PDF [PL]

Komentarze

Transkrypt

PDF [PL]
Acta Sci. Pol., Agricultura 7(3) 2008, 53-63
PLON I EKONOMICZNA OCENA POZYSKIWANIA PASZ
Z RUNI MIESZANEK ROĝLIN MOTYLKOWATYCH
Z TRAWAMI W ZALEĩNOĝCI OD SPOSOBU,
CZĉSTOTLIWOĝCI UĩYTKOWANIA
I SKŁADU GATUNKOWEGO
Eliza Gaweł, Andrzej Madej
Instytut Uprawy NawoĪenia i Gleboznawstwa – PIB w Puławach1
Streszczenie. Badania przeprowadzono w latach 2004-2006 w Rolniczym Zakładzie DoĞwiadczalnym w Grabowie (51°21’ N; 21°40’ E), naleĪącym do Instytutu Uprawy NawoĪenia i Gleboznawstwa – PIB w Puławach. Porównano plonowanie trzech róĪnych mieszanek roĞlin motylkowatych z trawami w zaleĪnoĞci od sposobu (koĞny i pastwiskowy)
i czĊstotliwoĞci uĪytkowania (zbiór co 21, 28, 35 i 42 dni). Wykonano ekonomiczną oceny kosztów uzyskania pasz dla róĪnych sposobów uĪytkowania runi. Koszty uzyskania
paszy pastwiskowej były niĪsze niĪ paszy pozyskanej w warunkach koĞnego uĪytkowania
runi. ZwiĊkszenie liczby dni odrastania runi mieszanek powodowało obniĪenie jej wartoĞci pokarmowej, obniĪenie kosztów bezpoĞrednich oraz jednostkowych kosztów produkcji 1 tony suchej masy i 100 jednostek pokarmowych produkcji mleka (JPM). EfektywnoĞü nawoĪenia azotem w tych warunkach była wiĊksza od uzyskanej w czĊstotliwoĞci
koszenia co 21 i 28 dni. Wpływ składu botanicznego mieszanek na badane parametry był
niewielki, a mieszanka z festulolium wyróĪniała siĊ najlepszą wartoĞcią pokarmową
i najmniejszą efektywnoĞcią nawoĪenia azotem. Plony suchej masy porównywanych mieszanek oraz koszty bezpoĞrednie i jednostkowe produkcji paszy były zbliĪone niezaleĪnie
od gatunku trawy w mieszance.
Słowa kluczowe: mieszanki motylkowatych z trawami, uĪytkowanie pastwiskowe, uĪytkowanie koĞne, czĊstotliwoĞü uĪytkowania mieszanek, jednostkowe koszty produkcji,
efektywnoĞü nawoĪenia azotem
WSTĉP
W chowie bydła ukierunkowanym na produkcjĊ mleka niezbĊdne jest wykorzystanie
pasz objĊtoĞciowych. W przypadku braku w gospodarstwie rolnym wystarczającego
Adres do korespondencji – Corresponding author: dr Eliza Gaweł, Zakład Uprawy RoĞlin
Pastewnych Instytutu Uprawy NawoĪenia i Gleboznawstwa – PIB w Puławach,
ul. Czartoryskich 8, 24-100 Puławy, e-mail: [email protected]
54
E. Gaweł, A. Madej
areału naturalnych łąk czy pastwisk rolnik zmuszony jest produkowaü pasze na gruntach ornych, wysiewając miĊdzy innymi mieszanki roĞlin motylkowatych z trawami.
Istnieje ponadto potrzeba racjonalnego wykorzystania posiadanego potencjału produkcyjnego i obniĪania kosztów produkcji pasz. Jednym z czynników obniĪania kosztów
w chowie bydła mlecznego jest produkcja tanich pasz objĊtoĞciowych o wysokich walorach jakoĞciowych, np. z runi motylkowato-trawiastej.
Z porównania trzech technologii zbioru i konserwacji paszy (produkcji siana poprzez suszenie skoszonej runi na powierzchni łąki, zakiszania podsuszonej runi łąkowej
w pryzmie oraz sporządzania kiszonek w belach owijanych folią), dokonanego przez
IMUZ w Falentach wynika, Īe najtaĔsze jest suszenie runi łąkowej na siano, a najdroĪsze – zakiszanie runi w duĪych belach owijanych folią [Zastawny i in. 2001]. Z uwagi
na brak wyników badaĔ z zakresu ekonomicznej oceny pozyskiwania pasz z runi mieszanek motylkowato-trawiastych, uĪytkowanej pastwiskowo lub koĞnie w zaleĪnoĞci od
czĊstotliwoĞci zbioru i składu gatunkowego mieszanek, zdecydowano przeprowadziü
takie doĞwiadczenia na gruntów ornych.
Celem badaĔ było wyznaczenie optymalnego pod wzglĊdem produkcyjnym i ekonomicznym sposobu uĪytkowania trzech mieszanek motylkowato-trawiastych. ZałoĪono, iĪ korzystniejsze pod wzglĊdem ekonomicznym bĊdzie pastwiskowe wykorzystanie
mieszanek, a wiĊksza czĊstotliwoĞü zbioru spowoduje wzrost kosztów jednostkowych
pozyskanej paszy ze wzglĊdu na koniecznoĞü zaangaĪowania dodatkowych Ğrodków
produkcji i maszyn.
MATERIAŁ I METODY
Badania przeprowadzono w latach 2004-2006 w Rolniczym Zakładzie DoĞwiadczalnym w Grabowie (51°21’ N; 21°40’ E), naleĪącym do Instytutu Uprawy NawoĪenia
i Gleboznawstwa – PIB w Puławach, na czarnej ziemi zdegradowanej i glebie płowej
(pgm.gl). Czynnikami doĞwiadczenia były:
I – dwa sposoby uĪytkowania mieszanek motylkowato-trawiastych:
– pastwiskowe,
– koĞne;
II – cztery czĊstotliwoĞci uĪytkowania: co 21, 28, 35 i 42 dni po pokosie wyrównawczym;
III – trzy mieszanki wielogatunkowe roĞlin motylkowatych z trawami (w nawiasach
podano procentową iloĞü wysiewu w stosunku do normy zalecanej w siewie
czystym):
– lucerna (50%) + kupkówka pospolita (40%) + esparceta siewna (10%) + komonica zwyczajna (20%);
– lucerna (50%) + festulolium (40%) + esparceta siewna (10%) + komonica
zwyczajna (20%);
– lucerna (50%) + kupkówka pospolita (20%) + festulolium (20%) + esparceta
siewna (10%) + komonica zwyczajna (20%).
Udział nasion komponentów w mieszankach wyliczono na podstawie ich norm wysiewu w siewie czystym, które wynosiły: dla lucerny odmiany Radius – 20 kg nasion·ha-1,
kupkówki pospolitej odmiany Armena – 20 kg, esparcety siewnej odmiany Taja – 100
kg nasion w strąkach, festulolium odmiany Felopa – 36 kg, komonicy zwyczajnej odmiana Skrzeszowicka – 18 kg nasion·ha-1.
Acta Sci. Pol.
Plon i ekonomiczna ocena...
55
Mieszanki wysiano wiosną 2004 roku bez roĞliny ochronnej, w układzie bloków
kompletnie zrandomizowanych, w trzech replikacjach. Powierzchnia doĞwiadczenia
brutto wynosiła 1,5 ha, a poletka – 135 m2. EsparcetĊ zasiano na głĊbokoĞü 3-4 cm,
a nastĊpnie, odrĊbnym przejĞciem siewnika na głĊbokoĞü 1-2 cm, krzyĪowo wysiano
pozostałe komponenty mieszanek motylkowato-trawiastych.
Przedsiewne nawoĪenie mineralne wynosiło: 30 kg N·ha-1, 60 kg P·ha-1 oraz 60 kg
K·ha-1. W roku siewu, w sierpniu, po zbiorze I pokosu zielonki zastosowano drugą dawkĊ
nawoĪenia azotem w iloĞci 30 kg·ha-1. W latach uĪytkowania, wiosną, wysiano 30 kg N,
80 kg P i 40 kg K·ha-1. Po zbiorze pierwszego pokosu zastosowano potas w iloĞci 40
kg·ha-1. Po kaĪdym zbiorze runi mieszanki nawoĪono azotem w dawce 30 kg·ha-1, z wyjątkiem ostatniego zbioru w sezonie wegetacyjnym kaĪdego roku uĪytkowania.
W roku siewu ruĔ mieszanki koszono dwukrotnie w celu likwidacji zachwaszczenia,
a nastĊpnie okreĞlano plon z dwóch odrostów.
W latach pełnego uĪytkowania, niezaleĪnie od sposobu uĪytkowania, skoszono odrost
wiosenny w fazie początku pąkowania lucerny, a z zebranego materiału roĞlinnego, po
podsuszeniu na pokosie, przygotowano sianokiszonkĊ w belach owijanych folią (pokos
wyrównawczy). NastĊpne odrosty runi wypasano i koszono, zgodnie ze schematem doĞwiadczenia, po upływie odpowiedniej liczby dni od pokosu wyrównawczego. W kaĪdym
roku pełnego uĪytkowania, w sezonie wegetacyjnym, przeprowadzono odpowiednio 6, 5,
4 i 3 wypasy lub koszenia runi. W doĞwiadczeniu wykorzystano stado produkcyjne bydła
liczące w 2005 roku 62 DJP (DuĪe Jednostki Przeliczeniowe, 1 DJP bydła = 500 kg masy
ciała), w 2006 roku 70-71 DJP (w wypasach 1-3 wykorzystano 71 DJP). Niedojady pozostałe po wypasie runi koszono, waĪono i usuwano z pastwiska. Plon zielonej masy przed
wypasem i koszeniem okreĞlano z powierzchni 11,25 m2 kaĪdego poletka.
W pozyskanym materiale roĞlinnym oznaczano zawartoĞü azotu i fosforu metodą
spektrofotometrii przepływowej, potasu – metodą emisji spektrometrii płomieniowej,
wapnia i magnezu – metodą spektrometrii atomowej, włókna surowego – metodą wagową, tłuszczu surowego – metodą Soxhleta i strawnoĞci enzymatycznej metodą APC.
ZawartoĞü białka ogólnego obliczono na podstawie zawartoĞci azotu ogólnego (%N × 6,25).
OkreĞlono teĪ koncentracjĊ energii w paszy (jednostki energetyczne produkcji mleka –
JPM) – według systemu INRA 1988, korzystając z programu komputerowego
WINWAR wersja 1.3 [Kowalski i KaĔski 1993].
Wyniki dotyczące łącznych plonów suchej masy za trzy lata uĪytkowania opracowano statystycznie, oceniając istotnoĞü róĪnic za pomocą półprzedziału ufnoĞci Tukeya dla
Į = 0,05.
Analiza ekonomiczna kosztów uzyskania pasz obejmowała wyliczenie kosztów bezpoĞrednich przypadających na 1 ha uprawy oraz jednostkowych kosztów produkcji 1 t
suchej masy paszy i 100 jednostek energetycznych produkcji mleka (JPM) w poszczególnych systemach uĪytkowania, a takĪe efektywnoĞü nawoĪenia azotem. W obliczeniach uwzglĊdniono łączne plony i nakłady materiałowe poniesione w 3 kolejnych latach uĪytkowania mieszanek, zgodnie z kartami dokumentacyjnymi realizowanego
doĞwiadczenia. W celu dokładniejszego porównania poszczególnych sposobów wykorzystania runi mieszanek w wyliczeniach kosztów uwzglĊdniono koszt siły pociągowej
wykonywanych zabiegów (koszenia, przetrząsania, grabienia, prasowania, owijania,
transportu), wykorzystując wzór według formuły Klepackiego: koszt 1 cnh = moc ciągnika w kW × 0,165 × cena 1 kg oleju napĊdowego, uwzglĊdniający jedynie koszt paliwa
i olejów jako róĪnicujący opłacalnoĞü róĪnych sposobów pozyskiwania pasz [Klepacki i GołĊbiewska 2002].
Agricultura 7(3) 2008
E. Gaweł, A. Madej
56
W przypadku pastwiskowego uĪytkowania runi mieszanek w obliczeniach uwzglĊdniono koszty koszenia niedojadów i procentowy współczynnik wykorzystania runi pastwiskowej przez wypasane zwierzĊta.
Ceny poszczególnych materiałów przyjĊto z róĪnych Ĩródeł [Praca zbiorowa 2005,
2006, 2007, Rynek Rolny 2004, 2005, 2006, 2007], odpowiednio z lat, w których dane
materiały były wykorzystywane w produkcji.
WYNIKI I DYSKUSJA
Łączny (za 3 lata uĪytkowania) plon suchej masy runi mieszanek w uĪytkowaniu
pastwiskowym (netto) był istotnie niĪszy niĪ w uĪytkowaniu koĞnym (rys. 1). Uzyskane
wyniki są zgodne z zawartymi w opracowaniach, w których stwierdzono znaczne obniĪenie poziomu plonowania runi wypasanych w porównaniu z uĪytkowanymi koĞnie
[Mosimann i in. 1998, Gaweł 2000].
P* – uĪytkowanie pastwiskowe – grazing utilization
K** – uĪytkowanie koĞne – cutting utilization
21, 28, 35, 42*** – czĊstotliwoĞü zbioru – frequency of utilization
Rys. 1.
Fig. 1.
Łączny, za 3 lata, plon suchej masy netto mieszanek w zaleĪnoĞci od sposobu i czĊstotliwoĞci uĪytkowania
Three-year cumulative yield of dry matter of the mixtures depending on the utilization
system and frequency of utilization
Poziom plonowania badanej runi był istotnie zróĪnicowany w zaleĪnoĞci od czĊstotliwoĞci uĪytkowania. Mniejsza czĊstotliwoĞü zbioru wiązała siĊ z istotnym wzrostem
plonu suchej masy (rys. 1). RuĔ uĪytkowaną mniej intensywnie, z czĊstotliwoĞcią co 35
i 42 dni, wyróĪniał najwyĪszy łączny plon suchej masy, wynoszący odpowiednio 36,5
i 37,0 t·ha-1. UĪytkowanie runi z czĊstotliwoĞcią co 21 dni wpłynĊło na istotne obniĪenie sumarycznego plonu suchej masy w stosunku do uzyskanego ze zbiorów co 28, 35
oraz 42 dni. Uzyskane wyniki potwierdzają dane z piĞmiennictwa, omawiające zarówno
spadek plonowania w warunkach intensywnego koszenia, jak i wypasania runi roĞlin
motylkowatych i mieszanek motylkowato-trawiastych oraz runi łąkowej [Pawlak 1992,
ûwintal 1993, Mosimann i in. 1995, 1998, Romero i Juan 1996, ĝcibior i Magnuszewska 1998, Łyszczarz 2001, Kochanowska-Bukowska 2003, Gaweł 2005].
Acta Sci. Pol.
Plon i ekonomiczna ocena...
57
Z danych zamieszczonych w tabeli 1 wynika, Īe w obu latach uĪytkowania komponentem dominującym w runi mieszanek uĪytkowanych pastwiskowo i koĞnie była lucerna. W innych badaniach własnych przedstawiono ciągłe zmiany proporcji komponentów, zachodzące w mieszankach uĪytkowanych koĞnie oraz pastwiskowo, które
doprowadziły do znacznego zmniejszenia udziału lucerny w runi mieszanek w drugim
roku uĪytkowania [Gaweł 2000].
W okresie dwuletniego uĪytkowania pastwiskowego udział kupkówki pospolitej
w łanie mieszanek był bardziej stabilny niĪ w uĪytkowaniu koĞnym (tab. 1). Festulolium w warunkach przeprowadzonego doĞwiadczenia okazało siĊ gatunkiem mniej
trwałym niĪ kupkówka pospolita, a jego udział w runi mieszanek po dwóch latach wypasania był niewielki i wynosił 2,9%, natomiast w uĪytkowaniu koĞnym – 1,6%. Pozostałe gatunki roĞlin motylkowatych stanowiły od 0,1 do 0,7% plonu runi mieszanek.
Zachwaszczenie po dwóch latach pełnego uĪytkowania runi mieszanek wynosiło około 6%.
Tabela 1. Skład botaniczny mieszanek w zaleĪnoĞci od sposobu, czĊstotliwoĞci uĪytkowania
i gatunku trawy w mieszankach w latach uĪytkowania, %
Table 1. Botanical composition of the mixtures depending on the system, utilization frequency
and grass species in years of utilization, %
Wyszczególnienie
Specification
UĪytkowanie – Utilization:
P*
K**
CzĊstotliwoĞü uĪytkowania:
Frequency of utilization:
21
28
35
42
Mieszanki – Mixtures:
1***
2
3
Lucerna
Lucerne
Kupkówka
Cocksfoot
Festulolium
Festulolium
Komonica
i esparceta
Birdsfoot trefoil
and sainfoin
Rok uĪytkowania – Year of utilization
II
I
II
I
II
I
II
I
65,5
64,3
75,6
79,2
19,3
18,8
14,9
12,3
13,6
13,6
2,9
1,7
0,3
0,7
55,0
60,7
74,2
70,3
64,6
69,9
82,7
92,4
24,7
21,6
12,6
12,6
20,3
18,3
10,4
5,5
13,8
13,4
12,5
14,9
2,8
3,1
1,9
1,3
59,9
72,1
64,0
73,3
85,9
73,0
35,2
0
18,4
21,9
0
18,9
0
25,2
15,7
0
5,2
1,7
Chwasty
Weeds
I
II
0,1
0,4
1,3
2,6
6,3
6,5
6,0
1,0
0,5
0,5
1,0
0,5
0,5
0
0,5
3,3
0,2
1,7
11,3
8,2
4,5
0,8
0,5
0,6
0,6
1,2
0,5
0,5
4,4
2,1
1,3
3,6
8,4
5,9
P* – uĪytkowanie pastwiskowe – grazing utilization
K** – uĪytkowanie koĞne – cutting utilization
1*** – lucerna (50%) + kupkówka pospolita (40%) + esparceta siewna (10%) + komonica zwyczajna (20%)
– lucerne (50%) + cocksfoot (40%) + sainfoin (10%) + birdsfoot trefoil (20%)
2
– lucerna (50%) + festulolium (40%) + esparceta siewna (10%) + komonica zwyczajna (20%) – lucerne
(50%) + festulolium (40%) + sainfoin (10%) + birdsfoot trefoil (20%)
3
– lucerna (50%) + kupkówka pospolita (20%) + festulolium (20%) + esparceta siewna (10%) + komonica
zwyczajna (20%) – lucerne (50%) + cocksfoot (20%) + festulolium (20%) + sainfoin (10%) + birdsfoot
trefoil (20%)
CzĊstotliwoĞü uĪytkowania wpływała na proporcje lucerny i traw w runi mieszanek,
a zbiór roĞlin co 35 i 42 dni powodował zwiĊkszenie udziału lucerny w plonie, zwłaszcza w drugim roku uĪytkowania (tab. 1). Udział kupkówki pospolitej na obiektach intensywnie uĪytkowanych co 21 dni był wiĊkszy niĪ na obiektach zbieranych co 42 dni,
Agricultura 7(3) 2008
58
E. Gaweł, A. Madej
festulolium natomiast utrzymywało siĊ na zbliĪonym poziomie niezaleĪnie od czĊstotliwoĞci zbioru. Kupkówka pospolita okazała siĊ gatunkiem bardziej konkurencyjnym
dla lucerny niĪ festulolium oraz kupkówka pospolita i festulolium łącznie, zwłaszcza
w pierwszym roku pełnego uĪytkowania.
Analiza statystyczna nie wykazała istotnych róĪnic w plonach mieszanek w zaleĪnoĞci od doboru gatunku trawy. Łączny za 3 lata plon suchej masy mieszanki z kupkówką
pospolitą wynosił 33,0 t·ha-1, mieszanki z festulolium 33,0 t·ha-1, a mieszanki zawierającej dwa gatunki traw: kupkówkĊ pospolitą i festulolium – 33,9 t·ha-1. NiezaleĪnie od
doboru gatunku trawy komponentem dominującym w runi mieszanek była lucerna.
NajwiĊkszym udziałem lucerny w runi charakteryzowała siĊ mieszanka z festulolium,
w której ten gatunek stanowił 72,1% plonu w pierwszym i 85,9% w drugim roku uĪytkowania (tab. 1). KonkurencyjnoĞü kupkówki pospolitej oraz kupkówki pospolitej
i festulolium w stosunku do lucerny była zbliĪona.
Struktura plonu wykazała, Īe ruĔ mieszanek uĪytkowanych koĞnie wyróĪniała siĊ
wiĊkszym udziałem lucerny niĪ ruĔ mieszanek wypasanych krowami. WartoĞü pokarmowa runi wielogatunkowej, uzyskana w uĪytkowaniu pastwiskowym, a wyraĪona
w jednostkach pokarmowych produkcji mleka (JPM) oraz białkowych (BTJ), była
wiĊksza niĪ runi uĪytkowanej koĞnie (tab. 2).
Tabela 2. Skład gatunkowy mieszanek uĪytkowanych pastwiskowo i koĞnie oraz wartoĞü
energetyczna i białkowa w 1 kg s.m (Ğrednia waĪona z 2 lat uĪytkowania)
Table 2. Botanical composition of the mixtures in grazing and cutting utilization, and the energy
and protein value of 1 kg d.m. (weighted means from two years of utilization)
UĪytkowanie pastwiskowe – Grazing utilization
UĪytkowanie koĞne – Cutting utilization
wartoĞü
wartoĞü
skład gatunkowy mieszanek
pokarmowa
skład gatunkowy mieszanek
pokarmowa
Wyszcze1 kg s.m.
botanical composition
1 kg s.m.
botanical composition
gólnienie
of the mixtures
nutritive value
of the mixtures
nutritive value
Specification
1 kg d.m.
1 kg d.m.
1
2
3
4 chwasty JPM BTJ
1
2
3
4 chwasty JPM BTJ
L
K Fl K + E
L
K
Fl K + E
weeds UFL PDI
weeds UFL PDI
UĪytkowanie – Utilization
P*
3,8
0,82 23,8 –
69,7 16,1 10,1 0,3
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
– 71,6 15,3 7,5
0,7
4,9
0,73 14,9
K**
CzĊstotliwoĞü uĪytkowania – Frequency of utilization
21
62,7 21,6 11,6 0,5
3,6
0,84 26,3 56,9 23,3 9,2
1,0
9,6
0,73 15,5
28
58,3 21,9 15,0 0,6
4,1
0,78 25,0 68,7 18,9 6,6
0,8
5,1
0,77 15,8
35
78,8 11,1 7,3 0,2
2,6
0,85 24,5 78,0 11,9 7,6
0,2
2,3
0,73 15,1
42
78,9 10,0 8,7 0,1
2,3
0,79 19,6 82,1 9,2 7,5
0,2
1,0
0,68 13,1
Mieszanki – Mixtures
1***
66,0 28,9 0
0,4
4,6
0,79 23,0 68,1 24,9 0
0,4
6,6
0,74 14,5
2
78,0 0 16,7 0,2
5,2
0,86 24,9 78,8 0 13,6
1,4
6,2
0,70 15,8
3
65,3 19,3 11,6 0,3
3,5
0,79 23,6 68,7 17,9 8,8
0,6
4,0
0,74 14,5
objaĞnienia jak w tabeli 1 – for explanation see Table 1
L1 – lucerna – lucerne
K2 – kupkówka – cocksfoot
Fl3 – festulolium – festulolium
K + E4 – komonica i esparceta – bridsfoot trefoil and sainfoin
JPM – jednostka paszowa produkcji mleka – UFL feed unit for lactation
BTJ – białko trawione w jelicie cienkim – PDI protein digested in the small intestine
Acta Sci. Pol.
Plon i ekonomiczna ocena...
59
RuĔ mieszanek wielogatunkowych intensywnie wypasanych i koszonych co 21 dni
wyróĪniała wiĊksza wartoĞü pokarmowa i mniejszy udział lucerny w strukturze plonu
mieszanek w porównaniu z uzyskanymi w uĪytkowaniu co 42 dni (tab. 2). Dobór gatunków roĞlin do mieszanek motylkowato-trawiastych wpływał na ich wartoĞü energetyczną. NajwiĊkszą wartoĞcią energetyczną i białkową wyróĪniała siĊ ruĔ mieszanki
z festulolium, zarówno wypasanej, jak i uĪytkowanej koĞnie. Mieszanka ta charakteryzowała siĊ wiĊkszym udziałem lucerny w plonie niĪ mieszanki z kupkówką pospolitą
lub z kupkówką pospolitą i festulolium (tab. 2).
W produkcji pasz, oprócz uzyskanego plonu, decydujące znaczenie ma wartoĞü pokarmowa, oceniona poprzez zawartoĞü jednostek pokarmowych produkcji mleka (JPM)
w plonie suchej masy paszy. Jak wynika z danych zawartych w tabeli 2, ruĔ pastwiskowa charakteryzowała siĊ wyĪszą wartoĞcią energetyczną 1 kg suchej masy paszy (0,82
JPM) niĪ ruĔ uĪytkowana koĞnie (0,73 JPM). Podobne rezultaty uzyskano w doĞwiadczeniach Harasim i Harasim [2002]; wypasana ruĔ trawiasto-koniczynowa cechowała
siĊ wiĊkszą wartoĞcią energetyczną 1 kg suchej masy niĪ ruĔ uĪytkowana koĞnie –
z przeznaczeniem paszy na siano i sianokiszonkĊ. W badaniach nad sposobami wypasu
wykazano, Īe w wypasie krótko- i długotrwałym runi mieszanek skład chemiczny suchej masy, strawnoĞü, wartoĞü energetyczna i białkowa były zbliĪone [Gaweł 2005].
W uĪytkowaniu pastwiskowym uzyskano wiĊkszy plon jednostek energetycznych
runi (w tys. JPM na 1 ha) niĪ w uĪytkowaniu koĞnym. Zbiór co 35 i 42 dni pozwolił
równieĪ zebraü wiĊkszy plon jednostek energetycznych w porównaniu z pozostałymi
czĊstotliwoĞciami uĪytkowania runi (tab. 3). NajwiĊkszym plonem jednostek energetycznych produkcji mleka charakteryzowała siĊ ruĔ uĪytkowana co 35 dni. RuĔ mieszana, zawierająca dwa gatunki traw – kupkówkĊ pospolitą oraz festulolium, wyróĪniała
siĊ wiĊkszym plonem jednostek energetycznych niĪ ruĔ pozostałych mieszanek.
Tabela 3. ZawartoĞü i plon JPM oraz koszty produkcji pasz (łącznie w latach 2004-2006)
Table 3. Content and yield of feed units for lactation and costs of fodder production (cumulative
in years 2004-2006)
Wyszczególnienie
Plon JPM, tys.
Koszty bezpoĞrednie, zł·ha-1
Specification
Yield of UFL, thous.
Direct costs, PLN·ha-1
P*
K**
21
28
35
42
1***
2
3
Jednostkowe koszty produkcji, zł
Direct costs of product unit, PLN
1 t s.m. – 1 t d.m. 100 JPM – 100 UFL
UĪytkowanie – Utilization
27,9
4099
129,1
15,0
25,1
5324
157,4
21,6
CzĊstotliwoĞü uĪytkowania, dni – Frequency of utilization, day
22,3
4870
170,5
22,2
25,2
4726
151,3
18,8
30,0
4755
130,1
16,5
28,4
4495
121,1
16,0
Mieszanki – Mixtures
26,2
4677
143,4
18,2
26,2
4736
144,4
18,7
27,0
4721
141,0
18,0
objaĞnienia jak w tabeli 1 – for explanation see Table 1
Wyliczone na podstawie dostĊpnych danych koszty bezpoĞrednie produkcji paszy
i jednostkowe koszty produkcji 1 tony paszy i 100 jednostek energetycznych cechowały
Agricultura 7(3) 2008
60
E. Gaweł, A. Madej
siĊ zmiennoĞcią zarówno w odniesieniu do sposobu uĪytkowania, jak i czĊstoĞci zbioru
(tab. 3). Wykazano róĪnicĊ w kosztach bezpoĞrednich uzyskania paszy oraz kosztach
jednostkowych produkcji 100 jednostek pokarmowych produkcji mleka (JPM) i 1 tony
suchej masy miĊdzy pastwiskowym a koĞnym sposobem uĪytkowania. W przypadku
uĪytkowania pastwiskowego łączne koszty bezpoĞrednie w latach 2004-2006 kształtowały siĊ na poziomie 4099 zł i były mniejsze od uzyskanych w warunkach koszenia
(5324 zł). Podobne rezultaty dotyczące porównania kosztów bezpoĞrednich ponoszonych na pastwisku i w warunkach koszenia uzyskano w badaniach Harasim i Harasim
[2002]; koszty produkcji pasz z mieszanek uĪytkowanych koĞnie okazały siĊ o 150-190% wyĪsze od uzyskanych w uĪytkowaniu pastwiskowym runi. W badaniach własnych koszty bezpoĞrednie poniesione na produkcjĊ paszy w koĞnym uĪytkowaniu runi
mieszanek przewyĪszały o 28% koszty bezpoĞrednie ponoszone w systemie pastwiskowym, co związane było ze zwiĊkszonym wykorzystaniem maszyn oraz zwiĊkszonymi
nakładami materiałowymi na produkcjĊ pasz (zuĪycie folii do owijania bel i stosowanie
konserwantów do zakiszania).
Zmniejszenie czĊstotliwoĞci uĪytkowania runi mieszanek wiązało siĊ z mniejszym
wykorzystaniem maszyn rolniczych i stosowaniem niĪszych rocznych dawek azotu po
wykonanych pokosach lub wypasach. Powodowało to spadek kosztów bezpoĞrednich
oraz kosztów jednostkowych produkcji suchej masy paszy i 100 jednostek energetycznych. Podobne wyniki uzyskał wczeĞniej Juszczyk [2002] przy produkcji pasz objĊtoĞciowych w gospodarstwach mlecznych. W badaniach własnych skład gatunkowy wysianych mieszanek nie miał wpływu na koszty bezpoĞrednie produkcji paszy z runi
mieszanek motylkowato-trawiastych (tab. 3).
W pierwszym roku pełnego uĪytkowania udział lucerny w runi mieszanek był
mniejszy od uzyskanego w roku nastĊpnym (tab. 4). Odnotowano zwiĊkszenie proporcji
lucerny w strukturze plonu mieszanek wraz ze zmniejszeniem intensywnoĞci ich uĪytkowania. NajwyĪszym udziałem lucerny w latach uĪytkowania cechowała siĊ ruĔ mieszanki z festulolium.
W uĪytkowaniu koĞnym runi mieszanek, w pierwszym i drugim roku pełnego uĪytkowania, koszty bezpoĞrednie poniesione na produkcjĊ paszy z 1 ha oraz jednostkowe
koszty produkcji 1 tony suchej masy i 100 jednostek energetycznych produkcji mleka
(JPM) były wiĊksze niĪ w uĪytkowaniu pastwiskowym (tab. 4). Zaobserwowano teĪ
zmniejszenie kosztów bezpoĞrednich oraz jednostkowych kosztów produkcji 1 t suchej
masy i 100 jednostek energetycznych wraz ze zmniejszeniem intensywnoĞci uĪytkowania. Najmniejsze ich wartoĞci w obu latach uzyskano uĪytkując ruĔ mieszanek co 42
dni, a najwiĊksze – co 21 dni.
Koszty bezpoĞrednie produkcji paszy były zbliĪone w obydwu latach uĪytkowania,
a jednostkowe koszty produkcji 1 t suchej masy i 100 jednostek energetycznych charakteryzowały wiĊksze wartoĞci w drugim roku uĪytkowania niĪ w pierwszym (tab. 4).
EfektywnoĞü nawoĪenia azotem runi mieszanek w pierwszym roku uĪytkowania była wiĊksza niĪ w drugim (tab. 4). WiĊksze przyrosty plonu suchej masy uzyskano
w warunkach koĞnego uĪytkowania runi mieszanej niĪ na pastwisku. Intensywne uĪytkowanie zasiewu mieszanego co 21 dni i nawoĪenie wysoką dawką azotu (wynoszącą
w roku 210 kg N·ha-1) powodowało obniĪenie efektywnoĞci nawoĪenia 1 kg N. Maciejewski i in. [1998] wykazali, Īe wzrastające od 0 do 180 kg·ha-1 nawoĪenie azotem nie
wpływało na wysokoĞü plonów netto koniczyny czerwonej z Īycicą mieszaĔcową przy
póĨnym siewie. Stwierdzono ponadto, Īe przy wiosennym siewie koniczyny z Īycicą
Acta Sci. Pol.
Plon i ekonomiczna ocena...
61
w jĊczmieĔ zbierany w stadium dojrzałoĞci mlecznej zwiĊkszenie nawoĪenia ze 120 do
180 kg N·ha-1 spowodowało znaczny spadek plonu energii netto.
Tabela 4. EfektywnoĞü nawoĪenia 1 kg N w zaleĪnoĞci od-czĊstotliwoĞci uĪytkowania, udziału
lucerny oraz gatunku trawy w latach pełnego uĪytkowania runi mieszanek
Table 4. Efficiency of 1 kg N fertilization depending on utilization frequency, lucerne percentage
and grass species in mixtures in years of full utilization of legume-grass sward
ĝredni waĪony
Koszty
udział lucerny Plon suchej
bezpoĞrednie
Weighted means
masy
zł·ha-1
Wyszcze- Dawka
of lucerne
Yield of dry
Direct costs
gólnienie Dose
percentage
matter
PLN·ha-1
Specification N·ha-1
%
I
P*
K**
165
165
65,5
64,3
21
28
35
42
210
180
150
120
55,0
60,7
74,2
70,3
1***
2
3
165
165
165
59,9
72,1
64,0
Jednostkowe koszty
produkcji, zł
Direct costs of product
unit, PLN
1 t s.m
100 JPM
1 t d.m.
100 UFL
Rok uĪytkowania – Year of utilization
I
II
I
II
II
I
II
I
II
UĪytkowanie – Utilization
75,6
15,8 13,6 1243 1231 91,7 106,1 10,3 11,8
79,2
14,5 13,5 1567 1833 132,8 139,6 18,2 19,2
CzĊstotliwoĞü uĪytkowania – Frequency utilization
64,6
12,5 10,7 1646 1611 138,5 155,9 17,9 20,1
69,9
13,9 12,3 1563 1548 120,3 129,4 14,7 16,2
82,7
16,5 15,4 1558 1547 100,2 108,6 12,4 13,2
92,4
17,3 15,9 1454 1421 89,9 97,6 11,9 12,6
Mieszanki – Mixtures
73.3
15,1 13,4 1556 1533 111,4 125,2 14,1 15,6
85,9
14,8 13,5 1546 1517 114,1 122,8 14,6 15,7
73,0
15,5 13,8 1563 1546 111,3 120,6 13,9 15,3
EfektywnoĞü
nawoĪenia
1 kg N, t s.m.
Efficiency of
fertilization on
1 kg N, t d.m.
I
II
0,89
0,94
0,76
0,89
0,57
0,72
1,04
1,33
0,49
0,66
0,94
1,2
0,92
0,88
0,94
0,81
0,81
0,85
objaĞnienia jak w tabeli 1 – for explanation see Table 1
W badaniach własnych zbiór z czĊstotliwoĞcią co 42 dni oraz nawoĪenie 120 kg
N·ha-1 okazały siĊ najkorzystniejsze pod wzglĊdem efektywnoĞci nawoĪenia azotem
runi mieszanej, zwłaszcza w pierwszym roku uĪytkowania. RuĔ mieszanki z festulolium, wyróĪniająca siĊ najwyĪszym udziałem lucerny w strukturze plonu suchej masy,
cechowała najmniejsza efektywnoĞü nawoĪenia azotem.
PODSUMOWANIE
Na podstawie analizy ekonomicznej kosztów bezpoĞrednich poniesionych na 1 ha
uprawy mieszanek oraz jednostkowych kosztów produkcji uzyskanej suchej masy paszy
i jednostek energetycznych potwierdzono, Īe pastwiskowy sposób uĪytkowania runi
mieszanek jest pod wzglĊdem ekonomicznym bardziej racjonalny niĪ uĪytkowanie
koĞne. Cechuje go ponadto lepsza wartoĞü pokarmowa paszy.
UĪytkowanie koĞne runi oraz mniejsza intensywnoĞü uĪytkowania sprzyjała zwiĊkszeniu udziału lucerny w strukturze plonu mieszanek. UĪytkowanie runi mieszanej co
35 i 42 dni powodowało obniĪenie jej wartoĞci energetycznej i białkowej w porównaniu
z uĪytkowaniem co 21 i 28 dni.
Skład gatunkowy runi trzech porównywanych mieszanek nie miał istotnego wpływu
na plonowanie, ale kształtował wartoĞü energetyczną i białkową runi wypasanej i ko-
Agricultura 7(3) 2008
62
E. Gaweł, A. Madej
szonej. RuĔ pastwiskowa mieszanki wielogatunkowej z festulolium wyróĪniała siĊ
wyĪszą wartoĞcią energetyczną i białkową paszy niĪ mieszanek z kupkówką pospolitą
i z dwoma gatunkami traw z kupkówką pospolitą i festulolium. Plony suchej masy porównywanych mieszanek oraz koszty bezpoĞrednie i jednostkowe produkcji paszy były
zbliĪone niezaleĪnie od gatunku trawy w mieszance.
RuĔ zasiewu mieszanego z wysokim udziałem lucerny cechuje mała efektywnoĞü
nawoĪenia azotem. W runi mieszanej, zdominowanej przez lucernĊ, wiĊkszy wpływ na
efektywnoĞü nawoĪenia azotem ma czĊstotliwoĞü uĪytkowania niĪ poziom nawoĪenia
tym składnikiem. Przyrosty plonu suchej masy przypadające na 1 kg zastosowanego
azotu były odwrotnie proporcjonalne do poziomu nawoĪenia.
Ze wzglĊdu na wysoki plon paszy, mniejsze koszty bezpoĞrednie i jednostkowe oraz
wiĊkszą efektywnoĞü nawoĪenia azotem zbiór co 35 i 42 dni był bardziej uzasadniony
niĪ uĪytkowanie runi mieszanej co 21 i 28 dni, ale wartoĞü pokarmowa paszy była
mniejsza.
PIĝMIENNICTWO
ûwintal M., 1993. Plonowanie i jakoĞü lucerny mieszaĔcowej w zaleĪnoĞci od nawoĪenia oraz
liczby pokosów w roku. Fragm. Agron. 3(39), 21-34.
Gaweł E., 2000. Ocena przydatnoĞci mieszanek lucerny z trawami do uĪytkowania pastwiskowego. Cz. I. Plonowanie i skład botaniczny. Pam. Puł. 121, 67-82.
Gaweł E., 2005. Plonowanie i wartoĞü pokarmowa mieszanek lucerny z kupkówką pospolitą
i esparcetą w warunkach róĪnych systemów wypasania. Pam. Puł. 140, 311-329.
Harasim A., Harasim J., 2002. Produkcyjna i ekonomiczna ocena pozyskiwania pasz z trwałych
i przemiennych uĪytków zielonych. Pam. Puł. 130/I, 269-276.
Juszczyk S., 2002. Koszty produkcji pasz objĊtoĞciowych w gospodarstwach mlecznych. Rocz.
Nauk Rol. G 89(2), 89-95.
Klepacki B., GołĊbiewska B., 2002. OpłacalnoĞü produkcji ziemniaków jadalnych. Produkcja
i rynek ziemniaków jadalnych. Praca zbior. pod red. J. Chotkowskiego, WieĞ Jutra Warszawa,
40-49.
Kochanowska-Bukowska Z., 2003. WstĊpna ocena przydatnoĞci niektórych gatunków traw do
mieszanek z lucerną siewną (Medicago sativa L.) Legend na uĪytki przemienne. Biul. IHAR
225, 221-228.
Kowalski Z.M., KaĔski J., 1993. Komputerowy program wspomagający wyliczanie wartoĞci
pokarmowej pasz wg zasad systemu INRA 1988. AR Kraków.
Łyszczarz R., 2001. Modelowe badania nad wpływem terminu zbioru pierwszego odrostu na
iloĞciowe i jakoĞciowe parametry Īycicy trwałej i jej mieszanki z lucerną siewną. Pam. Puł.
125, 321-329.
Maciejewski T., Sobiech S., Szukała J., GrzeĞ S., 1998. Porównanie rolniczej, ekonomicznej
i energetycznej efektywnoĞci róĪnych sposobów uprawy koniczyny czerwonej z Īycicą mieszaĔcową. Rocz. AR w Poznaniu, Rolnictwo CCCVII, 47-54.
Mosimann E., Chalet C. Lehmann J., 1995. Mélange luzerne-graminées: composition et fréquence
d’utilisation. Revue Suisse Agric. 27(3), 141-147.
Mosimann E., Chalet C., Manu E., Dinca N., 1998. Mélanges luzerne-graminées: fréquence des
utilisations et pâture. Revue Suisse Agric. 30(5), 229-234.
Pawlak T., 1992. Wpływ terminu sprzĊtu pierwszego pokosu i czĊstotliwoĞci koszenia na produkcyjnoĞü uĪytków zielonych. Wiad. IMUZ XVII(2), 255-276.
Praca zbiorowa, 2005, 2006, 2007. Rynek Ğrodków produkcji i usług dla rolnictwa. Analizy rynkowe. MRiRW, ARR, IERiGĩ Warszawa.
Acta Sci. Pol.
Plon i ekonomiczna ocena...
63
Romero N.A., Juan N.T., 1996. Effect of grazing frequency and intensity on yield and persistence
of alfalfa – tall fescue pastures. Report of the thirty-fifth north American alfalfa improvement
conference. Radisson Inn. Oklahoma City Oklahoma, 28.
Rynek Rolny, 2004, 2005, 2006, 2007. IERiGĩ Warszawa, 3-12 (2004), 1-12 (2005), 1-12
(2006), 1-2 (2007).
ĝcibior H., Magnuszewska K., 1998. Wpływ intensywnoĞci uĪytkowania koniczyny czerwonej
i jej mieszanek z kostrzewą łąkową na plonowanie. Rocz. AR w Poznaniu, Rolnictwo
CCCVII, 41-46.
Zastawny J., Wróbel B., Jankowska-Huflejt H., 2001. Ekonomiczne aspekty produkcji pasz objĊtoĞciowych z trwałych uĪytków zielonych. Pam. Puł. 125, 433-438.
YIELD AND ECONOMIC ASSESSMENT OF THE LEGUME-GRASS
MIXTURES DEPENDING ON THE SYSTEM AND FREQUENCY OF THEIR
UTILIZATION AND BOTANICAL COMPOSITION
Abstract. Experiments were carried out at the Agricultural Experiment Station at Grabów
of the Institute of Soil Science and Plant Cultivation – National Research Institute at Puławy (51°21’ N; 21°40’ E). Yields of three different mixtures of clover with grass depending on the system (cutting and grazing) and frequency (each 21st, 28th, 35th, and 42nd day)
of their utilization were compared in this paper. Economic efficiency of different systems
of fodder utilization was additionally evaluated. Fodder produced from the grazing system
was cheaper than this produced from the cutting one. The longer period of legume-grass
vegetation, the lower content of energetic units per 1 kg of dry matter, direct costs and
costs per piece of production of 1 t of dry matter and 100 feed units for lactation (UFL).
Efficiency of nitrogen fertilization under these conditions was higher in comparison to the
objects where cutting took place every 21st and 28th day. Influence of botanical composition of mixtures on analyzed parameters was low. The mixture with festulolium was characterized by the best nutritional value and the lowest efficiency of nitrogen fertilization.
Dry matter yields of compared mixtures, direct costs and costs per piece of fodder production were similar, irrespective of the grass species in a mixture.
Key words: mixtures of legume-grass, cutting and grazing utilization of fodder production, frequency of mixture utilization, direct costs, direct costs of product unit, efficiency
of nitrogen fertilization
Zaakceptowano do druku – Accepted for print: 20.07.2008
Agricultura 7(3) 2008