostrzegamy, Ŝe szczecinka oczna u Pulex irritans
znajduje się poniŜej oka. Cecha ta, oprócz wymienionych przy opisie budowy, pozwala odróŜnić ten
gatunek pchły od pchły szczurzej.
Rysunek: część głowowa, ze zwróceniem uwagi na połoŜenie szczecinki ocznej.
2. Rodzina: Hystrichopsyllidae
Pchły z rodziny Hystrichopsyllidae charakteryzują się obecnością grzebyków na głowie i
pierwszym segmencie tułowia, (jak u pchły psiej, por. ryc. 95) oraz brakiem oczu; jeśli oczy są, to
słabo rozwinięte.
Gatunek: Leptopsylla segnis (Schónherr) Della Torre
Ryc. 98. Leptopsylla segnis,
z lewej - samica,
z prawej - samiec (wg 25).
115
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Leptopsylla segnis jest pospolitym pasoŜytem myszy domowej, szczurów i innych małych gryzoni. Kosmopolityczny, występuje równieŜ często w Polsce. Człowieka atakuje rzadko.
Budowa. Wielkością zbliŜona do poprzednio omówionych gatunków pchły, samica jest nieco
większa od samca (ryc. 98). Ponadto ciało L. segnis jest mocniej spłaszczone grzbietowo-brzusznie,
o linii grzbietowej prostej.
Rozwój - podobny do rozwoju omówionych wyŜej trzech gatunków pchły.
Znaczenie medyczne. Leptopsylla segnis jest przenosicielem pałeczek dŜumy wśród zwierząt.
Przypisuje się jej takŜe rolę w przenoszeniu zarazków duru plamistego endemicznego (Rickettsia
typhi). Bywa teŜ Ŝywicielem pośrednim tasiemca Hymenolepis diminuta (p. str. 63).W epidemiologii
chorób zakaźnych człowieka ten gatunek pchły ma mniejsze znaczenie.
Zwalczanie opiera się na ogólnych poprzednio opisanych zasadach niszczenia pcheł.
Preparat: samica i samiec; preparat trwały.
Obserwacja. Pow. 75x. Na przodzie głowy
rozpoznajemy krótkie, ciemno zabarwione chitynowe haczyki, lekko zakrzywione (ryc. 99). Oczu
brak. Czułki w zagłębieniu, głaszczki szczękowe
członowane przylegają do dolnej krawędzi głowy. Pod czułkami widać grzebyk (policzkowy)
zbudowany z 4-ch, rzadziej 5-ciu ciemnych kolców; drugi grzebyk (pronotalny), złoŜony z
kilkunastu kolców nieco dłuŜszych występuje na
tułowiu. Na ciele, zwłaszcza w części głowowej i
na odwłoku oraz na biodrach I-szej pary odnóŜy
znajdują się dość liczne szczecinki skierowane do
Ryc. 99. Głowa Leptopsylla segnis. ZauwaŜ dwa haczy- tyłu, rozmieszczone przewaŜnie nieregularnie.
ki chitynowe w pobliŜu przedniego brzegu
Biodra pozostałych dwóch par odnóŜy, jak rówgłowy (wg 32).
nieŜ krętarze i uda wszystkich nóg są z rzadka
opatrzone szczecinkami róŜnej długości. Natomiast na goleni, blisko jednego boku, widoczne są liczne, nieco grubsze szczecinki równej długości,
ułoŜone w jeden szereg. Szczecinki róŜnej długości występują ponadto na wszystkich członach stopy;
ta jest zakończona dwoma mocnymi pazurkami.
Rysunek: odrysować część głowową oraz tułów wraz z odnóŜami samca lub samicy; objaśnić
na rysunku elementy budowy, które są charakterystyczne dla tego gatunku pchły.
116
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Część III
PIŚMIENNICTWO UZUPEŁNIAJĄCE
1. Ash L. R., Orihel T. C.: Atlas of Human Parasitology, wyd. 2. American Society of Clinical Pathologists Press,
Chicago 1984.
2. Combes C.: Ekologia i ewolucja pasoŜytnictwa. Długotrwałe i wzajemne oddziaływanie. PWN. Warszawa 1999.
2a. Deryło A. (red.) Parazytologia i akaroentomologia medyczna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.
3. Dziennik Ustaw Nr 220 z dnia 28 września 2004, poz. 2237.
3a. Dziubek Z. (red.): Choroby zakaźne i pasoŜytnicze. Wyd. 2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL., Warszawa 2000.
4. Głowaciński Z. (red.) Polska czerwona księga zwierząt. PAN. Kraków 1992.
4a. Golvan Y.J.: Atlas Parazytologii. Wyd. 1., Volumed, Wrocław 2000.
5. Jura Cz.: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. PWN, Warszawa 1996.
6. Kadłubowski R. Kurnatowska A., (red.): Zarys parazytologii lekarskiej. Wyd. 7. PZWL, Warszawa 1999.
7. Kadłubowski R.: Tło ekologiczne nauk medycznych. [W:] Ekologia. Jej związki z róŜnymi dziedzinami wiedzy
medycznej. Kurnatowska A. (red.). PWN, Warszawa 2001.
8. Kadłubowski R.: Układ Ŝywiciel-pasoŜyt jako homeostat biologiczny. Parazytoza środowiskowa. [W:] Ekologia.
Jej związki z róŜnymi dziedzinami wiedzy. Kurnatowska A. (red.). PWN, Warszawa - Łódź 1997.
9. Kurnatowska A.: Rezerwuary chorobotwórczych czynników biotycznych w aerosferze, hydrosferze i litosferze.
[W:] Ekologia. Jej związki z róŜnymi dziedzinami wiedzy. Kurnatowska (red). PWN, Warszawa - Łódź 1997.
10. Kasprzak W.: Pełzaki wolnoŜyjące o właściwościach patogenicznych dla człowieka i zwierząt. PWN, Warszawa Wrocław 1985.
11. Kassai T. i in.: Standarized Nomenclature of Animal Parasitic Diseases (SNOAPAD). Veterin. Parasitology, 29,
299-326, 1988.
12. Kocięcka W.: Włosień kręty i włośnica. Volumed, Wrocław 1996.
13. Majewska A. C. (red.).: Parazytologia lekarska dla studentów farmacji. Przewodnik do ćwiczeń. Wydawnictwa
Uczelniane Akademii Medycznej im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu. Poznań 2000.
14. Pawłowski Z.: Pełzakowica w ujęciu Światowej Organizacji Zdrowia. Biul. Met. - Org. Inst. Med. Morsk. i Trop.
31/1/, 9-11, 1998.
14a. Pawłowski Z., Stefaniak J. (redaktorzy): Parazytologia kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004.
15. Piotrowski F. : Zarys entomologii parazytologicznej. PWN, Warszawa 1990.
16. Prokopowicz D.: Choroby przenoszone przez kleszcze . Wyd. Fundacji Büchnera, Warszawa 1995.
17. Złotorzycka J. (red.): Słownik parazytologiczny. Polskie Towarzystwo Parazytologiczne, Warszawa 1998.
17a. Czasopismo „Wiadomości Parazytologiczne” - organ Polskiego Towarzystwa Parazytologicznego.
Piśmiennictwo, z którego korzystano wyłącznie przy reprodukcji rycin
18. Belding D. L.: Textbook of Parasitology. Wyd. 3. Appleton – Century - Crofts, New York 1965.
19. Boczek J.: Roztocze. PWRL, Warszawa 1966.
20. Braun M., Seifert O.: Die tierischen Parasiten des Menchen. Verlag von Curt Kabitzsch, Leipzig 1925.
21. Brown H. W.: Basic Clinical Parasitology. Wyd. 4. Appleton - Century - Crofts, New York 1975.
22. Brumpt E.: Precis de Parasitologie, wyd. 6. Mason C'e, Paris 1949.
23. Craig C. F., Faust E. C.: Clinical Parasitology. Wyd. 8. Lea and Febiger, Philadelphia 1970.
24. Guiart J., Grimbert L.: Precis de Diagnostic Chimic., Microscopique et Parasitologique, wyd. 4, J. Lamarre Ed.
Paris 1922.
25. Herms W. B. James M. T.: Medical Entomology. Wyd. 5. Mc Millan Comp., New York 1961.
26. Honigberg B. M.: Biologia Trichomonas vaginalis. Wiad. Parazytologiczne 15(3/4), 217-228, 1969.
27. Ławkowicz W., Krzemińska-Ławkowiczowa J. K.: Atlas hematologiczny, wyd. 2. PZWL, Warszawa 1956.
28. Martini E.: Merkblätter. Medizinisch Wichtige Insecten. J. A. Barth Verlag, Leipzig 1949.
29. Nitzulescu V.: Elemente de Parasitologie. Bucuresti 1955.
30. Noble E. R., Noble G. A.: Parasitology. Wyd. 4. Lea and Febiger, Philadelphia 1976.
31. Piekarski G.: Lehrbuch der Parazytologie. Springer -Verlag, Berlin - Göttingen - Heidelberg 1954.
32. Skrodzki E. Pchły (Aphaniptera) i ich rola epidemiologiczna. PWN, Warszawa 1960.
117
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
33. Soulsby E. J. L.: Helmints, Arthropods & Protozoa of Domested Animals. Lea Febiger, Philadelphia 1968, repr.
1977.
34. Staněk C. J.: Tierwelt um uns. Artia, Prag.
35. Stefański W.: Zarys parazytologii ogólnej. PZWS, Warszawa 1950.
36. Tarczyński S.: Zarys parazytologii systematycznej. Wyd. 2. PWN, Warszawa 1984.
37. Wilczyński J.: Zarys zoologii i parazytologii. Wyd. 2. Warszawa 1931.
118
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Część IV
INDEX NAZW POLSKICH I ŁACIŃSKICH
OMAWIANYCH PASOśYTÓW
Index nazw polskich
Bruzdogłowiec szeroki, 51
Glista kocia, 75
Glista ludzka, 70
Glista psia, 73
Glista świńska, 72
Kleszcz pastwiskowy, 87
Komar kłujący, 108
Lamblia jelitowa, 22
Motylica wątrobowa, 40
Motyliczka, 42
Moskit papataczi, 104
Mucha tse-tse, 109
Obleńce, 67
Owady, 97
Owsik ludzki, 67
Pajęczaki, 86
Pchła dŜumowa, 114
Pchła kocia, 113
Pchła ludzka, 115
Pchła psia, 111
Pełzak czerwonki, 25
Pełzak dziąsłowy, 27
Pełzak okręŜnicy, 27
Pierścienice, 83
Pierwotniaki, 13
Pijawka lekarska, 83
Pluskwa domowa, 101
Płazińce, 38
Przywra kocia, 43
Przywra płucna, 48
Przywry digenetyczne, 38
Stawonogi, 86
Świdrowiec gambijski, 15
Świerzbowiec ludzki, 91
Tasiemce, 49
Tasiemiec bąblowcowy, 60
Tasiemiec bąblowcowy wielojamowy, 61
Tasiemiec karłowaty, 64
Tasiemiec nieuzbrojony, 55
Tasiemiec psi, 63
Tasiemiec uzbrojony, 58
Toksoplazma, 35
Triatoma napastliwa, 103
Wesz ludzka, 98
Widliszek, 105
Włosień kręty, 76
Włosogłówka ludzka, 79
Zarodziec owalny, 34
Zarodziec pasmowy, 32
Zarodziec ruchliwy, 30
Zarodziec sierpowy, 33
Rozkruszek drobny, 95
Rozkruszek mączny, 94
Rozkruszek polowo-magazynowy, 95
Rozkruszek serowy, 95
Rozkruszek wydłuŜony, 95
Roztocze, 87
Roztoczek brunatny, 96
Roztoczek domowy, 96
Roztoczek owłosiony, 96
Roztoczek suszowy, 96
Rzęsistek pochwowy, 19
119
Materiały do ćwiczeń z parazytologii
Indeks nazw łacińskich
Acantamoeba castellanii, 28
Acanthocheilonema perstans, 82
Acarina, 87
Acarus farris, 95
Acarus siro, 94
Annelida 83
Anopheles maculipennis, 105
Arachnida, 86
Arthropoda, 86
Ascaris lumbricoides hominis, 70
Ascaris lumbricoides suis, 72
Paragonimus westermani, 48
Pediculus humanus, 98
Phlebotomus papatasii, 104
Plasmodium falciparum, 33
Plasmodium malariae, 32
Plasmodium ovale, 34
Plasmodium vivax, 30
Platyhelminthes, 38
Protista, 13
Pseudophyllidea, 53
Pulex irritans, 115
Carpoglyphus lactis, 96
Cestoda, 49
Cimex lectularius, 101
Cohieria fusca, 96
Ctenocephalides canis, 111
Ctenocephalides felis, 113
Culex pipiens, 108
Cyclophyllidea, 55
Sarcoptes scabiei, 91
Schistosoma haematobium, 45
Schistosoma japonicum, 47
Schistosoma mansoni, 46
Digenea, 38
Dicrocoelium dendriticum, 42
Diphyllobothrium latum, 53
Dipylidium caninum, 63
Echinococcus granulosus, 60
Echinococcus maltilocularis 62
Entamoeba coli, 27
Entamoeba dispar, 27
Entamoeba gingivalis, 27
Entamoeba histolytica, 25
Enterobius vermicularis, 67
Fasciola hepatica, 40
Taenia saginata, 55
Taenia solium, 58
Toxocara canis, 73
Toxocara cati, 75
Toxoplasma gondii, 35
Triatoma infestans, 103
Trichinella spiralis, 76
Trichomonas vaginalis, 19
Trichuris trichiura, 79
Trypanosoma cruzi, 17
Trypanosoma gambiense, 15
Tyrophagus casei, 95
Tyrophagus longior, 95
Tyrophagus putrescentiae, 95
Wuchereria bancrofti, 81
Xenopsylla cheopis, 114
Giardia lamblia, 22
Glossina palpalis, 109
Glycyphagus destructor, 96
Glycyphagus domesticus, 96
Haemopis sanguisuga, 85
Hirudo medicinalis, 83
Hymenolepis diminuta, 66
Hymenolepis nana, 64
Insecta, 97
Ixodes ricinus, 87
Leishmania donovani, 18
Leptopsylla segnis, 115
Naegleria fowleri, 29
Nemathelminthes, 67
Opisthorchis felineus, 43
120

Podobne dokumenty