Farmacja Praktyczna nr 12 (81) 2014

Komentarze

Transkrypt

Farmacja Praktyczna nr 12 (81) 2014
PRAKTYCZNY MAGAZYN DLA FARMACEUTÓW
www.farmacjapraktyczna.pl
Farmacja
praktyczna
POLPHARMA FARMACEUTOM Nr 12 (81) Grudzień 2014 Cena: 6,70 zł
nauka
Profesor Kaliszan
zapewnia:
Nasi farmaceuci
nie odstają od
europejskiej
czołówki
Obowiązki szefa
Odpowiedzialność
osobista
kierownika
apteki
Wirus
czy bakteria?
Zadbaj
o oczy
Dysfunkcje
narządu wzroku
u farmaceutów
temat numeru
Klauzula
sumienia
Jak rozróżnić
typ infekcji
po objawach
Menu dla
zdrowia
Mechanizm
działania
składników diety
poprawiającej
odporność
Czy w aptece, gabinecie lekarskim, szpitalu można stawiać
własne przekonania ponad obowiązującym prawem?
spis treści
Aktualności
5Informacje/ciekawostki
10 RAPORT: między prawem
Szanowni
Państwo!
mgr farm. Barbara Misiewicz-Jagielak
Redaktor Merytoryczna
„Farmacji Praktycznej”
a sumieniem
12Sonda: sumienie kontra
prawo i obowiązki
W dyskusjach na temat klauzuli sumienia
w służbie zdrowia górę biorą niestety
emocje. Na dalszy plan spychane są
rzeczowe argumenty, co w konsekwencji
oddala możliwość wypracowania
porozumienia. Problem pozostaje od
lat nierozwikłany i pewnie o klauzulę
sumienia będziemy spierać się jeszcze
wiele razy. Nadzieja w prawie, które winno
precyzyjnie definiować wszelkie sporne
kwestie dotyczące funkcjonowania aptek
i codziennej pracy farmaceutów. Jest szansa, że w przyszłym roku klauzulą sumienia
zajmie się Trybunał Konstytucyjny.
Wniosek o zbadanie zgodności jej zapisów
z ustawą zasadniczą złożyła bowiem
Naczelna Rada Lekarska. Postanowiliśmy
podjąć ów temat w niniejszym wydaniu
naszego magazynu, prezentując racje
zarówno zwolenników jak i przeciwników
klauzuli. Nie opowiadamy się po żadnej
ze stron dyskursu. Przypominamy
jedynie obowiązujące przepisy, w świetle
których rozpatrywane są kwestie etyczne
pracowników służby zdrowia. Liczymy na
Państwa głosy w tej sprawie – zachęcamy
do komentowania tematu na naszej stronie
internetowej www.farmacjapraktyczna.pl
oraz na facebookowym fanpage’u naszego
czasopisma.
18
Meteopata
w aptece
REKLAMA
Nie ma badań, które jednoznacznie
potwierdzałyby, że pogoda
ma rzeczywisty wpływ na nasze
zdrowie. Tymczasem według
danych Instytutu Meteorologii
i Gospodarki Wodnej na zmiany
atmosferyczne reaguje
50-70 proc. Polaków
Farmacja Praktyczna®
Redaktor Merytoryczna: Barbara Misiewicz-Jagielak
Redaguje Zespół: Dominika Bandurska, Dagmara Bąk, Michał Borysiuk,
Anna Cielemęcka, Marta Gawrylik, Justyna Grudniak, Monika Jasłowska,
Magdalena Kochańska, Marcin Lewandowski, Barbara Misiewicz-Jagielak,
Joanna Ordańska-Kucińska, Paulina Pol, Bożenna Płatos, Anna Robak-Reczek,
Wiktor Zajchowski.
Prawo
14zapytaj eksperta
16dyrektywa „podróbkowa”
Op
ieka
farmaceutyczna
18METEopata w aptece
21schorzenia oczu
u farmaceutów
24Różnice w obrazie
schorzeń o podłożu
wirusowym i bakteryjnym
26Mechanizm działania składników diety poprawiającej
odporność
30psychologia: jak budować
dobrą atmosferę w pracy?
Prowadzenie
apteki
32odpowiedzialność osobista
kierownika apteki
37Choroba alzheimera
– bliżej remedium
Nauka
40Nasi farmaceuci nie odstają
od europejskiej czołówki
– rozmowa z prof. dr. hab.
Romanem Kaliszanem
Życie jest
piękne
42pewna siebie
Z pirolam szampon
44Zielnik apteczny
46kuchnia farmaceutyczna
48k ultura
50krzyżówka
Na zlecenie: Polpharma Biuro Handlowe Sp. z o.o.,
ul. Bobrowiecka 6, 00-728 Warszawa
Wydawca: Valkea Media SA, ul. Elbląska 15/17,
01-747 Warszawa
Redaktor naczelny: Łukasz Kuźmiński
Dyrektor projektu: Tomasz Opiela
Projekt graficzny: Krzysztof Pietrasik
farmacja praktyczna 12/2014
3
Szanowni Państwo!
Z okazji Świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku
przyjmijcie serdeczne życzenia zdrowia,
szczęścia oraz wszelkiej pomyślności
w życiu osobistym i zawodowym.
Życzymy Państwu z całego serca,
by nadchodzący nowy 2015 rok przepełniały
chwile pełne radości, zadowolenia
i satysfakcji.
Pracownicy Polpharmy
oraz Redakcja „Farmacji Praktycznej”
4
farmacja praktyczna 12/2014
www.farmacjapraktyczna.pl
informacje
Rzuć palenie w swojej aptece
– masz dla kogo żyć!
Słowa
kluczowe:
• palenie
• Naczelna Izba
Aptekarska
Pod takim hasłem 20 listopada br. zainicjowana została
kampania społeczna zorganizowana przez Fundację
Promocji Zdrowia oraz Naczelną Izbę Aptekarską.
– Apteki to najbardziej dostępne
placówki ochrony zdrowia
publicznego, jest ich 14,3 tys. Są
bardzo często pierwszym miejscem,
do którego pacjenci udają się
po poradę – podkreślił podczas
konferencji inicjującej kampanię
Eugeniusz Jarosik, rzecznik Naczelnej
Izby Aptekarskiej. Jak mówił, polskie
apteki odwiedza dziennie ok.
2 mln pacjentów, a blisko 30 tys.
farmaceutów cieszących się dużym
zaufaniem pacjentów może świadczyć
opiekę farmaceutyczną w leczeniu
zespołu uzależnienia od tytoniu.
Prof. Witold Zatoński, Prezes Fundacji
Promocji Zdrowia, zaznaczył, że
co prawda Polacy rzucają palenie,
ale idzie im to bardzo wolno. Jego
zdaniem trzeba więc szukać nowych
pomysłów, jak im w tym pomóc
i przyspieszyć ów proces.
Podczas konferencji Prezes Naczelnej
Rady Aptekarskiej, dr Grzegorz
Kucharewicz wyraźnie zaznaczył, że
kampania nie może być i nie będzie
formą programu lojalnościowego ani
REKLAMA
też promocją apteki, tylko promocją
zdrowia. Udział w tej kampanii aptek
i farmaceutów to preludium szeroko
rozumianej opieki farmaceutycznej.
Akcja pokaże, jak można wykorzystać
specjalistyczną wiedzę farmaceutów
oraz doświadczenie w systemie
ochrony zdrowia. Zdaniem dra Grzegorza Kucharewicza, opieka farmaceutyczna to przyszłość polskiego aptekarstwa. O szkodliwych substancjach
zawartych w dymie tytoniowym
oraz o wpływie biernego palenia na
zdrowie mówił w trakcie konferencji
dr n. farm. Marek Jędrzejczak.
– Szacuje się, że w 2020 r. POChP
(przewlekła obturacyjna choroba
płuc) spowodowana przez dym
tytoniowy będzie czwartą przyczyną
śmiertelności społeczeństwa
– ostrzegł wiceprezes NRA. Podkreślił
zarazem, że palenie tytoniu wpływa
na mechanizmy działania leków,
dlatego farmaceuta powinien
poinformować o tym pacjenta.
Zakres i formy kampanii to m.in.: akcja
plakatowa w aptekach i punktach
aptecznych, anonimowe formularze dla
pacjentów aptek, którzy chcieliby rzucić
palenie, materiały edukacyjne dla farmaceutów i pacjentów, artykuły i programy edukacyjne w mediach, szkolenia
dla farmaceutów organizowane we
współpracy z okręgowymi izbami
aptekarskimi, a także strona internetowa
kampanii społecznej. Podsumowanie
1. roku kampanii nastąpi w listopadzie
2015 r. Wsparcia merytorycznego akcji
udzielił prof. Maciej Małecki (Warszawski
Uniwersytet Medyczny).
źródło: NIA.ORG.pl
REKLAMA
ciekawostki
informacje
Budżet 2015:
Bez reklam mniej na zdrowie
niezdrowej Z analizy projektu budżetu na 2015 r.
wynika, że na ochronę zdrowia budżet
żywności
Porozumienie nadawców tV
nie będą towarzyszyć
reklamy słodyczy.
Siedmiu największych nadawców
programów telewizyjnych
podpisało porozumienie, w którym
zobowiązali się, że od 1 stycznia
2015 r. audycjom kierowanym do
dzieci w wieku do 12 lat nie będą
towarzyszyły reklamy artykułów
spożywczych i napojów, które nie
spełniają kryteriów żywieniowych
zawartych w dokumencie
opracowanym na zlecenie
Polskiej Federacji Producentów
Żywności i zaakceptowanym
przez Ministerstwo Zdrowia,
który stanowi załącznik do
porozumienia nadawców.
W załączniku tym wskazano też
m.in. kategorie produktów, które
nie zostały ujęte w kryteriach
żywieniowych, gdyż ich reklama
przy audycjach dla dzieci także
nie będzie dozwolona. Należą do
nich: cukier i produkty na bazie
cukru obejmujące: czekoladę
i wyroby czekoladowe, dżem
lub marmoladę, nieczekoladowe
słodycze i inne produkty cukrowe,
napoje bezalkoholowe oraz chipsy
ziemniaczane i przekąski na bazie
ziemniaków, a także produkty
z ciasta.
źródło: KRRiT
Słowa kluczowe:
• niezdrowa żywność
• reklama telewizyjna
6
farmacja praktyczna 12/2014
• budżet
• ochrona
zdrowia
państwa przeznaczy ponad 6,9 mld zł. To mniej
o ok. 400 mln zł niż w 2014 r. (ponad 7,3 mld zł)
– wynika z danych Business Centre Club.
W dyspozycji Ministerstwa Zdrowia
ma być ponad 4,08 mld zł, czyli
nieco więcej niż w roku bieżącym
(ponad 4,03 mld zł). Pozostała kwota
to m.in. wydatki innych resortów
przeznaczone na zdrowie. Z części
budżetu, którego dysponentem
jest Minister Zdrowia, finansowane
będą programy polityki zdrowotnej
(łącznie 796,7 mln zł), w tym:
Narodowy Program Zwalczania
Chorób Nowotworowych, Narodowy
Program Rozwoju Medycyny
Transplantacyjnej, działalność
szpitali klinicznych (zaplanowano
znaczne zmniejszenie finansowania
szpitali klinicznych i dotacji
podmiotowych dla nich), wysoko
specjalistyczne procedury; rozwój
infrastruktury ochrony zdrowia,
budowę i utrzymanie systemów
informatycznych. Wzrosną
również (do 180,2 mln zł) środki na
świadczenia zdrowotne udzielane
osobom nieposiadającym ubezpieczenia zdrowotnego i cudzoziemcom
(obecnie 164,8 mln zł). W budżecie
na 2015 r. przewidziano częściowe
finansowanie rezydentur ze środków
budżetu państwa – do 60,75 mln zł.
źródło: Onet.pl
Co lekarz miał
na myśli?
ko
nk
ur
s!
Zapraszamy wszystkich farmaceutów
do wzięcia udziału w nowym konkursie
„Co lekarz miał na myśli?”. Na stronie
internetowej naszego magazynu
(w zakładce: AKTUALNE KONKURSY)
umieściliśmy nieczytelnie wypełnioną
receptę. Jeśli uda się Państwu
rozszyfrować znajdujące się
na niej nazwy i dawki leków prosimy
przesłać je mailem (najpóźniej do
25.01.2015 r.) na adres naszej redakcji,
za pośrednictwem naszej strony
internetowej. Osoby, które prześlą do nas
maila z prawidłowymi nazwami i dawkami
leków, mają szansę otrzymać nagrody
ufundowane przez firmę Polpharma.
Regulamin i szczegóły na stronie:
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
FP/139/12-2014
Programom dla dzieci
Słowa
kluczowe:
REKLAMA
Bez wstydu i uprzedzeń
– debata o zdrowiu
seksualnym Polaków
Czy glukometr
może być
designerski?
5 listopada br. w Warszawie odbyła się
V Ogólnopolska Debata o Zdrowiu Seksualnym.
Polpharma, która od lat jest liderem troski
o zdrowie seksualne Polaków, była jednym
z inicjatorów i współorganizatorów spotkania.
W trakcie debaty zostały przedstawione
wyniki badań przeprowadzonych
przez Polpharmę i prof. Zbigniewa
Izdebskiego „Seksualność Polaków
2011”. Badania te zostały przeprowadzone w ramach Ogólnopolskiego
Programu Zdrowia Seksualnego.
Analiza seksualności Polaków
w kontekście preferencji politycznych
była jedynie pretekstem do poważnej
i merytorycznej dyskusji na temat
zdrowia seksualnego. Podczas
debaty dużą uwagę zwracano
przede wszystkim na niski poziom
edukacji seksualnej w Polsce,
a w szczególności niskiej świadomości
kobiet na temat nowoczesnej
antykoncepcji zawierającej tabletki
placebo (schemat 21+7 i 24+4). Była
mowa o czarnym rynku preparatów
na potencję kupowanych w internecie, które zamiast pomagać,
mogą poważnie zaszkodzić zdrowiu.
Dyskutowano też o suplementach diety,
które drenują kieszeń pacjentów, nie
dając nic w zamian. Wszyscy eksperci
byli zgodni, że edukacja seksualna
powinna dotyczyć zarówno pacjentów,
jak i lekarzy. Wiele mówiono o wstydzie,
który towarzyszy zarówno lekarzom,
jak i pacjentom czy farmaceutom, gdy
rozmawiają o problemach seksualnych.
Wielokrotnie podkreślano, że pytanie
o sprawność seksualną pacjentów
powinno być rutyną podczas
każdej wizyty lekarskiej. W debacie
uczestniczyło ponad 300 osób –
ekspertów, dziennikarzy, ludzi nauki,
kultury, osób zajmujących się edukacją
seksualną. Wśród zaproszonych
uczestników panelu znaleźli się m.in.:
prof. Romuald Dębski, wicemarszałek
sejmu Wanda Nowicka, dr Krzysztof
Chlebus, prof. Zbigniew Lew-Starowicz, poseł Ryszard Kalisz.
Debatę poprowadził dziennikarz
Jacek Żakowski.
źródło:
Ogólnopolski Program Zdrowia Seksualnego
Słowa kluczowe:
• zdrowie seksualne • Ogólnopolski Program Zdrowia Seksualnego • debata
Może. Taki jest glukometr AccuChek Performa Nano, dedykowany
szczególnie młodym i aktywnym
osobom, które zwracają uwagę
na wygląd przedmiotów wokół
nich – także tych przeznaczenia
medycznego. Cechuje go
dokładność pomiaru, niewielki
rozmiar i nowoczesny design.
Ponadto Accu-Chek Performa Nano
jest wyposażony w wiele funkcji
i usprawnień ułatwiających
codzienne życie z cukrzycą. Mimo że
samo urządzenie jest bardzo małe –
wyświetlacz jest duży i podświetlany,
co ułatwia odczyt wyniku. Przy kilku
badaniach dziennie znaczenie ma
to, że pomiar trwa 5 sekund, a do
jego przeprowadzenia potrzebna
jest mała kropla krwi – tylko 0,6 µl.
Osoby z typem 1 cukrzycy mierzą
poziom cukru we krwi zarówno
przed posiłkiem, jak również po.
Pomocna w tym będzie funkcja
oznaczenia wartości glikemii przed
i poposiłkowej oraz oznaczania
wyników specjalnych. A dla
bezpieczeństwa zapominalskich
Accu-Chek Performa Nano
posiada funkcję przypominania
o konieczności wykonania pomiaru
po posiłku.
Więcej informacji na: www.accu-chek.pl
farmacja praktyczna 12/2014
9
REKLAMA
informacje / ciekawostki
raport
Między prawem,
a sumieniem...
Klauzula sumienia w służbie
zdrowia wzbudza ogromne
emocje, co niejednokrotnie
prowadzi do łamania
obowiązujących przepisów.
autorka: JOLANTA MOLIŃSKA
dziennikarka, publikuje m.in. na łamach
„Newsweek’a” i „Focus’a”
C
zy apteka, gabinet lekarski lub szpital są
odpowiednimi miejscami do tego, by stawiać
sumienie ponad obowiązującym prawem? Czy
powołując się na sumienie można odmawiać całej
gamy usług – od sprzedaży prezerwatyw, przepisywania i sprzedaży tabletek antykoncepcyjnych, przez
badania prenatalne, po zabiegi in vitro? Odpowiedź
na to pytanie daje prawo. Ale – jak to często bywa –
problem tkwi w jego interpretacji.
Co mówią przepisy?
W artykule 95 ust. 1 Prawa farmaceutycznego widnieje zapis, mówiący, iż apteki ogólnodostępne są
zobowiązane do posiadania produktów leczniczych
i wyrobów medycznych w ilości i asortymencie
niezbędnym do zaspokojenia potrzeb zdrowotnych
miejscowej ludności. Przepis wydaje się być jasny, ale
przeciwnicy wydawania np. tabletek antykoncepcyjnych powołują się na Kodeks Etyki Aptekarza. W jego
art. 3 ust. 1, zapisano, że aptekarz, będąc osobiście
odpowiedzialnym za wykonywaną pracę, jest wolny
w podejmowaniu swoich zachowań, zgodnie ze swym
sumieniem i współczesną wiedzą medyczną. A jeśli
kodeks to za mało, przytaczają art. 53 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Te argumenty nie przekonują jednak Głównego
Inspektora Farmaceutycznego. Gdy w mediach mowa
o aptekach, w których nie można kupić prezerwatyw, pigułek antykoncepcyjnych itp., przedstawiciele
GIF przypominają, że takie występowanie przeciwko
prawu farmaceutycznemu może skończyć się nałożeniem kary finansowej (do 5 tys. zł), a nawet cofnięciem zezwolenia na prowadzenie apteki (jeśli jest to
działanie uporczywie się powtarzające). Farmaceuci
nie mogą korzystać z klauzuli sumienia, czyli regulacji prawnej, zgodnie z którą mogliby nie sprzedawać
10
farmacja praktyczna 12/2014
Czy apteka,
gabinet
lekarski lub
szpital
są odpowiednimi
miejscami
do tego,
by stawiać
sumienie
ponad
obowiązującym
prawem?
określonego produktu leczniczego czy wyrobu medycznego,
tłumacząc, że to niezgodne z ich
sumieniem. A jednak, co jakiś czas
dowiadujemy się o kolejnych tego
rodzaju przypadkach, co oznacza,
że prawo jest łamane. Wyjścia
w tej sytuacji są dwa: albo zacząć
twardo egzekwować przepisy, albo
dostosować je do stanu faktycznego i uznać, że światopogląd
może wpływać na to, co sprzedaje
się w aptece. Co do tej drugiej
możliwości – od ponad dwóch lat
trwają prace nad opracowaniem
klauzuli sumienia dla środowiska
farmaceutów. Nietrudno jednak
przewidzieć, że nawet jeśli zostanie ona przyjęta, z pewnością nie
zakończy dyskusji i nie zlikwiduje
wszystkich wątpliwości.
Co jest ważniejsze?
Na klauzulę mogą powoływać się
lekarze, pielęgniarki i położne.
O odmowie wykonania świadczenia
ze względu na konflikt sumienia
www.farmacjapraktyczna.pl
raport
muszą poinformować przełożonych
i wskazać pacjentowi, gdzie może
wykonać konkretne badanie, zabieg
itp. Sprawa wydaje się prosta,
ale praktyka znów ma się nijak
do przepisów. Nietrudno znaleźć
przypadki, w których „nie” mówią
pacjentowi całe szpitale, choć
klauzulą nie może przecież zasłonić
się placówka, a jedynie konkretny
lekarz, pielęgniarka czy położna.
Media informują m.in. o przedłużaniu procedur do momentu, w
którym np. aborcji nie można już
wykonać czy zostawianiu pacjentów samym sobie, tłumacząc, że
wskazanie placówki, która wykona
zabieg czy badanie, także powoduje
konflikt sumienia.
Uzasadnienia, które zakłada, że
sumienie lekarza jest ważniejsze
niż prawo pacjenta, nie akceptuje
m.in. etyk, ks. prof. Andrzej Szostek z Katolickiego Uniwersytetu
Lubelskiego. Swoim wywiadem dla
Polskiej Agencji Prasowej szeroko cytowanym przez większość
mediów wywołał prawdziwą burzę.
Posługując się chyba najbardziej
kontrowersyjnym przykładem –
aborcją – stwierdził, że lekarz,
który nie chce jej wykonać, ma
obowiązek wskazania, kto może
dokonać zabiegu. Oświadczył, że
sam jest oczywiście przeciwnikiem
aborcji, jednak uważa, że należy
respektować prawo, a w przypadku niezgody z jego przepisami,
należy działać na rzecz ich zmiany.
Wskazując, gdzie pacjentka może
dokonać aborcji, lekarz w niej nie
uczestniczy, a wypełnia przewidziany polskim prawem obowiązek
udzielenia stosownych informacji.
Jeżeli realizację tego obowiązku
uznaje, za tak głęboko niezgodną
ze swoim sumieniem, powinien
zmienić zawód lub specjalizację.
Sumienie pod lupą
O klauzuli sumienia usłyszymy
jeszcze nieraz. Być może w przyszłym roku zajmie się nią Trybunał
Konstytucyjny (termin zależy od
tego, jak bardzo jest obłożony sprawami). Wniosek o zbadanie zgodności zapisów klauzuli sumienia
z Konstytucją złożyła Naczelna
Rada Lekarska. Chce, by TK
skonfrontował z ustawą zasadniczą
m.in. część klauzuli nakładającą
na lekarza, który się nią zasło-
Klauzula sumienia na świecie:
Niemcy – można odmówić uczestnictwa w aborcji lub w zabiegach na embrionach, taka możliwość zapisana jest w dwóch ustawach,
Wielka Brytania – klauzulę sumienia można zastosować w sytuacji dopuszczonego przez prawo zabiegu przerwania ciąży, wyjątkiem jest zagrożenie
życia lub poważne zagrożenie zdrowia fizycznego lub psychicznego, prawo
zezwala także na odmowę udziału w procedurach mających na celu zapłodnienie i ciążę, lekarz ma obowiązek poinformowania pacjenta o możliwości
wizyty u innego specjalisty,
Francja – na sumienie można powoływać się dzięki przepisom „Kodeksu
zdrowia publicznego”, gdy chodzi o przerwanie ciąży, sterylizację w celach
antykoncepcyjnych oraz badania na zarodkach i zarodkowych komórkach
macierzystych; prawo do odmowy też daje francuski „Kodeks etyki lekarskiej”; osoba tłumacząca się klauzulą sumienia musi wskazać pacjentowi
inną możliwość uzyskania pomocy lekarskiej,
Włochy – klauzula ma umocowanie w kilku różnych dokumentach, z których
wynika, że lekarz i pielęgniarka mogą powstrzymać się od udziału w aborcji;
lekarz może odmówić przepisania środków postkoitalnych i ogólnie –
powstrzymać się od wykonania określonego zabiegu medycznego niezgodnego z jego sumieniem, jeśli ta decyzja nie wpłynie na pogorszenie stanu
zdrowia pacjenta,
Hiszpania – kwestie sumienia reguluje kilka aktów prawnych, lekarz może
odmówić działania przeciwko swojemu sumieniu, niezależnie od tego musi
informować pacjenta o wszelkich świadczeniach, z których mogą oni skorzystać w kontekście prokreacji i ciąży,
USA – pracownicy służby zdrowia mogą odmówić usług medycznych związanych z aborcją i sterylizacją; w 2011 r. amerykański Departament Zdrowia
ograniczył stosowanie klauzuli sumienia – lekarz lub inny pracownik służby
zdrowia nie możne już odmówić leczenia pacjentowi, którego styl życia,
orientacja seksualna lub inne względy są sprzeczne z jego sumieniem; departament uznał też, że antykoncepcja nie wchodzi w zakres klauzuli sumienia.
źródło: www.gazetaprawna.pl
Wniosek
o zbadanie
zgodności
zapisów
klauzuli
sumienia
z Konstytucją złożyła
Naczelna
Rada
Lekarska
nił, obowiązek wskazania miejsca, w którym
pacjentka będzie mogła poddać się zabiegowi
aborcji. Być może jeszcze wcześniej klauzulą
sumienia zajmie się Najwyższa Izba Kontroli.
O skontrolowanie szpitali pod kątem stosowania
jej przez lekarzy zwróciła się do NIK wicemarszałek Sejmu, Wanda Nowicka.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
farmacja praktyczna 12/2014
11
sonda
Sumienie
kontra prawo
i obowiązki
Na temat klauzuli sumienia,
światopoglądowych dylematów
i moralnych rozterek obecnych
w służbie zdrowia, wypowiadają się
farmaceuci i lekarze.
oprac.: mgr farm. MICHAŁ MAŃKA
mgr farm. Małgorzata Strycharska
farmaceutka z Sopotu
Nie wyobrażam sobie, abym kiedykolwiek w swojej pracy
zawodowej mogła uniemożliwić pacjentowi zakup określonego leku lub wyrobu medycznego, zasłaniając się klauzulą
sumienia. Oczywiście, każdy z nas farmaceutów posiada
własne opinie i przyjmuje postawy wobec określonych sytuacji życiowych. Jednak to lekarz decyduje np. o przepisaniu
środka wczesnoporonnego czy doustnej antykoncepcji. Moim
zadaniem jest realizacja zaleceń lekarza na recepcie. Jestem
osobą wierzącą, ale jednocześnie nie ingeruję w życie prywatne i plany życiowe osób odwiedzających moją aptekę.
Internista z Elbląga
(poprosił o anonimowość)
Uważam, że szpital i inne placówki medyczne nie są miejscami, gdzie – w przypadku zabiegu niezgodnego z moralnością medyka oraz koniecznością zastosowania interwencji
medycznej – lekarz może odmówić wykonania tegoż zabiegu.
Przebywając ostatnio w Szwecji, starałem się podejrzeć,
w jaki sposób klauzula sumienia funkcjonuje wśród tamtejszych medyków. Z tego, co wiem, nastroje polityczne (ostatnie
wygrane wybory socjaldemokratów) i społeczne w Szwecji są
niechętne medykom zasłaniającym się przekonaniami moralnymi, religijnymi, które czynią lekarza zdolnym do udzielania
pomocy tylko wybranej grupie pacjentów. Co ciekawe, wśród
przeciwników klauzuli sumienia przeważają tam doświadczeni, starsi lekarze. To zazwyczaj młode osoby po stażu
i rezydenturze mają nieco bardziej konserwatywne poglądy
na tematy związane z etyką w medycynie.
mgr farm. Tadeusz Staniak
farmaceuta z Lublina
Klauzula sumienia to kolejny czynnik wywołujący coraz
większy rozłam wśród aptekarskiej braci. Sam, jako pacjent,
przychodząc do innej apteki, zostałem „odprawiony z kwitkiem”, gdy chciałem zrealizować receptę dla żony na leki
hormonalne. Zostały jej zaordynowane jako hormonalna
12
farmacja praktyczna 12/2014
Każdy
lekarz ma
obowiązek
ratowania
życia każdej
istoty
ludzkiej,
którą
traktuje jako
podmiot,
a nie jako
przedmiot
internista z Warszawy
terapia zastępcza, a nie jako środki
antykoncepcyjne. Na moje pytanie,
czy można je zamówić w hurtowni,
farmaceutka odpowiedziała, że
w hurtowniach, które dostarczają leki
do jej apteki, na pewno nie ma tych
preparatów. Uważam, że dla porządku
każda apteka, przychodnia, szpital czy
gabinet lekarski powinny mieć umieszczony napis na drzwiach informujący
o klauzuli sumienia, o ile obowiązuje
ona w danej placówce.
Internista z Warszawy
(poprosił o anonimowość)
Oddziały ginekologiczne szpitali,
a także gabinety ginekologiczno-położnicze to miejsca, w których
pojawiają się dylematy moralne.
Nie biorą się one znikąd. Każdy człowiek, oprócz niewielu cech wspólnych
z innymi ssakami, ma większość
cech typowo „ludzkich”, a mianowicie poczucie odrębności fizycznej
oraz duchowej (w przypadku osób
wierzących) i godności. Każdy lekarz
ma obowiązek ratowania życia każdej
istoty ludzkiej, którą traktuje jako
podmiot, a nie jako przedmiot.
Jak wspomniał kiedyś jeden z polskich arcybiskupów – „wolność
jest dla ateistów”, którzy patrzą na
człowieka inaczej niż osoby wierzące
oraz traktujące każdą istotę z godnością. Słyszałem o przypadkach skarg
do przełożonych i Rzecznika Praw
Pacjenta na lekarzy wykonujących
swoją pracę bez „wyłączenia” sumienia. Jednak takie donosy i ich ewentualne konsekwencje nie powinny
www.farmacjapraktyczna.pl
sonda
wpływać na pracę rzeczonego lekarza.
Nie orientuję się dokładnie, jak kwestia klauzuli sumienia funkcjonuje
u aptekarzy, ale gdybym był farmaceutą, w mojej aptece nie byłoby
środków, które mogłyby godzić
w dobro pacjenta (np. znajdującego
się w łonie matki).
mgr farm.
Jarosław Krawczuk
farmaceuta z Krosna
Nasz kraj czeka jeszcze długa dyskusja na temat klauzuli sumienia,
zarówno wśród lekarzy, jak i farmaceutów pracujących w aptekach.
W swojej praktyce farmaceuty, czyli
od 10 lat, spotkałem się tylko
z jednym przypadkiem realizowania
recepty na środek wczesnoporonny.
Nie uważam się za człowieka liberalnego, ani za specjalnego konserwatystę. Nie stanowi dla mnie problemu
wydawanie antykoncepcji. Być może
dlatego, że nie jestem osobą wierzącą. Co nie znaczy, że nie posiadam
własnego sumienia. Ale „odkładam”
je na bok, gdy wychodzę do pracy
i przekraczam próg apteki. Jako
farmaceuta realizuję jedynie zalecenie lekarskie na produkty farmaceutyczne. To lekarz umożliwia
(a więc decyduje) o tym, czy dana
osoba przyjmie ten środek, czy nie.
Tym samym określiłbym w tym przypadku role lekarza i farmaceuty, jako
odpowiednio: aktywną i bierną.
Endokrynolog z Wrocławia
(poprosił o anonimowość)
Nie możemy usprawiedliwiać się klauzulą sumienia w przypadkach, gdy
pacjentowi/pacjentce zagraża zdrowie
lub życie. Niemniej jednak pewna
część lekarzy podpisała ową klauzulę,
oświadczając odmowę wykonania
jakiegokolwiek zabiegu godzącego
w godność człowieka. Rozumiem
taki pogląd. Dlatego moim zdaniem
bioetyka jako przedmiot powinna
być obowiązkowa dla wszystkich
studentów pierwszego roku kierunku
lekarskiego. Odpowiednio wczesne
uświadomienie przyszłemu lekarzowi,
co może,a czego nie z moralnego
punktu widzenia powinno być szeroko
omawiane, zanim absolwent złoży
przysięgę lekarską. Według mnie
najważniejszą rzeczą w życiu jest
świadomość moich praw i obowiązków nie tylko jako obywatela, ale
przede wszystkim jako lekarza. Medyk
zobowiązany jest do ratowania życia
wszystkim ludziom, dlatego wstrzymanie się od wykonywania jakiejś
określonej czynności lekarskiej (niezgodnej z deontologią lekarską), czyni
go „niepełnowartościowym” lekarzem. Jak wskazuje Komitet Bioetyki
przy Państwowej Akademii Nauk,
klauzula sumienia jest nadużywana
i źle interpretowana przez niektórych lekarzy. Znam kolegów lekarzy,
którzy nie wyobrażają sobie, by mogli
wypisać receptę na środek antykoncepcyjny jedno- czy dwuskładnikowy,
Wyobraźmy
sobie, że
aptekarz-weganin
odmawia
nam
sprzedaży
leków
wyprodukowanych w
kapsułkach
z rozpuszczalnej
żelatyny
pochodzenia
zwierzęcego.
To absurd...
mgr farm.
ANNA ROGULSKA
a już tym bardziej na postkoitalny.
Uważam, że każdy szanujący swój
zawód lekarz nigdy nie powinien
odmawiać pomocy pacjentowi, który
oczekuje interwencji lekarskiej. Przy
gabinecie jednego z kolegów ginekologów znalazłem nawet treść
Konwencji Genewskiej. Brzmi ona:
„Nie pozwolę, aby moje poglądy
etyczne, moralne, religijne, partyjne
i klasowe wpływały na moje postępowanie w stosunku do pacjenta”.
Potraktujmy ten cytat jako puentę
mojej wypowiedzi.
mgr farm. Anna Rogulska
farmaceutka z Poznania
Jeżeli katolicki farmaceuta nie wydaje leków zaordynowanych przez lekarza, zasłaniając się klauzulą
sumienia, powinien zmienić zawód. Wyobraźmy sobie,
że aptekarz-weganin odmawia nam sprzedaży leków
wyprodukowanych w kapsułkach z rozpuszczalnej
żelatyny pochodzenia zwierzęcego. To absurd... Zbyt
długo zajmujemy się tak mało obecnie ważnymi
kwestiami w farmacji i medycynie. Myślę, że ważniejsze byłoby teraz skupić się na wdrażaniu do aptek
opieki farmaceutycznej oraz poprawie jakości obsługi
pacjenta. Klauzula sumienia to doskonały temat do
rozważań dla filozofów i etyków. Wydaje mi się, że jest
to jakiś temat zastępczy. Na całe szczęście jeszcze nie
skupiający aż takiej uwagi naukowców opracowujących
nowe leki na śmiertelne schorzenia tego świata.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
farmacja praktyczna 12/2014
13
R E K L A M A prawo
Zapytaj eksperta
Na pytania Czytelników
naszego miesięcznika,
nadesłane do redakcji
za pośrednictwem strony
www.farmacjapraktyczna.pl,
odpowiada mecenas
Bartłomiej Kochlewski.
autor: mecenas
Bartłomiej
Kochlewski
adwokat z kancelarii
Pietrzak, Siekierzyński, Bogen,
prawnik specjalizujący się
w przepisach prawa pracy
i regulacjach dotyczących
branży farmaceutycznej
K
iedy pracownikowi
należy się odprawa za
zwolnienie z pracy?
Przepisy dotyczące odpraw za
zwolnienie z pracy zawarte są
w Ustawie z 13 marca 2003 r.
szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków
pracy z przyczyn niedotyczących
pracowników. Zgodnie z nimi
odprawa z pracy przysługuje pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, zarówno na
czas określony jak i nieokreślony.
Warunkiem jest zwolnienie pracownika z przyczyn nie leżących
po jego stronie, lecz po stronie
pracodawcy. Jednocześnie pracodawca musi zatrudniać przynajmniej 20 osób. Gdy pracodawca
zatrudnia mniej niż 20 pracowników, odprawy z pracy zależą od
jego dobrej woli. Odprawa przysługuje pracownikowi, kiedy ustanie
stosunku pracy nastąpiło na mocy
wypowiedzenia wręczonego pracownikowi przez pracodawcę lub
porozumienia stron. O odprawę
może również ubiegać się ten
pracownik, któremu pracodawca
wypowiedział warunki pracy lub
płacy, a pracownik nie przyjął
nowych warunków. Odprawa
zostaje wypłacona pracownikowi
w formie pieniężnej, a jej wyso-
14
farmacja praktyczna 12/2014
Gdy
pracodawca
zatrudnia
mniej niż 20
pracowników,
odprawy
z pracy
zależą
od jego
dobrej woli
kość uzależniona jest od stażu pracy i wysokości
wynagrodzenia pracownika. Wysokość odprawy
to: jednomiesięczne wynagrodzenie, gdy zatrudnienie trwało krócej niż 2 lata, dwumiesięczne
wynagrodzenie, gdy zatrudnienie trwało co
najmniej 2 lata, ale nie dłużej niż 8 lat, trzymiesięczne wynagrodzenie, gdy zatrudnienie
trwało dłużej niż 8 lat. Z kolei wysokość odprawy
pieniężnej nie może przekraczać kwoty 15-krotnego minimalnego wynagrodzenia za pracę,
ustalanego na podstawie odrębnych przepisów,
obowiązującego w dniu rozwiązania stosunku
pracy.
Czy lekarzowi wolno informować o promocjach w aptekach? Czy tego rodzaju
postępowanie jest zgodne z prawem?
Zgodnie z Kodeksem Etyki Lekarskiej lekarzowi
nie wolno wykorzystywać wpływu na pacjenta
w innym celu niż leczniczy. Jednocześnie trzeba
zauważyć, że tego typu działania mogą być odebrane jako forma reklamy apteki, której ustawodawca wyraźnie zakazuje w przepisach ustawy
Prawo farmaceutyczne. Jako reklamę traktuje
się bowiem każdą formę zachęty skierowaną do
odbiorców zmierzającą do nabycia oferowanych
przez aptekę produktów. Zatem takie zachowanie lekarza byłoby niezgodne z zasadami etyki
lekarskiej i przepisami prawa farmaceutycznego.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
R E K L A M A prawo
Dyrektywa
„podróbkowa”
Zalecenia Komisji Europejskiej
mające zapobiec fałszowaniu leków
narzucają szereg obowiązków na
producentów i apteki. Na czym w praktyce
ma polegać realizacja unijnych przepisów?
autor: PIOTR KAMIŃSKI
radca prawny
W
dniu 25 czerwca 2014 r. w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej zostało opublikowane rozporządzenie w sprawie projektu
wspólnego logotypu umożliwiającego identyfikację
osób oferujących ludności produkty lecznicze
w sprzedaży na odległość oraz w sprawie technicznych, elektronicznych i kryptograficznych wymogów
umożliwiających sprawdzenie autentyczności wspólnego logo. Jest ono aktem wykonawczym do tzw.
dyrektywy „podróbkowej” (2011/62/UE), która weszła
w życie w styczniu 2013 r. i ma na celu wzmocnienie
kontroli nad sprzedażą leków oraz uniemożliwienie
dotarcia sfałszowanych leków do pacjentów.
Komisja Europejska reaguje w ten sposób na narastające zjawisko fałszowania leków, które naśladując leki
prawdziwe, w rzeczywistości są podrobione i mogą
być nieskuteczne lub szkodliwe. Dotyczy to szerokiego
spektrum leków, w tym także tych ratujących życie.
Zgodnie z nowymi wytycznymi każde państwo członkowskie zobligowane zostało do stworzenia specjalnej
strony internetowej zawierającej wykaz wszystkich
prawnie działających w nim aptek internetowych,
a każda legalnie działająca na obszarze UE e-apteka
będzie zawierać od połowy 2015 r. rozpoznawalne
w całej Unii wspólne logo z linkiem przekierowującym
do tej strony. Wymóg utworzenia strony internetowej
dotyczy także Europejskiej Agencji Leków. Powinna
ona utworzyć stronę www zawierającą informacje na
temat przepisów Unii regulujących kwestie sfałszowanych produktów leczniczych oraz hiperłącza do wspomnianych stron internetowych państw członkowskich.
Logo ma za zadanie poświadczyć, że e-apteka nie
sprzedaje podrobionych leków. Specjalny znak
koloru zielonego, z umieszczoną po jego lewej
stronie flagą państwa członkowskiego, w którym
e-apteka ma swoją siedzibę oraz tekst „Kliknij, żeby
sprawdzić, czy ta strona internetowa działa zgodnie z prawem”, będzie widniał na stronie głównej
apteki w widocznym miejscu.
16
farmacja praktyczna 12/2014
dr n. farm.
Marek
Jędrzejczak,
Wiceprezes
Naczelnej Rady
Aptekarskiej:
Dyrektywa doty-
cząca zwalczania
fałszowania leków
jest odpowiedzią
Unii Europejskiej
na zwiększanie się
skali tego zjawiska.
Wzmocnienie kontroli
nad sprzedażą produktów leczniczych jest
dobrym kierunkiem,
aczkolwiek dopiero
czas pokaże, czy
rozwiązania przyjęte
w przepisach unijnych
zahamują proceder
sprzedaży sfałszowanych leków. Duże
znaczenie ma w tym
zakresie m.in. skuteczność wprowadzenia i egzekwowania
przepisów pozwalających na wymierzanie
adekwatnych kar w
przypadku naruszenia
zasad bezpieczeństwa
i jakości produktów
leczniczych będących
w obiegu na rynku UE.
Oprócz logotypu, strona internetowa,
na której oferowane będą leki, będzie
musiała zawierać dane kontaktowe
właściwego organu nadzorującego
jakość produktów leczniczych
w danym kraju oraz informacje na
temat przepisów krajowych mających
zastosowanie do oferowania ludności
produktów leczniczych w sprzedaży
na odległość.
Dyrektywa w sprawie sfałszowanych
produktów leczniczych przewiduje
także, że państwa członkowskie
przeprowadzą kampanię uświadamiającą zagrożenia, jakie są
związane z zakupem przez Internet
produktów leczniczych z nielegalnych źródeł oraz wprowadzą proporcjonalne i odstraszające sankcje za
wytwarzanie, dystrybucję, pośrednictwo w obrocie, przywóz i wywóz sfałszowanych produktów leczniczych.
Jak wygląda stan wdrażania dyrektywy do polskiego porządku prawnego? Niestety nasz kraj ma pod
tym względem spore opóźnienie,
gdyż termin na implementację tej
dyrektywy minął w styczniu 2013 r.
Stosowne zmiany uwzględniające
postanowienia dyrektywy zostaną
wprowadzone do ustawy – Prawo
farmaceutyczne. Projekt nowelizacji
został już rozpatrzony przez rząd
i obecnie znajduje się w Sejmie.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
REKLAMA
opieka farmaceutyczna
Meteopata
w aptece
Nie ma badań, które jednoznacznie
potwierdzałyby, że pogoda ma rzeczywisty
wpływ na nasze zdrowie. Meteopatia nie jest
klasyfikowana jako choroba, jednakże skrajne
wartości temperatury, wiatru, wilgotności
powietrza i ciśnienia atmosferycznego
mogą stanowić dodatkowe obciążenie
dla organizmu i powodować zachwianie
homeostazy ustroju.
autorka: dr n. farm. PAULINA MĄCZKA
farmakolog
Meteopatię można krótko scharakteryzować
jako nadwrażliwość organizmu na zmieniające
się warunki pogodowe oraz przesilenia wynikające ze zmian pór roku. Według danych Instytutu
Meteorologii i Gospodarki Wodnej na zmiany
atmosferyczne reaguje 50-70 proc. Polaków. Przy
czym zmiany pogodowe są dotkliwiej odczuwalne
przez kobiety. Bardziej wrażliwe na zmieniające
się warunki pogodowe są również osoby z niskimi
wartościami ciśnienia tętniczego, osoby w starszym
wieku oraz dzieci.
Charakterystyczne objawy meteopatii to zaburzenia
koncentracji, uczucie senności i zmęczenia, nerwowość. Bardzo często występują skoki ciśnienia tętniczego krwi. Nierzadko wznowieniu lub nasileniu
ulegają dolegliwości związane głównie z chorobą
wrzodową żołądka i dwunastnicy. Duża część meteopatów na zmiany pogody reaguje bólem głowy,
rozdrażnieniem czy stanem ogólnego rozbicia.
W czasie zmieniających się warunków atmosferycznych objawy pewnych chorób mogą ulec zaostrzeniu, co w dominujący sposób jest odczuwalne przez
osoby zmagające się ze schorzeniami ortopedycznymi, chorobą wieńcową, alergią czy wrzodami.
Spośród dolegliwości, na które pogoda wywiera
wpływ, należy wymienić:
 choroby reumatyczne – badania dotyczące
wpływu warunków meteorologicznych na choroby reumatyczne wykazują wyraźnie zwiększenie dolegliwości bólowych oraz sztywności
w obrębie stawów wraz ze zmianą temperatury,
18
farmacja praktyczna 12/2014
Według
danych
Instytutu
Meteorologii i Gospodarki
Wodnej
na zmiany
atmosferyczne
reaguje
50-70 proc.
Polaków
wilgotności oraz ciśnienia
atmosferycznego,
 choroby związane z układem
sercowo-naczyniowym
– ból związany z chorobą
niedokrwienną serca, tzw. ból
wieńcowy, występuje najczęściej w czasie wysiłku; może
być jednak prowokowany także
zimnem (wyjście z ciepłego
pomieszczenia na zewnątrz);
ma to związek z obkurczaniem
się naczyń krwionośnych
w niskiej temperaturze,
 choroby alergiczne – w okresie
od wiosny do jesieni (pylenie
traw i drzew) nasilają się
objawy alergiczne, tj. duszność,
katar sienny, astma i odczyny
alergiczne skóry,
 przy napływie zimnego powie-
trza obserwowane jest także
częstsze występowanie nieżytów
nosa, krtani i gardła – jest to efekt
oziębienia ciała, które powoduje
skurcz naczyń, pogarsza ukrwienie i saturację tkanek, a więc
skutkuje spadkiem odporności,
www.farmacjapraktyczna.pl
opieka farmaceutyczna
 choć nie dotyczy to wszystkich
chorych, najczęściej do występowania i zaostrzeń dolegliwości związanych z chorobą
wrzodową żołądka i dwunastnicy dochodzi jesienią i wiosną.
Osobom cierpiącym z powodu
bólów kostno-stawowych powodowanych niżem bądź wzrastającą
wilgotnością powietrza możemy
polecić zażycie niesterydowego
leku przeciwzapalnego[2].
Kofeina z kolei odgrywa szczególną rolę w leczeniu bólu głowy –
działa umiarkowanie pobudzająco
na układ nerwowy, a połączona
z innymi lekami wzmaga ich
aktywność przeciwbólową.
Choremu, u którego zmiana
jonizacji powietrza podczas burz
przynosi niepokoje, huśtawkę
nastrojów czy bóle głowy, możemy
zaproponować wypicie herbaty
z melisy, zażycie kropli walerianowych lub jakiegokolwiek innego
łagodnego środka uspokajającego
pochodzenia naturalnego.
Osobom, które źle reagują na
zmiany pogody, zaleca się również
ziele dziurawca, ze względu na
zawartość substancji pozytywnie
wpływających na nastrój. Wyciągi
olejowe i alkoholowe zawierają
hiperycynę – działają uspokajająco
i przeciwdepresyjnie, ponadto mogą
byś stosowane pomocniczo w stanach wyczerpania nerwowego[3].
Żeń-szeń jest obecnie uznawany
za ważny środek wspomagający
zdolności przystosowawcze organizmu do zmiennych warunków,
w tym także do sytuacji stresowych. Stosuje się go w leczeniu
ogólnego osłabienia i rekonwalescencji. Pobudza on syntezę białek,
przez co poprawia sprawność
umysłową. Ginsenozyd Rg1 ma
działanie pobudzające i niwelujące
stan przemęczenia[4].
Jak nie pomylić meteopatii z objawami
poważnej choroby?
Jako farmaceuci zwróćmy szczególną uwagę na pacjentów, którzy zgłaszają nam wymienione w tekście problemy zdrowotne. Rzetelnie przeprowadzony wywiad i udzielona
porada mogą być kluczowe dla zdrowia pacjenta. Uczucie zmęczenia, ospałość i apatia
w połączeniu z innymi symptomami mogą być bowiem związane z chorobami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą, niedoczynnością tarczycy czy osłabioną odpowiedzią immunologiczną. Warto więc zwrócić uwagę pacjenta, by nie bagatelizował dokuczających mu
objawów, a w przypadku, gdy utrzymują się one ponad miesiąc, zalecić badania kontrolne
i kontakt z lekarzem specjalistą.
Potencjalne pytania, które warto zadać w trakcie wywiadu z pacjentem:
Czy przed zmianą pogody odczuwa Pan/i rozdrażnienie?
Czy niektóre stany pogody powodują u Pan/i zniechęcenie i spadek nastroju?
Czy uczucie zmęczenia i senności zdarza się Pani/u okresowo, czy jest raczej stanem
przewlekłym?
Czy przy deszczowej i chłodnej pogodzie odczuwa Pan/i bóle w stawach?
Czy w okresach przesileń zdarzają się Pan/i: kołatania serca, uczucie słabości,
duszności, ból brzucha, senność, drażliwość?
Wyciąg z kozłka lekarskiego,
bogaty w sekswiterpeny (kwas
welerenowy) i irydoidy (walepotriaty) zalecany jest w zaburzeniach neurowegetatywnych, gdyż
wykazuje działanie sedatywne na
ośrodkowy układ nerwowy[6].
Prawidłowe funkcjonowanie
układu odpornościowego pomaga
w zwalczaniu niekorzystnych
nastrojów i zmęczenia. Wspomagająco na układ immunologiczny
wpływają wyciągi z jeżówki purpurowej. Działanie immunostymulujące wynika z występowania
pochodnych kwasu kawowego
i glikoprotein – zwiększają one
liczbę leukocytów i komórek śledziony, pobudzając siły obronne
organizmu[7].
witamin z grupy B (mięso, ryby,
ziemniaki, płatki, produkty zbożowe, kapusta, orzechy, banany).
Magnez jest bowiem jonem
neurotropowym o działaniu uspokajającym, wykazuje aktywność
przeciwdepresyjną, zwiększa
odporność organizmu na czynniki
stresogenne, wpływa również na
normalizację pracy serca[1].
Z kolei witaminy z grupy B są
niezbędne dla prawidłowego
funkcjonowania układu nerwowego, dodatkowo pomagają
w łagodzeniu objawów stresu
i zmęczenia.
Przypisy:
1. Kostowski W., Herman Z.: „Farmakologia
– podstawy farmakoterapii”. Wydawnictwo
Lekarskie PZWL, Warszawa 2004, str. 127.
Meteopatom zaleca się również
modyfikację diety, która może
być jednym z elementów wpływających na samopoczucie podczas
dokuczliwych zmian pogodowych. Przyjmowane pokarmy
powinny być lekkostrawne,
bogate w witaminy i minerały.
2. Tomasiewicz K.: „Oksfordzki podręcznik
praktycznego zastosowania leków”.
Wydawnictwo Czelej, Lublin 2007, str. 109.
3. Fronczak J.: „Lecznicze dary natury”.
Wydawnictwo Reader’s Digest,
Warszawa 2005, str. 69.
4. Fronczak J.: op. cit, str. 226.
5. Fronczak J.: op. cit, str. 142.
6. Fronczak J.: op. cit, str. 116.
W łagodzeniu stanów nerwowości
może pomóc napar męczennicy
cielistej ze względu na działanie
uspokajające substancji czynnych
zawartych w zielu: maltolu
i pochodnych ß-karboliny[5].
20
farmacja praktyczna 12/2014
Wśród posiłków spożywanych na
co dzień nie powinno zabraknąć
produktów będących źródłem
magnezu (pełnoziarniste pieczywo i kasze, orzechy, potrawy
zawierające rośliny strączkowe,
pestki dyni, banany) oraz
7. Fronczak J.: op. cit, str. 95.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
opieka farmaceutyczna
Schorzenia oczu
u farmaceutów
Farmaceuci to grupa zawodowa szczególnie
narażona na dysfunkcje narządu wzroku.
Wynikają one z uwarunkowań środowiskowych, takich jak klimatyzowane
pomieszczenia, niewłaściwe oświetlenie,
praca przy monitorach oraz kontakt
z chorym pacjentem.
autorka: lek. med. ANNA MARKUSZEWSKA
Wrocławskie Centrum Okulistyczne
Z
e względu na obowiązujące przepisy, które
wymagają utrzymywania w aptekach odpowiedniej temperatury i wilgotności powietrza, pracownicy narażeni są na przebywanie w klimatyzowanych
pomieszczeniach, co sprzyja występowaniu objawów
zespołu suchego oka (ZSO). Praca przy komputerze
i wysiłek wzrokowy powodują zmniejszenie częstości mrugania, a to sprzyja nadmiernemu wysychaniu
powierzchni oka. Również ze względu na kontakt
z chorymi farmaceuci są narażeni na zakażenia w obrębie narządu wzroku.
Schorzenia
Wśród najczęściej spotykanych schorzeń narządu wzroku
u farmaceutów wymienia się: „zmęczenie oczu”, zespół
suchego oka i wirusowe zapalenie spojówek.
„Zmęczenie oczu” w wyniku wytężonego wysiłku
wzrokowego daje uczucie wzmożonego napięcia i bólu
gałek ocznych, suchości i pieczenia oczu, spadek ostrości
wzroku, czasem podwójne widzenie, bóle głowy, zmniejszenie koncentracji uwagi i ogólny dyskomfort.
W badaniu można stwierdzić zaczerwienienie oczu, łzawienie, wzmożone napięcie akomodacji. Objawy te mogą
być nasilane przez działanie czynników zewnętrznych,
takich jak:
 długotrwała (bez regularnych przerw) praca wzrokowa, szczególnie z bliskiej odległości,
 niewłaściwe oświetlenie,
 przebywanie w pomieszczeniach klimatyzowanych.
Istotne znaczenie odgrywa ogólne osłabienie i przemęczenie oraz stan narządu wzroku, głównie niewyrównane
wady refrakcji oraz zaburzenia widzenia obuocznego.
Zespół suchego oka (ZSO) spowodowany jest niedostatecznym wydzielaniem łez lub nadmiernym parowaniem
filmu łzowego, co daje uczucie piasku lub ciała obcego
pod powiekami, pieczenie i swędzenie, przekrwienie spo-
Praca przy
komputerze
i wysiłek
wzrokowy
powodują
zmniejszenie częstości
mrugania,
a to sprzyja
nadmiernemu wysychaniu
powierzchni
oka
jówek, ból i światłowstręt. Na powstanie ZSO wpływa długotrwała praca
przy komputerze, klimatyzacja, suche
powietrze. W schorzeniu tym dochodzi
do odsłonięcia rogówki, która w ten
sposób staje się bardziej podatna na
infekcje bakteryjne, wirusowe czy grzybicze, co powoduje dużo poważniejsze
choroby. Objawy ZSO mają charakter
przewlekły i wymagają stałego leczenia. Okulista rozpoznaje ZSO na podstawie wyżej wymienionych objawów
oraz przeprowadza badanie:
 czasu przerwania filmu łzowego
(TBUT – tear break up time), który
określa szybkość wysychania oczu
– badanie wykonuje się w lampie
szczelinowej po zabarwieniu
powierzchni oka fluoresceiną,
 test Schirmera oceniający wydzielanie łez, który polega na założeniu zagiętego paska bibuły do
worka spojówkowego na 5 minut,
po czym ocenia się stopień jego
nawilżenia,
 badanie w lampie szczelinowej
ubytków nabłonka w obrębie
dolnej części rogówki lub szpary
powiekowej po zabarwieniu fluoresceiną lub zielenią lizaminy.
Wirusowe zapalenie spojówek
najczęściej spowodowane jest przez
adenowirusy, które są przyczyną tzw.
farmacja praktyczna 12/2014
21
REKLAMA
opieka farmaceutyczna
epidemicznego zapalenia rogówki
i spojówek zwanego inaczej gorączką
gardłowo-spojówkową. Do zakażenia
dochodzi przez kontakt z wydzieliną
dróg oddechowych i oczu osób chorych i zakażonymi przedmiotami, jak
klamki, pieniądze, chusteczki do nosa,
ręczniki itp. Jest to schorzenie bardzo
zakaźne prowadzące często do epidemii. Głównymi objawami jest przekrwienie spojówek z obfitą wydzieliną
surowiczą, obrzękiem powiek oraz
odczyn grudkowy w spojówkach.
Zapaleniu spojówek mogą towarzyszyć zmiany w obrębie rogówki, które
bez leczenia zwykle prowadzą w późniejszym etapie do groźnych powikłań.
Wirusowe zapalenia trwają dłużej niż
bakteryjne, zazwyczaj 2-3 tygodnie.
Często zapalenie spojówek towarzyszy
lub następuje po zapaleniu górnych
dróg oddechowych lub gardła. Rozpoznanie stawiane jest zwykle na podstawie wywiadu i obrazu klinicznego.
Profilaktyka i leczenie
Zapobieganie „zmęczeniu wzroku”
wymaga zapewnienia odpowiednich
warunków pracy, głównie:
 ograniczenia czasu spędzanego
przed komputerem z regularnymi
przerwami – odpoczynek zapewniający rozluźnienie akomodacji
oka oraz poprawę koncentracji na
wykonywanej pracy uzyskuje się
poprzez krótkotrwałe, ale częste
oderwanie oczu od patrzenia na
ekran ze zmianą pozycji ciała (np.
co 30 minut popatrzyć przez około
pół minuty/minutę w jeden punkt
w dali w odległości co najmniej
6 metrów),
 zachowanie odpowiedniej odległości oczu od ekranu (40-60 cm),
 właściwe oświetlenie miejsca pracy
z komputerem (wystarczy połowa
normalnego natężenia światła dla
pomieszczeń),
 prawidłowy stan narządu wzroku
(skorygowanie wady wzroku
i innych występujących dysfunkcji).
Istnieją dwa główne sposoby, które
mogą zmniejszyć dolegliwości związane z ZSO. Są to:
 unikanie środowiska, w którym
zwiększa się parowanie filmu łzo-
22
farmacja praktyczna 12/2014
wego (np. zadymione pomieszczenia, klimatyzacja, przeciągi, suche
powietrze),
 właściwa pozycja ekranu kompu-
tera (10-20 stopni poniżej poziomu
oczu), tak by zmniejszyć szerokość
szpary powiekowej i przez to zredukować parowanie łez.
Leczenie ZSO jest wyłącznie objawowe i polega na stosowaniu tzw.
sztucznych łez, które należy indywidualnie dobrać. Przy czym należy
pamiętać, że nie przywracają one
prawidłowej produkcji łez, a jedynie
są ich substytutami. Stosując tego typu
preparaty trzeba mieć na uwadze, że:
 większość preparatów sztucznych
łez chroni powierzchnię gałki
ocznej tylko przez około 10-20
minut i wymaga częstego podawania,
 ze względu na istniejące w tej
chorobie podrażnienie oka zaleca
się stosowanie kropli bez konserwantów,
 wskazane jest, by chorzy przed
spaniem stosowali lek w postaci
żelu, który zabezpiecza powierzchnię gałki ocznej przez dłuższy czas
(główną wadą żelu, który pokrywa
rogówkę grubą warstwą, jest to, że
przejściowo pogarsza on ostrość
wzroku, co może ograniczać jego
zastosowanie w ciągu dnia).
W przypadkach współistniejącego
stanu zapalnego stosuje się kortykosteroidy w kroplach lub cyklosporynę A
pod kontrolą lekarza okulisty.
W zaawansowanych postaciach ZSO,
w celu zahamowania odpływu łez
i zwiększenia ich ilości na powierzchni
oka, wykonuje się zamknięcie punktów
łzowych: czasowe (przez założenie
specjalnych zatyczek do punktów łzowych) lub stałe (za pomocą koagulacji
termicznej lub laserowej).
Zapobieganie zapaleniu spojówek
to przede wszystkim wyjątkowa
higiena, polegająca na niedotykaniu,
niepocieraniu okolic oczu, częstym
myciu rąk po kontakcie z pacjentem.
Leczenie epidemicznego zapalenia
spojówek i rogówki jak dotąd jest
niezadowalające i budzi wiele emocji.
Przyczyną jest brak skutecznej
terapii antyadenowirusowej mogącej
skrócić i złagodzić przebieg choroby.
Powszechnie stosowane są antybiotyki w celu leczenia lub zapobiegania nadkażeniu bakteryjnemu oraz
sztuczne łzy. Leki te łagodzą odczuwane przez pacjenta dolegliwości,
takie jak uczucie ciała obcego oraz
sklejanie powiek przez wydzielinę
ropną.
Przestrzeganie zasad higieny pracy
przez farmaceutów oraz wczesne
leczenie objawów wskazujących na
powyżej wymienione schorzenia
może zapobiegać ogólnemu odczuciu przemęczenia oraz ujawnieniu
się przewlekłych chorób narządu
wzroku zwłaszcza w obszarze przedniego odcinka, a przede wszystkim
rogówki.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
opieka farmaceutyczna
Różnice w obrazie
schorzeń o podłożu
wirusowym i bakteryjnym
Zimą wzrasta częstotliwość zachorowań
naszych pacjentów na schorzenia infekcyjne
górnych dróg oddechowych zarówno
o podłożu wirusowym, jak i bakteryjnym.
Umiejętne rozpoznanie objawów w zależności
od podłoża infekcji pozwala na zastosowanie
skutecznej terapii i powodzenie leczenia.
rozpoczyna się 1-2 dniowym okresem złego samopoczucia,
uczuciem osłabienia czy zmęczenia, dalej pojawiają się
stopniowo narastające objawy w postaci bólu gardła, nieraz
z chrypką, a także nieżyt nosa z wodnistym wyciekiem oraz
obrzękiem i przekrwieniem śluzówek, ponadto może wystąpić
stan podgorączkowy (temperatura 37-38°C). Mimo uciążliwych objawów u pacjentów bez dodatkowych obciążeń zdrowotnych przeziębienie jest chorobą, która w ciągu kilku dni
ustępuje samoistnie, z reguły objawy utrzymują się do siedmiu
dni, a największe nasilenie przypada na 3-4 dzień infekcji.
autorka: dr n. farm. ARLETA MATSCHAY
Pracownia Farmacji Praktycznej, Katedra
i Zakład Technologii Postaci Leku,
Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet
Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
W przypadku grypy (wywołanej głównie przez typ A wirusa)
już od początku infekcji przebieg jest ostry, temperatura
ciała gwałtownie wzrasta nawet do 40°C, ponadto pacjent
odczuwa ogólne rozbicie, z towarzyszącymi dreszczami,
łaściwie nie istnieją naukowe dowody na to, iż eks- bólami mięśni i głowy oraz kaszlem, natomiast nieżyt nosa
pozycja na zimno zwiększa ryzyko wszelkich prze- jest stosunkowo mało nasilony. Grypa mimo pewnych podobieństw do przeziębienia ma zdecydowanie cięższy przebieg
ziębień czy w dalszej fazie infekcji bakteryjnych.
i nierzadko prowadzi do powikłań, m.in. zapalenia płuc,
Natomiast niewątpliwie oprócz gwałtownego wychłodzenia
głowy czy kończyn dolnych do rozwoju schorzeń przyczynia
mózgu czy mięśnia sercowego.
się także zakażenie odpowiednimi patogenami. Dlatego
w okresie zwiększonej zapadalności należy unikać zatłoczoPrzeziębienie może u pacjentów wystąpić nawet kilka razy
nych miejsc (kontaktu z osobami już zakażonymi), dbać
do roku z uwagi na liczną różnorodność wirusów, natomiast
o higienę dłoni, nosić właściwą odzież dającą komfort tergrypa występuje znacznie rzadziej, np. grypa sezonowa jeden
miczny oraz zażywać umiarkowanego wysiłku fizycznego
raz do roku, w przypadku grypy pandemicznej zachorowania
na świeżym powietrzu.
występują co kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Do zakażeń
w przypadku infekcji wirusowej dochodzi przede wszystkim
na drodze kropelkowej w czasie kontaktu z chorym, drogą
Pacjent, który nabawi się ostrych zakażeń górnych dróg
pokarmową przez kontakt z zakażonymi przedmiotami
oddechowych związanych z zapaleniem gardła i migdałków
w otoczeniu oraz w przypadku grypy przez dotyk zakażonego.
podniebiennych, ucha środkowego oraz zatok przynosowych
pierwsze kroki skieruje do apteki po poradę farmaceuty
i zakup odpowiednich preparatów łagodzących objawy scho- Leczenie schorzeń wirusowych obejmuje preparaty łagorzenia i leczących jego przyczynę. W takim przypadku fardzące lub znoszące objawy schorzenia, np. przeciwbólowe,
maceuta powinien przeprowadzić z pacjentem szczegółowy
przeciwzapalne i przeciwgorączkowe, adrenomimetyki stosowywiad, który umożliwi zastosowanie skutecznego leczenia,
wane ogólnie lub miejscowo w nieżytach nosa, leki przeciwbądź w dalszej fazie skierowanie pacjenta do koniecznej kon- histaminowe, preparaty przeciwkaszlowe lub wykrztuśne
sultacji lekarskiej w celu ustalenia diagnozy.
w przypadku wystąpienia kaszlu czy antyseptyki miejscowe
w bólach gardła. W przebiegu grypy należy już w początWiększość ostrych zapaleń górnych dróg oddechowych spokowej fazie schorzenia rozważyć zastosowanie leków
wodowana jest głównie przez wirusy, zaś w mniejszym stopniu przeciwwirusowych, natomiast nie stosuje się ich w trakcie
przez bakterie. Objawy towarzyszące infekcji górnych dróg
przeziębienia.
oddechowych w przebiegu przeziębienia, grypy czy infekcji
Farmaceuta powinien skierować pacjenta w przypadku schobakteryjnej mogą mieć bardzo zbliżony obraz i stąd często
rzeń wirusowych na konsultację lekarską, gdy przeziębieniu
trudne jest odróżnienie etiologii wirusowej od bakteryjnej.
towarzyszą nasilone objawy w postaci duszności oraz napady
świszczącego oddechu, silnego i nieustępującego bólu głowy,
I tak przeziębienie (spowodowane rynowirusami, koronawizatok czy ucha, utrzymującej się gorączki powyżej 38°C,
rusami, adenowirusami czy wirusami paragrypy) najczęściej
W
24
farmacja praktyczna 12/2014
www.farmacjapraktyczna.pl
opieka farmaceutyczna
Rodzaj
schorzenia
Infekcja
wirusowa,
przeziębienie
Infekcja
wirusowa,
grypa
Infekcja
bakteryjna
górnych
dróg oddechowych
Czas
trwania
Objawy
Leczenie / postępowanie
ok. 7 dni
Początek choroby poprzedzony okresem 1-, 2-dniowego złego samopoczucia (uczucie osłabienia,
zmęczenia), może pojawić się gorączka z reguły na
trzeci dzień ok. 37-38°C, nasilenie przypada na 3-4
dzień infekcji. Objawy narastające stopniowo: ból
gardła z chrypką, może pojawić się głównie suchy,
rzadziej mokry kaszel, nieżyt nosa początkowo
z wodnistym (później także ropnym) wyciekiem,
obrzęk i przekrwienie śluzówek, stany zapalne uszu
o łagodnym przebiegu.
Leczenie objawowe (leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, adrenomimetyki
ogólne i/lub miejscowe, leki przeciwhistaminowe,
przeciwkaszlowe lub wykrztuśne, antyseptyki miejscowe na ból gardła) zgodnie z zaleceniami farmaceuty. Konieczna konsultacja lekarska w przypadku
zaostrzenia choroby.
ok. 7-14
dni
Początek choroby ostry, gwałtowny wzrost temperatury ciała do 40°C, ogólne rozbicie, dreszcze,
bóle mięśni i głowy z dużym nasileniem, może
pojawić się kaszel, nieżyt nosa mało nasilony.
Leczenie objawowe (leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, adrenomimetyki, leki
przeciwhistaminowe, leki przeciwkaszlowe lub
wykrztuśne, antyseptyki miejscowe na ból gardła)
zgodnie z zaleceniami farmaceuty. Konieczna konsultacja lekarska w przypadku zaostrzenia choroby
szczególnie w stanach powikłań.
7-10 dni
i dłużej
Często poprzedzona infekcją wirusową, jako efekt
wtórnego nadkażenia dróg oddechowych. Może
pojawić się gorączka z reguły powyżej 38°C.
Objawy narastające stopniowo: zapalenie gardła
i migdałków z bólem podczas przełykania, nierzadko z intensywnym zaczerwienieniem, obrzękiem i wysiękiem. Powiększone i tkliwe węzły
chłonne szyjne, szczególnie u dzieci dodatkowo
bóle głowy, nudności, wymioty i bóle brzucha.
Może pojawić się zapalenie bakteryjne ucha środkowego z bólem i wyciekiem, suchy/mokry kaszel,
nieżyt nosa z wodnistym lub w dalszej fazie
ropnym wyciekiem.
Leczenie objawowe (leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, adrenomimetyki
ogólne i/lub miejscowe, leki przeciwhistaminowe,
przeciwkaszlowe lub wykrztuśne, antyseptyki
miejscowe na ból gardła) zgodnie z zaleceniami
farmaceuty. Konieczna konsultacja lekarska w celu
zbadania pacjenta, zdiagnozowania i zastosowania
antybiotykoterapii oraz przeprowadzenia ewentualnej diagnostyki mikrobiologicznej.
Warto pamiętać, że objawy schorzenia wirusowego i bakteryjnego górnych dróg oddechowych są bardzo zbliżone i nie istnieją jednoznaczne objawy różnicujące
rodzaj schorzenia, mogące stanowić podstawę do diagnozowania. Farmaceuta nie ma możliwości zbadania pacjenta (palpacyjnego, zajrzenia w jamę ustną, czy
okolice zatok). Opiera się tylko na wywiadzie, a zatem na tym, co przedstawia w trakcie rozmowy pacjent (często w sposób subiektywny). Jednocześnie staje
się odpowiedzialny za prowadzenie postępowania z pacjentem w tym zaleconej farmakoterapii tylko na podstawie informacji uzyskanych podczas wywiadu.
Wskazania w powyższej tabeli nie powinny zatem stanowić wyłącznych i jednoznacznych wskazań do postępowania farmaceuty względem pacjenta.
a także nasilonego kaszlu z ropną
wydzieliną oraz gdy objawy utrzymują
się dłużej niż 10 dni lub nasilają się w
piątym dniu choroby, a także z podejrzeniem wystąpienia grypy.
Stosowanie antybiotyków w leczeniu
zakażeń wirusowych m.in. w przeziębieniu jest nieskuteczne i niewskazane.
Zbyt wczesne podanie antybiotyku nie
zapobiega także nadkażeniom bakteryjnym, a może wręcz doprowadzić do
pojawienia się szczepów bakterii opornych na wiele rodzajów antybiotyków.
W przypadku, gdy stan i objawy
chorobowe u pacjenta z zakażeniami
górnych dróg oddechowych nie
wskazują jednoznacznie na zakażenia
bakteryjne, zaleca się strategię
„czujnego wyczekiwania”, stosując
przy tym jedynie leczenie objawowe.
Natomiast u niektórych pacjentów
z infekcjami wirusowymi może dojść
do wtórnych nadkażeń bakteryjnych,
np. w obrębie zatok przynosowych,
gardła, migdałków czy ucha środ-
kowego, wywołanych m.in. przez
bakterie Streptococcus pneumoniae,
Streptococcus pyogenes, Haemophilus
influenzae, Moraxella catarrhalis.
Pacjenci z paciorkowcowym zapaleniem gardła i migdałków będą
uskarżać się na ból podczas przełykania, gorączkę powyżej 38°C i powiększone i tkliwe węzły chłonne szyjne.
U dzieci może wystąpić równocześnie
ból głowy, nudności, wymioty i ból
brzucha. Migdałki podniebienne będą
zaczerwienione i z obrzękiem, mogą
pojawić się wysięki. W przypadku
zapalenia bakteryjnego ucha środkowego objawy są znacznie nasilone, np.
ból i wyciek z ucha (lekarz dostrzega
także zmiany w błonie bębenkowej).
W zapaleniu zatok różnicowanie
pomiędzy podłożem wirusowym a bakteryjnym jest utrudnione ze względu
na brak specyficznych objawów,
a rodzaj wydzieliny z nosa np. ropny
charakter nie jest podstawą do wskaza-
nia na etiologię bakteryjną. Najczęściej
przyczyną zmian w przebiegu zakażeń
w jamach nosowych i zatokach są
infekcje wirusowe, których objawy
utrzymują się przez okres 7-10 dni,
natomiast utrzymujące się jeszcze
dłużej objawy tego zakażenia wskazują
z reguły na infekcje o podłożu bakteryjnym. Farmaceuta może pacjentom
z objawami zakażeń bakteryjnych
zalecić leczenie objawowe dla zmniejszenia ich nasilenia, a także kierować
chorych na pilną konsultację lekarską
w celu prawidłowego zdiagnozowania.
Natomiast lekarz przed rozpoczęciem
antybiotykoterapii u tych pacjentów
powinien ustalić wskazania do jej
zastosowania na podstawie danych
z wywiadu, objawów klinicznych oraz
przebiegu zakażenia i rozważyć celowość wykonania diagnostyki mikrobiologicznej.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
farmacja praktyczna 12/2014
25
REKLAMA
opieka farmaceutyczna
Mechanizm działania
składników diety
poprawiającej odporność
W profilaktyce i leczeniu przeziębień
niezwykle istotna jest odpowiednia
modyfikacja diety. Pacjentów
odwiedzających aptekę warto
poinstruować, jakich składników
powinni dostarczyć osłabionemu
organizmowi.
autor:
dr n. med.
leszek marek
krześniak
specjalista chorób
wewnętrznych
P
rzeziębienie i choroby tego kręgu dosięgają
przede wszystkim osób, których układ odporności jest osłabiony z powodu przewlekłych
schorzeń, pod wpływem stresu, braku w diecie odpowiedniej ilości witamin i mikroelementów bądź
przez nadużywanie używek. Choroby te zwykle
ustępują stosunkowo szybko. Jeśli jednak powtarzają
się często lub przedłużają się, może to świadczyć
o upośledzeniu funkcjonowania układu odporności.
Jego prawidłowe działanie w dużym stopniu zależy od
diety, a zwłaszcza zawartych w niej antyoksydantów,
witamin i minerałów. Warto wiedzieć, że przy wystąpieniu ostrej infekcji zapotrzebowanie na te związki
wzrasta wielokrotnie w stosunku do stanu przed
zachorowaniem. Wiele osób stosuje dziś różnego
rodzaju diety odchudzające, niskoenergetyczne, zubożone w niektóre składniki lub wręcz stosują głodówki.
Osoby takie znacznie częściej zapadają na przeziębienia. Stosowanie podobnych diet w okresie przeziębienia prowadzi zwykle do przedłużania się choroby.
Związkiem, który zapobiega przeziębieniom, jest
witamina C. To jeden z najsilniejszych wymiataczy
wolnych rodników, który uszczelniając nabłonki,
zapobiega łatwemu przenikaniu drobnoustrojów
wywołujących przeziębienia. Witamina C gromadzi
się w leukocytach, które odgrywają bardzo ważną rolę
w obronie przed infekcjami. Badania potwierdziły,
że osoby zażywające regularnie tę witaminę rzadziej
przeziębiają się (dzieci i dorośli) w porównaniu z osobami, które nie dostarczają odpowiednich jej ilości do
organizmu. Warto pamiętać, że podczas przyjmowania
26
farmacja praktyczna 12/2014
Prawidłowe
funkcjonowanie
układu odpornościowego w dużym stopniu
zależy od
naszej diety,
a zwłaszcza
zawartych
w niej
antyoksydantów,
witamin
i minerałów
kwasu acetylosalicylowego należy
zwiększyć zażywanie witaminy C.
Organizm człowieka nie jest w stanie
jej wyprodukować, ani zmagazynować w dużych ilościach, dlatego musi
być dostarczana z dietą na bieżąco.
Jednorazowe podawanie dużych
dawek witaminy C wcale nie przynosi większych korzyści, bo organizm
nie jest w stanie ich spożytkować
i są one usuwane. Warto pamiętać,
że procesy przetwarzania żywności
i długotrwałe jej przechowywanie
zmniejszają jej zawartość w owocach
i warzywach. Bogatym naturalnym
jej źródłem są u nas owoce dzikiej
róży, które zawierają ok. 30-40 razy
więcej witaminy C niż owoce cytrusowe (100 ml soku zawiera 450 mg
tej witaminy). W Ameryce Środkowej
z kolei najbogatszymi w witaminę C
są owoce aceroli (Malpigia granatolistna – Malpighia emarginata)
– 100 g owoców zawiera 4500 mg tej
witaminy. Warto dodać, że witamina
C z owoców dzikiej róży i aceroli,
w związku z zawartymi w tych owocach karotenoidami i flawonoidami,
wykazuje dużą odporność na procesy
utleniania i cechuje się bardzo dużą
zdolnością wymiatania wolnych
rodników.
www.farmacjapraktyczna.pl
REKLAMA
opieka farmaceutyczna
W dietach profilaktycznych duże znaczenie może odegrać marchew, która
jest bogata w karotenoidy – zwłaszcza
beta-karoten (prowitaminę A). Witamina ta należy do antyoksydantów.
Ponadto marchew dostarcza witamin
C, E, K oraz z grupy B, a także sporo
wapnia, potasu, żelaza, miedzi, fosforu,
a nawet jodu. Witamina A chroni
nabłonki dróg oddechowych przed wnikaniem patologicznych drobnoustrojów. W profilaktyce przeziębień duże
znaczenie ma uzupełnienie w diecie
zawartości cynku. Jest on niezbędny do
prawidłowego funkcjonowania limfocytów T, które niszczą chorobotwórcze
wirusy i bakterie. Najwięcej cynku
zawierają ostrygi, kiełki pszenicy, ziarna
sezamu, wątroba cielęca, mięso wołowe,
nasiona dyni, arbuz, czekolada gorzka
i jagnięcina.
Korzystne działanie wykazują również
potrawy zawierające wielonienasycone
kwasy tłuszczowe omega-3, które
wykazują silne właściwości przeciwzapalne. Ich źródłem są tłuste ryby,
olej lniany tłoczony na zimno. Dobowe
zapotrzebowanie na omega-3 to 2 g.
Ważną rolę w profilaktyce przeziębień
odgrywają bakterie probiotyczne,
które powinny znajdować się w świetle
jelit. Za ich sprawą jest wytwarzana
immunoglobulina A, która pokrywając
błony śluzowe chroni przed penetracją
przez drobnoustroje chorobotwórcze.
Lactobacillus acidophilus i bifidobakterie stanowią w jelicie dodatkową
warstwę ochronną zapobiegającą
przenikaniu chorobotwórczych drobnoustrojów oraz pobudzają grudki limfatyczne w ścianie jelita do wytwarzania
limfocytów NK. Ponadto pobudzają
aktywność makrofagów i limfocytów,
zwiększają też stężenie interferonu
gamma i immunoglobuliny A. Stąd
ważne jest spożywanie naturalnych
jogurtów i kefirów, które powinny być
wyhodowane w domu, aby przy
ich pomocy dostarczyć organizmowi
w dużych ilościach żywe bakterie probiotyczne. Bakterie z jogurtu produkujące kwas mlekowy hamują rozwój
w przewodzie pokarmowym drożdżaków (Candida albicans).
Chorobie przeziębieniowej zwłaszcza
z wysoką gorączką towarzyszy wzmożone pragnienie. Ważne, aby wypijać
minimum 2 l płynów dziennie dla uzupełnienia strat wody z poceniem oraz
pobudzać wydalanie moczu, a wraz
z nim toksycznych produktów przemiany materii i toksyn produkowanych
przez drobnoustroje chorobotwórcze.
Stare ludowe recepty zalecały herbatę
z lipy z dodatkiem soku malinowego,
co jak dziś wiadomo dostarcza antyoksydantów, które wymiatają wolne rodniki, których nadmiar jest uwalniany
w ostrej infekcji. Ponadto malina obniża
Dieta dla
osób
z chorobą
przeziębieniową
powinna
być lekkostrawna,
dostarczać
dużej ilości
witaminy C
i antyoksydantów,
a także
cynku,
który jest
ważny dla
wzmocnienia
odporności
przeciwwirusowej
gorączkę, chociaż do dziś nie zidentyfikowano substancji, za której sprawą się
to dzieje.
Stara recepta z kultury żydowskiej zalecała w chorobie przeziębieniowej spożywanie gorącego rosołu z kury, który, jak
potwierdzają współczesne badania, stymuluje układ odporności. W czasie gotowania mięsa kury wydziela się bowiem
cysteina oraz glicyna i prolina. Gorący rosół łagodzi także
kaszel. Jeszcze lepszy efekt przeciwzapalny uzyskuje się,
jeśli do rosołu doda się drobne kawałki imbiru.
Z kolei uporczywy suchy kaszel złagodzi i ułatwi
odkrztuszanie sałatka z jabłka i cebuli, do której warto
dodać natkę pietruszki.
Receptur stosowania czosnku w przeziębieniu jest
wiele – czosnek z mlekiem i miodem, czosnek z sokiem
z cytryny lub ząbek czosnku zmiażdżony i macerowany
przez kilka godzin w szklance wody, a następnie wypity
(tak przyrządzony wydziela najmniej nieprzyjemnego
zapachu). Nieprzyjemnie pachnące siarkowe związki
zawarte w czosnku zawierające allicynę mają silne
działanie dezynfekujące. Czosnek jest źródłem wielu
związków mających wpływ na leczenie przeziębień,
z których należy wymienić: flawonoidy, aminokwasy,
saponiny, cukry, związki śluzowe, witaminy (B1, B2, PP,
C, prowitamina A), liczne sole mineralne (m.in. potasu,
wapnia, magnezu) oraz rzadkie mikroelementy (m.in.
kobalt, chrom, nikiel). Ale najcenniejsze w czosnku są
olejki eteryczne bogate w siarczki i allicynę.
Dieta u osób z chorobą przeziębieniową powinna być
lekkostrawna, dostarczać dużej ilości witaminy C i antyoksydantów, a także cynku, który jest ważny dla wzmocnienia odporności przeciwwirusowej. W diecie takiej
powinny znaleźć się: żurawina, sok z cytryny, jarmuż,
brukselka, papryka czerwona, papaja, brokuły
i czarne porzeczki.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
farmacja praktyczna 12/2014
29
psychologia
Jak budować
dobrą atmosferę w pracy?
W pracy farmaceuty liczą się kompetencje,
wiarygodność i skupienie uwagi na
pacjencie. Jeśli jednak w aptece, w której
pracujemy, nie ma dobrej atmosfery,
efektywność zespołu spada. Pacjenci
od razu wyczują złe fluidy i mogą
przestać odwiedzać naszą placówkę.
Jak do tego nie dopuścić?
autorka: Magdalena Sokołowska-Leger
założycielka MELIORES Centrum Rozwoju
Osobistego, coach i trener umiejętności
osobistych, społecznych i edukacyjnych
K
iedy na szkoleniach z zakresu budowania zespołu pada pytanie o definicję
„dobrej atmosfery w pracy”, można
usłyszeć bardzo różne odpowiedzi. Dla jednych
jest to możliwość wyrażania własnej opinii, dla
innych dobre relacje z przełożonym, koleżeńska
pomoc i wsparcie czy też wspólne dążenie do
celu. Są też i tacy, dla których dobra atmosfera w pracy to synonim luzu i nieograniczonej swobody. Ostatnie stwierdzenie być może
znajduje swoje uzasadnienie w branżach, gdzie
wymagana jest wysoka kreatywność. Wówczas
luz i zabawa jest katalizatorem generowania
nowych pomysłów, jednak rzadko kiedy jest to
nieograniczona niczym swoboda. Pewne ramy
są niezbędne, bo dobra atmosfera w pracy jest
efektem przestrzegania wspólnie (przez każdego członka zespołu) opracowanych zasad,
a nie celem samym w sobie.
Burza mózgów
Zespół to grupa mniej lub bardziej przypadkowych ludzi. Pewne jest tylko to, że są zupełnie różni, mają inne wartości, temperament,
priorytety, światopogląd, wreszcie są w różnym
wieku. Jak zatem sprawić, by wszyscy czuli
się w pracy dobrze, co zaowocowałoby dobrą
atmosferą? Dobrym punktem wyjścia jest burza
mózgów. Przykładowo, zadajemy pytanie:
Czym jest dobry zespół? Zapisujemy absolutnie wszystkie odpowiedzi bez oceniania, krytykowania, a tym bardziej ośmieszania. Jeśli
w zespole są osoby nieśmiałe, którym trudno
zabierać głos nawet w niewielkiej grupie,
30
farmacja praktyczna 12/2014
Niezwykle
istotne jest
bowiem, by
w zespole
doszło do
bezpośredniej
konfrontacji
odmiennych idei,
wartości,
motywacji
czy modeli
stylu pracy
warto wybrać formę pisemną.
Ten etap pozwoli przełamać lody,
każdy poczuje, że jest ważnym
ogniwem w grupie, i że pozostali
liczą się z jego zdaniem. Jest to
również sposobność, by zniwelować problemy wynikające z dzielących nas różnic – np. pokoleniowych. Niezwykle istotne jest
bowiem, by w zespole doszło
do bezpośredniej konfrontacji
odmiennych idei, wartości, motywacji czy modeli stylu pracy.
Aby osiągnąć pełną harmonię
gwarantującą dobrą atmosferę
w pracy, niezbędne jest podjęcie
drugiego kroku. Chodzi o to,
by wszyscy członkowie zespołu
wyjaśnili sobie, co dokładnie
mieli na myśli rzucając konkretne hasła w trakcie burzy
mózgów. Dla przykładu – jeśli
ktoś powie, że dobry zespół to
ten, którego członkowie potrafią
się wspierać, należy dopytać,
na czym owo wsparcie miałoby
polegać. Chodzi o to, by nikt nie
miał wątpliwości co do interpretacji konkretnych pojęć i intencji poszczególnych członków
zespołu. Każda bowiem osoba
wnosi swój pierwiastek wyjątkowości do zespołu, co wpływa na
jego unikatowość.
www.farmacjapraktyczna.pl
psychologia
Zasadnicze pytania
Bez barier
Nie ma więc gotowej recepty
na udaną współpracę. Są jednak
fundamentalne pytania, na które
z pewnością warto sobie wspólnie
odpowiedzieć:
Pozytywna atmosfera w pracy jest
też wypadkową indywidualnych
umiejętności psychospołecznych
każdego członka zespołu. Chodzi
tu przede wszystkim o zasady
skutecznej komunikacji interpersonalnej. Warto omówić największe
z barier, które ową skuteczność
zabiją, psując tym samym dobrą
atmosferę w miejscu pracy.
Klasycznego podziału barier
komunikacyjnych dokonał amerykański psycholog i psychoterapeuta Thomas Gordon – podział ów
znajdą Państwo w poniższej ramce.
Implementuje on pewne obszary
komunikacji, które mogą stwarzać
blokadę u rozmówcy, a nawet
rodzić konflikty. Źle się czujemy,
kiedy ktoś za nas decyduje, mówi
nam, co mamy robić bądź nas
osądza. Często zdarza się, że osoby
zupełnie nieświadomie stwarzają
te bariery, mając nawet dobre
intencje i chęć udzielenia pomocy.
1 Jaka jest nasza misja? Po co tu
jesteśmy? (cel długoterminowy)
2 Jakie wartości są dla nas najważniejsze?
3 Co nam ułatwia dobre samopoczucie w grupie?
4 Co nas denerwuje w pracy
zespołowej?
5 Co powoduje, że pracujemy
efektywniej?
6 Jaki mamy cel na najbliższe pół
roku? (cel krótkoterminowy)
7 W jaki sposób celebrujemy
sukcesy?
8 Kto tu rządzi? W jaki sposób?
9 Jakie role pełnią poszczególni
członkowie?
10 Jaki jest podział obowiązków?
11 W jaki sposób egzekwujemy
brak wywiązania się z dodatkowych obowiązków?
12 W jaki sposób informujemy się
o problemach?
13 Jak rozwiązujemy konflikty
interpersonalne?
Oczywiście lista pytań nie jest
zamknięta. Można, a nawet trzeba
tę listę modyfikować, uwzględniając specyfikę każdego zespołu.
Ważne, by wszystkie osoby były
szczere i otwarte na dialog. Warto
podkreślić, że wszyscy ci, którzy
nie zechcą wyrazić swoich oczekiwań, sami skazują się na niezadowolenie, które z czasem może
przerodzić się we frustrację.
Odpowiedzi spisujemy np. na
dużym arkuszu papieru, podpisujemy i wywieszamy w widocznym
dla wszystkich miejscu. Dzięki
temu będzie można się na niego
powoływać w spornych sytuacjach.
Ci, którzy
nie zechcą
wyrazić
swoich
oczekiwań,
sami
skazują się
na niezadowolenie,
które
z czasem
może
przerodzić
się we
frustrację
Nigdy jednak nie mamy całkowitej pewności, że właśnie takiej
formy wsparcia oczekuje od nas
druga osoba. Przykładowo – ktoś,
kto ma pewien poważny problem,
wcale nie chce rozmawiać o czymś
innym, a tym bardziej udawać, że
zmiana tematu przyniosła mu ulgę.
Wręcz przeciwnie, może poczuć,
że bagatelizuje się jego problemy,
że nie jest ważny i nikt się z nim
nie liczy. Warto jednak pamiętać,
że udzielanie z kolei rad również
może przynieść negatywny skutek.
Co zatem zrobić? – chciałoby się
zapytać – skoro wszystko jest złe!
Najbezpieczniej zadać pytanie
typu: „Jak mogę Cię wesprzeć?”,
„Czego ode mnie oczekujesz?”.
Słowem – w sytuacjach konfliktowych koncentrujmy się na rozwiązaniach, a nie na błędach.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
Bariery utrudniające kontakt
(wg Thomasa Gordona):
 Rozkazywanie, zarządzanie, komenderowanie:
„Musisz zrobić XYZ.”
„Przestań tak myśleć.”
 Ostrzeganie, upominanie, grożenie:
„Jeśli tego nie zrobisz, to…”
„Gdybyś wiedział/a X, nie zrobił(a)byś Y.”
 Przekonywanie, moralizowanie, perswadowanie:
„Nie powinieneś tego robić.”
„Twoim obowiązkiem jest…”
 Radzenie i dyktowanie rozwiązań:
„Ja na Twoim miejscu…”
„Najlepsze dla Ciebie rozwiązanie to…”
 Robienie wyrzutów, pouczanie:
„Dlaczego to zrobiłaś/eś?”
 Osądzanie krytykowanie, obwinianie:
„To, co zrobiłaś/eś, było niemądre.”
 Chwalenie i aprobowanie:
„W końcu zaczynasz mówić do rzeczy.”
 Ośmieszanie i zawstydzanie:
„Co za brednie opowiadasz!”
„Chyba postradałaś/eś rozum!”
 Interpretowanie, stawianie diagnoz:
„Ewidentnie masz problem z…”
„Zrobiłeś to, aby zwrócić na siebie uwagę.”
 Uspokajanie, współczucie:
„Na pewno wszystko się ułoży, nie martw się.”
 Przesłuchiwanie, wypytywanie:
[zasypywanie pytaniami]
 Odciąganie uwagi, rozweselanie na siłę:
„Porozmawiajmy lepiej o czymś miłym.”
farmacja praktyczna 12/2014
31
REKLAMA
prowadzenie apteki
Odpowiedzialność
osobista kierownika apteki
Sytuacja kierowników aptek w ostatnim
czasie uległa diametralnej zmianie
w stosunku do sytuacji sprzed kilku,
kilkunastu lat. Zmieniło się otoczenie
prowadzonej działalności aptek,
ustawodawstwo, a także postrzeganie
obowiązków kierownika przez
pracodawców, samorząd aptekarski,
a w końcu i oczekiwania pacjenta
wobec apteki.
autor: mgr farm. MACIEJ KARBOWIAK
prezes firmy doradczej „New Concept”,
specjalista w zakresie zarządzania
i trade marketingu na rynku
farmaceutycznym
N
iestety wielu farmaceutów pomimo dostrzegania zachodzących zmian nie jest świadoma zmieniających się obowiązków, a co
za tym idzie i odpowiedzialności osobistej względem
pacjentów, personelu czy chociażby właściciela
apteki. Często zapominamy o tym, że do pełnienia
funkcji kierownika apteki potrzebne są nie tylko
kompetencje merytoryczne czy relacyjne, ale także
odpowiednie predyspozycje, by rzeczywiście kierować, a nie być kierowanymi. Kierowanie w tym
przypadku oznacza nie tylko podejmowanie decyzji,
ale i odpowiedzialność, z której to odpowiedzialności
powinniśmy zdawać sobie sprawę.
O tym, że zarządzanie apteką nie jest sprawą łatwą,
nikogo nie trzeba przekonywać. Z jednej strony presja
pracodawcy, z drugiej personelu i pacjentów oraz
wymogi ustawowe. Kierownik apteki to osoba, która
musi wykazać się wieloma umiejętnościami – znajomością stale zmieniającego się prawa, ekonomii, marketingu, a nawet psychologii. To on jest na pierwszej
„linii frontu” jako osoba podejmująca wiążące decyzje
i rozstrzygającą w aptece wszelkie wątpliwości natury
merytorycznej, które pojawiają się w kontekście
różnych interpretacji przepisów. Każda decyzja jest
obarczona ryzykiem, dlatego na barkach kierownika
spoczywa ogromna odpowiedzialność.
32
farmacja praktyczna 12/2014
Kierownik
apteki
to osoba,
która musi
wykazać
się wieloma
umiejętnościami –
znajomością
zmieniającego się prawa,
ekonomii,
marketingu,
a nawet
psychologii
Musimy wypełniać zadania ustawowe i jednocześnie dbać o rentowność placówki, by zapewnić
zysk właścicielowi. Fakt posiadania odpowiednich kompetencji
i predyspozycji stanowi też o tym,
czy zgadzamy się na to, abyśmy
to my podejmowali decyzje i brali
za nie świadomą i pełną odpowiedzialność, czy podejmiemy ryzyko
„firmowania” decyzji innych, co
jednak nie zwalnia nas chociażby
z odpowiedzialności ustawowej,
nie wspominając o moralnej.
Przypomnijmy i rozważmy, jak
wyglądają kwestie związane
z odpowiedzialnością osobistą
kierownika apteki. Zgodnie
z prawem farmaceutycznym,
kierownik apteki jest osobą odpowiedzialną za jej prowadzenie.
Jak już wspomniałem, odpowiedzialność ta wynika zarówno
z pobudek formalnych (ustawowych) jak i nieformalnych (np.
moralnych czy etycznych, chociaż
i tutaj jako jeden z zawodów tzw.
zaufania publicznego doczekaliwww.farmacjapraktyczna.pl
prowadzenie apteki
NAJNIŻSZA CENA DLA PACJENTA*
400 mg+57 mg/5 ml x 35 ml
400 mg+57 mg/5 ml x 70 ml
400 mg+57 mg/5 ml x 140 ml
500 mg + 125 mg x 14 tabl.
875 mg + 125 mg x 14 tabl.
farmacja praktyczna 12/2014
33
Auglavin (Amoxicillinum, Acidum clavulanicum) Skład i postać: 5 ml sporządzonej zawiesiny doustnej zawiera 400 mg amoksycyliny (w postaci amoksycyliny trójwodnej) oraz 57 mg kwasu klawulanowego (w postaci potasu klawulanianu) lub 1 tabletka powlekana zawiera
amoksycylinę trójwodną w ilości odpowiadającej 500 mg lub 875 mg amoksycyliny i klawulanian potasu w ilości odpowiadającej 125 mg kwasu klawulanowego. Wskazania: Auglavin wskazany jest do leczenia następujących zakażeń bakteryjnych u dzieci i dorosłych: ostre bakteryjne
zapalenie zatok (właściwie rozpoznane); ostre zapalenie ucha środkowego; zaostrzenie przewlekłego zapalenia oskrzeli (właściwie rozpoznane); pozaszpitalne zapalenie płuc; zapalenie pęcherza moczowego; odmiedniczkowe zapalenie nerek; zakażenia skóry i tkanek miękkich,
szczególnie zapalenie tkanki łącznej, ukąszenia przez zwierzęta, ciężki ropień okołozębowy z szerzącym się zapaleniem tkanki łącznej; zakażenia kości i stawów, w szczególności zapalenie kości i szpiku. Należy wziąć pod uwagę oficjalne wytyczne dotyczące właściwego stosowania
leków przeciwbakteryjnych. Dawkowanie i sposób podawania: Dawki są wyrażone w odniesieniu do zawartości amoksycyliny z kwasem klawulanowym z wyjątkiem określenia dawek w odniesieniu do pojedynczego składnika. Określając dawkę produktu Auglavin do stosowania
w leczeniu poszczególnych zakażeń należy brać pod uwagę: spodziewane patogeny i ich prawdopodobną wrażliwość na leki przeciwbakteryjne; ciężkość i umiejscowienie zakażenia; wiek, masę ciała, czynności nerek pacjenta jak podano poniżej. W razie konieczności należy rozważyć
zastosowanie innych postaci lub mocy produktu Auglavin, tj. takich, które dostarczają większą dawkę amoksycyliny i (lub) zawierają amoksycylinę i kwas klawulanowy w innej proporcji. Czas trwania leczenia powinien być określany na podstawie odpowiedzi pacjenta na leczenie.
Niektóre zakażenia (np. zapalenie szpiku kostnego) wymaga dłuższego okresu leczenia. Nie należy przedłużać leczenia ponad 14 dni bez powtórnej kontroli stanu zdrowia pacjenta. Dawkowanie zawiesiny doustnej. Dorośli i dzieci o masie ciała ≥40 kg Zalecane dawki: dawka
standardowa: (we wszystkich wskazaniach) 875 mg/125 mg, dwa razy na dobę; większa dawka – (szczególnie w zakażeniach takich, jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zakażenia dolnych dróg oddechowych i zakażenia dróg moczowych): 875 mg/125 mg, trzy razy na
dobę. Dzieci o masie ciała <40 kg. Leczenie dzieci może być prowadzone z zastosowaniem produktu Auglavin w postaci zawiesiny. Zalecane dawki: (25 mg/3,6 mg)/kg mc./dobę do (45 mg/6,4 mg)/kg mc./dobę podawane w dwóch dawkach podzielonych; dawki do (70 mg/10 mg)/
kg mc./dobę podawane w dwóch dawkach podzielonych można rozważać w zakażeniach takich, jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok i zakażenia dolnych dróg oddechowych. Nie są dostępne dane kliniczne dotyczące stosowania u dzieci w wieku poniżej 2 lat dawek
większych niż (45 mg/6,4 mg)/kg mc. na dobę produktu Auglavin zawierającego amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 7:1. Ze względu na brak danych klinicznych dotyczących stosowania dawek produktu Auglavin zawierających amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji
7:1 u dzieci w wieku poniżej 2 miesięcy, nie jest możliwe przedstawienie zaleceń w tej populacji. Pacjenci w podeszłym wieku. Modyfikacja dawki nie jest konieczna. Zaburzenie czynności nerek. Nie ma konieczności dostosowania dawkowania u pacjentów z klirensem kreatyniny (Clkr)
większym niż 30 ml/min. U pacjentów z klirensem kreatyniny mniejszym niż 30 ml/min, nie jest zalecane stosowanie produktu Auglavin zawierającego amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 7:1, ze względu na brak zaleceń dotyczących możliwości dostosowania dawki.
Zaburzenie czynności wątroby. Należy zachować ostrożność podczas dawkowania, kontrolując regularnie czynność wątroby. Sposób podawania. Produkt Auglavin jest przeznaczony do podawania doustnego. Sporządzona zawiesina jest koloru białego do bladożółtego o smaku
truskawkowym. Aby zminimalizować występowanie możliwej nietolerancji ze strony przewodu pokarmowego i zoptymalizować wchłanianie amoksycyliny z kwasem klawulanowym produkt Auglavin należy zażywać na początku posiłku. Leczenie można rozpocząć produktem do
stosowania pozajelitowego zgodnie z ChPL postaci i.v., a następnie kontynuować produktem doustnym. Dawkowanie tabletek Auglavin, 500 mg + 125 mg. Dorośli i dzieci o masie ciała ≥40 kg. Zalecane dawki: jedna dawka 500 mg + 125 mg podawana trzy razy na dobę. Dzieci
o masie ciała <40 kg; od 20 mg + 5 mg/kg mc./dobę do 60 mg + 15 mg/kg mc./dobę podawane w trzech dawkach podzielonych. Nie są dostępne dane kliniczne dotyczące stosowania u dzieci w wieku poniżej 2 lat, dawek większych niż (40 mg + 10 mg)/kg mc. na dobę produktów
Auglavin zawierających amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 4:1. Pacjenci w podeszłym wieku. Modyfikacja dawki nie jest konieczna. Zaburzenie czynności nerek. Dawkowanie ustala się na podstawie maksymalnego zalecanego stężenia amoksycyliny. Nie ma konieczności
zmiany dawkowania u pacjentów z klirensem kreatyniny (CrCl) większym niż 30 ml/min. Dorośli i dzieci o masie ciała ≥40 kg. CrCl: 10-30 ml/min - jedna dawka 500 mg + 125 mg podawana 2 razy na dobę. CrCl <10 ml /min - jedna dawka 500 mg + 125 mg podawana raz na dobę.
Hemodializa - jedna dawka 500 mg + 125 mg co 24 godziny, dodatkowo jedna dawka 500 mg + 125 mg w czasie dializy, powtórzone na koniec dializy (ze względu na zmniejszenie się w surowicy stężeń zarówno amoksycyliny i kwasu klawulanowego). Dzieci o masie ciała <40 kg.
CrCl: 10-30 ml/min - jedna dawka (15 mg + 3,75 mg)/kg mc. podawana 2 razy na dobę (maksymalnie 500 mg + 125 mg 2 razy na dobę). CrCl <10 ml /min - jedna dawka (15 mg + 3,75 mg)/kg mc. podawana raz na dobę (maksymalnie 500 mg +125 mg). Hemodializa - jedna
dawka (15 mg + 3,75 mg)/kg mc. podawana raz na dobę. Przed hemodializą należy podać dodatkowo jedną dawkę (15 mg + 3,75 mg)/kg mc. W celu przywrócenia odpowiedniego stężenia leku w krwiobiegu, po hemodializie należy podać następną dawkę (15 mg + 3,75 mg)/kg
mc. Zaburzenie czynności wątroby. Należy zachować ostrożność podczas dawkowania, kontrolując regularnie czynność wątroby. Sposób podawania. Produkt Auglavin jest przeznaczony do podawania doustnego. Aby zminimalizować występowanie możliwej nietolerancji ze strony
przewodu pokarmowego i zoptymalizować wchłanianie amoksycyliny z kwasem klawulanowym produkt Auglavin należy zażywać na początku posiłku. Dawkowanie tabletki Auglavin, 875 mg + 125 mg. Dorośli i dzieci o masie ciała ≥40 kg. Zalecane dawki: dawka standardowa:
(we wszystkich wskazaniach) jedna tabletka 875 mg + 125 mg podawana dwa razy na dobę; większa dawka – (szczególnie w zakażeniach takich, jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zakażenia dolnych dróg oddechowych i zakażenia dróg moczowych): jedna tabletka
875 mg + 125 mg podawana trzy razy na dobę. Dzieci o masie ciała <40 kg. Zalecane dawki: (25 mg + 3,6 mg)/kg mc./dobę do (45 mg + 6,4 mg)/kg mc./dobę podawane w dwóch dawkach podzielonych; dawki do (70 mg + 10 mg)/kg mc./dobę podawane w dwóch dawkach
podzielonych można rozważać w zakażeniach takich, jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok i zakażenia dolnych dróg oddechowych. Nie są dostępne dane kliniczne dotyczące stosowania u dzieci w wieku poniżej 2 lat dawek większych niż (45 mg + 6,4 mg)/kg mc. na dobę
produktów Auglavin zawierających amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 7:1. Ze względu na brak dostępnych danych klinicznych dotyczących stosowania dawek produktów Auglavin zawierających amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 7:1 u dzieci poniżej 2 miesięcy,
nie jest możliwe przedstawienie zaleceń w tej populacji. Osoby w podeszłym wieku. Modyfikacja dawki nie jest konieczna. Zaburzenie czynności nerek. Nie ma konieczności zmiany dawkowania u pacjentów z klirensem kreatyniny (CrCl) większym niż 30 ml/min. U pacjentów
z klirensem kreatyniny mniejszym niż 30 ml/min, nie jest zalecane stosowanie postaci farmaceutycznych produktu Auglavin zawierających amoksycylinę i kwas klawulanowy w proporcji 7:1, ze względu na brak zaleceń dotyczących możliwości dostosowania dawki. Zaburzenie
czynności wątroby. Należy zachować ostrożność podczas dawkowania, kontrolując regularnie czynność wątroby. Sposób podawania. Produkt Auglavin jest przeznaczony do podawania doustnego. Aby zminimalizować występowanie możliwej nietolerancji ze strony przewodu
pokarmowego i zoptymalizować wchłanianie amoksycyliny z kwasem klawulanowym produkt Auglavin należy zażywać na początku posiłku. Przeciwwskazania: Nadwrażliwość na substancje czynne, na którąkolwiek z penicylin lub na którąkolwiek substancję pomocniczą.
Wystąpienie w przeszłości ciężkiej natychmiastowej reakcji nadwrażliwości (tj. anafilaksji) na inny lek beta-laktamowy (tj. cefalosporynę, karbapenem lub monobaktam). Wystąpienie w przeszłości żółtaczki i (lub) zaburzeń czynności wątroby spowodowanych przez amoksycylinę lub
kwas klawulanowy. Ostrzeżenia i zalecane środki ostrożności: Przed rozpoczęciem leczenia amoksycyliną z kwasem klawulanowym niezbędne jest zebranie dokładnego wywiadu, dotyczącego uprzednio występujących reakcji nadwrażliwości na penicyliny lub cefalosporyny
lub inne leki beta-laktamowe. Notowano występowanie ciężkich reakcji uczuleniowych (rzekomoanafilaktycznych), w sporadycznych przypadkach zakończonych zgonem, u pacjentów leczonych penicylinami. Możliwość wystąpienia takich reakcji jest większa u osób, u których
w przeszłości wystąpiła nadwrażliwość na penicyliny oraz u osób z chorobami atopowymi. Jeśli wystąpi reakcja alergiczna należy przerwać leczenie amoksycyliną z kwasem klawulanowym i wdrożyć inny odpowiedni sposób leczenia. Jeśli jest pewne, że przyczyną zakażenia są
drobnoustroje wrażliwe na amoksycylinę, należy rozważyć zamianę stosowanego leku złożonego zawierającego amoksycyliny z kwasem klawulanowym na samą amoksycylinę, zgodnie z oficjalnymi wytycznymi. Zastosowanie tej postaci leku Auglavin nie jest właściwe w przypadku
wysokiego ryzyka, że zmniejszona wrażliwość lub oporność przypuszczalnego drobnoustroju na antybiotyki beta-laktamowe nie jest wywołana przez beta-laktamazy wrażliwe na hamujące działanie kwasu klawulanowego. Tego produktu nie należy stosować w leczeniu zakażeń
wywołanych S. pneumoniae opornego na penicylinę. Drgawki mogą wystąpić u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub otrzymujących duże dawki. Należy unikać stosowania amoksycyliny z kwasem klawulanowym, jeśli podejrzewa się mononukleozę zakaźną, ponieważ
u pacjentów z mononukleozą zakaźną stwierdzono związek pomiędzy występowaniem odropodobnej wysypki, a zastosowaniem amoksycyliny. Podawanie allopurynolu w czasie leczenia amoksycyliną może zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia skórnych reakcji alergicznych.
Długotrwałe stosowanie może czasami powodować rozwój drobnoustrojów niewrażliwych na ten lek. Uogólniony rumień z krostkami i gorączką, występujący na początku leczenia, może być objawem ostrej uogólnionej osutki krostkowej (AGEP, ang. acute generalised exanthemous
pustulosis). Jeśli taka reakcja wystąpi, konieczne jest odstawienie produktu Auglavin i jest przeciwwskazane wszelkie dalsze podawanie amoksycyliny. Amoksycylinę z kwasem klawulanowym należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby. Zdarzenia
dotyczące wątroby notowano przeważnie u pacjentów płci męskiej i w podeszłym wieku i mogą być związane z przedłużającym się leczeniem. Te zdarzenia bardzo rzadko notowano u dzieci. We wszystkich grupach pacjentów objawy przedmiotowe i podmiotowe zwykle pojawiają
się podczas lub tuż po zakończeniu leczenia, ale w niektórych przypadkach mogą nie być widoczne przez kilka tygodni po zakończeniu leczenia. Są one zwykle przemijające. Zdarzenia dotyczące wątroby mogą być ciężkie, w skrajnie rzadkich przypadkach notowano zgony. Prawie
zawsze występowały one u pacjentów z ciężkim schorzeniem podstawowym lub jednocześnie przyjmujących inne leki o znanym możliwym działaniu na wątrobę. Podczas stosowania prawie wszystkich leków przeciwbakteryjnych, opisywano występowanie związanego
z antybiotykiem zapalenia jelita grubego, o nasileniu od lekkiego do zagrażającego życiu. Dlatego ważne jest wzięcie pod uwagę tego rozpoznania u pacjentów, u których wystąpiła biegunka w trakcie lub po zakończeniu podawania jakiegokolwiek antybiotyku. Jeśli wystąpi zapalenie
jelita grubego związane z antybiotykiem, należy natychmiast odstawić amoksycylinę z kwasem klawulanowym, przeprowadzić badanie lekarskie pacjenta i wdrożyć odpowiednie leczenie. W tej sytuacji przeciwwskazane jest stosowanie leków hamujących perystaltykę jelit. W czasie
długotrwałego leczenia zaleca się okresowe badania czynności narządów wewnętrznych, w tym nerek, wątroby i układu krwiotwórczego. U pacjentów otrzymujących amoksycylinę z kwasem klawulanowym rzadko notowano wydłużanie czasu protrombinowego. Podczas
jednoczesnego stosowania leków zmniejszających krzepliwość krwi należy prowadzić odpowiednie kontrole. Może być konieczna modyfikacja dawek leków przeciwzakrzepowych w celu utrzymania właściwego zmniejszenia krzepliwości krwi. U pacjentów z zaburzeniami czynności
nerek dawkę należy dostosować do stopnia niewydolności. U pacjentów ze zmniejszoną objętością wydalanego moczu bardzo rzadko obserwowano krystalurię, szczególnie podczas leczenia parenteralnego. Podczas podawania dużych dawek amoksycyliny, zaleca się zapewnienie
odpowiedniej podaży płynów i wydalania moczu, aby zminimalizować możliwość wytrącania kryształów amoksycyliny w moczu. U pacjentów z cewnikiem w pęcherzu moczowym, należy regularnie sprawdzać drożność cewnika. Jeśli w czasie leczenia amoksycyliną oznacza się
glukozę w moczu, zaleca się użycie metody enzymatycznej z zastosowaniem oksydazy glukozowej, ponieważ zastosowanie nieenzymatycznych metod oznaczania glukozy może prowadzić do występowania fałszywie dodatnich wyników. Zawartość kwasu klawulanowego
w produkcie Auglavin może powodować niespecyficzne wiązanie IgG i albumin przez błony komórkowe krwinek czerwonych, prowadząc do fałszywie dodatnich wyników testu Coombsa. Odnotowywano pozytywne wyniki testu Bio-Rad Laboratories Platelia Aspergillus EIA,
wykrywającego grzyby z rodzaju kropidlaków (Aspergillus) u pacjentów otrzymujących amoksycylinę z kwasem klawulanowym, u których nie stwierdzono później zakażenia grzybami z rodzaju Aspergillus. Stwierdzono reakcje krzyżowe polisacharydów nie pochodzących z grzybów
Aspergillus i polifuranozami z testem Bio-Rad Laboratories Platelia Aspergillus EIA. Z tego względu interpretację pozytywnych wyników testu u pacjentów otrzymujących amoksycylinę z kwasem klawulanowym należy dokonywać uważnie i potwierdzić innymi metodami
diagnostycznymi. Dotyczy preparatu Auglavin (400 mg+57 mg)/5 ml, proszek do sporządzania zawiesiny doustnej zawiera 2,26 mg aspartamu (E951) w jednym ml, który jest źródłem fenyloalaniny. Tę postać leku należy stosować ostrożnie u pacjentów z fenyloketonurią. Ten produkt
leczniczy zawiera maltodekstrynę (glukozę). Pacjenci z zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy, nie powinni przyjmować tego produktu. Działania niepożądane: Najczęściej notowanymi działaniami niepożądanymi są biegunka, nudności i wymioty. Działania niepożądane
opisane w trakcie badań klinicznych oraz po wprowadzeniu produktu na rynek są przedstawione poniżej według klasyfikacji układów i narządów MedDRA i według częstości występowania. Następujące zasady zostały przyjęte do sporządzenia klasyfikacji częstości działań
niepożądanych: bardzo często (≥1/10); często (≥1/100 do <1/10); niezbyt często (≥1/1000 do <1/100); rzadko (≥1/10 000 do <1/1000); bardzo rzadko (<1/10 000); częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych). Zakażenia i zarażenia pasożytnicze.
Kandydoza skóry i błon śluzowych: Często; Nadmierny wzrost niewrażliwych bakterii: Częstość nieznana. Zaburzenia krwi i układu chłonnego. Przemijająca leukopenia (w tym neutropenia): Rzadko; Trombocytopenia: Rzadko; Przemijająca agranulocytoza: Częstość nieznana;
Niedokrwistość hemolityczna: Częstość nieznana; Wydłużony czas krwawienia i czas protrombinowy [1]: Częstość nieznana. Zaburzenia układu immunologicznego [10]. Obrzęk naczynioruchowy: Częstość nieznana; Reakcja anafilaktyczna: Częstość nieznana; Choroba posurowicza:
Częstość nieznana; Alergiczne zapalenie naczyń; Częstość nieznana. Zaburzenia układu nerwowego. Zawroty głowy: Niezbyt często; Ból głowy: Niezbyt często; Przemijająca nadmierna ruchliwość: Częstość nieznana; Drgawki [2] : Częstość nieznana. Zaburzenia żołądka i jelit. Biegunka:
Często; Nudności [3]: Często; Wymioty: Często; Niestrawność: Niezbyt często; Związane z antybiotykiem zapalenie jelita grubego [4]: Częstość nieznana; Czarny język włochaty: Częstość nieznana; Przebarwienia zębów [11]: Częstość nieznana. Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych.
Zwiększenie aktywności AspAT i (lub) AlAT [5]: Niezbyt często; Zapalenie wątroby [6]: Częstość nieznana; Żółtaczka zastoinowa [6]: Częstość nieznana. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej [7]. Wysypka skórna: Niezbyt często; Świąd: Niezbyt często; Pokrzywka: Niezbyt często; Rumień
wielopostaciowy: Rzadko; Zespół Stevensa-Johnsona: Częstość nieznana; Martwica toksyczno-rozpływna naskórka: Częstość nieznana; Pęcherzowe złuszczające zapalenie skóry: Częstość nieznana; Ostra uogólniona osutka krostkowa (AGEP) [9]: Częstość nieznana. Zaburzenia nerek
i dróg moczowych. Śródmiąższowe zapalenie nerek: Częstość nieznana; Krystaluria [8]: Częstość nieznana. 1) Patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania. 2) Patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania. 3) Nudności są
częściej związane ze stosowaniem większych dawek doustnych. Jeśli objawy żołądkowo-jelitowe są znaczące, mogą być zmniejszone poprzez stosowanie amoksycyliny z kwasem klawulanowym na początku posiłku. 4) W tym rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego i krwotoczne
zapalenie jelita grubego (patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania). 5) Umiarkowane zwiększenie AspAT i (lub) AlAT obserwowano u pacjentów leczonych antybiotykami beta-laktamowymi, ale znaczenie tych obserwacji nie jest znane. 6) Te zdarzenia
zauważono podczas stosowania innych penicylin i cefalosporyn (patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania). 7) Leczenie należy przerwać w razie wystąpienia jakiejkolwiek skórnej reakcji nadwrażliwości (patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki
ostrożności dotyczące stosowania). 8) Patrz punkt ChPL Przedawkowanie. 9) Patrz punkt Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania. 10) Patrz punkty Przeciwwskazania i Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania. 11) Bardzo rzadko opisywano
powierzchowne przebarwienia zębów u dzieci. Odpowiednia higiena jamy ustnej może pomóc zapobiec wystąpieniu przebarwień, które zwykle można usunąć podczas szczotkowania. Podmiot odpowiedzialny: ZF Polpharma S.A. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu
odpowiednio dla Auglavin, (400 mg+57 mg)/5 ml, Auglavin 500 mg + 125 mg, Auglavin, 875 mg + 125 mg, nr: 21007, 17491, 17492 wydane przez MZ. Dodatkowych informacji o leku udziela: Polpharma Biuro Handlowe Sp. z o.o., ul. Bobrowiecka 6, 00-728 Warszawa, tel. +48 22
364 61 00; fax. +48 22 364 61 02; www.polpharma.pl. Lek wydawany na podstawie recepty. Cena urzędowa detaliczna odpowiednio dla dawek 400 mg+57 mg/5 ml x 35 ml, 400 mg+57 mg/5 ml x 70 ml, 400 mg+57 mg/5 ml x 140 ml, 500 mg + 125 mg x 14 tabl., 875 mg + 125
mg x 14 tabl. wynosi w (PLN): 7,22; 13,89; 26,27; 19,21; 32,18. Kwota dopłaty pacjenta odpowiednio dla dawek wynosi (PLN): 3,97; 7,38; 13,26; 9,96; 16,7.
* Na podstawie Obwieszczenia Ministra Zdrowia z dnia 22 października 2014 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów
medycznych na dzień 1 listopada 2014 r. Dotyczy leków refundowanych: amoksycylina z kwasem klawulanowym w formie proszku do sporządzania zawiesiny doustnej 400 mg + 57 mg/5 ml.
AUG/013/07-2014
REKLAMA
prowadzenie apteki
śmy się regulacji zwanej zasadami
etyki i deontologii zawodowej
farmaceuty). Podejmując się pełnienia funkcji kierownika musimy
pamiętać, że poddajemy się
pewnym rygorom i jednocześnie
stajemy na ich straży. Bycie kierownikiem to zobowiązanie się do
sumiennego i starannego wykonywania swoich obowiązków zgodnie
z obowiązującymi przepisami,
a szczególnie:
wania przez kierownika z jednej
strony autorytetu, z drugiej zaś
wzajemnego szacunku personelu.
Kierownik powinien być osobą
konsolidującą zespół, umiejącą
wpływać na relacje, często mentorem i nauczycielem – szczególnie
dla młodego personelu. Jednocześnie należy pamiętać, że kierownik
nie będący właścicielem apteki,
jak każdy inny jej pracownik
odpowiada za jakość wykonywanej pracy również przed swoim
pracodawcą. Zakres tej odpowiedzialności regulują przepisy
Kodeksu Pracy (w przypadku
osób zatrudnionych na umowy
o pracę) jak i Kodeksu Cywilnego
1 Prawa farmaceutycznego,
2 Ustawy o izbach aptekarskich,
3 Zasad etyki i deontologii zawodowej aptekarza RP,
4 Ustawy refundacyjnej,
5 Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
Musimy pamiętać o tym, że odpowiedzialność osobista kierownika
może być rozpatrywana w aspekcie karnym, finansowym i ludzkim.
Dla pracodawcy coraz istotniejsze
są kompetencje managerskie
osoby pełniącej funkcję kierownika,
a nie tylko tytularne. Niestety do tej
pory wśród niektórych farmaceutów pokutuje pogląd, że kierownik
apteki to nie kierownik jednostki
gospodarczo-organizacyjnej,
a jedynie funkcja związana z merytorycznymi wymogami ustawowymi. W ten sposób sami stawiamy
się na przegranej pozycji, gdyż nie
mając wpływu na funkcjonowanie
apteki i tak ponosimy pełną odpowiedzialność za nią. W niektórych
aptekach można też zaobserwować
wyraźny konflikt interesów między
kierownikiem a właścicielem.
Podczas gdy ten pierwszy koncentruje się na wypełnianiu wymogów
merytorycznych i ustawowych
dotyczących pracy apteki, ten
drugi, jako przedsiębiorca oczekuje
przede wszystkim wyników finansowych. Konflikty te mogą pojawiać
się m.in. w kwestiach dotyczących
reklamy i promocji apteki, sposobu
realizowania recept oraz polityki
kadrowej.
Co do polityki kadrowej, istotną
kwestią jest umiejętność budo-
Musimy
pamiętać
o tym, że
odpowiedzialność osobista
kierownika
może być
rozpatrywana
w aspekcie
karnym,
finansowym
i ludzkim
(pod który podlegają inne, często już dzisiaj
spotykane „formy zatrudnienia”). Sytuacje te
dotyczą też odpowiedzialności finansowej
za nieuzasadnione szkody poniesione przez właściciela apteki, a wynikające z nieprawidłowego
wypełniania obowiązków przez kierownika
w związku z pełnioną funkcją i jej umocowaniem
ustawodawczym. Zgodnie z Kodeksem Pracy
i Kodeksem Cywilnym kierownik może odpowiadać przed pracodawcą za nieuzasadnione straty
finansowe.
Innym ważnym elementem odpowiedzialności
jest odpowiedzialność przed organami administracji państwowej i samorządowej. Apteki
są ważnym elementem systemu opieki zdrowotnej i muszą funkcjonować zgodnie z przyjętymi przepisami, normami i procedurami, aby
zapewnić najwyższą jakość i bezpieczeństwo
świadczonych usług swoim pacjentom. To właśnie kierownik odpowiada za spełnianie tych
wszystkich warunków. Wszelkie niedociągnięcia rzutujące na pracę apteki są monitorowane
przez Inspektora Farmaceutycznego. Co więcej
szerokie uprawnienia przyznane NFZ dają mu
możliwość przekazywania informacji o nieprawidłowościach uzyskanych w trakcie kontroli, a nie
dotyczących bezpośrednio jurysdykcji kontrolującego, odpowiednim w tym zakresie organom.
farmacja praktyczna 12/2014
35
prowadzenie apteki
Dlatego pamiętajmy, że działamy
w sieci powiązań. W przypadku
zaniedbań kierownika Inspekcja
Farmaceutyczna oprócz wszczęcia
postępowania administracyjnego
kieruje informację do Rzecznika
Odpowiedzialności Zawodowej,
a ten po zapoznaniu się ze zgłoszonymi przez Inspekcję zarzutami
najczęściej kieruje sprawę do rozpatrzenia samorządowemu sądowi
aptekarskiemu. Sąd ten może nie
tylko udzielić kary porządkowej,
jak np. upomnienie czy nagana,
co ma już istotny wpływ na możliwość pełnienia funkcji kierownika
i korzystania z pełni praw członka
samorządu aptekarskiego, ale ma
on także umocowanie do czasowego zawieszenia/ograniczenia
prawa wykonywania zawodu,
a nawet do jego odebrania.
Wracając do kwestii odpowiedzialności kierownika apteki przed
Narodowym Funduszem Zdrowia,
według powszechnie obowiązującej wykładni prawnej, nie jest ona
związana bezpośrednio z podpisywanymi przez niego umowami
apteki z NFZ. Kierownik mimo
złożenia podpisu pod umową nie
jest w pełni stroną w tej umowie.
Jego umocowanie dotyczy podmiotowości do reprezentowania apteki
podczas kontroli NFZ. Odpowiada
zatem za nieprawidłowości, które
wynikną w trakcie jej przeprowadzania. Odpowiedzialność kierownika wynika głównie z faktu,
iż jest tzw. osobą uprawnioną, tzn.
farmaceutą, a jako farmaceuta
może świadczyć wszelkie usługi
farmaceutyczne. Jako farmaceuta
jest on uprawniony do wydania
konkretnego produktu leczniczego,
konkretnemu pacjentowi i w konkretnej sytuacji, które to wydanie
poświadcza swym własnoręcznym
podpisem zamieszczanym na
recepcie podczas potwierdzania
jej realizacji. Co do zasady, na
konkretnym farmaceucie, który
zrealizował receptę, ciąży odpowiedzialność wobec właściciela
apteki i to tylko w przypadku,
gdy NFZ odmówi jej refundacji. Natomiast pozostaje kwestia
odpowiedzialności merytorycznej
związanej z funkcjami kontrolnymi
w obrębie apteki, za które niewątpliwie ponosi odpowiedzialność
36
farmacja praktyczna 12/2014
Doskonałe
przygotowanie, kompetencje i
predyspozycje
kierownika
pozwalają na
realizowanie
spójnej wizji
prowadzenia
apteki i harmonijne
łączenie
kwestii merytorycznych,
biznesowych
i ludzkich
kierownik, co znajduje swoje uzasadnienie w
orzeczeniach sądów aptekarskich. Kierownik
każdorazowo odpowiada również za zestawienia refundacyjne od strony formalnej, administracyjnej.
Ostatnią kwestią, którą chciałem poruszyć
jest odpowiedzialność kierownika apteki
względem pacjentów – ta kwestia jest chyba
zrozumiała i jasna dla wszystkich. Być albo
nie być dla apteki to kwestia realizacji potrzeb
pacjenta, to umiejętność odkrywania i zaspokajania potrzeb, z którymi się do nas zwracają.
Niestety dzisiaj coraz rzadziej słyszymy o misji
a jeżeli już, to pojęcie to jest mocno wypaczone.
Warto abyśmy przypomnieli sobie znaczenia
słowa misja i zastanowili się jak w dzisiejszych
czasach możemy je realizować z czystym sumieniem.
Podsumowując, warto podkreślić, że doskonałe
przygotowanie, kompetencje i predyspozycje
kierownika pozwalają na realizowanie spójnej
wizji prowadzenia apteki i harmonijne łączenie
kwestii merytorycznych, biznesowych i ludzkich. A co najważniejsze – pozwalają zminimalizować konsekwencje związane z odpowiedzialnością ciążącą na kierowniku apteki.
Kierownik będący jednocześnie managerem
sam decyduję o wszystkim, a co najistotniejsze
– decyduje się na odpowiedzialne ponoszenie
konsekwencji swoich przemyślanych działań.
Daje to komfort pracy i możliwość kształtowania
wizerunku apteki, co z kolei pozwala realizować
się zawodowo i daje satysfakcję z jej wykonywania.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
nauka
Choroba Alzheimera
– bliżej remedium
Ostatni lek, którego zadaniem jest
osłabienie objawów choroby
Alzheimera, został dopuszczony
do obiegu aż 12 lat temu. Od tego
czasu nie znaleziono nowej strukturalnie
i funkcjonalnie substancji, która
skutecznie zapobiegałaby postępom
procesów degeneracyjnych. Nadzieję
w tej kwestii przyniosła tegoroczna
Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny.
autorka: dr n. farm. PAULINA MĄCZKA
farmakolog
C
horoba Alzheimera jest dolegliwością zwyrodnieniową układu nerwowego o nieznanej przyczynie i nie do końca poznanych
mechanizmach powstawania. Charakteryzuje się
pojawieniem białek o zmienionej budowie przestrzennej zlokalizowanych w strukturach centralnego
układu nerwowego. Proces chorobowy uszkadza
głównie korę mózgową, prowadząc do zaburzeń
funkcji umysłowych, tj. mowy, pamięci i myślenia
abstrakcyjnego. Jest najczęstszą przyczyną otępień
u osób powyżej 65. r.ż. Proces chorobowy rozwija
się stopniowo – zaczyna się około 35. r.ż., w konsekwencji prowadząc do upośledzenia wspomnianych
wcześniej funkcji mózgu.
Obecnie na różne formy demencji chorują 44 miliony
ludzi na całym świecie. Naukowcy wciąż starają się
zrozumieć podstawowe mechanizmy choroby
i opracować leki oraz schematy leczenia skutecznie
powstrzymujące jej rozwój.
Choroba Alzheimera jest schorzeniem o niekorzystnych rokowaniach. Prowadzi stopniowo do zaburzeń
samodzielności i zależności od innych osób. Według
aktualnego stanu wiedzy nie są znane metody leczenia, które umożliwiałyby całkowite wyleczenie z choroby. Stosowane terapie mają charakter objawowy.
Regularne stosowanie leków przesuwa w czasie
moment wystąpienia niektórych objawów choroby
i spowalnia jej przebieg.
Wykazano, że zaburzenia funkcji poznawczych
w przebiegu choroby Alzheimera związane są z nie-
Obecnie
na różne
formy
demencji
chorują
44 miliony
ludzi
na całym
świecie
prawidłowym działaniem komórek
nerwowych produkujących acetylocholinę. Jedną z metod leczenia jest
zatem podawanie leków zwiększających aktywność cholinergiczną
mózgu. Do inhibitorów acetylocholinoesterazy należą: rywastygmina,
donepezil i galantamina. Drugim
mechanizmem prowadzącym do
powstawania otępienia jest nadmierne działanie kwasu glutaminowego. Lekiem działającym przez
hamowanie receptora, z którym
łączy się ten neuroprzekaźnik, jest
memantyna. Rozpowszechnione
jest także stosowanie leków nootropowych – takich jak nicergolina,
winpocetyna czy piracetam. Leki te
wzmagają procesy przekazywania
sygnałów przez neurony, głównie
modulując gęstość i czynność receptorów postsynaptycznych. Wpływają na przemiany energetyczne
w komórkach OUN, zwiększają
wykorzystanie tlenu i glukozy,
ułatwiają syntezę związków wysokoenergetycznych i przyspieszają
syntezę neuroprzekaźników.
Ostatni lek, którego zadaniem jest
osłabienie objawów choroby Alzheimera został dopuszczony do obiegu
aż 12 lat temu. Od tego czasu nie
farmacja praktyczna 12/2014
37
REKLAMA
nauka
znaleziono nowej strukturalnie
i funkcjonalnie substancji, która
skutecznie zapobiegałaby postępom procesów degeneracyjnych.
Nadzieję w tej kwestii przyniosła
tegoroczna Nagroda Nobla
w dziedzinie medycyny. Otrzymali
ją John O’Keefe oraz małżonkowie
May-Britt Moser i Edvard I. Moser
za odkrycie wewnętrznego systemu
w mózgu człowieka. System ten,
określany mianem „wewnętrznego
GPS” (ang. inner GPS), odpowiada
za orientację w przestrzeni, a także
stanowi podstawę komórkową dla
wyższych funkcji poznawczych.
W 1971 r. John O’Keefe, przeprowadzając doświadczenia na szczurach, odkrył pierwszy element tego
systemu pozycjonowania. Okazało
się, że pewien rodzaj komórek
nerwowych w obszarze hipokampa
zawsze był aktywny, gdy szczur był
w określonym miejscu w przestrzeni. Odkrył, że szczury mają
w mózgu komórki, które uaktywniają się zależnie od miejsca,
w jakim znajdzie się zwierzę.
Uznał, że w obszarze hipokampa
znajduje się coś na kształt mapy,
która pozwala zwierzętom na orientację w przestrzeni[1].
Kolejne badania z wykorzystaniem
nowoczesnych metod diagnostycznych i metod nieinwazyjnych wykazały, że mapy takie istnieją także
w mózgach ludzkich. Poznanie usieciowienia tych map jest podstawą
zrozumienia zjawiska orientacji
przestrzennej i zapamiętywania
nowych bodźców docierających do
kory mózgowej.
Ponad 30 lat później, w 2005 r.,
May-Britt Moser i Edvard I. Moser
odkryli kolejny element systemu
pozycjonowania. Badania sugerowały, że komórki nazwane przez
nich „komórkami siatkowymi”
tworzą układ pozwalający na precyzyjne określanie położenia
i odnajdywanie drogi. Badania
przeprowadzone przez noblistów
opierają się na właściwościach
fizycznych układu nerwowego
i istnieniu impulsów elektrycznych
stanowiących podstawę komunikacji w obrębie tego układu. Drugi
chemiczny element tej komunikacji oparty jest na uwalnianiu
38
farmacja praktyczna 12/2014
neuroprzekaźników do przestrzeni
synaptycznej i aktywacji kolejnych
komórek na drodze receptorowej. Te dwa elementy – fizyczne
i chemiczne stanowią składnik
sieci neuronalnej, której wnikliwym badaniem zajęli się laureaci
Nagrody Nobla. Obszar hipokampa i komórki odpowiedzialne
za położenie w przestrzeni są tymi
strukturami neuronalnymi, których
zaburzenie funkcjonowania obserwuje się jako pierwsze w chorobie Alzheimera i innych formach
demencji starczych. Dlatego też
zrozumienie ich funkcjonowania
Odkrycie
naukowców
z Norwegii
może być
wyznacznikiem dalszych badań
w celu określenia kompleksowych
przyczyn
choroby
Alzheimera,
a także stanowić wskazówkę do
poszukiwań
nowych
technologii
służących
stworzeniu
skutecznego
remedium
może rzucić nowe światło na poznanie podłoża procesu chorobowego
toczącego się w mózgu.
Warto wspomnieć, że Nagrodę
Nobla w 1986 r. otrzymała Rita Levi-Montalcini za odkrycie czynnika
wzrostu nerwów (NGF – nerve
growth factor). Udowodniono, że
NGF wykazuje działanie wzrostowe
na aksony neuronów, zapobiegając uszkodzeniom i degeneracjom
układu cholinergicznego przodomózgowia. Zasugerowano więc, że
NGF może znaleźć zastosowanie
w farmakoterapii choroby Alzhei-
mera, a w latach 80. ub.w. stwierdzono, że czynnik ten
podany domózgowo zapobiega neurodegeneracjom
wywołanym przez uszkodzenia mózgu lub proces
starzenia[2].
Określenie sposobu funkcjonowania mózgu, szczególnie
w obszarach odpowiedzialnych za uczenie się i zapamiętywanie, ma fundamentalne znaczenie w zrozumieniu podłoża zmian występujących w przebiegu chorób
demencyjnych. Odkrycie naukowców z Norwegii może
być więc wyznacznikiem dalszych badań w celu określenia kompleksowych przyczyn choroby Alzheimera,
a także stanowić wskazówkę do poszukiwań nowych
technologii służących stworzeniu skutecznego remedium. Badania noblistów dają więc dużą nadzieję na
pogłębienie wiedzy na temat tej choroby i jej przebiegu.
Piśmiennictwo:
1. O’Keefe J., Dostrovsky J.: „The hippocampus as a spatial map.
Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat”. Brain
Research 1971; 34(1): 171-175.
2. Hefti F.: „Nerve growth factor promotes survival of septal cholinergic
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
www.farmacjapraktyczna.pl
nauka
Nasi farmaceuci
pod żadnym względem nie odstają
od europejskiej czołówki
Z prof. dr. hab. Romanem
Kaliszanem, kierownikiem
Katedry Biofarmacji
Gdańskiego Uniwersytetu
Medycznego, rektorem
gdańskiej uczelni medycznej
w latach 2005-2008,
o kondycji rodzimej farmacji
i osiągnięciach polskich
uczonych, rozmawia
Łukasz Kuźmiński.
J
ak Pan ocenia obecny
stan polskiej farmacji jako dziedziny
naukowej?
Nauki farmaceutyczne w Polsce
rozwijają się w kierunku biomedycznych badań podstawowych
i w celu zapewnienia kształcenia
studentów farmacji na światowym poziomie. Myślę, że w tym
względzie nie odstajemy od europejskiej czołówki.
Czy w takim razie aktualna
formuła kształcenia
studentów farmacji nadąża
za dynamiką zmian w branży
i zapotrzebowaniom rynkowym?
W dobie liberalizacji unijnych
(a zwłaszcza polskich) regulacji
obrotu lekiem i kryzysu tradycyjnego modelu aptekarza można
zastanawiać się, czy akademicka
farmacja nie „produkuje” zbyt
dużej ilości „przeuczonych”
absolwentów, w odniesieniu do
faktycznie urzędowo oczekiwanych usług w zakresie ochrony
40
farmacja praktyczna 12/2014
Bioanalityka
i analiza
leków to
najmocniejsze aktualnie atuty
polskich
naukowych
instytucji
farmaceutycznych
zdrowia. Dzisiaj aptekarze w całej Europie dość
nerwowo poszukują nowych, specyficznych form
zawodowej aktywności, ale trzeba przyznać, że
próby takie jak „opieka farmaceutyczna” nie są
specjalnie doceniane – ani przez pacjentów, ani
przez lekarzy. Można stwierdzić, że uniwersyteckie wykształcenie wykorzystywane jest w pełni
jedynie przez absolwentów farmacji pracujących
w aptekach szpitalnych, w przemyśle farmaceutycznym (i parafarmaceutycznym) oraz
w różnego rodzaju laboratoriach bioanalitycznych. Właśnie bioanalityka i analiza leków to
najmocniejsze aktualnie atuty polskich naukowych instytucji farmaceutycznych.
Które z badań prowadzonych przez
rodzimych farmaceutów zasługują na
szczególną uwagę? Czy w bieżącym roku
w dziedzinie nauk farmaceutycznych
odnotowano w Polsce jakieś ciekawe
osiągnięcia?
www.farmacjapraktyczna.pl
nauka
Szczególnie zauważane są badania w zakresie tzw. metabolomiki
nastawionej na wczesną diagnostykę najgroźniejszych chorób.
Reprezentanci polskich nauk
farmaceutycznych dużo i dobrze
publikują, przez co są widoczni
w międzynarodowych rankingach
bibliometrycznych oraz na różnego rodzaju forach naukowych.
Warto zauważyć, że w tym roku
w kraju farmaceuci-naukowcy
zdobyli szereg cenionych nagród
naukowych, w tym Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za wybitne
osiągnięcia naukowe (tę nagrodę
otrzymał Prof. Kaliszan – przyp.
red.), nagrody Wydziału Nauk
Medycznych PAN czy Nagrody
Ministra Zdrowia, nie wspominając o licznych nagrodach rektorskich.
Prof. dr hab. Roman Kaliszan
Absolwent farmacji i fizyki, kierownik Katedry
Biofarmacji Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
W latach 1999-2005 prorektor, a w kadencji 2005-2008
rektor gdańskiej uczelni medycznej. Członek rzecz.
Polskiej Akademii Nauk (PAN), czł. koresp. Polskiej
Akademii Umiejętności (PAU), czł. zagr. Akademii
Nauk i Umiejętności Wojwodiny (VANU), czł. ScanBalt
Academy Sieci Uniwersytetów Regionu Morza Bałtyckiego (BSRUN), czł. zagr. Włoskiej Narodowej Agencji
ds. Oceny Uniwersytetów i Instytutów Badawczych
(ANVUR), doktor honoris causa Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Specjalizuje się w chemii analitycznej i bioanalitycznej. Bada zależności między strukturą
chemiczną związków i ich właściwościami fizykochemicznymi oraz farmakologicznymi. Laureat 14 nagród ministra zdrowia i ministra edukacji narodowej, Nagrody
Wojewody Gdańskiego, Nagrody Wydziału Nauk Medycznych PAN, Nagrody Prezesa
Rady Ministrów (dwukrotnie), Nagrody im. J. Heweliusza Miasta Gdańska, Nagrody
Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk przyrodniczych i medycznych
oraz Nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia w badaniach na rzecz rozwoju społeczeństwa. Jest autorem 2 i współautorem 25 książek oraz
ponad 250 artykułów naukowych o tzw. Impact Factor ok. 600 punktów oraz liczbie
cytowań ok. 7 tys. i tzw. indeksie Hirscha H = 47.
foto: [email protected]
A jakie ciekawe osiągnięcia odnotowano ostatnimi
czasy w światowej farmacji?
Kondycja światowej farmacji
oceniana jest nie tyle pod kątem
akademickim, ile badawczo-rozwojowym. Społeczeństwo jest
zainteresowane głównie nowymi
lekami. W XXI wieku ilość
nowatorskich leków wprowadzanych do obrotu farmaceutycznego zmniejszyła się do około 20
rocznie, podczas gdy w latach
90. ub.w. wynosiła ona około
50 preparatów na rok. Może
„nisko rosnące jabłka już zostały
zerwane”, ale postęp farmakoterapii nie maleje, gdyż uczymy się
lepiej wykorzystywać istniejące
leki, lepiej wspomagać poddany
intensywnej farmakoterapii organizm i właściwie dobierać lek dla
konkretnego pacjenta według
koncepcji farmakoterapii personalizowanej.
Oczywiście, warto zauważyć
kilka ostatnio wprowadzonych
nowatorskich leków, w przypadku których zrealizowano
szczególnie interesujące idee
farmakologiczne. Jako przykład
podam brentuksymab vedotin,
dopuszczony do obrotu w Polsce
od grudnia 2012 r., zaprojektowany według idei magicznych
kul Ehrlicha, czyli mający dostarczać chemioterapeutyk aurystatynę E w sposób celowany do
W tym roku
w kraju
farmaceuci-naukowcy
zdobyli
szereg
cenionych
nagród
naukowych
komórek chłoniaka Hodgkina. Zasada konstrukcji
leku polega na połączeniu przeciwciała mononalnego przeciwko antygenowi CD30+ komórek chłoniaka z aurystatyną E – cytotoksyczną syntetyczną
pochodną dolastyny 10. Nowatorską technologię
biofarmaceutyczną reprezentuje też nabpaklitaksel
dopuszczony do obrotu w styczniu 2014 r. przez
Europejską Komisję Leków (EMA). Jest to nanocząsteczkowy kompleks paklitakselu z albuminą,
który w skojarzeniu z gemcytabiną ma pomóc
w leczeniu raka trzustki. Oczywiście, tylko szersza
praktyka kliniczna może zweryfikować praktyczną
wartość leczniczą najśmielszych, oryginalnych teoretycznie preparatów farmaceutycznych. Miejmy
nadzieję, że dzięki nim doczekamy się przełomu,
zwłaszcza w onkologii.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
farmacja praktyczna 12/2014
41
Pewna siebie z
W grudniowej
metamorfozie
mieliśmy przyjemność gościć
PaniĄ annę
Bitner z torunia
dr Joanna
Heidtman
psycholog,
trener, coach
www.businessdoctors.pl
Wyłącz
wewnętrznego
krytyka!
Mimo że jako małe dziewczynki jesteśmy spontaniczne,
przeglądamy się z radością
w lustrze i cieszymy z tego,
jakie jesteśmy, w dorosłym
życiu kobiety „uczą się” bycia
niezwykle krytycznymi wobec
samych siebie. Częściowo
u jednych dochodzi do głosu
perfekcjonizm, z kolei niektóre
z nas za często porównują się
z innymi – także tymi, które
są tylko medialnymi, wyidealizowanymi obrazami z reklam
i gazet. „Wewnętrzny krytyk”
może być przyczyną nieśmiałości, złego samopoczucia,
braku pewności siebie
w kontaktach z innymi.
Pilnuj, by Twój „wewnętrzny
krytyk” nie dochodził zbyt często do głosu. Zaakceptuj fakt,
że nie ma ludzi idealnych. Na
pocieszenie powiem jeszcze,
że badania psychologów społecznych dowodzą, że ludzie
nie lubią „idealnych”. Wolą ludzi
„z krwi i kości”, którzy mają
swoje niedoskonałości.
przeD METAMORFOZĄ
po metamorfozie
konkurs!Metamorfoz
Metamorfozy
z
MAKIJAŻ
Sergiusz Osmański, wizażysta
Bogata forma nowej fryzury narzuciła ascetyczny makijaż.
Zarys oka podkreśliliśmy ramą na bazie miękkiej, czarnej
kredki i mocnego wytuszowania rzęs. Róż w naturalnej
kolorystyce podkreślił centralną część kości policzkowych.
Szminka i konturówka w tej samej tonacji zgaszonej fuksji
wyrównały nasycenie kolorystyczne między zarysem oczu
a dolną częścią twarzy.
Porada:
Makijaż jest częścią tzw. „stylistycznej trójcy”
– musi być zrównoważony fryzurą i stylizacją
garderoby. Każda z tych części jest ważnym elementem uzupełniającym pozostałe. To nie tylko
zasada nasycenia „usta kontra oczy” i na odwrót,
ale również „makijaż kontra stylizacja włosów czy
garderoby”.
sylwetka
Tatiana Hrechorowicz, doradca wizerunku,
stylista, kostiumograf
Porada:
Filigranowej Pani Ani zaproponowaliśmy
bardziej galową stylizację, czyli coś na tzw.
wyjście. Obowiązkową pozycją w szafie każdej
kobiety jest klasyczna mała czarna. Jeśli nie
masz zbyt wielu okazji do wychodzenia w koktajlowej sukience albo nie masz na tyle dużej
szafy, by mieć ich kilka czy kilkanaście, zainwestuj w jedną, ale bardzo dobrej jakości i maksymalnie uproszczoną w stylu. To pozwoli Ci za
pomocą zmiany jedynie dodatków na aranżowanie jej na różne sposoby. W efekcie z jednej
sukienki możesz stworzyć wiele stylizacji. Jeśli
do sukienki nosisz buty na wysokim obcasie,
by nie wyglądać zbyt wyzywająco, zadbaj
o właściwą dla swojej sylwetki długość. Nigdy
nie pokazuj nóg i dekoltu jednocześnie. „Sexy”
znaczy czasem bardziej „zakryte” niż „odkryte”.
FRYZURA
Tomasz Burkacki, stylista fryzur
Często zdarza się, że posiadaczki długich włosów nie wykorzystują w pełni ich potencjału. Jest to tzw. „fryzura bez
fryzury”. Pani Ania miała właśnie takie włosy, w dodatku
z płaskim, nieco przejaśnionym kolorem. Delikatne przyciemnienie z lekkimi refleksami wydobyło piękno z naszej
bohaterki. Teraz jej zadaniem jest utrzymywanie takiego
kształtu fryzury typu „wiatrem czesana”. Jak to zrobić? Za
pomocą produktu dodającego włosom objętości. Ponadto należy je suszyć „na palcu”, lekko je przy tym skręcając.
Na koniec, w celu utrwalenia, odrobina pudru – dzięki niemu fryzura cały dzień będzie świeża i zachowa objętość.
Ekipa Metamorfoz:
Tomasz Burkacki
fryzjer
Sergiusz
Osmański
Tatiana
Hrechorowicz
www.hairmaster.pl
wizażysta
doradca wizerunku,
stylista, kostiumograf
Julia Dunin
fotograf
www.juliadunin.com
zielnik apteczny
SOS
na świąteczne
łakomstwo
Karp smażony, śledzie w śmietanie,
odsmażane pierogi, kapusta
z grzybami, potem makowiec, sernik,
kutia, kawałek piernika… W święta
mało kto zna umiar. Stół zwykle
ugina się pod ciężarem kalorycznych
potraw, a my pod ciężarem
dodatkowych kilogramów.
autorka:
JUSTYNA
MARSZAŁKOWSKA
-JAKUBIK
dietetyk medyczny,
specjalistka ds. zdrowia
publicznego,
www.e-prolinea.pl
P
olska tradycja zobowiązuje do wigilijnego postu i obfitego posiłku o zmroku,
czyli zupełnie na odwrót niż nakazują to
zasady zdrowej codziennej diety. Nie psujmy
radosnej atmosfery świąt bólem brzucha czy
zgagą i zawczasu zadbajmy o to, by w naszej
pamięci pozostały tylko miłe chwile spędzone
z bliskimi. Spróbujmy w tym roku nieco zmodyfikować tradycję i przygotujmy świąteczne
dania w nieco lżejszej wersji. Tak, by bez
wyrzutów sumienia spróbować każdego dania
i nie przypłacić tego zdrowiem.
Na początek wybierzmy swoje ulubione ciasto
i zamiast kilku słodkich wypieków przygotujmy
jedno i rozkoszujmy się jego smakiem. Pamiętajmy, by przynajmniej o ¼ zmniejszyć ilość
cukru podaną w przepisie, a część mąki zastąpić zmielonymi otrębami lub mąką całoziarnistą. Jeśli wybieramy się na święta do rodziny
i tak spróbujemy innych wypieków. Zamiast
tradycyjnego smażonego karpia przygotujmy
karpia pieczonego w folii lub sięgnijmy po ryby
morskie bogate w kwasy tłuszczowe z rodziny
omega-3, które dodatkowo działają korzystnie
na nasze serce. Przygotujmy je na parze lub
w piekarniku z dodatkiem ziół. Tradycyjnego
śledzia w śmietanie zastąpmy śledziem
w jogurcie naturalnym z jabłkiem i cebulą, a do
44
farmacja praktyczna 12/2014
Spróbujmy
w tym
roku nieco
zmodyfikować tradycję
i przygotujmy świąteczne dania
w nieco
lżejszej
wersji
świątecznej kapusty dodajmy garść
suszonych śliwek, które wspomogą
nieco proces trawienia. Pierogi
z powodzeniem można odgrzać
w wodzie zamiast na patelni.
Zapomnijmy w tych dniach o pieczywie, natomiast nie żałujmy
sobie warzyw, pikli czy ćwikły.
Buraki poza walorami smakowymi
są bogate w składniki mineralne
i spore ilości błonnika, który wspomaga pracę jelit i daje uczucie
sytości. Dodatek ostrego chrzanu
natomiast ułatwi proces trawienia.
Nawet jeśli odchudzimy nieco niektóre dania, to trzy dni spędzone
przy stole nadal mogą się okazać
dla nas zbyt ciężkie. Dlatego
zrezygnujmy z alkoholu, który
w towarzystwie kalorycznych dań
może potęgować uczucie ciężkości.
Idealnym dodatkiem do świątecznych potraw jest tradycyjny wigilijny kompot z suszonych owoców
(śliwek, moreli, fig, gruszek czy
jabłek). Połączenie zawartego
w suszonych owocach błonnika
i wody wspomaga trawienie.
Pamiętajmy jednak, że suszone
owoce są wysokokaloryczne, dlatego optymalnie byłoby zrezygnować z dosładzania tego napoju.
Na stole bezapelacyjnie powinna
www.farmacjapraktyczna.pl
zielnik apteczny
się także pojawić woda. Natomiast
do tłustych i ciepłych potraw najlepiej wybrać herbatę ziołową o działaniu leczniczym. Filiżanka takiego
aromatycznego naparu wspomoże
nasz żołądek w tych ciężkich dla
niego dniach. Sięgnijmy po miętę
pieprzową, jeśli czujemy ciężkość
na żołądku. Dzięki zawartym
w niej olejkom aromatycznym
ułatwi ona trawienie. Jej działanie
polega na pobudzaniu wydzielania
soków żołądkowych. Mięta przynosi ulgę we wzdęciach, nie pijmy
jej jednak jeśli cierpimy na zgagę,
bo tylko spotęguje nieprzyjemny
objaw. Majeranek jest zazwyczaj
kojarzony z daniami tłustymi i ciężkostrawnymi. Działa dość silnie
żółciopędnie i rozkurczowo, przyspiesza perystaltykę jelit. Nalewką
z tego zioła można się wspomóc po
świątecznej uczcie. Świeże listki
bazylii dorzucone do świątecznych sałatek poprawią trawienie
i dodatkowo pobudzą wydzielanie
soku żołądkowego. Nie przesaR E K L A M A dzajmy z nią jednak, bo bazylia
jest także stosowana u niejadków
przy braku apetytu. Koper włoski
to z kolei panaceum na niepohamowany apetyt. Herbatka z nasion
tej aromatycznej rośliny uśmierzy
ból brzucha i uczucie wzdęcia,
przyspieszy pracę jelit i wyreguluje
częstość wypróżnień. Rumianek
to chyba najbardziej wszechstronna
roślina lecznicza. Doskonale
sprawdza się w bólach brzucha
niezależnie od wieku. Napar
z rumianku działa rozkurczowo
i odkażająco, z powodzeniem
możemy go pić w przypadku bolesnych skurczów i stanów zapalnych
żołądka i jelit.
Pamiętajmy jednak, że pierwszym
sposobem na uczucie ciężkości
czy niestrawności powinien być
nasz zdrowy rozsądek. Jeśli jesteś
osobą, która na co dzień dba
o zbilansowaną, zróżnicowaną
dietę i zdrowy styl życia, nie
musisz się obawiać, że przez te
trzy dni przybierzesz na wadze.
Nawet, gdy nieco odstąpisz od
codziennych zasad i zjesz więcej
niż zwykle, czy też skusisz się na
drugi kawałek ciasta. Warto jednak
pilnować tego, by kolacja wigilijna
skończyła się najpóźniej dwie
godziny przed snem. Po posiłku
nie kładźmy się od razu spać ani
nie wsiadajmy za kierownicę.
Poświęćmy kilka chwil na ruch,
wyciągnijmy rodzinę na spacer
lub przynajmniej zaangażujmy się
w sprzątanie ze stołu. Święta to
szczególny okres – zarówno dla
ciała, jak i ducha. Dlatego przygotujmy się do tych dni tak, by
spędzić je w spokojnej, rodzinnej
atmosferze, bez nieprzyjemnych
dolegliwości, a kilka dni później
bez problemu zmieścić się
w wybraną przed świętami
kreację sylwestrową.
Podyskutuj o tym na forum!
www.farmacjapraktyczna.pl
kuchnia farmaceutyczna
aleksandra dulna
Pasjonatka pysznego
gotowania. Od dzieciństwa
zafascynowana ciekawą
i smaczną kuchnią opartą
na tradycjach rodzinnych.
Jak przyznaje, podstawą
jej potraw są składniki
najwyższej jakości.
Przepyszny
domowy Sylwester
W ten najbardziej szampański wieczór w roku chciałabym podarować
Państwu kilka propozycji kulinarnych, które, mam nadzieję, będą smaczne, ale
i efektowne, podobnie jak cała uroczysta kolacja. Życząc udanego Sylwestra,
zachęcam do przygotowania trzech sprawdzonych, pysznych przepisów.
Zupa
gulaszowa
Składniki na 4 osoby:
•1/2 kg łopatki wieprzowej
•1/2 kg wołowiny zrazowej
•pęczek włoszczyzny
•3 liście laurowe
•5 ziaren ziela angielskiego
•10 ziaren czarnego pieprzu
•2 łyżki czerwonej słodkiej papryki w proszku
•1/2 łyżeczki kminku
•1/2 łyżeczki papryki ostrej
•1/2 łyżeczki czarnego pieprzu mielonego
•3 nieduże świeże papryki (różne kolory)
•2 średnie cebule
•2 ziemniaki
•2 żółtka
•1/3 szklanki mąki tortowej
•1 łyżka smalcu
46
farmacja praktyczna 12/2014
Przygotowanie: Mięso kroimy w kostkę.
Rozgrzewamy patelnię, obsmażamy na smalcu
mięso na złoty kolor. Przekładamy do garnka,
zalewamy 1,5 l wody, dodajemy liść laurowy,
ziele angielskie, pieprz w ziarkach i dusimy ok.
1,5 godz. Do drugiego garnka wkładamy obraną
włoszczyznę, zalewamy 1,5 l wody i gotujemy
do miękkości. Kroimy papryki i cebulę w kostkę
i obsmażamy na patelni. Do garnka z duszonym
mięsem wlewamy wywar warzywny, obsmażoną
paprykę i cebulę wraz z pokrojonymi w kostkę
ziemniakami. Na małą patelnię wkładamy łyżkę
masła i wsypujemy suchą paprykę ostrą i słodką,
podsmażamy i wlewamy do zupy. Do kubka wsypujemy mąkę i dwa żółtka. Z powstałego ciasta
kładziemy na zupę małe kluseczki. Gotujemy
przez chwilę i podajemy z zieloną pietruszką.
www.farmacjapraktyczna.pl
kuchnia farmaceutyczna
Elegancki sernik na
sylwestrowy wieczór
Składniki na 6-8 osób:
•2/3 szklanki cukru
•6 żółtek
•120 dkg masła
•1 mango
•1 laska wanilii
•1 żelatyna na 1 litr wody
•2 gruszki „konferencja”
•1/2 szklanki rodzynek
•50 ml rumu
•2 galaretki truskawkowe
•4 serki waniliowe o pojemności
250 ml
Przygotowanie: Opakowanie
żelatyny zalewamy 1/3 szklanki
zimnej wody i czekamy, aż powiększy swoją objętość. Z sześciu
żółtek i cukru ukręcamy kogiel-mogiel na parze. Dodajemy miękkie masło, kontynuując ucieranie.
Dodajemy serki i ziarenka z laski wanilii, delikatnie mieszając.
Rodzynki namaczamy w wodzie,
odsączamy i zalewamy rumem.
Przygotowujemy galaretkę z połowy wody, która jest podana na
opakowaniu. Kroimy gruszki
w kostkę. Wystawiamy żelatynę
z wody i studzimy. Wystudzoną
dodajemy do masy serowej wraz
z rodzynkami. Możemy wlewać
do kieliszków lub do misy. Posypujemy pokrojoną gruszką i rozpuszczoną galaretką. Z mango
ucieramy mus i polewamy każdą
porcję.
Sałata z pieczoną kaczką
i pomarańczowymi filecikami
Składniki na 4 osoby: małe opakowanie mieszanki sałat•jedna
pierś z kaczki•jedna duża pomarańcza•8-10 polskich wędzonych śliwek
•mała konfitura z czarnej porzeczki•2 łyżki masła klarowanego
•2 łyżki zwykłego masła
Przygotowanie: Pierś z kaczki nacinamy w kratkę od strony skóry,
solimy i pieprzymy, pozostawiając na ok. 1 godzinę. Na rozgrzaną
patelnię wrzucamy 2 łyżki masła klarowanego, opiekamy pierś
przez ok. 7 minut z każdej strony. Zawijamy szczelnie w papier do
pieczenia i wkładamy do nagrzanego do 90 st. C. piekarnika, tak
aby pierś odpoczęła przez ok. pół godziny. Po wyjęciu z piekarnika
kroimy ją w cienkie plasterki w poprzek włókien. Z dużej pomarańczy
przygotowujemy fileciki bez błonek. W garnku podgrzewamy 2 łyżki
masła, dokładając konfiturę i przez 5-7 minut prużymy. Śliwki kroimy
w paseczki, układamy na talerzu według własnej fantazji, polewając
ciepłym sosem z czarnej porzeczki.
farmacja praktyczna 12/2014
47
kultura
mega
hit!
film
Wodzeni na
pokuszenie
Krzysztof Zanussi wraca
na duży ekran międzynarodową koprodukcją
w gwiazdorskiej obsadzie.
Angelo (Riccardo Leonelli) i Kasia (Agata
Buzek) poznają się w skąpanych słońcem
Włoszech i zakochują w sobie od pierwszego wejrzenia. Ich związek zostaje jednak
gwałtownie przerwany decyzją dziewczyny
o wstąpieniu do klasztoru i jej wyjazdem
do Polski. Angelo rusza za ukochaną, aby
nakłonić ją do zmiany zdania. Zatrudnia
się w międzynarodowej korporacji, a jego
zwierzchnikiem zostaje bezwzględna
i cyniczna szefowa – Kris (Agnieszka
Grochowska). Wspierana przez gotową
na wszystko asystentkę Mirę (Weronika
Rosati), kobieta będzie próbowała zmusić
podwładnego do złamania wszystkich zasad,
którym zawsze był wierny. Agacie Buzek,
Agnieszce Grochowskiej i Weronice Rosati
na ekranie partneruje przystojny Włoch –
Riccardo Leonelli. W pozostałych rolach
zobaczymy Janusza Chabiora, Jacka Poniedziałka, Ewę Krasnodębską, Sławomira
Orzechowskiego oraz Stanisławę Celińską.
„Obce ciało” to ostatni film, do którego
muzykę napisał wybitny kompozytor –
zmarły w grudniu 2013 r. Wojciech Kilar.
„Obce ciało”, scen. i reż. Krzysztof Zanussi.
Wyst.: Agata Buzek, Riccardo Leonelli,
Agnieszka Grochowska, Weronika Rosati,
Janusz Chabior, Jacek Poniedziałek,
Ewa Krasnodębska, Sławomir Orzechowski,
Stanisława Celińska. Dystrybucja:
Kino Świat. Premiera: 5.12.2014 r.
48
farmacja praktyczna 12/2014
DVD
zacznijmy
od nowa
Twórca przebojowego „Once”, filmowej rewelacji z 2008 r. (Oscar za najlepszą piosenkę),
powraca podnoszącą na duchu komedią, która
oczarowała publiczność festiwalu w Toronto.
Ona – Gretta (Knightley), początkująca
piosenkarka i kompozytorka, znalazła się
w Nowym Jorku, bo towarzyszy swemu chłopakowi (Levine) – wziętemu muzykowi, negocjującemu kontrakt życia. Są piękni, szczęśliwi,
bogaci, świat zdaje się leżeć u ich stóp. On
(Ruffalo), mieszkający od lat na Manhattanie
producent muzyczny, powoli traci kontakt
z rzeczywistością... Rozstał się z żoną (Keener),
jego kontakt z dorastającą córką (Steinfeld)
słabnie, a do tego właśnie wyrzucono go
z pracy. Wizyta w małej knajpie, w której
występuje Gretta, na zawsze odmieni życie
tych dwojga... Urzekającej w głównej roli Keirze Knightley partnerują – debiutujący na dużym
ekranie, zdaniem wielu „najseksowniejszy żyjący mężczyzna”, Adam Levine z zespołu Maroon 5,
jeden z Avengersów – Mark Ruffalo, raper Mos Def, nominowana do Oscara gwiazda młodego
pokolenia Hailee Steinfeld oraz dwukrotnie nominowana do Oscara – Catherine Keener.
„Zacznijmy od nowa”, reż. John Carney. Wyst.: Keira Knightley,
Adam Levine, Mark Ruffalo. Dystrybucja: ADD Media Entertainment.
Osoby, które za pośrednictwem strony www.farmacjapraktyczna.pl
wyślą na adres: [email protected] maila z hasłem: OD NOWA,
mają szansę otrzymać płytę DVD w prezencie.
www.farmacjapraktyczna.pl
kultura
książka
muzyka
Pink Floyd
XXI wieku
rozmowy nie
tylko o miłości
To, co wiąże się z seksualnością i intymnością, w zrozumiały sposób budzi wiele
pytań i wątpliwości. Dlatego właśnie
spotkało się tych dwóch znanych rozmówców: słynny seksuolog Zbigniew Izdebski
i równie słynny pisarz Janusz L. Wiśniewski. Dyskutują nie tylko o miłości, Izdebski
i Wiśniewski zręcznie lawirują między
seksualnością, erotyką i sferą uczuć. To
temat rzeka i trzeba przyznać, że czynią
to w sposób fascynujący. Swoją rozmowę
prowadzą bardzo naturalnie, nie ma tutaj
żadnych krępujących czy wstydliwych
tematów, bo w końcu o seksie powinniśmy
rozmawiać w jak najbardziej normalny
sposób. Seksualność i erotyka w nierozerwalny sposób wiążą się bowiem z życiem
człowieka. Co ważne, rozmowa nie jest
pozbawiona humoru i lekkości, co tylko
nadaje jej uroku. Wyjaśniane są najbardziej
zawiłe i zaskakujące kwestie, znajdziemy
tutaj wiele porad i ciekawostek. Izdebski
i Wiśniewski nie unikają bowiem nawet
najbardziej intymnych tematów.
Książka
BESTSELLER!
„The Endless River” to 18 kompozycji,
które muzycy napisali w trakcie sesji do
płyty „The Division Bell”. W ich powstawanie zaangażowani byli David Gilmour,
nieżyjący już Rick Wright i Nick Mason.
„Przesłuchaliśmy ponad 20 godzin materiału, który nagraliśmy we trzech, wybierając to, nad czym chcemy pracować dalej.
Przez ostatni rok dodaliśmy trochę nowych
fragmentów, ponownie zarejestrowaliśmy
inne, po czym zaprzęgliśmy do pracy nowe
technologie, aby otrzymać album Pink
Floyd godny XXI wieku. Ricka już nie
ma, nie będzie mógł już z nami nagrywać.
Dlatego uznaliśmy, że dobrze by było, żeby
te nowe wersje ujrzały światło dzienne”
– tłumaczy Gilmour. Oprócz niego
produkcję albumu wzięli na siebie Phil
Manzanera (znany m.in. z Roxy Music),
Martin „Youth” Glover (muzyk Killing
Joke) oraz Andy Jackson. Na najnowszym
wydawnictwie Floydów przeważają kompozycje instrumentalne. Wyjątkiem jest
utwór „Louder Than Words”, do którego
tekst napisała żona Davida, Polly Samson.
Zdjęcie na okładkę wykonał zaledwie
18-letni Egipcjanin Ahmed Emad Eldin,
a następnie zostało ono „obrobione” przez
agencję Stylorouge. Wyboru zdjęcia na
awers okładki dokonał Aubrey „Po” Powell,
partner zmarłego w 2013 r. genialnego
Storma Thorgersona, projektanta okładek,
współpracującego również z Pink Floyd.
„The Endless River”, Pink Floyd,
Warner Music Poland
Osoby, które za pośrednictwem strony
www.farmacjapraktyczna.pl
wyślą na adres:
[email protected]
maila z hasłem: PINK FLOYD, mają
szansę otrzymać płytę w prezencie.
obywatele
stuhrowie
w ogniu pytań
Syn i ojciec. Obaj są wybitnymi artystami, uznanymi przez widzów i krytykę. Każdy z nich podąża własną drogą
artystyczną, ale mają podobne doświadczenia – znakomite kreacje na deskach
teatralnych, role w popularnych komediach, a także występy kabaretowe.
W rozmowach z Ewą Winnicką opowiadają o swoich najbliższych i o trudnej
sztuce łączenia pracy z życiem prywatnym, które wciąż jest pod obstrzałem
bulwarówek. Mówią o tym, co ich
ukształtowało, z jakimi problemami
musieli się zmagać i jak wpłynęło to
na ich zawodowe i życiowe wybory.
Odpowiadają na pytania, kim są, co
jest dla każdego z nich ważne, czego się
obawiają, z czego śmieją i co dziś ich
zdaniem oznacza bycie dobrym obywatelem. Oprócz rozmów z artystami
w książce znajdziemy również scenariusz
filmu „Obywatel” oraz anegdoty z planu.
„Intymnie. Rozmowy nie tylko
o miłości”, Janusz L. Wiśniewski,
Zbigniew Izdebski, Społeczny
Instytut Wydawniczy Znak
„Obywatel Stuhr”, Maciej Stuhr,
Jerzy Stuhr, Winnicka Ewa,
Społeczny Instytut Wydawniczy
Znak
Osoby, które za pośrednictwem strony
www.farmacjapraktyczna.pl
wyślą na adres:
[email protected]
maila z hasłem: INTYMNIE, mają
szansę otrzymać książkę w prezencie.
Osoby, które za pośrednictwem strony
www.farmacjapraktyczna.pl
wyślą na adres:
[email protected]
maila z hasłem: STUHR, mają szansę
otrzymać książkę w prezencie.
farmacja praktyczna 12/2014
49
REKLAMA
19
1
2
3
4
5
6
7
8
9
20
21
22
23
24
25
26
27
28
10
–
29
11
30
12
13
135
14
31
15
32
16
17
33
18
1
34
35
!
Osoby, które nadeślą prawidłowe rozwiązanie krzyżówki, mają szansę otrzymać
1 z 5 opiekaczy Tefal 3 w 1 ufundowanych przez producenta wyrobu medycznego BOBOTIC® Forte.
Rozwiązanie krzyżówki prosimy przesłać do 23.01.2015 r. na adres: Valkea Media S.A., ul. Elbląska 15/17,
01-747 Warszawa, z dopiskiem: „Farmacja Praktyczna” lub na adres e-mail: [email protected]
Regulamin konkursu dostępny jest na stronie www.farmacjapraktyczna.pl.
Imię i nazwisko:
.........................................................................................................................................................................................
Dokładny adres:
.........................................................................................................................................................................................
e-mail:
.........................................................................................................................................................................................
Telefon:
.........................................................................................................................................................................................
Informujemy, że podane dane osobowe przetwarzane będą przez Polpharma Biuro Handlowe Sp. z o.o., z siedzibą w Warszawie
przy ul. Bobrowieckiej 6, zgodnie z ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. 2002 r. Nr 101 poz. 926 ze zm.)
w celu informowania o produktach i usługach spółek należących do Grupy Polpharma.
Każda osoba ma prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania. Podanie danych jest dobrowolne.
Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Polpharma Biuro Handlowe Sp. z o.o. w określonych powyżej celach*.
Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych drogą elektroniczną*.
Data: ...........................................
Podpis: ..............................................................................
*) Należy skreślić w przypadku niewyrażenia zgody.
50
farmacja praktyczna 12/2014
www.farmacjapraktyczna.pl
Rozwiązaniem krzyżówki z nr 10 (79) „Farmacji Praktycznej” jest hasło: ŻURAVIT NUMER 1 W POLSCE WŚRÓD PREPARATÓW Z ŻURAWINĄ![1].
Zestawy kosmetyków otrzymują: Karolina Juska, Joanna Dziuba, Małgorzata Kasprzak, Aneta Palak, Małgorzata Kubiak, Iwona Palicka, Aneta Mleczak,
Grażyna Ińska, Mirosława Januszik, Marzena Sokołowska, Monika Mulawka, Bożena Brych, Ewa Biłobran, Katarzyna Drabiszczak i Barbara Pokrzywa.
1. Marka Żuravit. Dane IMS DataView, MAT VALUE 7/2014
Litery z ponumerowanych pól utworzą rozwiązanie:
BOBO/055/11-2014
krzyżówka
krzyżówka
52
farmacja praktyczna 12/2014
52
farmacja
praktyczna 2/2013
www.farmacjapraktyczna.pl

Podobne dokumenty