DISCOVER folder pol_OK - Instytut Praw Pacjenta i Edukacji

Komentarze

Transkrypt

DISCOVER folder pol_OK - Instytut Praw Pacjenta i Edukacji
Poradnik dla wszystkich dotkniętych
przez schizofrenię
ODNALEŹĆ DROGĘ
All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, electronic,
mechanical, photocopying, recording or otherwise without the prior permission of the copyright owners. While every effort is made by the publishers and
editorial board to see that no inaccurate or misleading data, opinions or statements appear in this handbook, they wish to make it clear that the material
contained in the publication represents a summary of the independent experience and opinions of the authors and contributors. As a consequence, the board,
publishers and any sponsoring company accept no responsibility for the consequences of any such inaccurate or misleading data or statements. Neither do
they endorse the content of the publication or the use of any drug or device in a way that lies outside its current licensed application in any territory.
Wydane przez Bristol-Myers Squibb Company and Otsuka Pharmaceuticals Europe Ltd, 2004.
Adres: 141-149 Staines Road, Hounslow, Middlesex, TW3 3JA, UK
Telefon: +44 (0) 20 8572 7422
Fax: +44 (0) 20 8754 3784
Strona tytułowa: www.bms.com
www.otsuka-europe.com
Redakcja – Elgie R, Amerongen APV, Byrne P, D’Arienzo S, Hickey C, Lambert M, McCrae J, Sappia S. ISBN: 0 -9547952-0-2
Redakcja polskiego wydania:
prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz
prof. dr hab. n. med. Anna Grzywa
doc. dr hab. n. med. Joanna Meder
prof. dr hab. n. med. Janusz Rybakowski
prof. dr hab. n. med. Małgorzata Rzewuska
Tłumaczenie:
lek. med. Tomasz Tafliński
Zadaniem poradnika jest udzielenie pomocy każdemu, kto zetknął się z problemem schizofrenii
lub innego zaburzenia psychotycznego. Niezależnie od tego, czy choroba ta spotkała właśnie
ciebie, czy jesteś bliskim osoby chorej – ta książka jest po to by was informować i pomóc.
Wszystkie osoby uczestniczące w przygotowaniu poradnika,
zetknęły się bezpośrednio z problemem schizofrenii.
Są to pacjenci, członkowie ich rodzin, a także przyjaciele
i bliscy. Naszym celem jest przekazanie im prostych
i praktycznych rad, jak żyć ze schizofrenią. Schizofrenia
jest wciąż chorobą mało znaną i nie rozumianą. Miejsce
rzetelnej wiedzy wciąż jeszcze zajmują mity i półprawdy,
co sprawia, że osoby cierpiące na schizofrenię często są
dyskryminowane.
Słowo wstępne
Zwiększa to ich skłonność do izolacji, poczucie osamotnienia oraz lęk przed światem.
Nie wynaleziono jak dotąd takich badań, które jak „prześwietlenie” mózgu czy badanie krwi, pozwalałoby rozpoznać schizofrenię.
Dlatego też lepsze zrozumienie tej choroby, a także metod jej leczenia może pomóc w podejmowaniu świadomych decyzji
i radzeniu sobie z codziennymi problemami.
Każdy z rozdziałów tego poradnika daje przykłady sposobów radzenia sobie w życiu ze schizofrenią. Każdego dnia, z dala od
sensacyjnych artykułów prasowych oraz seriali telewizyjnych, zwykli ludzie zmagają się z chorobą starając się poradzić sobie
z trudnościami, jakie przynosi kolejny dzień. W epoce intensywnego rozwoju nauki pojawia się coraz więcej nowych metod
leczenia schizofrenii, coraz więcej wiemy również na temat samej choroby, co sprawia, że mamy prawo z optymizmem
spoglądać w przyszłość.
To pewne, że życie ze schizofrenią jest trudne i skomplikowane, ale dużą ulgę może przynieść wyciągnięta pomocna
dłoń. Zrozumienie i oparcie w najbliższych może bardzo ułatwić życie choremu.
Rodney ElgiePrezes GAMIAN-Europe (The Global Alliance of Mental Illness Advocacy Networks), Wielka
Brytania
Dr Alain Patrice Van Amerongenwolontariusz (lekarz psychiatra), Union Nationale des Amis et Familles de Malades Psychiques
(UNAFAM), Francja
Dr Peter Byrnepracownik naukowy, psychiatra, University College w Londynie, Wielka Brytania
Sandra D’Arienzoczłonek Vereinigung Der Angehorigen von Schizophrenie/Psychisch-Kranken (VASK),
Szwajcaria
Christina Hickeypielęgniarka kliniczna / środowiskowa, Ośrodek Zdrowia Psychicznego w Carlow Kilkenny,
Republika Irlandii
Sekretarz Irlandzkiego Stowarzyszenia Pielęgniarek Psychiatrycznych i Środowiskowych
Dr Martin Lambertpsychiatra, pracownik naukowy uniwersytetu hamburskiego, Ośrodka Wczesnego
Wykrywania i Interwencji w Psychozach (PEDIC) oraz Centrum Medycyny Psychospołecznej
Wydziału Psychiatrii Uniwersytetu w Hamburgu (Niemcy)
Janet McCraewiceprezes Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Osób z Chorobami Psychicznymi
(EUFAMI), Wielka Brytania
Simona Sappiakoordynator Narodowej Koalicji Stowarzyszeń Pacjentów Cierpiących na Choroby Przewlekłe
(CnAMC), Cittadinanza, Włochy
Dziękujemy firmie Bristol-Myers Squibb Company i Otsuka Pharmaceuticals Europe Ltd. za pomoc w
przygotowaniu i udostępnieniu poradnika.
W opracowaniu poradnika brali udział:
Dr Mark Agiusspecjalista konsultant Bedfordshire and Luton Community NHS Trust, Wielka Brytania
Begoñe Ariñoczłonek Rady Kierowniczej oraz były przewodniczący, European Federation of Associations of
Families of People with Mental Illness (EUFAMI), Hiszpania
Dr Sanja Martic-Biocinapsychiatra, Szpital Psychiatryczny Vrapce w Zagrzebiu; konsultant Organizacji Opiekunów i
Członków Rodzin Osób z Poważnymi Chorobami Psychicznymi, Zagrzeb, Chorwacja
Vreni Diserensprzewodnicząca Vereinigung der Angehörigen von Schizophrenie/Psychisch-Kranken (VASK),
Szwajcaria
Dr Marina Economouprzewodnicząca Panheleńskiego Stowarzyszenia Rodzin Osób z Chorobami Psychicznymi,
Grecja
Elizabeth Galedyrektor naczelny, Mentality, Wielka Brytania
Preston J Garrisonsekretarz generalny i dyrektor naczelny Światowej Federacji Zdrowia Psychicznego, USA
Prof Wolfgang Geabelprezes niemieckiej organizacji Schizofrenia Network
Terry Hammonddyrektor programów specjalnych, Rethink, Wielka Brytania
John Henderson
starszy doradca, Mental Health Europe, Belgia
Nigel Henderson
dyrektor naczelny, Penumbra, Szkocja, Wielka Brytania
Prof Köksal Alptekinprezes Stowarzyszenia Solidarności ze Schizofrenią w Izmirze, Turcja
Prof Paolo Lucio Morsellipsychiatra i sekretarz generalny GAMIAN-Europe (The Global Alliance of Mental Illness
Advocacy Networks), Francja
Dr Claudia Di Nicolaprezes Associazione Italiana Donne Medico, Włochy
Inger Nilssonprezes Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Osób z Chorobami Psychicznymi (EUFAMI),
Szwecja
Prof Vladimir RotstienKierownik Wydziału Epidemiologii oraz prezes działu inicjatyw publicznych w dziedzinie
psychiatrii, Rosyjska Akademia Nauk Medycznych
Marjorie Wallacedyrektor naczelny, SANE, Wielka Brytania
Maria Luisa Zardiniprezes Associazione per la Riforma dell’Assistenza Psichiatrica (ARAP) oraz członek zarządu
Federacji Stowarzyszeń Rodzin Osób z Chorobami Psychicznymi (EUFAMI), Włochy
I wreszcie specjalne podziękowania należą się Markowi Hunterowi z firmy Health Writer za wsparcie redakcyjne oraz Martinowi
Daviesowi, pielęgniarzowi psychiatrycznemu oraz ilustratorowi za przygotowanie oprawy graficznej poradnika.
Spis treści
Rozdział 1
Historia Emmy - część 1 Rozdział 3
7
Pierwszy rzut oka na schizofrenię 8
Czym jest schizofrenia? Objawy schizofrenii Wczesne sygnały ostrzegawcze Kiedy zwrócić się po pomoc Do kogo zgłosić się po pomoc Oczekiwanie na rozpoznanie Jak długo to potrwa? Historia François 9
10
13
15
15
16
16
17
Rozdział 2
Schizofrenia - spojrzenie z bliska
18
Fakty i fikcje Dlaczego ja? W jaki sposób schizofrenia wpłynie na moje życie? Jak postępuje choroba? Jakie są szanse na uzyskanie poprawy? Potrzeba leczenia szpitalnego Jak mam rozumieć moje leczenie? Jak samemu dawać sobie radę? Historia Patricka 18
20
22
23
24
25
26
26
27
Diagnoza została ustalona Radzenie sobie z problemem diagnozy Diagnoza - jak nadać jej sens? Nauka metod radzenia sobie z problemami • Jak dawać sobie radę? • Jak walczyć ze stresem? • Jak radzić sobie ze złym nastrojem? • Czas na relaks • Odzyskać kontrolę nad samym sobą • Walka z negatywnymi myślami Alkohol, używki i narkotyki W jaki sposób może pomóc rodzina? Historia Anny i Elzy Rozdział 4
28
28
29
30-36
30
30
33
34
35
36
37
38
40
Leczenie schizofrenii 42
Czy istnieje lek na tę chorobę? Leki przeciwpsychotyczne Klasyczne leki przeciwpsychotyczne Atypowe leki przeciwpsychotyczne Dostosowywanie leczenia Zmiana leczenia Rodzaje leków Działania niepożądane - czego można oczekiwać? Przyjmowanie leków Pytania, jakie można zadać na temat twoich leków Dzienniczek leczenia Inne metody leczenia • Terapia poznawczo-behawioralna • Psychoterapia • Terapia rodzin • Poradnictwo Wybór terapeuty Pytania, jakie można zadać twojemu terapeucie Historia Marka 42
45
45
46
48
49
49
50
51
52
53
54
54
55
56
56
57
58
59
Rozdział 5
Rozdział 7
Rozdział 9
Pomoc jest w zasięgu ręki 60
Powrót na właściwą drogę 72
Przydatne informacje 89
Sięganie po pomoc Historia Radka 60
65
Powolne postępy Zaplanuj swój dzień Prowadź kalendarz Kalendarz Historia Eduardo 72
73
75
76
77
Słowniczek Piśmiennictwo Działania niepożądane leków przeciwpsychotycznych Notatki Źródła informacji i wsparcia
90
94
95
96
Rozdział 6
Dobre i złe dni 66
Zawsze dwa kroki do przodu, czasem jeden krok w tył 66
Odzyskać zaufanie do samego siebie 67
Znaczenie zdrowia fizycznego 68
Relacje osobiste 69
Walka ze stygmatyzacją i dyskryminacją 70
Historia Juanity 71
Rozdział 8
Pomaganie osobie dotkniętej schizofrenią 78
Nie pozwól byś stał się pacjentem W poszukiwaniu informacji Nawrót - rozpoznaj sygnały oraz objawy ostrzegawcze Prowadź dziennik Radzenie sobie w sytuacji kryzysowej Ustalenia „na wszelki wypadek” Historia Helen i Alice Historia Emmy - część 2 78
82
83
84
84
86
87
88
Mieszkałam wtedy z osobami, których wcześniej nie znałam.
W pewnym momencie stałam się wobec nich bardzo,
ale to bardzo podejrzliwa. Wydawało mi się, że moje koleżanki
spiskują przeciwko mnie. Przestałam wychodzić z pokoju.
Obawiałam się, że ludzie poznają moje myśli lub też umieszczą
swoje myśli w mojej głowie.
Po raz pierwszy zorientowałam się, że dzieje się coś złego, gdy
zaczęłam słyszeć stłumione krzyki, na początku ledwo słyszalne.
Potem pojawiły się głosy. Gdy moje myśli stały się trochę
jaśniejsze, sprawdziłam w podręczniku, co to może znaczyć.
Napisano tam, że są to objawy psychozy lub nawet schizofrenii,
co mnie przeraziło.
Moje koleżanki pukały do drzwi i pytały: „Emma, czy wszystko
w porządku?”, lecz ja nie zwracałam na to uwagi. Nie zdawały
sobie widocznie sprawy, że bezczynne siedzenie w pokoju
i unikanie ludzi to nie jest moje normalne zachowanie. Poszłam
w końcu do psychiatry w poradni studenckiej, ale nie byłam
w stanie opisać wszystkich moich dolegliwości. Nie mogłam
tego zrobić, bo byłam bardzo podejrzliwa również wobec
lekarza. Jego zdaniem znalazłam się w depresji po rozstaniu
z chłopakiem. Przepisał mi leki przeciwdepresyjne, które w kilka
dni później przedawkowałam.
Gdy przyjechałam do domu na wakacje, rodzice tłumaczyli
sobie moje zmiany nastroju oraz niechęć do wychodzenia
i utrzymywania pokoju w czystości zmianami hormonalnymi
typowymi dla okresu dojrzewania. Moje zachowanie stawało się
jednak coraz bardziej dziwaczne. Śmiałam się sama do siebie
i rozmawiałam z głosami, wtedy dopiero moi rodzice
zorientowali się, że dzieje się coś niedobrego.
To nie ja sama zaczęłam poszukiwać pomocy, to ktoś z rodziny
powiedział w pewnym momencie: „Emma, dzieje się z tobą
coś złego, musimy zgłosić się do kogoś po pomoc”. Ponieważ
nie chciałam przyznać, że mam problem ze zdrowiem, oni
sami musieli pójść do lekarza i nalegać na wizytę domową
psychiatry.
Jestem osobą o dość otwartym stosunku do świata, ale
gdy po raz pierwszy powiedziano mi, że mam schizofrenię,
moim przyjaciołom powiedziałam, że muszę podjąć leczenie
z powodu uzależnienia od narkotyków. Próbowałam sobie
wmówić, że mam guza mózgu -nie chciałam przyznać, że mam
problem natury psychiatrycznej”.
Emma Harding, Starszy Wykonawca Projektu oraz Koordynator
Programu Pracy Chronionej, Szpitala w Springfield w Wielkiej
Brytanii
HISTORIA EMMY - CZĘŚĆ 1
„Objawy schizofrenii zaczęły się u mnie, gdy
studiowałam psychologię na uniwersytecie.
0
Czy kiedykolwiek zdarzyło ci się coś, co tak bardzo zmieniło twoje plany, sny, nadzieje
i oczekiwania? Czy naprawdę zdarzyło się, że przyszłość rysowała ci się w czarnych kolorach,
zdawała się bardzo trudna i mroczna?
Taka jest brutalna rzeczywistość schizofrenii - choroby atakującej na samym początku dorosłego życia. Jeśli ty lub ktoś z twoich bliskich,
choruje na schizofrenię, twoje życie może już nigdy nie być takie, jak poprzednio. Nie znaczy to jednak, że już zawsze będzie cię otaczała
pustka i brak sensu.
Tak jak wielu ludzi przed tobą doświadczających tego
samego co i ty, zawsze masz szansę na kreowanie
swojej przyszłości. Pierwszym krokiem
w odzyskiwaniu kontroli nad życiem jest dążenie
do lepszego zrozumienia swojej sytuacji.
Być może w chwili, kiedy to czytasz, rozpoznano
już u ciebie chorobę, a może ciągle jeszcze
pozostajesz w zawieszeniu, gdzieś pomiędzy
momentem pojawienia się pierwszych objawów
a uzyskaniem pewności, co się z tobą dzieje.
Rozdział 1
Pierwszy rzut oka na schizofrenię
Jeśli należysz do tej drugiej grupy, dzięki temu poradnikowi możesz lepiej przygotować się do stawienia czoła przyszłości.
Dobrze gdybyś ty i twoja rodzina dowiedzieli się czegoś więcej na temat choroby oraz metod jej leczenia.
0
Czym jest schizofrenia?
Schizofrenia to choroba psychiczna, która dotyka jednego człowieka spośród 100 osób na całym świecie.
Choroba ta może przydarzyć się każdemu z nas. Schizofrenia rozpoczyna się najczęściej w młodości, ale również
może zaatakować w wieku podeszłym i średnim. Dotyka ludzi ze wszystkich warstw społecznych, niezależnie od
kultury, wyznania czy pochodzenia etnicznego. W równym stopniu chorują na nią kobiety i mężczyźni.
Dysponujemy dowodami na to, że podatność na schizofrenię może występować rodzinnie. Czynniki
środowiskowe mogą pełnić rolę wyzwalaczy, to znaczy, że przyczyniają się do ujawnienia schizofrenii.
Prawdą jest, że nie znamy do końca jej przyczyn. Wiemy, że schizofrenia to ciężka choroba, która
w znaczący sposób wpływa nie tylko na życie osób nią dotkniętych, ale również na życie członków
rodziny, przyjaciół czy innych osób bliskich. Powszechnie uważa się, że choroba ta jest wynikiem
„rozszczepienia osobowości”, co jednak jest nieporozumieniem.
Ta błędna koncepcja historycznie związana jest jeszcze z czasami starożytnymi, gdyż słowo
„schizofrenia” pochodzi od dwóch greckich słów oznaczających „rozszczepienie” oraz „umysł”.
Autorom tego pojęcia chodziło o to, by znaleźć jak najlepszy obraz tego, co stanowi istotę tej choroby
psychicznej. Myśli, uczucia oraz działania przestają stanowić integralną całość, tracą powiązanie,
odbierając zachowaniu osoby chorej sens i kierunek. Osoby cierpiące na schizofrenię miewają
dobre i złe dni, momenty, gdy czują przygnębienie czy nawet kompletny brak nadziei na przyszłość.
Na szczęście odpowiednio dobrane leki mogą pomóc w ustabilizowaniu samopoczucia, zaś
uświadomienie sobie znaczenia dobrego porozumienia z ludźmi oraz terapii podtrzymującej może
pomóc osobom chorym na schizofrenię powrócić do pełnego i satysfakcjonującego życia.
0
Objawy schizofrenii
W tej chorobie może występować wiele różnych objawów w najróżniejszych kombinacjach i w różnym
nasileniu.
Pomimo tego, że objawy choroby mogą się pojawić niemal w każdym momencie życia, najczęściej po raz pierwszy występują pod
koniec okresu dojrzewania lub w pierwszej fazie dorosłego życia.
U mężczyzn objawy po raz pierwszy pojawiają się zwykle pomiędzy 18 a 22 rokiem życia, u kobiet zaś w wieku dwudziestu kilku lat lub
bezpośrednio po ukończeniu 30 roku życia. Rozpoznanie pierwszych objawów może być szczególnie trudne, jeśli choroba rozpoczyna
się w okresie dojrzewania, to znaczy w wieku kilkunastu lat, ponieważ burzliwe zmiany w zachowaniu są w tej fazie życia powszechne.
Typowe objawy schizofrenii wpływają na to jak myślisz, czujesz i działasz. Lekarze dzielą je na trzy podstawowe kategorie:
• objawy „pozytywne” czyli wytwórcze - takie jak widzenie, słyszenie czy odbieranie za pomocą innych zmysłów rzeczy, których
tak naprawdę nie ma, czy też urojenia, które mogą przybierać wiele różnych form, na przykład urojenia
prześladowcze, wielkościowe, religijne, czy też odnoszące się do telepatii, kosmitów lub innych zjawisk
paranormalnych
• objawy „negatywne” czyli deficytowe - przykładem może być brak motywacji, utrata zdolności
do przeżywania emocji, wycofanie z kontaktów z rodziną czy przyjaciółmi, zaburzenia rytmu
snu i czuwania czy zachowania aspołeczne
• zaburzenia funkcji poznawczych - to na przykład zakłócony proces myślenia,
czy niezdolność do skończenia rozpoczętego zdania.
Praktycznie u każdego pacjenta spotykamy różne połączenia i kombinacje objawów
wytwórczych, deficytowych oraz zaburzeń funkcji poznawczych. Poniżej wymieniono
objawy oraz jaki mają wpływ na twoje samopoczucie. O to może zapytać cię twój lekarz.
10
Jak określa je
lekarz
Halucynacje (omamy)
Jak odczuwasz to Ty:
Słyszenie, widzenie, odczuwanie za pomocą
dotyku, węchu lub smaku rzeczy, których
tak naprawdę nie ma w pobliżu
• Najczęściej występujące halucynacje
polegają na słyszeniu głosów
• Niektóre osoby, zwłaszcza w początkowym
okresie choroby, mogą odbierać głosy jako
coś przyjemnego, coś, co nie przeraża
• Inni mogą słyszeć głosy, których treść
jest przykra, przerażająca lub są to głosy
nakazujące wykonywanie różnych czynności
Urojenia
Pełne przekonanie, że coś, co nie może być
prawdą, istnieje. Na przykład:
• wrażenie, że jesteś obserwowany za
pomocą telewizora
• przekonanie, że jesteś sławną osobą
• wrażenie, że przez telewizję lub radio
przesyłane ci są specjalne przekazy czy
informacje
• pojawienie się dziwacznych lub obsesyjnych
przekonań religijnych
Myśli paranoidalne
Skrajna podejrzliwość.
Na przykład:
• uczucie, że inni spiskują przeciwko tobie,
śledzą cię lub próbują ci zaszkodzić
• przekonanie, że chodzą za tobą kosmici
• przekonanie, że Marsjanie zabrali cię na
inną planetę i przeprowadzali na tobie
eksperymenty
Niektóre z tych objawów mogą sprawić, że będziesz się czuć jak
„wypompowany” - tracisz zainteresowanie innymi ludźmi
i sprawami dziejącymi się wokół ciebie.
OBJAWY NEGATYWNE (DEFICYTOWE)
OBJAWY POZYTYWNE (WYTWÓRCZE)
Niektóre z tych objawów mogą sprawić, że będziesz się czuć jak
„zakręcony”. Problem w tym, że dla osoby cierpiącej na schizofrenię
objawy te wydają się całkowicie rzeczywiste, choć tego przekonania
nie podzielają osoby z otoczenia, rodzina czy przyjaciele.
Jak określa je
lekarz
Jak odczuwasz to Ty:
Brak motywacji
• Tracisz zainteresowanie całością swojego
dotychczasowego życia
• Odczuwasz brak energii - może być ci
trudno wykonywać nawet najbardziej
podstawowe czynności, takie jak wstanie
z łóżka czy sprzątanie
Wycofanie społeczne
• Utrata zainteresowania przyjaciółmi,
tendencja do spędzania czasu w
samotności, czemu może towarzyszyć
bardzo intensywne przeżywanie izolacji od
otoczenia
Brak koncentracji
• Czytanie książki lub nawet obejrzenie
w całości programu telewizyjnego może
wymagać ogromnego wysiłku
• Zapamiętanie nowych informacji lub uczenie
się może wydawać się niewykonalne,
niezależnie od wielkości materiału
11
ZABURZENIA FUNKCJI POZNAWCZYCH
12
Jak określa je
lekarz
Jak odczuwasz to Ty:
Zaburzenia myślenia
• Myślenie wydaje się kompletnie pomieszane,
co sprawia, że czujesz się zdezorientowany
i zdekoncentrowany
Zubożenie mowy
i opustoszenie
myślenia
• Zaczynasz mówić coś, lecz nagle w połowie
zdania zapominasz, co miałeś powiedzieć
• Zachowanie sprawności myślenia może
wydawać się bardzo trudnym zadaniem
i wymagać ogromnego wysiłku
Wczesne sygnały ostrzegawcze
Objawy wczesnej fazy schizofrenii mogą być bardzo trudne do rozpoznania. Po pewnym czasie wielu
pacjentów może uświadomić sobie, że ich zachowanie było niezwykłe jeszcze na długo przed postawieniem
właściwej diagnozy. W pierwszej chwili mało kto zdaje sobie sprawę, że dzieje się coś złego. Niekiedy
wczesne objawy schizofrenii mogą być potraktowane jako skutki procesu dojrzewania, przyjmowania
narkotyków lub po prostu lenistwa, arogancji i braku wychowania.
Jeśli twoje zachowanie zaczyna
martwić ciebie lub też kogoś z twojej
rodziny, może pomóc lista sygnałów
ostrzegawczych. Powinna ona ułatwić
podjęcie decyzji o zwrócenie się po
pomoc. Pamiętaj jednak, że u wielu
młodych ludzi w okresie dojrzewania czy
w pierwszym okresie dorosłego życia
mogą pojawić się zmiany w zachowaniu
bardzo zbliżone do opisanych poniżej.
Niektóre z tych zmian są po prostu
związane z procesem dorastania.
Możesz mieć wrażenie, że
ktoś obserwuje cię za pomocą telewizora
13
Wczesne objawy ostrzegawcze schizofrenii
Zmiany nastroju:
zmienność nastrojów, nastroje depresyjne, utrata zdolności do płaczu lub przeciwnie nadmierna skłonność do płaczu,
wybuchanie śmiechem bez wyraźnej przyczyny lub też utrata zdolności do doznawania pozytywnych odczuć
Doznania zmysłowe:
słyszenie głosów, niezwykła wrażliwość na dźwięki lub światło
Zmiany w aktywności:
nadmierna aktywność lub brak aktywności, nadmierna senność lub niemal całkowita bezsenność
Zmiany w relacjach społecznych:
unikanie sytuacji społecznych, rezygnowanie z aktywności życiowej, odrzucanie propozycji wyjścia z domu, utrata chęci do
podtrzymywania znajomości, nieadekwatne lub irracjonalne wypowiedzi w trakcie rozmowy, używanie szczególnych słów lub
bezsensownych sformułowań
Zmiany w relacjach rodzinnych:
prowokowanie ciągłych kłótni, unikanie kontaktu telefonicznego z rodziną, telefonowanie o niezwykłych porach na przykład
w środku nocy
Zmiany w funkcjonowaniu szkolnym lub zawodowym:
problemy w koncentracji, spadek poziomu osiągnięć w nauce
Zmiany w zachowaniu:
przyjmowanie dziwnych pozycji ciała, długotrwałe wpatrywanie się, pojawienie się szczególnych przekonań religijnych, sięganie
po substancje odurzające
Zmiany w wyglądzie:
14
zmiana sposobu ubierania się, zakładanie dziwnych strojów, zmniejszenie dbałości o higienę
Kiedy zwrócić się po pomoc?
Ponieważ wiele wczesnych objawów schizofrenii może pojawiać się u osób młodych, może być trudno zdecydować, kiedy należy
zwrócić się po pomoc. Jeżeli w twoim zachowaniu znajdujesz coś niepokojącego lub martwisz się o bliską ci osobę, najlepiej
zaufać swoim uczuciom. Jeśli czujesz, że dzieje się coś bardzo złego, lepiej od razu zwrócić się do specjalisty - lepiej za wcześnie
niż za późno.
Poniżej proponujemy, jak znaleźć najlepsze wyjście w danej sytuacji.
Słyszenie głosów
Dziwaczne zachowania
Kontakt z lekarzem
Brak dbałości o higienę
Wycofanie społeczne
Dziwny sposób ubierania się
Problemy szkolne
Kontakt ze szkołą lub grupą wsparcia
Problemy z koncentracją
Późne wstawanie
Zmienność nastroju
Brak działania
Do kogo zgłosić się po pomoc?
Jeśli zaczynasz się niepokoić, czy u ciebie, u twojego przyjaciela lub kogoś z rodziny pojawiają się objawy wczesnej schizofrenii,
powinieneś poszukać pomocy specjalisty. Schizofrenię może rozpoznać wyłącznie lekarz psychiatra. Istnieje bowiem szereg innych
stanów chorobowych, które mogą przypominać schizofrenię. Lekarz pierwszego kontaktu może podjąć decyzję, czy powinieneś
zgłosić się do specjalisty.
15
Oczekiwanie na rozpoznanie
Jednym z najtrudniejszych okresów dla osób z wczesnymi objawami schizofrenii jest oczekiwanie na ustalenie właściwego
rozpoznania już po wystąpieniu pierwszych objawów choroby. Nie dysponujemy niestety żadną metodą diagnostyczną w rodzaju
„prześwietlenia” mózgu ani badania krwi, która pozwoliłaby bez trudu rozpoznać schizofrenię. Zadaniem psychiatry jest obserwacja
zachowania pacjenta przez kilka tygodni oraz zebranie niezbędnych informacji od pacjenta oraz jeśli to możliwe od członków
najbliższej rodziny.
Zmiana lekarza
nie spowoduje ustąpienia choroby
Jak długo to potrwa?
W niektórych krajach oczekiwanie na ustalenie
diagnozy trwa nie więcej niż sześć tygodni od momentu
rozpoczęcia poszukiwania pomocy medycznej.
W innych krajach może to potrwać nawet 18 miesięcy lub
dłużej. Wielu pacjentów często zmienia lekarzy
w poszukiwaniu kolejnych opinii, uniemożliwiając w ten
sposób rozpoznanie schizofrenii. W momencie uzyskania
diagnozy ważną rzeczą jest zaakceptowanie tego faktu
i jak najszybsze zaplanowanie dalszego postępowania.
16
Jeszcze do niedawna François lubił chodzić do szkoły. Łatwo
nawiązywał znajomości, a jego osiągnięcia szkolne lokowały
go w czołówce klasy. W ciągu ostatniego roku w życiu
szkolnym i domowym chłopca zaczęło się pojawiać coraz
więcej trudności.
Po pierwsze, tak jak wiele koleżanek i kolegów w tym
wieku, zaczął odczuwać zmiany nastroju. Coraz częściej
samotnie spędzał czas w swoim pokoju rzadko odzywając
się do swojej siostry, a z rodzicami komunikując się niemal
wyłącznie półsłówkami. „To wiek dojrzewania” mówiła sobie
jego matka i czekała spokojnie aż to minie. Tymczasem
François z coraz większym trudem wstawał rano do szkoły,
spóźniał się coraz częściej, co zostało w końcu zauważone
przez nauczycieli.
To nie w porządku - myślał, słysząc ich uwagi - to nie moja
wina, że się spóźniam, a więc dlaczego nauczyciele się mnie
czepiają? Nigdy mnie nie lubili. Tylko czekają na pretekst,
by mnie wyrzucić - mawiał do jednego ze swoich kolegów.
W rzeczywistości zaczął już wtedy uważać, że to nie tylko
nauczyciele chcą się go pozbyć. Zaobserwował między
innymi, że wielu jego kolegów i koleżanek postanowiło
z jakiegoś powodu go unikać. Przestawali rozmawiać
ze sobą, gdy się zbliżał, szeptali coś za jego plecami
- tak właśnie interpretował ich zachowanie.
François nie mógł przy tym pojąć, co takiego zrobił, by na
to zasłużyć. Było to przerażające i przykre, a co więcej,
wydawało mu się, że nie ma wokół niego nikogo, do kogo
mógłby zwrócić się po pomoc. Coraz więcej czasu spędzał
w osamotnieniu. Coraz częściej opuszczał zajęcia szkolne
i całymi dniami podróżował metrem po mieście. Metro też
jednak potrafi być przerażające, usiłował więc nie rzucać
się nikomu w oczy. Siedział z opuszczoną głową i unikał
kontaktu wzrokowego z pasażerami wokół niego.
Ciągle jednak czuł, że inni mu się przyglądają i rozmawiają
o nim. François czuł się coraz bardziej osamotniony. Jeśli
nawet zupełnie obcy ludzie spiskują przeciwko niemu, gdzie
można zwrócić się po pomoc? Pewnego dnia na jednym
z peronów metra zauważył plakat informujący o numerze
telefonu zaufania dla osób samotnych lub znajdujących się
w kryzysie. Nie mógł sobie wyobrazić, w jaki sposób telefon
zaufania może sprawić, że ludzie przestaną o nim mówić,
ale być może rozmowa mogłaby mu pomóc po prostu się nie
bać. Nerwowo wykręcił numer telefonu.
HISTORIA FRANÇOIS
François ma 16 lat i mieszka z matką, ojcem oraz
młodszą siostrą w miasteczku St. Denis położonym
na północnych przedmieściach Paryża.
Kobieta po drugiej stronie wydawała się miła. Wysłuchała
jego opowieści i nareszcie poczuł, że ktoś mu wierzy. Dała
mu też dobrą radę - powinien porozmawiać o swojej
sytuacji z kimś, komu mógłby zaufać. Powinien zgłosić
się do lekarza. François długo zastanawiał się nad tym,
co usłyszał. Być może rozmowa z matką mogłaby poprawić
mu samopoczucie? Być może lekarz poradziłby coś na ciągłe
uczucie zmęczenia, nawet jeśli François nie czuł się chory.
17
Fakty i fikcje
Większość ludzi słyszała coś na temat schizofrenii, często w kontekście sensacji
rozpowszechnianej przez media. Niewiele jednak osób wie, co naprawdę kryje się za tą nazwą.
Jest to zrozumiałe, ponieważ niezależnie od dużej częstotliwości występowania, schizofrenia jest źle
przedstawiana w środkach masowego przekazu. Może to sprawiać, że wydaje się ona chorobą znacznie
bardziej przerażającą niż jest w rzeczywistości. Tak naprawdę, schizofrenia to choroba uleczalna i tylko
w rzadkich przypadkach prowadząca do wystąpienia zachowań agresywnych czy niebezpiecznych.
Dziesięć faktów na temat schizofrenii,
które powinieneś znać.
1Schizofrenię można leczyć. Jedna osoba
na cztery cierpiące na schizofrenię może
całkowicie wyzdrowieć w ciągu pięciu lat.
W większości pozostałych przypadków
nasilenie objawów można zmniejszyć
i uzyskać poprawę samopoczucia.
2Osoby ze schizofrenią mogą wiele
osiągać. Spójrz tylko na laureata
Nagrody Nobla ekonomistę Johna
Nasha, trębacza jazzowego Toma
Harrella, gitarzystę grupy Fleetwood
Mac Petera Greena.
18
Rozdział 2
Schizofrenia – spojrzenie z bliska
3Osoby cierpiące na schizofrenię NIE
mają „rozszczepionej osobowości”.
W niektórych momentach ich
zachowania mogą być niezwykłe,
lecz nie oznacza to nagłej przemiany
w kogoś innego.
4Większość ludzi, niezależnie od
choroby, zapomina o przyjmowaniu
przepisanych leków. Niemniej jednak
przerwanie leczenia u chorych na
schizofrenię grozi nawrotem
objawów choroby.
5Zachowania agresywne lub
niebezpieczne to zjawiska
WYJĄTKOWO RZADKIE u osób ze
schizofrenią. W takich przypadkach
korzystne efekty dawać może terapia
poznawczo-behawioralna (patrz
Rozdział 4).
7Osoby cierpiące na schizofrenię NIE są
leniwe. Brak energii to jeden
z objawów choroby. Można w tym
pomóc przez leczenie i aktywizację
w oddziałach dziennych, poradniach
lub po prostu przez umożliwienie
powrotu do pracy.
6Schizofrenia NIE jest spowodowana
przez złych rodziców. Osoby ze
schizofrenią miewają dobrych
rodziców, złych rodziców lub też
całkowicie neutralnych rodziców.
Tak jak i inni ludzie.
8Opiekowanie się osobą cierpiącą
na schizofrenię może być zajęciem
twórczym. Jest zajęciem trudnym, to
prawda. Czasami wyczerpującym.
Prawie zawsze frustrującym.
Pomaganie komuś w odbudowie
swojego życia, niezależnie od roli
w której się znajdujemy - członka
rodziny, pracownika służby zdrowia
czy przyjaciela - może być źródłem
głębokiej satysfakcji osobistej.
9Rzeczy słyszane czy dostrzegane
przez osoby cierpiące na schizofrenię
wydają się tym osobom w pełni
realne, niezależnie od tego jak bardzo
niewiarygodne czy nierealne wydaje
się to osobom postronnym.
10Osoba chora na schizofrenię
może mieć trudności z powrotem
do poziomu funkcjonowania
sprzed nawrotu. Oznacza to,
że PODSTAWOWĄ rzeczą jest
regularne przyjmowanie leków
oraz uczestniczenie w zajęciach
terapeutycznych, nawet jeśli wydaje
się, że objawy choroby są pod pełną
kontrolą.
19
Dlaczego ja?
Pytaniem, które większość osób cierpiących na
schizofrenię zadaje sobie w pewnym momencie
jest: „Co takiego zrobiłem, by na to zasłużyć?”
Odpowiedź brzmi „absolutnie nic”. Nie ma
takiej osoby, na którą można zrzucić winę za
zachorowanie. Na pewno nie jesteś nią ani ty,
ani nikt inny.
Schizofrenia jest chorobą dotykającą organ o najbardziej
złożonej budowie w naszym ciele - mózg.
Nie do końca rozumiemy, dlaczego funkcjonowanie mózgu
może do tego stopnia się zmienić. Wiemy tylko, że w obrębie
niektórych części mózgu osób ze schizofrenią dochodzi do
nadmiernego wydzielania jednego z neuroprzekaźników
nazywanego dopaminą, którego jednocześnie zaczyna
brakować w innych jego częściach.
Schizofrenia
- dopamina na ławie oskarżonych
20
Dopamina odgrywa ważną rolę w tym, byśmy mogli mieć przyjemne odczucia i doznawać zmian nastroju.
Zbyt duża ilość dopaminy może zakłócać sposób, w jaki czujemy i odbieramy wrażenia docierające ze świata
zewnętrznego. Może to powodować powstanie paranoidalnych uczuć, urojeń czy wreszcie wrażeń, że słyszy się głosy
nieobecnych osób. Doznania te nazywamy w psychiatrii „objawami pozytywnymi” czyli „wytwórczymi”.
Zbyt mała ilość dopaminy może spowodować
pojawienie się z kolei stanów apatii, dezorientacji,
uczucia osamotnienia oraz ciągłego
zmęczenia, co określane jest jako „objawy
negatywne” czyli „deficytowe”.
Przyczyny pojawienia się zaburzeń
w równowadze dopaminowej nie są do
końca znane. Początek schizofrenii wiąże
się prawdopodobnie z oddziaływaniem
pomiędzy różnymi czynnikami.
Do czynników tych należą:
Choroba psychiczna w rodzinie - ryzyko zachorowania na schizofrenię jest nieco wyższe od przeciętnej, jeśli choroba
występuje u blisko spokrewnionego członka rodziny. Należy jednak zauważyć, że nawet jeśli oboje rodzice chorują
na schizofrenię, szansa na posiadanie przez nich zdrowych dzieci wynosi ciągle 60%.
Dorastanie w centrum dużego miasta.
Używanie narkotyków takich jak konopie indyjskie (marihuana) czy amfetamina.
Ciężkie przeżycia.
Niektóre choroby zakaźne.
21
W jaki sposób schizofrenia wpłynie na moje życie?
Zależy to od tego, jak szybko uda ci się uzyskać pomoc. Wiele osób chorych na schizofrenię może prowadzić
pełne i satysfakcjonujące życie. Systematyczne przyjmowanie leków oraz korzystanie ze wsparcia rodziny,
przyjaciół oraz pracowników służby zdrowia może sprawić, że w wielu przypadkach udaje się uzyskać
kontrolę nad objawami choroby oraz satysfakcjonujący i stabilny poziom życia.
Schizofrenia nie leczona prowadzi do coraz większych zaburzeń. Jeśli objawy mają znaczne nasilenie, wykonywanie nawet
najprostszych codziennych czynności może być bardzo trudne. Jeśli do tego dojdzie, będziesz mieć problemy z utrzymywaniem
higieny osobistej, właściwym zachowaniem przy spożywaniu posiłków, regularnym myciem zębów i ciała. Być może stwierdzisz,
że pijesz większe ilości alkoholu, palisz coraz więcej papierosów, czy sięgasz po narkotyki. Może to sprawić znaczne pogorszenie
twojej sprawności fizycznej.
Objawy takie jak słyszenie głosów
czy dostrzeganie rzeczy, których
w rzeczywistości nie ma, mogą
powodować dezorientację, a także
znacznie utrudniać koncentrację na
rzeczach dla ciebie ważnych takich jak
nauka czy praca. Coraz trudniejsze
może być również zdobywanie nowych
umiejętności czy zapamiętywanie
informacji. Schizofrenia wpływa również
na relacje z innymi ludźmi. Możesz
poczuć, że osoby Ci bliskie przestały cię
lubić lub spiskują przeciwko tobie.
22
Zaufanie bliskim osobom z rodziny może
być bardzo trudnym zadaniem. Osoby
obce mogą wydawać się przerażające lub
groźne. Brak energii oraz utrata motywacji
może sprawić, że przestaniesz dostrzegać
jakikolwiek sens w wychodzeniu z łóżka.
Wszystko, czego możesz pragnąć, to
zostać w domu i odciąć się od całego
świata. Im mniej będziesz wychodzić,
tym bardziej staniesz się odizolowany
i tym trudniej będzie się wyrwać z tego
błędnego kręgu. Wszystko to może
sprawić, że twój nastrój będzie bardzo zły.
Czasami w takich chwilach pomyślisz
pewnie, że zostałeś uwięziony w totalnie
beznadziejnej sytuacji bez żadnych
perspektyw na przyszłość. Tego rodzaju
odczucia nie są niczym niezwykłym,
a bardzo ważną rzeczą jest przekonanie,
że zrobiłeś wszystko co było w twojej
mocy, by poprawić sobie nastrój oraz
porozmawiać o swoich uczuciach z kimś,
komu ufasz. W Rozdziale 3 piszemy,
co jeszcze można zrobić, by zwalczyć
negatywne przekonania na swój temat.
Jak postępuje choroba?
Przebieg schizofrenii może być bardzo różny u różnych osób. Możemy jednak wyróżnić
trzy oddzielne fazy choroby:
Faza zwiastunowa - pojawia się jeszcze przed pojawieniem się właściwych objawów choroby. W tym
okresie możesz zauważać występowanie stopniowych zmian nastroju i zachowania. Zaczynasz się
wycofywać z kontaktów społecznych, twoje zachowanie staje się dziwne i niezrozumiałe, czujesz się zmęczony
i tracisz zainteresowanie czymkolwiek, nawet swoim własnym wyglądem i higieną osobistą. Twój osobisty
świat ulega coraz wyraźniejszym zmianom. Czujesz się człowiekiem ani specjalnie szczęśliwym, ani szczególnie
zasmuconym, po prostu obojętnym. Wielu ludzi cierpiących na schizofrenię uczy się rozpoznawać te wczesne
objawy jako ostrzeżenie przed zbliżającym się nawrotem choroby. Modyfikacja leczenia w tej wczesnej fazie
może zapobiec niekorzystnemu rozwojowi sytuacji - wystąpieniu nawrotu.
Faza ostra lub nawrót objawów - to moment, w którym nie można już dłużej nie zauważać objawów
twojej choroby. Objawy choroby - urojenia, halucynacje oraz zmienione myślenie - zaczynają
dominować, co prowadzi cię na skraj kryzysu psychicznego. W tym momencie oddział szpitalny
może być miejscem dla ciebie najbezpieczniejszym. Tu bowiem twój stan zdrowia będzie regularnie
monitorowany i otrzymasz skuteczne leczenie.
Faza stabilizacji objawów - leczenie zaczyna przynosić efekty, pacjenci zaczynają odczuwać, że ich stan
ulega normalizacji, ostre objawy choroby powoli ustępują. Niektóre z objawów (brak energii, wycofanie
społeczne i inne) mogą utrzymywać się jeszcze przez pewien czas - w niektórych przypadkach znikają one
dość szybko, w innych mają tendencję do utrzymywania się przez długi okres. Faza ta może utrzymywać
się przez wiele lat z okresowymi zakłóceniami przez nawroty ostrych objawów choroby. Regularne
przyjmowanie leków oraz korzystanie z różnych źródeł wsparcia społecznego może zmniejszyć ryzyko
nawrotów do minimum.
23
Jakie są szanse na uzyskanie poprawy?
Twoim obowiązkiem jest uważne spoglądanie w przyszłość.
Oto perspektywy stojące przed osobami cierpiącymi na schizofrenię:
Okresy dłuższych remisji, to znaczy czasu wolnego od objawów, występują średnio u co drugiego chorego. Fazy te
mogą być przerywane zdarzającymi się od czasu do czasu nawrotami. Nasilenie i częstość tych nawrotów jest bardzo
zróżnicowana i w dużej mierze zależy od jakości opieki zdrowotnej oraz wsparcia, z jakiego korzysta pacjent. W ciągu
roku po pierwszym epizodzie psychotycznym nawrót pojawia się u ponad trzech czwartych pacjentów, którzy odstawili
w tym czasie zalecane leki. Przyjmowanie leków może zmniejszyć liczbę nawrotów o około 50%.
Całkowite wyzdrowienie równoznaczne z brakiem konieczności dalszego leczenia po upływie pięciu lat po
pierwszym epizodzie psychotycznym zdarza się u około jednej osoby na cztery. W większości pozostałych
przypadków w trakcie leczenia można uzyskać znaczącą redukcję nasilenia objawów oraz poprawę
samopoczucia na różnym poziomie.
Ciągłe problemy z objawami choroby dotyczą około 10% pacjentów. Leczenie w tych przypadkach może pomóc
w redukcji nasilenia niektórych objawów i ułatwić życie. Choroba jednak pozostaje, czasami nawet na całe życie.
Nie można niestety przewidzieć z góry, do której z tych kategorii będziesz się zaliczać. Może to zależeć od wielu różnych czynników
- nasilenia objawów choroby, indywidualnych uwarunkowań oraz współpracy w realizowaniu zaleceń lekarskich dotyczących
przyjmowania leków.
24
Potrzeba leczenia szpitalnego
Leczenie większości osób cierpiących na schizofrenię dokonuje się w pobliżu miejsca zamieszkania.
W proces ten zaangażowane są zespoły terapeutyczne złożone z lekarzy, pielęgniarek, pracowników
socjalnych, terapeutów zajęciowych, psychologów oraz pracowników opieki społecznej. Może się zdarzyć,
że konieczne będzie, byś znalazł się w oddziale szpitalnym. Rozpoznanie wstępne ustali psychiatra,
z którym spotkasz się w izbie przyjęć. Przebieg leczenia jest regularnie monitorowany, co ma zapewnić
skuteczność terapii oraz pomóc w uniknięciu działań niepożądanych leków, które będziesz
otrzymywać. Jeśli nasilenie objawów twojej choroby jest bardzo duże, to właśnie szpital może
być dla ciebie najbezpieczniejszym miejscem na czas nawrotu. Czas hospitalizacji może
wahać się od kilku dni do kilku tygodni, a w niektórych przypadkach przedłużać się nawet do
kilku miesięcy. Tak więc w sytuacji nasilenia objawów prawdopodobnie konieczne będzie
pozostanie w oddziale psychiatrycznym.
Najlepiej byłoby, gdybyś to ty podjął decyzję o pozostaniu w oddziale psychiatrycznym. Jeśli jednak jesteś
zbyt chory na to, by podjąć taką świadomą decyzję, możesz zostać przyjęty do szpitala bez swojej zgody
na podstawie zapisów Ustawy o Ochronie Zdrowia Psychicznego obowiązującej w Polsce. Nie oznacza to
jednak utraty zdolności do decydowania o sobie w przyszłości. Obowiązkiem lekarza jest wyjaśnienie wszystkich
przysługujących ci praw w związku z pobytem w szpitalu psychiatrycznym. Będziesz również miał możliwość
rozmowy z Rzecznikiem Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego, by zbadać, czy decyzja o twojej hospitalizacji została
podjęta zgodnie z prawem. Jeśli masz problemy ze zrozumieniem wszystkich informacji, poproś o informacje na piśmie.
25
Jak mam rozumieć moje leczenie?
Lekarz podejmie próbę wyjaśnienia, na czym polegają objawy twojej choroby w taki sposób, by było to
dla ciebie proste i zrozumiałe. Zetkniesz się jednak z wieloma technicznymi terminami, o których wcześniej
nie słyszałeś. Słowniczek w Rozdziale 9 pomoże ci w zrozumieniu wielu z nich. Nie obawiaj się pytać lub
zapisywać swoich uwag. Jeśli wszystko to wydaje ci się zbyt skomplikowane, poproś lekarza o uproszczenie
podawanych informacji. Zapytaj, czy istnieje jakakolwiek drukowana informacja, którą mógłbyś zabrać ze
sobą.
Jak samemu dawać sobie radę?
Wiele osób ze schizofrenią stopniowo uczy się rozpoznawać okresy zbliżających się pogorszeń lub kryzysów
psychicznych. Bliska rodzina może również pomóc w rozpoznawaniu sygnałów ostrzegawczych, takich
jak utrata zainteresowań, zaburzenia rytmu snu i czuwania czy trudności w koncentracji, które mogą
występować na około tydzień przed nawrotem.
Uświadomienie sobie roli zmian nastroju i zachowania może pomóc w radzeniu sobie z chorobą, a także w opanowaniu sytuacji
kryzysowych. W tego rodzaju sytuacjach możesz potrzebować dodatkowego wsparcia ze strony zespołu terapeutycznego lub
twojego psychiatry, który raz jeszcze dokona weryfikacji przyjmowanego przez ciebie leczenia. Dobre zaplanowanie tego,
co możesz zrobić by uniknąć nawrotu, może sprawić, że poczujesz się pewniej - pomoc będzie skuteczna i szybka.
Członkowie rodziny mogą również zareagować na pojawienie się sygnałów ostrzegawczych. Osoby te powinny jednak zrobić
wszystko, by uniknąć komentarzy zawierających niepotrzebną dawkę krytycyzmu lub nawet wrogości, zwłaszcza w okresie
wzmożonej podatności na wystąpienie nawrotu. Dobrze jest pamiętać, że to właśnie my możemy zaoferować pacjentowi
dodatkową pomoc lub wsparcie w sytuacji kryzysowej (patrz Rozdział 8).
26
Oczywiście, na początku były czymś niepokojącym, nie mógł
bowiem zrozumieć, skąd właściwie się one biorą i dlaczego
zwracają się właśnie do niego. Wielokrotnie wstawał
i sprawdzał, czy nie zostawił włączonego radia. Czas mijał,
głosy stopniowo stawały się czymś dobrze znanym, do czego
można się było przyzwyczaić.
W rzeczywistości Patrick czuł się bardzo osamotniony od
czasu przyjazdu na studia do Dublina. Głosy, owszem, mogą
być czymś niepokojącym, lecz przynajmniej stanowią jakieś
towarzystwo. Z jakichś przyczyn Patrickowi trudno było znaleźć
przyjaciół wśród kolegów z roku. Nigdy dotąd nie miał tego
rodzaju trudności.
Teraz jednak nawet prosta rozmowa wymagała coraz więcej
i więcej wysiłku, a wystarczała tylko chwila, by już nie wiedział,
o co chodzi.
Teraz jednak zaczęły być przykre. Patrick zdążył już przywyknąć
do komplementów jakie słyszał pod swoim adresem.
Jak bardzo zasłużył na chwałę. Bóg wybrał go do ocalenia
ludzkości. W jaki sposób właśnie on może zdemaskować
komórkę terrorystów infiltrujących pokoje studenckie.
Przyszedł jednak czas, że to co słyszał zaczęło być mroczne
i przerażające. Terroryści zainteresowali się jego osobą.
Współpracują z tajną policją. Podglądają go za pomocą kamer
rozmieszczonych na ulicach.
Pewnej nocy głosy obudziły go z ostrzeżeniem - zbliżają się
terroryści. Będą tu lada moment. Musiał uciekać. Zaczął wzywać
pomocy. Słyszał krzyki swoich sąsiadów, syreny na ulicach, a po
chwili walenie do drzwi.
Po kilku godzinach zjawili się rodzice Patricka. Lekarz, który
dostał się do pokoju Patricka z pomocą policji, wezwał ich
i opowiedział o wszystkim. Wyjaśnił, że Patrick doświadczył
„ostrego epizodu psychotycznego” i wymagał pilnego
przewiezienia do szpitala.
HISTORIA PATRICKA
Był okres, w którym Patrick naprawdę cieszył się, że słyszy
głosy.
Trudno, Patrick po prostu przestał przychodzić do kafejki, gdzie
inni studenci gromadzili się w przerwie obiadowej. Nie odczuwał
też już głodu. Po zakończeniu zajęć wracał szybko do swojego
pokoju i zakopywał się w lekturze. Gdy przychodziły głosy, siadał
i wsłuchiwał się w to, co miały do powiedzenia.
27
Radzenie sobie z problemem diagnozy
Jeśli u ciebie lub kogoś bliskiego właśnie rozpoznano schizofrenię, naturalne jest uczucie
sprzeciwu i chęć zaprzeczenia diagnozie. Możesz nie wiedzieć dokładnie, co rzeczywiście
oznacza rozpoznanie schizofrenii. Ty sam i twoja rodzina możecie odczuwać opór przed przyjęciem
takiego rozpoznania i być może udacie się do kolejnych lekarzy w celu ponownych konsultacji.
Wszystkie te postawy i reakcje są w takim momencie całkowicie naturalne i w pełni zrozumiałe.
Rozdział 3
Diagnoza została ustalona
Gdy opadną pierwsze emocje nadchodzi czas na zaplanowanie
dalszych działań. Rozpoznanie schizofrenii może być czymś
szokującym, lecz sam fakt rozpoznania oczyszcza nieco
atmosferę. Teraz już wiesz, co się naprawdę dzieje i łatwiej
jest ci zdecydować o tym, co robić dalej.
28
Diagnoza – jak nadać jej sens?
W tak trudnym momencie niełatwo jest przyjąć wszystkie informacje, jakie będą ci podawane na temat
choroby i metod jej leczenia. Jeśli masz wrażenie, że dzieje się to w zbyt szybkim tempie, spróbuj skorzystać
z poniższych rad, które pomogą ci poukładać różne sprawy.
Nie obawiaj się zadawać pytań, jeśli czegoś nie rozumiesz.
Spisz sobie na kartce wszystkie pytania, które chcesz zadać.
Weź ze sobą notes i coś do pisania, by zapisać ważne dla siebie informacje.
Idź na spotkanie z przyjacielem lub kimś z rodziny. Mogą oni pomóc w zapamiętaniu szczegółów, które tobie umkną.
Poproś o ulotki informacyjne.
Zapytaj, czy istnieją grupy wsparcia, z których pomocy mógłbyś skorzystać.
Zapytaj, czy istnieją grupy wsparcia dla członków twojej rodziny.
29
Jak dawać sobie radę
Jeśli rozpoznano u ciebie schizofrenię, bardzo ci się przyda kilka rad, jak dawać sobie radę ze stresem.
Pomogą ci one unikać „wyzwalaczy” objawów schizofrenii, a także ułatwią przygotować się do
ewentualnych sytuacji kryzysowych w przyszłości.
Jak walczyć ze stresem
Jednym z najczęstszych „wyzwalaczy” objawów schizofrenii jest stres. Schizofrenia sama w sobie jest
stanem niezwykle stresogennym, a zatem chorując na nią, nie można go uniknąć. Ważne jest jednak
uświadomienie sobie, że stres nie jest zjawiskiem zarezerwowanym dla osób cierpiących na schizofrenię.
Stres to coś dobrze znanego każdemu z nas. Różnice wynikają stąd, że ludzie różnie dają sobie z nim radę
- niektórzy lepiej, niektórzy gorzej.
Są pewne strategie, które mogą być pomocne w redukcji nasilenia stresu lub w poprawie poziomu radzenia sobie
z jego konsekwencjami.
Zastanów się, co dzieje się z tobą w sytuacjach
powodujących stres - pomoże ci tabela, którą znajdziesz
w tym rozdziale. Ułatwi ci ona identyfikację sygnałów
ostrzegawczych.
Sporządź listę sytuacji, które sprawiają, że czujesz
się zestresowany. Co możesz zrobić, by unikać takich
sytuacji? Jeśli nie możesz ich uniknąć, czy istnieje
jakikolwiek inny sposób na zmniejszenie stresu?
30
Jeśli czujesz, że sytuacja staje się coraz trudniejsza
(przebywanie na zatłoczonej ulicy lub w dużym sklepie),
spróbuj się z niej stopniowo wycofać. Próba gwałtownej
ucieczki może być jeszcze bardziej stresująca.
Unikaj alkoholu, narkotyków oraz kofeiny (w herbacie,
kawie, coli i napojach energetyzujących). Substancje te
mogą przez chwilę poprawić samopoczucie, lecz po
pewnym czasie nieuchronnie spowodują lęk „z odbicia”.
Naucz się metod relaksacyjnych – skorzystaj z poniższych
sugestii lub poproś o radę lekarza, pielęgniarkę lub
terapeutę zajęciowego.
Rozmowa z kimś, komu ufasz może pomóc
Przykłady technik relaksacyjnych:
• słuchanie muzyki
• kąpiel
• spacer
• czytanie
• surfowanie po Internecie
• pójście do kina czy wspólne oglądanie telewizji z przyjacielem
• zajęcia sportowe
• pływanie
• medytacja
• joga
Spróbuj znaleźć kogoś, z kim mógłbyś porozmawiać. Nie jesteś sam. Jeśli masz jakiś problem, porozmawiaj o tym z osobą,
do której masz zaufanie.
Spróbuj uprościć swoje życie - nie bierz na siebie zbyt wielu obowiązków, postaraj się robić tylko jedną rzecz w tym samym
czasie.
Zaplanuj swoje obowiązki na kolejny dzień i trzymaj się wyznaczonego schematu.
Jeśli konflikt z kimś jest dla ciebie przyczyną stresu, postaraj się porozmawiać o tym z osobą, która będzie mogła spojrzeć
na tę sytuację z dystansu. Przyjęcie obiektywnego punktu widzenia może pomóc ci w rozwiązaniu sytuacji konfliktowej.
31
Co dzieje się w momencie nadejścia stresu?
W twojej psychice
W twoim ciele
Ciągle myślisz o tych samych problemach.
Drżą ci ręce, oblewa cię zimny pot.
Odczuwasz obawę, że możesz zacząć się bać
(błędne koło).
Zasycha ci w ustach i gardle.
Stajesz się coraz bardziej zdezorientowany.
Boisz się, nawet jeśli nic ci nie zagraża.
Świat wokół ciebie wymyka się spod kontroli.
Czujesz, że coś strasznego może się zdarzyć w każdej
chwili.
Wali ci serce.
Czujesz ucisk w piersiach.
Zaczyna boleć cię głowa i odczuwasz napięcie
mięśni karku.
Sztywnieją ci mięśnie.
Odczuwasz mrowienie w palcach.
Trudno jest ci oddychać.
Kręci ci się w głowie, zwłaszcza, gdy zaczynasz zbyt szybko
oddychać.
32
Jak radzić sobie ze złym nastrojem?
Prawie jedna trzecia osób cierpiących na schizofrenię ma problemy ze złym nastrojem lub depresją. Można
to zrozumieć, biorąc pod uwagę trudności, z jakimi się zmagają. Nie oznacza to jednak, że ten problem
można odłożyć na bok. Jest wiele rzeczy, które mogą ci pomóc w poprawie nastroju i walce z depresją:
Spróbuj trochę odpocząć - niektóre objawy depresyjne mogą być związane z przemęczeniem.
Dobrze przespana noc może bardzo korzystnie wpłynąć na twoje samopoczucie.
Wyjdź z domu - izolacja i nuda tylko pogorszy twój nastrój.
Wyjście na zewnątrz, chociażby tylko po gazetę, może zmniejszyć te negatywne odczucia.
Odwiedź przyjaciela lub kogoś z rodziny - kontakt z drugim człowiekiem to znakomity sposób na poprawę nastroju.
Poćwicz trochę - pomoże ci to w zmniejszeniu napięcia, pozwoli na zredukowanie stresu i poprawę nastroju.
Zrób coś, co lubisz - gdy jesteś w depresji, łatwiej jest ci zapominać o tym, że ciągle są wokół ciebie rzeczy, które sprawiają
przyjemność.
Przeczytaj książkę, obejrzyj film, przejdź się do parku lub odwiedź przyjaciół. Jeśli cokolwiek może oderwać cię od twoich
problemów, może też ci pomóc.
Poproś lekarza o pomoc - leki przeciwdepresyjne są zwykle łatwe do przyjmowania i skuteczne wobec objawów depresji.
Naucz się technik relaksacyjnych (spójrz na propozycje zawarte w kolejnym rozdziale) - zapytaj lekarza, pielęgniarkę lub
terapeutę zajęciowego, jak możesz skorzystać z tego rodzaju technik.
Naucz się radzić sobie ze stresem - porównaj strategie opisane w kolejnym rozdziale.
Skorzystaj z telefonu zaufania - jeśli czujesz, że nie masz z kim porozmawiać, taki telefon może być źródłem wsparcia
i praktycznych porad dotyczących samopoczucia.
33
Czas na relaks
Wyrównaj swój oddech
Po prostu zwolnij nieco rytm oddychania, co pozwoli na lepsze radzenie sobie z lękiem i zredukuje przykre odczucia związane
ze stresem. Jeśli czujesz się szczególnie zalękniony lub zestresowany, postaraj się nabrać dużo powietrza przez nos, policzyć do
siedmiu, zrób powolny wydech i policz do 11. Teraz zacznij oddychać w cyklu sześciosekundowym: wdech przez trzy sekundy,
wydech przez trzy sekundy. Po upływie każdej minuty wstrzymaj oddech przez 10 sekund.
Stwórz sobie strefę relaksu
Wybierz cichy, ciepły pokój, w którym będziesz czuć się komfortowo i bezpiecznie. Połóż materac lub wygodną matę na podłodze.
Zgaś światło, zapal świecę zapachową, włącz dowolną muzykę lub relaksacyjną (kasety są dostępne w sprzedaży). Muzyka, którą
wybierasz, powinna być łagodna i delikatna. Unikaj utworów z tekstem, którego treść mogłaby cię rozproszyć. Teraz połóż się
i rozpocznij ćwiczenia relaksacyjne.
Naucz się ćwiczeń relaksacyjnych
Na przykład, gdy już przyjmiesz pozycję leżącą, spróbuj się skoncentrować na stopniowym rozluźnieniu wszystkich mięśni.
Rozpocznij od palców rąk i nóg i powoli zmniejszaj napięcie, przechodząc stopniowo od mięśni ramion i nóg do pozostałych części
ciała, a kończąc na mięśniach karku i głowy.
Zapytaj eksperta
Terapeuci zajęciowi będą mogli przekazać ci fachową poradę na temat technik relaksacyjnych. Możesz również zapytać o to
swojego lekarza.
34
Odzyskać kontrolę nad samym sobą
Poniżej znajdziesz szereg wskazówek, które mogą ci pomóc
w odzyskiwaniu kontroli nad swoim życiem:
Naprawdę ważną rzeczą jest, byś unikał narkotyków - konopie
i inne narkotyki mogą nasilić objawy schizofrenii, wyzwolić
epizod psychotyczny, czy spowodować pojawienie się depresji.
Pij z umiarem - alkohol może sprawić, że poczujesz się przez
chwilę bardziej zrelaksowany, lecz nieuchronnie spowoduje
pojawienie się napięcia „z odbicia” w ciągu kolejnych godzin
i dni.
Nadużywanie alkoholu może spowodować pojawienie się
stanów depresyjnych i jeszcze bardziej skomplikować twoją
sytuację.
Poproś lekarza o poradę na temat zmiany swojego stylu
życia. Rzucenie palenia, zdrowe odżywianie oraz aktywność
fizyczna mogą wpłynąć na poprawę twojego ogólnego stanu
zdrowia. To z kolei może pomóc w odzyskaniu dobrej formy
psychicznej.
Walcz z depresją - jeśli czujesz się źle, szukaj pomocy.
Porozmawiaj ze swoim lekarzem lub terapeutą. Zwróć się
o radę do ekspertów.
Jeśli znalazłeś się w sytuacji kryzysowej,
bardzo ważną rzeczą
jest wybranie właściwej drogi
do odzyskania kontroli nad sobą
35
Walka z negatywnymi myślami
Być może są chwile, w których czujesz, że wszystko wywołuje u ciebie zły nastrój, a życie wydaje się zbyt
skomplikowane, by dać sobie z nim radę. Myślenie o samobójstwie zdarza się dość często wśród osób
cierpiących na schizofrenię. Ważne jest, by ciągle pamiętać, że to złe samopoczucie nie będzie
trwało wiecznie. Jest wiele rzeczy, które możesz zrobić, by stłumić tego rodzaju myśli.
S próbuj porozmawiać z osobą, do której masz zaufanie. Wyrażanie uczuć, wyrzucanie ich z siebie, może sprawić, że staną się
one mniej narzucające się, co wpłynie korzystnie na zmianę nastroju. Jeśli myślisz o samobójstwie, nie obawiaj się powiedzieć
o tym komuś. Rozmowa na temat samobójstwa nie sprawi, że stanie się ono bardziej prawdopodobne.
Spróbuj zmienić swoje bezpośrednie otoczenie. Jeśli z reguły spędzasz czas w swoim pokoju, wyjdź na spacer, odwiedź
przyjaciela, kogoś z rodziny lub po prostu przejdź się po mieszkaniu.
rób listę wszystkich pozytywnych rzeczy na swój temat, listę przyjaciół czy innych osób, na których ci zależy. Użyj tej
Z
listy do walki z myślami samobójczymi.
zgodnij z osobami bliskimi, że będziesz mógł zadzwonić do nich, jeśli kiedykolwiek pojawią się u ciebie myśli
U
samobójcze.
Skontaktuj się z lekarzem lub szpitalem, jeśli czujesz się owładnięty przez myśli samobójcze.
36
Alkohol, używki i narkotyki to nie jest rozwiązanie
Wiele osób ze schizofrenią sięga po alkohol czy narkotyki po to, by uwolnić się od objawów lub poradzić
sobie z uczuciem lęku, izolacji czy depresji. Stosowanie marihuany, amfetaminy czy innych substancji takich
jak kokaina jest zjawiskiem stosunkowo częstym u młodszych osób cierpiących na schizofrenię.
Pomimo tego, że niektóre osoby twierdzą, że stosowanie narkotyków daje krótkotrwałą ulgę, przywraca normalność
w zachowaniu, czy też zmniejsza nasilenie objawów, w dłuższej perspektywie może to pogorszyć przebieg schizofrenii. Istnieje
wiele dowodów na to, że przyjmowanie tego rodzaju substancji zaostrza objawy psychotyczne - myśli paranoidalne,
halucynacje i urojenia. Narkotyki mogą również działać jako „wyzwalacze” epizodu psychotycznego nawet u osób, które
nigdy wcześniej nie chorowały, a które znajdują się w grupie wysokiego ryzyka rozwoju schizofrenii (np. osoby, których
bliscy krewni chorują na schizofrenię).
Jeśli próbujesz „leczyć” schizofrenię za pomocą środków takich jak konopie, nieuchronnie opóźniasz moment
rozpoczęcia właściwego leczenia przeciwpsychotycznego. Im dłuższy okres oczekiwania na rozpoczęcie
leczenia, tym dłużej będzie trwać epizod schizofrenii. Może to zmniejszyć twoje szanse na uzyskanie
poprawy i odzyskanie kontroli nad swoją psychiką.
37
W jaki sposób może pomóc rodzina?
trakcie aktywnej fazy schizofrenii osoba chora może być na tyle owładnięta swoimi przeżyciami,
W
że nie jest w stanie zająć się nawet najbardziej podstawowymi problemami. Rozmowa na temat niektórych
obowiązków stojących przed osobą chorą może wpłynąć na pewną redukcję nasilenia stresu w najbliższej
perspektywie. Należy jednak wystrzegać się brania odpowiedzialności za całe życie takiej osoby. Może to stworzyć
relacje zależności i w konsekwencji spowodować jeszcze więcej problemów w późniejszym okresie.
Osoby ze schizofrenią mogą używać
słów, które innym osobom
wydają się nic nie znaczyć.
Jeśli nie możesz zrozumieć takiej osoby,
spróbuj innych sposobów dotarcia do niej.
Wspólne robienie różnych rzeczy słuchanie muzyki, malowanie,
oglądanie telewizji lub po prostu
wspólne spędzanie czasu, pozwala na
okazanie twojego zainteresowania i zaangażowania
bez konieczności używania słów.
obecności osoby ze schizofrenią, nigdy nie rozmawiaj tak, jakby jej nie było w pobliżu.
W
Osoby te są zwykle w pełni świadome tego, co się wokół nich dzieje.
38
ajmij się sobą - nie będziesz mógł skutecznie pomagać, jeśli doprowadzisz się do stanu wyczerpania emocjonalnego lub
Z
fizycznego. Możesz tego uniknąć:
• Utrzymuj kontakt z osobami tworzącymi twoją własną grupę wsparcia - przyjaciółmi i znajomymi.
• Unikaj izolacji od otoczenia.
• Postaraj się rozpoznawać u siebie oznaki stresu.
• Naucz się identyfikować te sytuacje, które dla twojej rodziny są źródłem największego obciążenia i stresu.
• Dbaj o swoje aktywności pozarodzinne.
• Poszukaj profesjonalnego wsparcia.
• Każdego dnia znajdź chwilę tylko dla siebie.
ądź przygotowany na nawrót choroby lub kryzys - najlepszym sposobem na poradzenie sobie
B
z sytuacją kryzysową lub nawet na jej uniknięcie jest to, że będziesz wiedział co robić jeszcze przed
wystąpieniem nawrotu.
rzygotuj się na powrót do zdrowia - powinieneś być przygotowany do przeprowadzenia zmian, jeśli stan
P
zdrowia osoby ci bliskiej poprawi się. Niektóre osoby powracają do swoich domów, niektóre rozpoczynają życie
w hostelach, inni wynajmują pokoje lub mieszkania, by prowadzić samodzielne życie. Każda rodzina powinna
podjąć w tej sytuacji własną, odrębną decyzję. Pracownik socjalny może doradzić, którą z form zamieszkania
wybrać na okres powrotu do zdrowia.
Bądź przygotowany na to, że członek twojej rodziny może doświadczyć nawrotu lub sytuacji kryzysowej.
39
HISTORIA ANNY i ELZY
40
Anna zaczęła bardzo martwić się o swoją 22-letnią
córkę Elzę, z którą mieszka w Hamburgu.
Elza nigdy nie należała do szczególnie wyróżniających się
osób, lecz zawsze była dumna ze swojego wyglądu. Do czasu.
Teraz jej włosy wyglądają tak, jakby nie były myte od tygodni,
przestała się malować, a jej ubrania są pogniecione i nieświeże,
jakby nie zdejmowała ich na noc.
W pierwszej chwili Anna podejrzewała, że Elza miała sprzeczkę
ze swoimi przyjaciółmi. Od pewnego czasu przestała się
z nimi widywać i zamiast tego przebywała w swoim pokoju,
przesypiając całe dnie, a w nocy słuchając muzyki.
Kiedy Anna próbowała nawiązać rozmowę, Elza stawała się
bardzo nerwowa, i krzyczała na cały głos: „Zamknij się, zamknij
się! Dlaczego zawsze wszyscy mówicie mi co mam robić?!
Dlaczego nie możecie zostawić mnie samej?! Nie mogę nawet
usłyszeć swoich własnych myśli, gdy tak zawracasz mi głowę!”
Jakiś czas później Anna zobaczyła, że jej córka uderza się
pięściami po głowie. Nie było już wątpliwości, coś należało
zrobić, a więc Anna umówiła wizytę u lekarza rodzinnego.
W trakcie samej wizyty Elza wydawała się w znacznie lepszej
formie niż dotychczas. Jej wypowiedzi były racjonalne,
w pełni kontrolowane, a na pytania lekarza odpowiadała jasno
i spokojnie. Lekarz przepisał leki przeciwdepresyjne i zalecił
wizytę kontrolną po upływie sześciu tygodni.
Minęło sześć tygodni, lecz Elza nie zdecydowała się na przyjęcie
nawet jednej tabletki. Jej dziwne zachowania utrzymywały się
nadal, lecz teraz już odmawiała zgody na udanie się do lekarza.
W końcu Anna sama zdecydowała się udać do lekarza.
Sporządziła listę wszystkich niezwykłych rzeczy, które do tej pory
działy się z Elzą, jej dziwnego rytmu snu i czuwania, wybuchów
agresji, licząc, że pomoże to w wyjaśnieniu całej sytuacji. Lekarz
zaproponował wizytę domową pod koniec tygodnia.
Po tym spotkaniu zdecydował o skierowaniu Elzy do psychiatry.
„Czy myśli pan, że są powody do niepokoju?” zapytała Anna.
Doktor wyjaśnił, że zachowania Elzy mogą być spowodowane
różnymi przyczynami. Mogą one wynikać ze stanu
somatycznego, ale również mogą być związane ze zmianami
w sferze psychicznej.
Lekarz przekazał również Annie kilka broszur informacyjnych
na temat zaburzeń psychicznych. „Psychiatra postawi właściwą
diagnozę.” W ciągu kolejnych sześciu miesięcy Anna i Elza
wielokrotnie odwiedzały szpital, by spotkać się z psychiatrą
i innymi członkami zespołu terapeutycznego.
Po przeprowadzeniu serii szczegółowych wywiadów
obejmujących wszystkie aspekty życia Elzy, psychiatra postawił
diagnozę: „Elza, chcemy cię poinformować, że rozpoznaliśmy
u ciebie schizofrenię.”
HISTORIA ANNY i ELZY
Muzyka dobiegająca z pokoju Elzy stawała się coraz
głośniejsza. Kiedy Anna prosiła o jej ściszenie, Elza zaczynała
krzyczeć: „Wyjdź stąd! Pewnie, że muzyka jest głośna, bo muszę
zagłuszyć całe to twoje gadanie!”.
41
Czy istnieje lek na tę chorobę?
Pomimo tego, że znacząca poprawa stanu psychicznego wystąpi u
trzech osób na każde cztery z rozpoznaniem schizofrenii, nie dysponujemy
jak na razie lekiem usuwającym przyczyny zachorowania. Jedynym
sposobem na uzyskanie kontroli nad objawami choroby jest przyjmowanie leków
przeciwpsychotycznych oraz poddanie się innym, niefarmakologicznym metodom
terapii podtrzymującej.
Ewolucja
sposobów leczenia
od zakładów dla
obłąkanych
do metod współczesnych
Rozdział 4
Leczenie schizofrenii
Sposób leczenia schizofrenii w ciągu ostatnich 100 lat bardzo się zmienił (patrz tabela). Niegdyś
uważana za nieodgadnioną i tajemniczą, leczona szeregiem dziwnych a czasem również brutalnych
metod terapeutycznych, obecnie uważana jest za chorobę uleczalną. Leczenie koncentruje
się na osobie pacjenta, nie na samej chorobie i polega najczęściej na podawaniu leków
nazywanych lekami przeciwpsychotycznymi w powiązaniu z licznymi metodami oddziaływań
niefarmakologicznych.
42
Historia leczenia schizofrenii
Przed erą lekową
(Od 1911 do lat pięćdziesiątych XX wieku)
W początkach XX wieku, w sytuacji braku skutecznych metod leczenia schizofrenii, lekarze sięgali po
wówczas niedopracowane metody leczenia elektrowstrząsami. Powodowało to wystąpienie napadu
drgawkowego, a w późniejszej fazie przejściowej redukcji nasilenia objawów psychotycznych.
W celu uzyskania efektu uspokajającego poprzez wpływ na stan funkcjonalny komórek mózgowych
stosowano również terapię insulinową.
Wykorzystywano również metody chirurgiczne usuwając te fragmenty mózgu, które uważano
za zaangażowane w przetwarzanie emocji. Procedura ta, znana jako lobotomia, wpływała
na zmniejszenie nasilenia zachowań agresywnych, lecz pozostawiała pacjentów biernych i apatycznych.
Pierwsze leki przeciwpsychotyczne –
Leki konwencjonalne
(lata pięćdziesiąte – sześćdziesiąte)
Pierwsze leki przeciwpsychotyczne zaczęły być wykorzystywane w praktyce pod koniec lat
pięćdziesiątych. Przez kolejną dekadę powstawały coraz to nowsze leki przeciwpsychotyczne, takie
jak haloperidol czy flufenazyna. Leki te, obecnie określane jako konwencjonalne lub klasyczne,
stanowiły metodę leczenia z wyboru przez kolejne 30 lat. Konwencjonalne leki przeciwpsychotyczne
nadal są stosowane i występują w uznanych strategiach leczenia.
Niemniej jednak, pomimo ich skuteczności wobec objawów pozytywnych schizofrenii, ich stosowanie
może się wiązać z występowaniem szeregu działań niepożądanych, zaś ich wpływ na nasilenie
objawów negatywnych jest ograniczony. Nie mają one również korzystnego wpływu na dysfunkcje
poznawcze.
43
Historia leczenia schizofrenii
Atypowe leki przeciwpsychotyczne
(lata dziewięćdziesiąte XX wieku)
W roku 1990 do praktyki klinicznej weszła nowa klasa leków przeciwpsychotycznych nazywanych
lekami atypowymi lub drugiej generacji. Leki te okazały się skuteczne wobec objawów schizofrenii
przy znacząco mniejszym ryzyku wywoływania działań niepożądanych, których wcześniej
doświadczali pacjenci. Okazało się też, że leki z nowej klasy są skuteczne wobec objawów
pozytywnych, objawów negatywnych oraz dysfunkcji poznawczych.
Obecnie są dostępne różne leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji. Każdy z nich ma swój
własny profil zalet i wad, co pozwala na dopasowanie leczenia do indywidualnych potrzeb
danego pacjenta.
Zgodnie z oficjalnymi strategiami leczenia schizofrenii zaleca się stosowanie atypowych leków
przeciwpsychotycznych jako leków pierwszego rzutu zamiast leków starszych, konwencjonalnych.
W ciągu ostatnich lat wiele się zmieniło w naszym rozumieniu problemu schizofrenii.
Ostatnie osiągnięcia
44
Równocześnie z lepszym poznaniem przyczyn objawów schizofrenii opracowywane są nowe
metody lecznicze.
Leki przeciwpsychotyczne
Leki przeciwpsychotyczne są najbardziej skutecznym sposobem uzyskania kontroli nad całym spektrum objawów schizofrenii
(m.in. halucynacjami, urojeniami czy innego rodzaju zaburzeniami myślenia). Obecnie jest dostępnych wiele różnych leków i być
może w twoim przypadku konieczne będzie wypróbowanie różnych leków w celu wybrania najlepszego leku dla ciebie.
Klasyczne leki przeciwpsychotyczne
Konwencjonalne leki przeciwpsychotyczne stosowane są od lat pięćdziesiątych XX wieku. Mechanizm ich działania polega
na blokowaniu receptorów dopaminowych w mózgu.
Podstawowe korzyści
• Skuteczność wobec halucynacji, urojeń i myśli paranoidalnych.
Główne wady
• Niewielki wpływ na objawy negatywne schizofrenii, takie jak brak motywacji, spłycenie emocjonalne czy wycofanie
społeczne. Wywoływanie nieprzyjemnych działań niepożądanych - drżenia, suchości w jamie ustnej oraz znacznego
uczucia zmęczenia. Ze względu na wymienione działania niepożądane, konwencjonalnych leków przeciwpsychotycznych
nie traktuje się już w większości krajów jako leków pierwszego rzutu w leczeniu schizofrenii. Niemniej jednak wielu
pacjentów przyjmuje konwencjonalne leki przeciwpsychotyczne i nie doświadcza żadnych przykrych dolegliwości. Dlatego
też istotną sprawą jest to, by nie dokonywać niepotrzebnych zmian leczenia, jeśli twoje leczenie polega na przyjmowaniu
leków konwencjonalnych, które nie powodują złego samopoczucia.
45
Atypowe leki przeciwpsychotyczne
Większość leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji zostało wprowadzonych do praktyki klinicznej w latach
dziewięćdziesiątych. Uznaje się, że ich mechanizm działania jest odmienny od klasycznych leków przeciwpsychotycznych.
Podstawowe korzyści
• Skuteczność wobec objawów pozytywnych, negatywnych i dysfunkcji poznawczych w
schizofrenii. W porównaniu z lekami konwencjonalnymi starej generacji rzadkie działania
niepożądane dotyczące sfery ruchowej.
Główne wady
• Każdy z atypowych leków przeciwpsychotycznych ma swój
własny profil działań niepożądanych. Przyrost masy ciała
może być problemem w trakcie przyjmowania niektórych
leków drugiej generacji, niektóre zaś mogą wywoływać
sedację (czyli nadmierne uspokojenie, stłumienie), a inne z
kolei przypływ energii.
46
Wszystkie leki o sprawdzonej skuteczności wobec objawów schizofrenii działają poprzez zmiany
w szlakach dopaminergicznych w mózgu
Uważa się, że uzyskanie równowagi dopaminowej w mózgu może oznaczać zmniejszenie niektórych objawów choroby.
47
Dostosowywanie leczenia
Wobec takiego bogactwa różnych leków
przeznaczonych do leczenia schizofrenii,
twój lekarz prowadzący powinien znaleźć lek
odpowiadający twoim potrzebom.
Wybór ten zależeć będzie od
różnych czynników - skuteczności leku
wobec objawów choroby,
występowania trudnych do zaakceptowania
działań niepożądanych oraz twojego ogólnego
samopoczucia w trakcie leczenia. Bardzo istotne
jest to, abyś mógł przekazać swojemu lekarzowi
jak najwięcej swoich oczekiwań wobec leku.
Jeśli masz jakiś określony objaw, który jest dla ciebie
szczególnie przykry lub pojawiają się u ciebie
działania niepożądane, które chciałbyś wyeliminować,
powiedz o tym lekarzowi. Na podstawie tych danych
lekarz dopasuje leczenie do twoich potrzeb.
Nie ma leku ‘uniwersalnego’
48
Zmiana leczenia
Zmiana leczenia może być kłopotliwa. Nowy lek może wymagać przyjmowania o innych porach dnia,
mogą się pojawiać inne działania niepożądane, inna może być też skuteczność leku wobec objawów
choroby. Dlatego też bardzo ważne jest to, abyś poprosił o informacje na temat nowego leku jeszcze przed
jego przyjęciem. Powinieneś również upewnić się, że członkowie twojej rodziny wiedzą o czekających cię
zmianach i wszyscy wiedzą z kim mają się skontaktować w razie potrzeby.
Rodzaje leków
Jak nazywają to lekarze
Postać leku
TABLETKI
Tabletki
Tabletki szybko rozpuszczalne
do połykania
tabletki, które same rozpuszczają się w jamie ustnej
PŁYN
Roztwór
do stosowania doustnego
ZASTRZYK DOMIĘŚNIOWY – INIEKCJA DOMIĘŚNIOWA
Zastrzyk o krótkim czasie działania
Zastrzyk o długim czasie działania (depot)
Efekt terapeutyczny utrzymuje się przez 12-24 godziny. Postać stosowana w leczeniu ostrej fazy
Efekt terapeutyczny utrzymuje się przez 2-4 tygodnie
49
Działania niepożądane – czego można oczekiwać?
Tak szerokie możliwości wyboru, jakimi obecnie dysponujemy w sferze leczenia
przeciwpsychotycznego sprawiają, że nie musimy już przyjmować, że leczenie
schizofrenii wiąże się z przykrymi działaniami niepożądanymi. Jeśli cierpisz z powodu
działań niepożądanych, których nie jesteś w stanie zaakceptować, powinieneś
natychmiast powiedzieć o tym lekarzowi lub pielęgniarce psychiatrycznej. Wiele
działań niepożądanych można zmniejszyć lub nawet całkowicie wyeliminować
dokonując prostych zmian dawkowania lub całkowitej zmiany leku. Na inne
działania niepożądane można wpłynąć poprzez dołączenie dodatkowych leków
korygujących lub zmianę diety czy stylu życia. Powinieneś również poinformować
swojego lekarza o wszystkich działaniach niepożądanych, które pojawiały się w trakcie
poprzednio przyjmowanych przez ciebie leków. Informacje te mogą wpłynąć na rodzaj leku
przeciwpsychotycznego wybranego dla ciebie.
50
Przyjmowanie leków
Leczenie przeciwpsychotyczne nie służy tylko i wyłącznie doraźnej poprawie
samopoczucia, ale też ma za zadanie utrzymać cię w dobrej formie. Oznacza to,
że powinieneś kontynuować przyjmowanie leków nawet wtedy, gdy zaczynasz czuć
się coraz lepiej. Jedną z najczęstszych przyczyn występowania nawrotu objawów po
okresie skutecznego leczenia jest przerwanie
przyjmowania leku.
Niektóre przyczyny
nieprzyjmowania leków przeciwpsychotycznych
zgodnie z zaleceniami:
regularnie przyjmuj leki,
nawet jeśli czujesz się już lepiej
Pacjent nie uświadamia sobie lub nie akceptuje swojej choroby
- duże znaczenie ma tu wpływ rodziny i przyjaciół, którzy mogą pomagać w regularnym przyjmowaniu
leku zgodnie z zaleceniami lekarskimi.
Jeśli przyczyną są trudne do zaakceptowania działania niepożądane -spróbuj porozmawiać
z lekarzem lub pielęgniarką psychiatryczną. Prawdopodobnie będzie można zmodyfikować
dawki lub zmienić lek na lepiej tolerowany.
Jeśli schemat przyjmowania leków jest zbyt skomplikowany - porozmawiaj o tym z lekarzem.
Można spróbować uprościć schemat przyjmowania leków lub też zastanowić się nad zmianą
na lek łatwiejszy w dawkowaniu. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić przejście na tak
zwane iniekcje depot. Są to zastrzyki domięśniowe o przedłużonym czasie działania podawane raz
na dwa - trzy tygodnie, co zwalnia od konieczności pamiętania o codziennym przyjmowaniu tabletek.
51
Pytania, jakie można zadać na temat twoich leków
W trakcie rozmowy z lekarzem czy pielęgniarką
na temat leków dobrze jest zadać pytania,
które przedstawiamy poniżej.
Oto one:
W jaki sposób ten lek może mi pomóc?
Na które z moich objawów zadziała ten lek?
Jakie jest ryzyko związane z przyjmowaniem tego leku?
Jakie są działania niepożądane?
Z kim mam się skontaktować, jeśli będzie mi się wydawać, że pojawiły się działania niepożądane?
Jakie są korzyści związane z przyjmowaniem leku?
Jak długo może potrwać oczekiwanie na korzystne działanie leku?
Czy mogę się od niego uzależnić?
52
Czy wiesz
już wszystko,
co chciałbyś wiedzieć
o swoim leku?
Dzienniczek leczenia
Być może będziesz musiał wypróbować kilka różnych leków przeciwpsychotycznych zanim znajdziesz lek
najbardziej dla ciebie odpowiedni. Pomożesz swojemu lekarzowi w podjęciu decyzji dotyczącej leczenia, jeśli
napiszesz, co ci odpowiada, a co nie odpowiada w leku, który aktualnie przyjmujesz.
Lek
Data rozpoczęcia leczenia
Odpowiada mi / zalety
Nie odpowiada mi / wady
53
Inne metody leczenia
W połączeniu z leczeniem przeciwpsychotycznym stosowane są również inne metody
terapeutyczne. Celem stosowania tych metod jest zmniejszenie nasilenia objawów schizofrenii,
zapobieganie nawrotom, a także utrzymanie regularności przyjmowania leków oraz pomoc
w odbudowie twojego życia.
Twój lekarz prowadzący może pomóc ci w dokonaniu wyboru pomiędzy różnymi formami leczenia dostępnymi w twoim
najbliższym otoczeniu.
Metody te określa się często jako
„oddziaływania psychospołeczne” i są to:
Psychoterapia poznawczo-behawioralna
Jest to krótkoterminowa forma terapii psychologicznej,
której celem jest pomoc w rozwiązywaniu wielu
problemów związanych ze zdrowiem psychicznym.
Uważa się, że w leczeniu schizofrenii metoda ta
jest najbardziej użyteczna w zmniejszaniu nasilenia
przekonań urojeniowych oraz w walce z depresją.
Ostatecznym celem terapii poznawczo-behawioralnej jest zmiana niezdrowych schematów, które mogły się ukształtować w twoim
myśleniu czy zachowaniu. Zmiana ta może pomóc ci w poprawie samopoczucia.
Większość osób zajmujących się terapią poznawczo-behawioralną to psycholodzy, choć zdarza się również, że techniki
te wykorzystywane są przez lekarzy, pielęgniarki, innych terapeutów czy pracowników socjalnych. Terapia poznawczobehawioralna ma z reguły charakter bardzo uporządkowany. Ty sam, jak i twój terapeuta ustalacie na początku cele,
które chcecie osiągnąć i planujecie określone zadania do wykonania pomiędzy sesjami terapeutycznymi.
54
Inne metody leczenia
Psychoterapia
Zadaniem psychoterapeuty jest pomoc w zrozumieniu najtrudniejszych i bolesnych doświadczeń oraz problemów emocjonalnych.
Może to dotyczyć zarówno przeżywanego przez ciebie lęku czy depresji, jak i określonych traumatycznych przeżyć z przeszłości.
Choć istnieje wiele różnych form psychoterapii, cel oddziaływań jest zwykle taki sam - pomoc w osiągnięciu większej
samodzielności oraz zdolności do dokonywania racjonalnych, świadomych decyzji dotyczących twojego życia. Terapeuta pomoże
ci w rozwiązywaniu bieżących problemów, a także nauczy cię technik pomocnych w radzeniu sobie z trudnościami, jakie mogą
pojawić się w przyszłości.
Nie można wyleczyć schizofrenii za pomocą psychoterapii, ale psychoterapia może pomóc w radzeniu sobie
z różnymi problemami:
• lęk
• napady panicznego lęku
• fobie
• problemy emocjonalne
• stres
• bezsenność
• depresja
• problemy w relacjach międzyludzkich
• problemy psychologiczne w sferze życia seksualnego
Terapia może również pomóc w stawieniu czoła rozpoznaniu schizofrenii, a także w niektórych aspektach związanych
z przyjmowaniem leków.
W psychoterapii mogą brać udział osoby dorosłe, dzieci, pary, małżeństwa, rodziny oraz grupy.
55
Inne metody leczenia
Terapia rodzin
Wyniki badań wskazują na to, że interwencje rodzinne mogą
opóźnić lub nawet zapobiec nawrotowi u osób z rozpoznaniem
schizofrenii, które pozostają w znaczących relacjach z członkami
rodziny.
Terapia rodzinna powinna obejmować możliwie jak najwięcej
członków rodziny. Celem terapii jest zmniejszenie stresu oraz
skrajnych emocji w rodzinie, które potencjalnie mogą wpłynąć
na nasilenie objawów schizofrenii.
Leczenie polega na edukacji członków rodziny na temat
schizofrenii, zaoferowaniu wsparcia w radzeniu sobie
z określonymi zachowaniami oraz udzielaniu porad na temat
technik rozwiązywania problemów oraz radzenia sobie
w sytuacjach kryzysowych.
Terapię prowadzić można z udziałem pojedynczych rodzin,
bądź też w grupach wielorodzinnych. W spotkaniach mogą
uczestniczyć również sami pacjenci w zależności od aktualnej
fazy choroby.
56
Poradnictwo
Wykwalifikowani doradcy rodzinni czy pomoc
psychoterapeutyczna mogą pomóc w rozmowie na temat
twoich przemyśleń czy uczuć nie narażając cię na ocenę
i krytykę. Może to ułatwić ci nawiązanie dialogu dotyczącego
twoich kłopotów i ustaleniu sposobów ich rozwiązywania.
Istnieją dwa podstawowe podejścia do
poradnictwa:
• Egzystencjalne, w którym zachęca się
do znalezienia sensu oraz wartości
życia, a także uczy się, w jaki sposób
pozostawać w zgodzie z wyznawanymi
ideałami, priorytetami oraz wartościami.
• Nastawienie na twoją osobę jako na tę,
która najlepiej wie, co się
z tobą dzieje. Podejście to pomaga
w stworzeniu warunków pozwalających na
pełne wykorzystanie twoich możliwości i ich
rozwijanie.
Wybór terapeuty
Jest tak dużo możliwości terapeutycznych, że trudno jest
zdecydować, która z nich będzie najlepsza. Wiele osób woli
podejmować tego rodzaju decyzje wybierając raczej
terapeutę niż rodzaj terapii przez niego oferowany.
Na przykład, może ci być łatwiej zaakceptować osobę
pochodzącą z twojego środowiska lub należącą do
kultury, w której wyrosłeś. Być może wybierzesz
kobietę - terapeutkę lub mężczyznę terapeutę.
Wyniki badań wskazują, że rzeczywiście od rodzaju
terapii ważniejsze jest porozumienie z terapeutą. Jeśli
ty i twój terapeuta potraficie współpracować ze sobą,
zaufać sobie nawzajem, okazywać sobie szacunek,
to uzyskanie lepszych wyników leczenia jest bardziej
prawdopodobne.
Lekarz prowadzący polecając określoną formę terapii
powinien również wziąć pod uwagę twoje nastawienie
wobec terapeuty. Mogą ci się też przydać rady od członków
stowarzyszeń pacjentów i ich rodzin oraz innych organizacji
pozarządowych.
57
Pytania, jakie można zadać twojemu terapeucie
Jakiego rodzaju terapię oferuje Pani/Pan? Co można osiągnąć uczestnicząc w tego rodzaju terapii?
Jaka jest długość sesji terapeutycznej?
Jak często odbywają się sesje terapeutyczne?
Jaka jest przewidywana dla mnie liczba sesji terapeutycznych?
Ile czasu upłynie zanim będę mógł poczuć pierwsze efekty terapii?
Czy istnieje możliwość kontaktu z terapeutą pomiędzy sesjami, jeśli zajdzie taka potrzeba?
Jakiego rodzaju kwalifikacje posiada Pani/Pan? Ile lat praktyki ma Pani/Pan za sobą?
Czy jest Pani/Pan członkiem profesjonalnej organizacji skupiającej podobnych specjalistów?
Czy ma Pani/Pan doświadczenie w pracy z osobami cierpiącymi na schizofrenię?
58
W ciągu tego okresu konieczne okazały się jednak kilkakrotne
zmiany leczenia.
Początkowo miał bowiem przepisany konwencjonalny lek
przeciwpsychotyczny, który musiał przyjmować dwa razy
dziennie. Lek ten wydawał się skuteczny wobec objawów
choroby, lecz powodował jednocześnie pewne działania
niepożądane. Poziom energii Marka spadł alarmująco
- wytrzymanie całego dnia w szkole bez zasypiania było
niesamowicie trudne. Marek stwierdził również, że nie ma
kontroli nad drżeniem rąk, co bardzo utrudniało pisanie kredą
na tablicy. Najbardziej jednak stresujące były nagłe skurcze
mięśni ust i języka. W pewnym momencie Marek znalazł się
w bardzo trudnej sytuacji, gdy zorientował się, że uczniowie
przedrzeźniają go i jego niewyraźną mowę. Podjął nawet
decyzję o odstawieniu leków. Stał się drażliwy, poirytowany,
nie mógł się skupić, pojawiły się też problemy z pamięcią.
Na szczęście dziewczynie Marka udało się rozpoznać te
zachowania jako wczesne sygnały ostrzegawcze przed
nawrotem i namówić go na powtórną wizytę u psychiatry
w celu zmiany leczenia. Psychiatra podjął decyzję o zmianie
leku przyjmowanego przez Marka na jeden z atypowych leków
przeciwpsychotycznych nowej generacji.
Od tego momentu stan Marka zaczął się powoli poprawiać.
Ustąpiły oznaki zagrażającego nawrotu, jak również przykre
działania niepożądane związane z poprzednio przyjmowanym
lekiem.
Szczęśliwie znikło gdzieś bez śladu drżenie rąk i problemy
w mówieniu, co ośmieliło Marka w trakcie wystąpień przed
klasą i dodało energii do pracy. W ciągu kilku kolejnych miesięcy
Markowi przybyło jednak coś jeszcze - kolejne kilogramy
na wadze. Najwyraźniej zaczął tyć.
Z tego powodu Marek rozpoczął ćwiczenia odchudzające
i przeszedł na dietę niskotłuszczową. Tempo przyrostu
wagi uległo spowolnieniu, lecz Marek dalej tył. Ostatecznie
Marek zdecydował się na wizytę u lekarza rodzinnego, który
poinformował go, że przyrost wagi jest jednym z działań
niepożądanych związanych z przyjmowaniem atypowego leku
przeciwpsychotycznego.
HISTORIA MARKA
Marek choruje na schizofrenię od siedmiu lat. Leczenie
okazało się bardzo skuteczne wobec objawów choroby,
na tyle, że Marek mógł kontynuować pracę w charakterze
nauczyciela w jednej ze szkół w Stavanger (Norwegia).
Dlatego Marek ponownie zgłosił się do swojego lekarza
psychiatry w celu zastanowienia się, co dalej zrobić
z leczeniem. Tym razem otrzymał receptę na inny atypowy
lek przeciwpsychotyczny. W ciągu kolejnych kilku miesięcy
waga Marka zaczęła spadać. Co więcej, udało mu się również
utrzymać niskotłuszczową dietę i regularnie uprawiać ćwiczenia
fizyczne. Powtarzał nawet, że nigdy wcześniej nie był w tak
dobrej formie fizycznej jak obecnie.
59
Sięganie po pomoc
Nikt nie zamierza udawać, że życie ze schizofrenią jest łatwe i bezproblemowe. Jednak walka
z tą chorobą nie musi odbywać się w samotności. Istnieje rozbudowana sieć wsparcia, złożona
nie tylko z profesjonalistów zaangażowanych w rozwiązywanie twoich problemów, ale również
z wolontariuszy oraz osób, którym po prostu bardzo zależy na tobie i które ciebie kochają. Możesz
skorzystać z różnych form wsparcia, by twoja droga ku wyzdrowieniu była łatwiejsza i mniej kręta.
Rozdział 5
Pomoc jest w zasięgu ręki
Istnieją grupy wsparcia
złożone z osób, które chcą ci pomóc
60
Lekarz rodzinny
Lekarz rodzinny jest zwykle
pierwszym przedstawicielem
służby zdrowia, z którym
będziesz mieć kontakt.
Zapewne nie będzie to
specjalista w dziedzinie
zdrowia psychicznego,
ale będzie on w stanie
wykluczyć inne przyczyny
zaburzeń psychicznych i po
wstępnym badaniu skieruje
cię do właściwego specjalisty.
Lekarz rodzinny będzie
mógł również zaoferować ci
pomoc w rozwiązaniu innych
problemów zdrowotnych, jakie
mogą się pojawić.
Psychiatra
Psychiatra to specjalista
w dziedzinie zdrowia
psychicznego. Jego zadaniem
jest ustalenie właściwego
rozpoznania oraz wybór
najodpowiedniejszej formy
leczenia. Jeśli będziesz mieć
jakiekolwiek pytania lub
wątpliwości na temat swojego
zdrowia, sposobu leczenia
czy działań niepożądanych
związanych z lekiem,
powinieneś skontaktować się
właśnie z lekarzem psychiatrą.
Pielęgniarka psychiatryczna
Pielęgniarka psychiatryczna
jest osobą, którą będziesz
spotykać przy okazji swojego
leczenia, szczególnie
w oddziale psychiatrycznym.
Będzie ona odpowiedzialna
za to, byś otrzymał zalecany
przez lekarza lek, będzie
obserwować, jak reagujesz
na leki, a także odnotowywać
działania niepożądane, które
mogą się pojawić w trakcie
leczenia.
Pracownik socjalny
Pracownik socjalny będzie
pomagać ci w powrocie do
aktywnego życia. Może to
polegać na ułatwieniu ci
kontaktu z organizacjami
zajmującymi się pomocą
w takich przypadkach lub
pomocy w zaspokajaniu
potrzeb związanych
z zamieszkaniem,
zatrudnieniem lub
korzystaniem z usług
medycznych.
61
Terapeuta zajęciowy
Terapeuta zajęciowy może
pomóc ci w powrocie do
pracy zawodowej w starym
miejscu pracy lub, jeśli nie
jest to możliwe, w poszukaniu
nowego zatrudnienia.
Terapeuta zajęciowy pomoże
ci w ustaleniu najważniejszych
umiejętności, które być może
już posiadasz oraz zdobyciu
tych, które będą ci potrzebne.
62
Farmaceuta
Farmaceuta może
odpowiedzieć na pytania
związane z kupowanym
w aptece lekiem. Jeśli zatem
niepokoisz się o działania
niepożądane, bądź też
nie jesteś pewien, czy
otrzymałeś właściwy lek,
farmaceuta może zmniejszyć
twój niepokój udzielając ci
odpowiedzi prostej
i zrozumiałej. Jeśli masz
zalecane również inne leki,
farmaceuta może powiedzieć
ci, czy leki te można
przyjmować razem z lekami
przeciwpsychotycznymi.
Psycholog
Psycholog jest specjalistą
w zakresie ludzkich
zachowań i doświadczeń.
Psycholog w dziedzinie
zdrowia psychicznego
występuje zwykle w roli
psychologa klinicznego,
środowiskowego lub doradcy
bądź psychoterapeuty, jeśli
posiada ku temu odpowiednie
kwalifikacje.
Grupy wsparcia
Stowarzyszenia pacjentów,
organizacje pozarządowe
zajmujące się problematyką
zdrowia psychicznego, a także
grupy wsparcia to bezcenne
źródła informacji oraz
pomocy. W organizacjach tych
pracują często osoby, które
miały podobne doświadczenia
życiowe, a zatem mogą ci
skutecznie pomóc w trudnej
podróży ku wyzdrowieniu.
Telefon zaufania
Jeśli nie chcesz rozmawiać
o swoich problemach
z kimś w cztery oczy, telefon
zaufania to dobry sposób na
uzyskanie porady, informacji
czy wsparcia.
Kluby sportowe / grupy
zainteresowań
Tylko dlatego, że masz
rozpoznanie schizofrenii, nie
oznacza to, że nie możesz
mieć innych zainteresowań.
Tak naprawdę, zachowanie
aktywności oraz utrzymanie
kontaktów z innymi osobami,
które podzielają twoje
zainteresowania, pomoże
w zachowaniu dobrego
nastroju i zaangażowania
w normalne życie.
Organizacje doradcze
Być może należą ci się
świadczenia, które pomogą ci
w samodzielnym utrzymaniu
lub zamieszkaniu. Dzięki
poradzie ekspertów dowiesz
się, do jakich świadczeń masz
prawo i jak się o nie ubiegać.
W Polsce mogą to być Miejskie
Ośrodki Pomocy Społecznej,
Stowarzyszenia Osób Chorych
Psychicznie czy PCK.
63
Internet
Nauka korzystania z Internetu
może dać ci dostęp do
ogromnego zasobu informacji
na temat schizofrenii oraz
związanych z nią spraw.
Poczta elektroniczna oraz
czaty i fora dyskusyjne
również mogą umożliwić ci
stały kontakt z osobami, które
mają podobne do twoich
doświadczenia. Poproś
o pomoc swojego terapeutę
i zapytaj w jaki sposób
najlepiej wykorzystać
możliwości Internetu.
64
Rodzina, znajomi i przyjaciele
Uciążliwości związane
z przechodzeniem przez
uraz psychologiczny jakim
jest choroba psychiczna
sprawiają, że łatwo jest stracić
z pola widzenia osoby, które
ciebie kochają i zależy im
na tobie. W konsekwencji
wiele osób zmagających
się ze schizofrenią, czyni to
w osamotnieniu i izolacji.
To właśnie sprawia, że
wsparcia oferowanego przez
rodzinę i przyjaciół nie da
się zastąpić niczym innym.
Rodzina i przyjaciele mogą
dać ci zarówno wsparcie
emocjonalne, jak również
praktyczne porady, jak radzić
sobie z chorobą.
Ojciec Radka, pan Józef, cierpi na schizofrenię. W przeszłości
było to dla Radka bardzo trudne przeżycie. Zdarzało się często,
że musiał sam dbać o swoje potrzeby, chodzić do piekarni
po bułki i sam sobie gotować. Niekiedy Radek był świadkiem
nawrotów psychozy u swojego taty, co było jednocześnie
przerażające i trudne do zniesienia. Częściej zdarzało się
jednak, że godzinami próbował przekonać ojca, by w końcu
wyszedł z łóżka.
Ten okres życia nie należał do najłatwiejszych. Okazał się zbyt
trudny dla mamy Radka, która wraz z jego siostrą wyprowadziła
się, gdy sprawy zaczęły iść coraz gorzej. Od tego czasu,
to znaczy od roku, Radek musiał sam dawać sobie radę.
Ostatnio jednak życie stało się nieco łatwiejsze. Jego tata zaczął
regularnie uczęszczać do oddziału dziennego, gdzie był pod
stałą opieką zespołu lekarzy, pielęgniarek psychiatrycznych,
pracowników socjalnych oraz terapeutów zajęciowych.
Oznaczało to, że Radek może iść do szkoły bez lęku o to,
co będzie działo się z jego ojcem.
Oznaczało to również, że jego tata nareszcie będzie regularnie
przyjmował leki. Teraz pan Józef czuje się zdecydowanie lepiej
i może już włączać się do codziennych prac domowych.
Co tydzień pielęgniarka środowiskowa odwiedza pana Józefa
w jego domu, by przekonać się jak daje sobie radę, a także czy
Radek nie potrzebuje dodatkowego wsparcia.
Co jakiś czas przychodzi również pracownik socjalny, niekiedy
sam Radek przychodzi do oddziału w odwiedziny do swojego
taty. Ostatnim razem brał nawet udział w psychodramie,
w której przyjął rolę pacjenta, a pan Józef -lekarza. Później,
omawiając całą scenę, rozmawiali o tym, w jaki sposób pacjent
ma rozmawiać o chorobie ze swoją rodziną i przyjaciółmi.
Dla Radka miłe było to, że mógł powrócić znów do zabaw
z tatą. Pobudziło to jednak też do myślenia.
Nigdy dotąd nie dotarło do niego przecież, z jak bardzo
trudnymi sprawami musiał sobie dawać radę jego ojciec. Pan
Józef uczestniczył również w treningu umiejętności społecznych
i interpersonalnych zorganizowanym przez psychiatrę
pracującego w oddziale.
HISTORIA RADKA
Radek zdaje sobie sprawę, że nie jest jedynym 15-latkiem
w Pradze, który wychowywany jest tylko przez jednego
rodzica. W jego rodzinie jest tak, że czasami trudno jest
powiedzieć, kto występuje w roli rodzica - on sam,
czy jego ojciec.
Pomogło mu to odnaleźć zagubione gdzieś w trakcie choroby
umiejętności nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi. Radek
ma nadzieję, że zachęci to tatę do częstszego wychodzenia
z domu. Dawniej chodzili przecież razem na mecze. Nieźle
byłoby zobaczyć znowu jakiś mecz.
65
Zawsze dwa kroki do przodu,
czasem jeden krok w tył
Droga od schizofrenii do zdrowia jest bardzo trudna. Wydaje ci się, że już dochodzisz do celu,
a tymczasem znów widzisz przed sobą tylko odległy horyzont. Zdarza się, że w bezwzględny sposób
odbiera to ducha do dalszej walki, uczy jednocześnie, że droga ta bywa również pełna rozczarowań.
Rozdział 6
Dobre i złe dni
Często trudno jest radzić sobie z problemami, które wciąż pojawiają się przed tobą. Może to budzić zdenerwowanie, utrudniać
myślenie, odbierać spokój. Jednym z dostępnych sposobów radzenia sobie jest prowadzenie dzienniczka, w którym możesz
spróbować regularnie opisywać wszystkie trudności, z którymi się zetkniesz. Po pewnym czasie, gdy czujesz się już silniejszy
i bardziej sprawny w myśleniu, możesz powrócić do swoich zapisków i spróbować na nowo stawić czoła problemom. Dobrze
jest mieć ze sobą dzienniczek w trakcie wizyt u lekarza czy terapeuty. Możecie spróbować razem przemyśleć problemy
i spróbować znaleźć jakieś rozwiązanie.
66
Odzyskać zaufanie do samego siebie
W okresie stopniowego powrotu do zdrowia mogą zdarzać się okresy gorszego
samopoczucia i utraty zaufania do siebie samego. Możesz jak nigdy dotąd czuć
się onieśmielony w kontaktach z ludźmi i niechętnie je nawiązywać. Nie zawsze
będzie to łatwe, lecz budowanie nowych relacji społecznych jest ważnym
krokiem ku poprawie swojego stanu zdrowia.
Oto trzy rzeczy, które mogą ci w tym pomóc:
• Sporządź listę działań, które lubisz podejmować z innymi ludźmi. Spróbuj stopniowo
wprowadzać te aktywności do swojego życia.
• Sporządź listę cech, które w sobie lubisz i które inni ludzie lubią w tobie,
na przykład poczucie humoru, gotowość do pomocy innym, zdolności artystyczne
lub znajomość komputera.
• Powoli lecz systematycznie staraj się spędzać czas wśród osób, którym na tobie
zależy i które mogą ci pomóc w odzyskiwaniu zaufania do siebie samego.
Bądź aktywny,
utrzymuj kontakt z osobami, które mogą ci pomóc
w odzyskiwaniu pewności siebie
67
Znaczenie zdrowia fizycznego
Życie z chorobą psychiczną taką jak schizofrenia oznacza, że czasem łatwo jest zapomnieć o tym, jak ważne jest
utrzymanie dobrej formy fizycznej. Trzymanie się niezdrowych nawyków może sprawić, że twoja forma fizyczna
i ogólne samopoczucie nie będą najlepsze. To z kolei może wpłynąć negatywnie na stan zdrowia psychicznego,
co może cię wciągnąć w spiralę wzajemnych oddziaływań złego samopoczucia fizycznego i psychicznego.
Twój lekarz prowadzący doradzi ci, w jaki sposób nauczyć się zdrowszego trybu życia. Spróbuj wprowadzić w życie
następujące zalecenia:
68
ie odkładaj wizyty u lekarza, jeśli nie czujesz się najlepiej.
N
Spróbuj ograniczyć lub nawet rzucić palenie papierosów.
Nie pij alkoholu.
Jeśli masz nadwagę, spróbuj się odchudzać, powoli, lecz systematycznie zrzucając kolejne kilogramy.
Bądź bardziej aktywny fizycznie. Jeśli nie lubisz ćwiczyć, spróbuj zastanowić się dlaczego. Jeśli dzieje się to dlatego, że nie
czujesz się dobrze ćwicząc samemu, zapisz się na jakieś zajęcia.
Jeśli czujesz się pewnie w kontaktach z innymi, spróbuj również zrobić coś samemu - idź na spacer, pobiegaj trochę lub
popływaj, gdy na basenie jest nieco luźniej.
Unikaj jedzenia ciastek, chrupek, chipsów oraz słodyczy.
Postaraj się, by w twojej diecie co tydzień znajdowały się co najmniej dwie porcje ryb, a wśród nich jedna porcja ryby bogatej
w tłuszcze (makrele, sardynki lub śledzie).
Ogranicz spożycie masła, margaryny oraz innych tłuszczów, wybieraj ich niskotłuszczowe odpowiedniki.
Jedz dużo świeżych warzyw i owoców. Zamiast gotowania w wodzie, gotuj warzywa na parze.
Pij mleko chude lub półtłuste.
Makarony, ryż oraz ziemniaki powinny zajmować mniej więcej jedną trzecią miejsca na twoim talerzu.
Unikaj dodawania soli do swoich posiłków.
Pij duże ilości płynów - dąż do tego aby to było od ośmiu do dziesięciu szklanek wody, soku owocowego lub półtłustego mleka dziennie.
Relacje osobiste
Większość ludzi miewa czasami problemy z relacjami międzyludzkimi nawet w okresie najlepszego
samopoczucia. Jeśli natomiast musisz żyć z chorobą psychiczną, nawiązanie kontaktu z kimkolwiek
może czasem wydawać się zupełnie niemożliwe. Nie ma prostych rozwiązań problemów w relacjach
międzyludzkich. Niemniej jednak, jest kilka praktycznych rad, z których możesz skorzystać, by problemy te
były nieco mniejsze.
S taraj się zachować dystans i nie przejmować się zbytnio - rozpoznanie schizofrenii może sprawić, że będziesz nadmiernie
uwrażliwiony na to, co inni ludzie mówią lub robią. Nie trać czasu na przejmowanie się, że ktoś przestał się z tobą kontaktować
ani też na zastanawianie się, dlaczego nie oddzwania.
ozmawiaj ze swoim partnerem - jeśli masz kogoś bliskiego, to najprawdopodobniej osoba ta martwi się o to, w jaki sposób
R
twoja choroba wpłynie na wasz związek. Leki, które przyjmujesz, mogą z kolei mieć negatywny wpływ na przykład na wasze
pożycie intymne. Spróbuj porozmawiać na temat swoich obaw ze swoim partnerem, a w razie potrzeby skonsultuj się ze swoim
lekarzem, jeśli zauważysz, że w twoim związku pojawił się związany z chorobą problem dotyczący was obojga.
S taw czoła konfliktowi - jeśli właśnie pokłóciłeś się z kimś, nie czekaj, aż problem dojrzeje. Zaraz po tym, jak udało ci się trochę
ochłonąć, spróbuj spojrzeć na sprawy z innego punktu widzenia. Jeśli nie uda się wam wspólnie rozwiązać problemu, rozważ
wspólną rozmowę z osobą trzecią w roli mediatora.
Informuj rodzinę o tym, co się z tobą dzieje - nawet jeśli mieszkasz już oddzielnie, twoją rodzinę z pewnością interesuje, jak
dajesz sobie radę. Staraj się informować bliskie ci osoby o postępach leczenia, a także o planach na przyszłość.
awiązuj nowe znajomości - spędzaj czas ze swoimi sąsiadami lub nawet sprzedawcami ze sklepów, które regularnie
N
odwiedzasz - może to być dobra okazja do pogawędzenia na różne tematy bez specjalnego napięcia.
rzygotuj się do rozmów z innymi - trudno jest prowadzić rozmowę, jeśli nie bardzo wiadomo, co dalej powiedzieć. Spróbuj
P
przygotować sobie gotowe odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania, na przykład „Co porabiasz?”
69
Walka ze stygmatyzacją i dyskryminacją
Jednym z poważnych wyzwań w okresie powrotu do zdrowia
jest radzenie sobie z reakcjami innych ludzi.
W społeczeństwie istnieje ogromna ignorancja dotycząca
chorób psychicznych, a w szczególności schizofrenii.
Hołdowanie mitom na temat chorób psychicznych może
prowadzić do powstania przekonania, że osoby cierpiące na
schizofrenię są niebezpieczne dla otoczenia, dzikie
i nieprzewidywalne. Może to wpędzać pacjentów, a często
również i członków ich rodzin, w błędne koło wyobcowania
i dyskryminacji. Stygmatyzacja może być główną przyczyną
izolacji, niemożności znalezienia pracy, nadużywania
alkoholu lub sięgania po narkotyki, bezdomności
oraz nadmiernego uzależnienia od instytucji leczniczych.
Wszystko to zmniejsza szansę na uwolnienie się od choroby.
a innymi
Czasami możesz czuć,
że pomiędzy tobą
ludźmi wyrasta ściana
Stygmatyzujące przekonania znajdują się w umysłach innych ludzi i dlatego może być bardzo trudno je zwalczyć. Jest jednak
kilka rzeczy, które możesz zrobić:
• Dowiedz się jak najwięcej na temat schizofrenii, tak abyś mógł korygować fałszywe przekonania odwołując się do faktów.
• Spróbuj edukować osoby wokół siebie na temat schizofrenii.
70
• Jeśli spotykasz się z ignoranckim punktem widzenia w programie telewizyjnym lub gazecie, który cię obraża, napisz
sprostowanie lub wyślij skargę.
• Walcz z dyskryminacją. Złóż skargę kierownikowi, jeśli spotykasz się z dyskryminacją jako klient czy użytkownik.
Juanita nie może sobie jednak poradzić z uczuciem,
że powróciła do świata, który teraz wydaje się jej jeszcze
bardziej wrogi niż do tej pory.
Ma powody, by tak myśleć. Choroba była bardzo trudnym
i przerażającym doświadczeniem nie tylko dla niej, ale również
dla osób z jej najbliższego otoczenia. Juanita zdaje sobie
sprawę, że zraniła i dotknęła wielu bliskich przyjaciół. Nie wini
ich teraz za to, że nie chcą się z nią kontaktować.
Juanita może również odczuwać żal z powodu swoich
znajomych z supermarketu, w którym pracuje. Niektórzy
z nich nie chcą teraz nawet z nią pracować. Mawiają, że jest
nienormalna i niebezpieczna dla otoczenia. Juanita próbowała
wyjaśniać, że teraz już jej choroba znajduje się pod pełną
kontrolą i nawet wtedy gdy była chora, nigdy nie skrzywdziła
nikogo oprócz siebie. Ale inni tak naprawdę nie chcą jej
wierzyć. Czytali w gazetach. Kojarzą schizofrenię z szalonymi
nożownikami i ryzykiem nagłych, nieracjonalnych ataków
agresji.
Juanita nie może liczyć na zbyt wiele ze strony swojej rodziny.
Nigdy nie była blisko ze swoimi rodzicami, a po jej wyjeździe do
Madrytu przed dziesięcioma laty rzadko kiedy rozmawiali. Jej
choroba tylko zwiększyła dystans pomiędzy nimi.
Jest jednak mały promyk nadziei. Starzy przyjaciele Juanity
mogą już nie chcieć się z nią widywać, ale teraz zaczęła znów
poznawać nowych ludzi, z którymi można zaczynać wszystko od
nowa.
Kilka tygodni temu Juanita zadzwoniła do jednej z hiszpańskich
organizacji zajmujących się pomocą dla osób z problemami
psychicznymi. Potrafili doradzić jej, jak dawać sobie radę
z wrogością w miejscu pracy. Zaproponowali, by poprosiła
swojego terapeutę, by spotkał się z kolegami i koleżankami
z pracy, żeby wspólnie omówić lęki i obawy. Być może to
pomogłoby upewnić się, że dalsza wspólna praca niczym im nie
grozi.
Pomogli również Juanicie w nawiązaniu kontaktu z grupą osób,
które miały podobne doświadczenia. Spotkanie z nimi było
zaskakujące. Pochodzili oni z różnych środowisk, a na dodatek
Juanita czuła się na początku zawstydzona i zdenerwowana.
Szybko jednak zaczęli rozmawiać, śmiać się i wymieniać
doświadczenia.
HISTORIA JUANITY
Juanita zorientowała się właśnie, że jej życie już nigdy nie
będzie takie jak wcześniej. Teraz jej choroba znalazła
się pod pełną kontrolą. Regularnie przyjmuje leki,
a od ostatnich objawów schizofrenii upłynęło już wiele
miesięcy.
Po raz pierwszy od miesięcy Juanita poczuła, że dobrze się
bawi.
71
Powolne postępy
Gdy już zacząłeś powoli uwalniać się od objawów schizofrenii, bez wątpienia będziesz chciał
również powrotu do swojego poprzedniego stylu życia tak szybko, jak będzie to tylko możliwe.
Należy pamiętać, by się zanadto nie spieszyć. Droga do wyzdrowienia jest długa i najlepiej
przemierzać ją krótkimi krokami, a nie dużymi susami. Na początku musisz się upewnić, że robisz
postępy w tempie, które jest dla ciebie odpowiednie. Ważne są związki z osobami bliskimi wokół
ciebie, które zachęcą cię do powrotu do dotychczasowego życia. Zaakceptuj ich obecność,
ale nie pozwól na to, by ktokolwiek
popychał cię do robienia czegoś,
do czego jeszcze nie jesteś
gotowy.
Rozdział 7
Powrót na właściwą drogę
Małe kroki
pomogą ci znaleźć
drogę powrotną ku
zdrowiu
72
Zaplanuj swój dzień
Jeśli masz lepsze dni, masz pewnie wiele rzeczy do zrobienia, nawet bez specjalnego myślenia o tym. Jeśli
jednak wychodzisz powoli z objawów schizofrenii, łatwo jest pozwolić na to, by cały dzień przeciekł ci przez
palce. Czasami może pomóc dokładne zaplanowanie sobie dnia. Na przykład:
Przed południem
Po południu
• obudzić się i wstać z łóżka
• wrócić do domu, przygotować obiad, zjeść go
• zjeść śniadanie
• spotkać się z pielęgniarką środowiskową
• wejść pod prysznic i umyć zęby
• napisać list do przyjaciela
• wyjść po zakupy - kupić jedzenie, gazetę, wypożyczyć kasetę
wideo, kupić kartkę urodzinową dla mamy
• sprzątnąć łazienkę
• zrelaksować się, przeczytać gazetę
• pojechać rowerem do ośrodka dziennego pobytu
• przygotować i zjeść kolację
• obejrzeć film na wideo
• zrelaksować się, posłuchać muzyki
• umyć zęby, położyć się do łóżka
73
Teraz ty sam zaplanuj swój dzień:
Przed południem
74
Po południu
Prowadź kalendarz
Łatwo jest zapomnieć o terminach spotkań,
ważnych wydarzeniach, a także dniach urodzin
przyjaciół czy kogoś z rodziny. Prowadzenie kalendarza
może dać ci pewność, że będziesz zawsze pamiętać
o ważnych terminach.
Jeśli próbujesz przyjmować każde zaproszenie, które
otrzymujesz (nawet jeśli nie bardzo chcesz z niego skorzystać
w danym momencie), zawsze będziesz mieć jakiś ważny
termin, o którym powinieneś pamiętać.
75
Z dnia na dzień – mój kalendarz
W miarę dokonywanych przez ciebie postępów w leczeniu, prowadzenie kalendarza może być bardzo
pomocne dla twojego lekarza lub terapeuty. Dzięki kalendarzowi będzie można ocenić, jak dajesz sobie
radę, nad czym pracujesz i jakie jeszcze problemy stoją przed tobą. Dlatego też dobrym pomysłem będzie
codzienne zapisywanie tego, co udało ci się zrobić. Na przykład:
Dzień
Jak się czuję?
Przyjmowane leki
Działania niepożądane
Co dziś było ważnego
Obecne problemy
Nic szczególnego
Poniedziałek
Dobrze
Tak
Nie
Udało się wcześniej
wstać z łóżka i wziąć
prysznic
Wtorek
OK
Tak
Niewielka senność
Nie słyszałem żadnych
głosów
Nie wychodziłem z
domu
Środa
Nieźle, lecz trochę
zdołowany spotkaniem
z wagą
Nie
Przytyłem o 0,5 kg!!
Sesja terapii
poznawczej. Była
bardzo udana
Powinienem wziąć
pigułki – zrobię to jutro
Czwartek
Trochę zdołowany
Tak
Senność
Nic szczególnego
Czekam na wizytę
Michała. Nie przyszedł
Piątek
Znowu nie za
specjalnie, trochę
niespokojnie
Tak
Nie zauważyłem
żadnych
Rozmowa z Michałem
Przepraszał
Sobota
OK
Tak
Żadnych
Oglądanie meczu w
TV- wygraliśmy!
Nie
Niedziela
OK
Tak
Nic nie było
Wyjście na spacer
Nic
76
Jako wzięty prawnik w renomowanej kancelarii w Rzymie
regularnie pracował po 14 godzin dziennie, a większość
wieczorów spędzał na kolacjach ze swoimi klientami.
Weekendy upływały na spotkaniach z przyjaciółmi
i zaproszeniach na kolacje, które organizował wspólnie
z żoną. Eduardo był człowiekiem ambitnym i ciężko
pracującym. W towarzystwie innych czuł się dobrze - był
ceniony za błyskotliwy umysł i poczucie humoru.
Wszystko to jednak uległo gwałtownej zmianie, gdy pojawił się
pierwszy epizod psychotyczny.
Upłynęło sześć długich miesięcy na wizytach lekarskich,
badaniach psychiatrycznych, spotkaniach z pielęgniarką
środowiskową, a także regularnym przyjmowaniu leków, zanim
znów był w stanie spotykać się z ludźmi. Gdyby nie pomoc
żony, Eduardo nie byłby pewien, czy w ogóle mógłby z tego
wyjść. Teraz czuje się zdecydowanie lepiej. Przyjmowane przez
niego leki najwyraźniej działają, a Eduardo czuje się zdolny
do ponownego stawienia czoła światu. Niemniej jednak zdaje
sobie sprawę z tego, że trzeba będzie zdecydowanie zwolnić
dotychczasowe tempo życia.
Przed kilkoma tygodniami Eduardo wybrał się wraz z żoną
i kilkoma przyjaciółmi do teatru. Przedstawienie podobało mu
się, lecz najtrudniejsze okazało się przetrwanie wspólnego
spotkania w barze po spektaklu. Eduardo odczuwał lęk i czuł,
że nie panuje nad sobą.
Od tego czasu zaczął podchodzić do planowanych działań
z większą ostrożnością. Gdy jego żona zaproponowała, by
wybrali się do jednego z miejsc, które kiedyś odwiedzali,
w młodości, Eduardo na wszelki wypadek wziął ze sobą numer
telefonu pomocy doraźnej. Na szczęście nic się nie wydarzyło
i spędzili bardzo miły wieczór tylko we dwoje wspominając
dawne szczęśliwe chwile.
W ostatnim okresie Eduardo poczuł, że może już powrócić do
spotkań z rodziną oraz z przyjaciółmi. Teraz przebywanie w grupie
trzech czy czterech osób nie sprawia mu trudności, a gdy się
zrelaksował, czuł, że zaczyna odbudowywać swoje dawne relacje
społeczne. Raz nawet czy dwa udało mu się zażartować.
Eduardo zdaje sobie sprawę, że kolejnym krokiem będą
samodzielne spotkania z ludźmi, już bez wspierającej obecności
żony. To trochę przerażające, ale Eduardo czuje, że już niedługo
będzie mógł sprostać i temu wyzwaniu.
HISTORIA EDUARDO
Gdy Eduardo spoglądał wstecz, trudno było mu uwierzyć,
że kiedykolwiek mógł żyć w takim tempie.
77
Nie pozwól, byś stał się „pacjentem”
Rozpoznanie schizofrenii może być traumatycznym doświadczeniem nie tylko dla samego
chorego, ale również dla całej jego rodziny.
Gdy u kogoś z twojej rodziny rozpoznano schizofrenię,
możesz poczuć, że zostajesz nagle wrzucony
w nieznany i dziwny świat. Możesz poczuć,
że teraz zaczynasz pełnić rolę „bufora”
pomiędzy dobrym a złym okresem w życiu.
Gdy sprawy idą dobrze, osoba dotknięta
chorobą może samodzielnie dawać sobie
radę. W sytuacji kryzysowej czeka ją
prawdopodobnie przyjęcie do szpitala. Twoje
wsparcie staje się potrzebne wtedy, gdy sprawy
nie idą już dobrze same z siebie, ale też nie jest aż tak
źle, by korzystać z pomocy instytucjonalnej.
Rozdział 8
Pomaganie osobie dotkniętej schizofrenią
78
Możesz być rozdarty pomiędzy różnymi uczuciami - od niepokoju o bliskie ci osoby, niepewności o to, co przyniesie przyszłość,
aż do złości, że nagle pojawiło się przed tobą tyle wyzwań. Jeśli nie zachowasz ostrożności, te sprzeczne emocje mogą rozerwać
od środka twoją rodzinę.
Schizofrenia powoduje efekt domina
- sprawia, że problemy z nią związane
dotykają coraz więcej i więcej osób
79
Jest wiele rzeczy, które możesz zrobić, by temu zapobiec – możesz zarówno pomóc osobie, którą kochasz, jak i pomóc
rodzinie stawiać czoła problemom. Oto przykłady:
• Zdobądź jak najwięcej wiedzy na temat schizofrenii.
• Dowiedz się, jaka jest dostępność usług opiekuńczo-leczniczych w twojej okolicy i czy istnieją tam grupy wsparcia.
• Przyłącz się do sieci stowarzyszeń opiekunów/rodzin, by dzielić się doświadczeniami oraz oferować wzajemne wsparcie.
• Zapytaj swojego lekarza, czy dysponuje jakimkolwiek poradnikiem przeznaczonym dla opiekunów oraz członków rodziny.
• Naucz się rozpoznawać sygnały ostrzegawcze nawrotu schizofrenii i postaraj się pamiętać, z kim powinieneś się skontaktować,
jeśli zaczniesz podejrzewać, że bliska ci osoba może mieć nawrót choroby.
• Poznaj metody radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych.
• Upewnij się, że w podejmowaniu decyzji na temat opieki uwzględniasz również zdanie osoby ci bliskiej.
• Jeśli ktoś z twoich przyjaciół lub członków rodziny nie zdaje sobie sprawy, że jest chory, udaj się samodzielnie do lekarza
i porozmawiaj o swoich wątpliwościach.
• Nie ukrywaj się, bo od tego nie znikną twoje problemy.
80
• Rozmawiaj z innymi osobami, które znalazły się w podobnej sytuacji.
• Postaraj się zachęcić bliską osobę do regularnego przyjmowania leków. Jeśli masz z tym problem, spróbuj poznać przyczyny
niechęci do przyjmowania leków i postaraj się porozmawiać o sposobach ich rozwiązania.
• Postaraj się pomóc przyjaciołom oraz innym członkom rodziny w zrozumieniu choroby i bądź z nimi w kontakcie.
• Nie zaniedbuj swojej rodziny. Często bracia czy siostry osoby chorej na schizofrenię czują, że nie poświęca im się tyle samo
uwagi, co poprzednio. Może to wywołać żal i zazdrość.
• Nawiąż kontakt z grupą wsparcia. Dzielenie się doświadczeniami z osobami w podobnej sytuacji może być bardzo pomocne.
• Nie bądź męczennikiem! Ty również zasługujesz na to, by mieć swoje własne życie. Upewnij się, że wystarcza ci czasu,
który chcesz przeznaczyć na robienie rzeczy, które chcesz robić. Jeśli czujesz się osaczony trudnościami, zapytaj członków
zespołu terapeutycznego, czy możesz skorzystać z jakiejś formy wsparcia.
81
W poszukiwaniu informacji
Opiekowanie się osobą cierpiącą na schizofrenię może być bardzo
trudnym zadaniem, zwłaszcza jeśli nie wiesz, co może się zdarzyć. Niestety,
członkowie rodzin pacjentów często muszą walczyć o dostęp do informacji
na temat właściwych form opieki nad osobą chorą. Możesz spotkać się nawet
z odmową udzielenia tego rodzaju informacji, ponieważ osoba cierpiąca na
schizofrenię nie wierzy, że może być chora lub też zwraca się przeciwko rodzinie
i celowo utrzymuje ją w niewiedzy.
Profesjonalni pracownicy opieki zdrowotnej
mają obowiązek respektować prawo
do zachowania w tajemnicy danych
na temat stanu zdrowia pacjentów
znajdujących się pod ich opieką. W
związku z tym niekiedy niczego nie
będziesz mógł się dowiedzieć na
temat leczenia danej osoby, jeśli jest
ona zdecydowana by utrzymać swój
stan zdrowia w tajemnicy. Może to
doprowadzić do wielu trudnych sytuacji,
na przykład osoba ci bliska może nagle
pojawić się przed twoimi drzwiami z kartą wypisową ze szpitala, a ty nawet nie wiedziałeś, że tam się znalazła.
Z tego właśnie względu powinieneś podjąć próbę wyjaśnienia osobie ci bliskiej, a także jej głównym
terapeutom, że decyzje podejmowane przez personel medyczny są równie ważne dla niej – pacjenta,
jak i dla ciebie jako członka rodziny.
82
Nawrót – rozpoznaj sygnały oraz objawy ostrzegawcze
Nawrót objawów schizofrenii jest wyjątkowo przykrym epizodem dla każdego człowieka. Najlepszą metodą
przeciwdziałania nawrotom jest dbanie o to, by osoba chora regularnie przyjmowała zalecane leki. Trzeba
być wrażliwym na codzienne zmiany zachowania bliskiej ci osoby , aby być przygotowanym na możliwy
nawrót. Nauka rozpoznawania określonych oznak i objawów zbliżającego się nawrotu może dać czas na
przygotowanie i podjęcie dodatkowych działań zapobiegawczych. Sygnały te mogą przypominać objawy,
które poprzedzały pierwszy epizod choroby.
Każdy człowiek jest inny, lecz udało się sporządzić listę najczęściej występujących sygnałów ostrzegawczych:
Zmiany nastroju, nastrój depresyjny, nasilony lęk, płaczliwość, wybuchy śmiechu bez wyraźnych przyczyn.
Słyszenie głosów, niezwykła wrażliwość na dźwięki lub światło.
Utrata poczucia humoru.
Nagły wzrost aktywności bądź też jej utrata, zbyt długi sen lub prawie całkowita bezsenność.
Unikanie sytuacji społecznych, porzucanie aktywności, odmowa wychodzenia z domu, zaniedbywanie relacji z przyjaciółmi.
Wypowiadanie dziwacznych lub niedostosowanych stwierdzeń, używanie szczególnych słów lub wypowiedzi pozbawione sensu.
Przyjmowanie dziwacznych pozycji ciała, długie wpatrywanie się.
Noszenie dziwnych strojów, utrata dbałości o higienę osobistą.
Ważne jest to, by pamiętać, że najlepszym sposobem uniknięcia nawrotu jest regularne przyjmowanie leków zgodnie
z zaleceniami. Jeśli osoba chora odmawia leczenia, spróbuj poznać przyczyny tego rodzaju postawy. Jeśli powodem jest
subiektywne przekonanie o braku skuteczności leczenia lub występowanie działań niepożądanych, możesz zapytać lekarza
o możliwość zmiany leczenia.
83
Prowadź dziennik
Jeśli podejmujesz opiekę nad kimś cierpiącym na schizofrenię, bardzo pomocne może być prowadzenie
dziennika. Może to pomóc w ustaleniu wzorców zachowań, które mogą świadczyć o powodzeniu
zastosowanego leczenia lub też braku jego skuteczności. Może to również pomóc
w przewidywaniu nawrotu choroby.
Radzenie sobie w sytuacji kryzysowej
Jeśli ktoś, kto jest ci bliski, już ma za sobą epizod psychotyczny, dobrym pomysłem będzie zaplanowanie
postępowania, jeśli stan ten się powtórzy. W poniższej tabeli zawarto kilka użytecznych wskazówek:
84
Radzenie sobie w sytuacji kryzysowej
Unikaj gróźb i stawiania ultimatum.
Pamiętaj, że zawsze możesz odejść.
Staraj się nie krzyczeć.
Unikaj krytykowania.
Nie próbuj oszukiwać.
Unikaj kłótni z innymi członkami rodziny o to, co robić w danym momencie.
Nie stój, jeśli osoba chora siedzi.
Unikaj zbyt długiego kontaktu wzrokowego lub dotykania takiej osoby.
Spełniaj oczekiwania, które wydają się rozsądne.
Nie blokuj wyjścia ani też nie zamykaj na klucz drzwi wejściowych.
Mów normalnym tonem.
Przygotuj listę numerów telefonicznych:
• lekarza rodzinnego
• psychiatry
• kluczowego dla pacjenta terapeuty
• izby przyjęć szpitala psychiatrycznego
• policji
Sprawdź, do którego szpitala udać się w razie potrzeby.
Sprawdź, gdzie możesz zadzwonić po pomoc niezależnie od pory dnia czy nocy.
Zorganizuj ewentualną opiekę nad dziećmi (jeśli jest to konieczne).
85
Ustalenia „na wszelki wypadek”
Jednym ze sposobów na upewnienie bliskiej ci osoby, że ją szanujesz, jest zaoferowanie pomocy
w przygotowaniu się „na wszelki wypadek”. Chodzi tu o ustalenie, co masz zrobić, jeśli nawrót choroby
uniemożliwi podejmowanie samodzielnych decyzji.
Mogą to być:
Ustalenie nazwiska i sposobu kontaktu z członkiem rodziny lub przyjacielem, który został upoważniony do sprawowania roli
przedstawiciela prawnego osoby chorej.
kreślenie zakresu, w jakim przedstawiciel ten może podejmować decyzje, np.:
O
• Leczenie farmakologiczne.
• Inne metody leczenia.
• Sprawy finansowe.
• Sprawy związane z zakwaterowaniem.
Spisanie listy leków, których stosowania pacjent chciałby uniknąć.
Jedna kopia ustaleń „na wszelki wypadek” powinna znajdować się wraz z dokumentacją medyczną pacjenta, kolejna powinna
znajdować się w miejscu zamieszkania pacjenta, a jeszcze jedną powinien posiadać ktoś z członków rodziny pacjenta. Możesz
również zasugerować osobie ci bliskiej noszenie jednej z kopii w portfelu na wypadek sytuacji nagłej.
86
Helen wiedziała, że nie powinna tak myśleć. Alice nie można
winić za to, że jest chora na schizofrenię. Helen poczuła się
winna, że wypomina w ten sposób pretensje o uwagę, jaką
z powodu choroby otrzymywała jej siostra.
Przed chorobą Alice wszystko było o wiele prostsze. Wtedy to
Helen codziennie po pracy chodziła na basen, w weekendy
spotykała się z przyjaciółmi, a często po prostu rzucała wszystko
i urywała się na kilka dni. Najlepsze były jednak chwile, gdy
spotykały się z Alice i wspólnie jechały na zakupy na londyńską
Oxford Street.
Po zachorowaniu Alice nie chciała już jeździć na zakupy.
Tak naprawdę nie miała ochoty na robienie czegokolwiek.
„Jesteś teraz taka nudna i dziwna” wypominała jej Helen.
„Nic dziwnego, że nie masz żadnych przyjaciół.
Helen czuje się winna również z powodu wypowiadanych wtedy
słów. Teraz zresztą wie znacznie więcej na temat schizofrenii niż
to było na początku. Rozumie, że Alice naprawdę się stara i wie,
że potrzebuje całego tego wsparcia, które jest jej okazywane.
Tak więc Helen próbuje nie podchodzić do siostry zbyt
krytycznie. Nauczyła się już wypowiadać wyważone, ciepłe
słowa wsparcia, wówczas gdy udawało jej się radzić sobie
z prostymi codziennymi obowiązkami, takimi jak poranny
prysznic i ubranie się. Teraz Alice wydaje się zwracać już
większą uwagę na swój wygląd zewnętrzny.
Helen pomaga również Alice w kontaktach z lekarzami
i pielęgniarkami. Towarzyszy jej w trakcie wizyt lekarskich
i upewnia się, że podane zostały wszystkie istotne informacje
(takie jak na przykład dane o historii rodziny). Robi notatki
o zaleceniach dotyczących przyjmowania leków oraz na jakie
działania niepożądane należy zwracać uwagę. Jest już pewna,
że potrafi rozpoznać oznaki zbliżającego się nawrotu i wie,
co ma wtedy robić.
Powoli Alice staje się coraz bardziej niezależna, a Helen jest
dumna, że ma swój znaczny udział w jej powrocie do zdrowia.
Do jej głowy ciągle powracają słowa wypowiedziane przez
pielęgniarkę środowiskową w czasie ostatniej wizyty. „Zadbaj
o siebie – też musisz coś mieć z życia” powiedziała.
HISTORIA HELEN I ALICE
Był czas, gdy Helen wolała, by to ona była osobą chorą.
Może wtedy mogłaby wreszcie spokojnie poleżeć i cały
dzień oglądać telewizję. Może wtedy nie musiałaby
wreszcie biec prosto z pracy do domu, by zająć się opieką
nad swoją siostrą - Alice. Może wreszcie wtedy ich rodzice
zwróciliby w końcu na nią uwagę.
To chyba dobra rada. Dziś wieczorem Alice sama przygotuje
sobie kolację, a Helen po pracy pójdzie na basen z przyjaciółmi.
87
HISTORIA EMMY - CZĘŚĆ 2
88
„Momentem zwrotnym było dla mnie znalezienie
właściwego leku. Było to bardzo ważne, ponieważ
otworzyło możliwość realizacji wielu różnych działań
terapeutycznych, które teraz znalazły się w moim zasięgu.
Jeśli nie trafiłabym na właściwy lek, nie czułabym się
na tyle dobrze, by brać udział w zajęciach grupowych,
aktywnościach, z jakich można skorzystać w oddziale
dziennym oraz terapii. Nie byłabym w stanie zauważyć
opieki i wsparcia, jakie oferowała mi moja rodzina.
Pomogło też wiele innych rzeczy, a wśród nich grupa
wspierających przyjaciół, rodzina, bezpieczne dla mnie miejsce,
w którym mieszkam, posiadanie odpowiednich środków
finansowych na utrzymanie i kontakt z naprawdę dobrym
psychiatrą. To ważne – być leczonym przez kogoś, komu się ufa.
Na studiach wzięłam sobie roczny urlop zdrowotny i szczęśliwie
udało mi się powtórnie przystąpić do egzaminów, których
wcześniej nie zaliczyłam. Był to pewnie jeden z najbardziej
znaczących punktów zwrotnych w moim życiu, gdy wzięłam
do ręki arkusz egzaminacyjny i uświadomiłam sobie,
że właśnie powróciłam na studia uniwersyteckie. To było
dla mnie naprawdę wielkie osiągnięcie.
W czasie mojej choroby straciłam wielu przyjaciół, lecz też udało
mi się odkryć, kto jest moim prawdziwym przyjacielem.
Miałam trudności z nawiązywaniem relacji z ludźmi i bardzo
trudne było dla mnie również znalezienie pracy. Musiałam
podjąć walkę z piętnem choroby i zjawiskiem stygmatyzacji
ze strony nieufnych pracodawców. Zjawisko to szczególnie
dotyczyło tych wszystkich, którzy mieli problemy ze zdrowiem
psychicznym, a zwłaszcza ze schizofrenią, ponieważ ta choroba
ma wyjątkowo złą opinię.
Obecnie pracuję na stanowisku starszego wykonawcy projektu
w programie Pracy Chronionej prowadzonym
w Springfield Hospital, gdzie też ostatnio zaoferowano mi
posadę koordynatora całego zespołu. W naszej organizacji
moim zadaniem jest wspieranie osób z problemami
psychicznymi: pomagam im znaleźć pierwszą pracę,
a następnie staram się, by ją utrzymali aż do momentu
stabilizacji. Oferuję im wsparcie i fachowe porady na temat
pracy i kariery zawodowej, którą wybrali. Udało mi się również
ukończyć studia magisterskie w zakresie psychologii pracy.
Uważam, że schizofrenia jako zjawisko jest źle postrzegana
i nie rozumiana przez większość społeczeństwa. Mam jednak
nadzieję, że jest szansa na otrzymywanie właściwych informacji
za pośrednictwem mediów, szkół oraz w trakcie całego procesu
edukacji, co doprowadzi wreszcie do zmian na lepsze.”
Emma Harding, Starszy Wykonawca Projektu oraz
Koordynator Programu Pracy Chronionej Szpitala
w Springfield w Wielkiej Brytanii
Rozdział 9
Przydatne informacje
89
Słowniczek
Akatyzja
Odczuwanie niepokoju ruchowego - przymusu
chodzenia, poruszania nogami, niemożność
siedzenia w miejscu wraz z towarzyszącym
lękiem i pobudzeniem.
Alogia
Niezdolność do logicznego formułowania
myśli w trakcie mówienia. Alogia jest jednym
z objawów „negatywnych” schizofrenii.
Anhedonia
Niezdolność do odczuwania przyjemnych
uczuć - to, co wcześniej sprawiało
przyjemność, wydaje się teraz obojętne.
Atypowe leki przeciwpsychotyczne
Nowa klasa leków służących do leczenia
objawów schizofrenii. Większość atypowych
leków przeciwpsychotycznych weszła do
stosowania w latach dziewięćdziesiątych XX
wieku. Leki te cechują się mniejszą liczbą
działań niepożądanych w porównaniu do
leków konwencjonalnych. Obecnie traktuje
się je jako leki pierwszego rzutu w leczeniu
schizofrenii.
Awolicja
Niezdolność do rozpoczęcia lub
ukończenia różnych czynności, często
nawet najprostszych. Jeden z objawów
„negatywnych” schizofrenii.
90
Blady afekt
Brak emocji. Głos takiej osoby może wydawać
się monotonny, brak jest też zmian wyrazu
twarzy.
Choroby psychosomatyczne
Objawy somatyczne, które spowodowane
są stresem lub działaniem innych, nie
somatycznych czynników psychicznych.
Dawka podtrzymująca
Dawka leku, która przyjmowana w
regularnych odstępach pozwala na
utrzymanie kontroli nad objawami choroby.
Dopamina
Jeden z neuroprzekaźników w mózgu.
Dopamina odgrywa szczególną rolę
w odbieraniu przyjemnych odczuć oraz
przeżywaniu emocji. Uważa się, że
występowanie wielu objawów schizofrenii
może być związane ze wzrostem poziomu
dopaminy w niektórych częściach mózgu,
a jego spadkiem w innych częściach.
Większość leków przeciwpsychotycznych
działa poprzez blokowanie działania
dopaminy w mózgu lub też poprzez
stabilizowanie jej poziomu w mózgu.
Funkcje poznawcze
Funkcje mózgu odnoszące się do zdolności
myślenia, zapamiętywania oraz przetwarzania
informacji.
Genetyka
Nauka zajmująca się mechanizmami
dziedziczenia, a szczególnie sposobu, w jaki
określone cechy przenoszone są z rodziców
na ich dzieci. Badania genetyczne odgrywają
dużą rolę w poznawaniu mechanizmu rozwoju
schizofrenii. W chwili obecnej prowadzone są
prace nad wyjaśnieniem związków pomiędzy
genetyką a schizofrenią.
Grupa wsparcia
Grupa osób spotykających się wspólnie
w celu znalezienia sposobów poprawy swojej
sytuacji przez dyskusję o problemach oraz
podejmowanie różnych aktywności.
W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej
grupy te nie są zwykle prowadzone przez
terapeutów.
Iniekcja depot
Jest to zastrzyk domięśniowy podawany raz
na dwa do czterech tygodni, dzięki czemu nie
jest konieczne codzienne przyjmowanie leków.
Katatonia lub zachowanie katatoniczne
Skrajny brak reakcji na otoczenie. Postawa
takiej osoby usztywnia się, może ona
wyglądać jakby była sparaliżowana lub
w transie.
Konwencjonalne leki przeciwpsychotyczne
Pierwsze leki przeciwpsychotyczne wprowadzone
do praktyki klinicznej w latach pięćdziesiątych.
Pomimo ich niezaprzeczalnej skuteczności wobec
objawów pozytywnych, konwencjonalne leki
Słowniczek
przeciwpsychotyczne mogą powodować również
przykre zaburzenia ruchowe, takie jak drżenia
czy wzrost napięcia mięśniowego. Mogą również
wywoływać szereg działań niepożądanych i mają
tylko niewielki wpływ terapeutyczny na objawy
negatywne schizofrenii. Nie mają one również
korzystnego wpływu na zaburzenia poznawcze
związane z chorobą.
Leki przeciwpsychotyczne
Ogólne określenie obejmujące leki stosowane
do leczenia schizofrenii. Dzieli się je zwykle na
leki „konwencjonalne” oraz „atypowe”, czyli na
leki nowej generacji.
Leki o przedłużonym czasie działania (depot)
Leki te podawane są w postaci iniekcji
domięśniowej, która bardzo powoli uwalnia się
do otaczających tkanek. Leków w tej postaci
używa się zwykle w przypadku osób mających
problemy z przyjmowaniem leków zgodnie z
zaleceniami lub odrzucających leczenie. Iniekcje
mogą być podawane raz na 2-4 tygodni,
zwykle w ambulatorium szpitalnym lub w
gabinecie zabiegowym w poradni.
Leki w postaci iniekcji o krótkim działaniu
Leki przeciwpsychotyczne w tej postaci
stosowane są w stanach nagłych, takich
jak ostry epizod psychotyczny, kiedy istnieje
potrzeba szybkiego uzyskania kontroli nad
objawami. Efekt terapeutyczny leku utrzymuje
się zwykle przez 12 - 24 godzin.
Metabolizm
Całość procesów fizycznych i chemicznych
zachodzących w tkankach, które pozwalają
czynnikom odżywczym przechodzić do krwi
po zakończeniu procesu trawienia w jelitach.
Choroby związane z zaburzeniami procesów
metabolicznych często dotykają osoby
cierpiące na schizofrenię - jest to między
innymi cukrzyca oraz hipercholesterolemia.
Nazwa generyczna
Nazwa generyczna to w medycynie
określenie cząsteczki chemicznej tworzącej
dany lek. Nazwa ta wskazuje na chemiczną
przynależność leku do danej grupy. Wszystkie
leki wymienione w tym poradniku określane
są za pomocą nazw generycznych. Producenci
leków wprowadzając je na rynek nadają im
nazwę określaną jako nazwa handlowa.
Nazwa handlowa prawie zawsze różni się od
nazwy generycznej.
Neuroleptyki
Stary termin określający „leki
przeciwpsychotyczne”, nadal jednak
pozostający w użyciu (patrz „Leki
przeciwpsychotyczne”).
Objawy negatywne (deficytowe)
Grupa objawów schizofrenii, na którą
składają się objawy takie jak brak motywacji
do działania, zaburzenia koncentracji oraz
wycofanie z relacji z przyjaciółmi i rodziną.
Objawy te uważane są czasem za trudniejsze
w leczeniu w porównaniu do objawów
pozytywnych, a często odpowiedzialne są
za osamotnienie i izolację odczuwane przez
osoby cierpiące na schizofrenię. Uważa się, że
niektóre objawy negatywne mogą powstawać
w efekcie zbyt niskiego stężenia dopaminy
w niektórych częściach mózgu.
Objawy pozapiramidowe
Zaburzenia ruchowe, takie jak
niekontrolowane drżenia, skurcze
mięśni, niepokój ruchowy oraz skurcze
mięśni twarzy i języka. Pojawienie się
objawów pozapiramidowych związane
jest z niepożądanym działaniem leków
przeciwpsychotycznych starszej generacji
(leków konwencjonalnych).
Objawy pozytywne (wytwórcze)
Grupa objawów schizofrenii, na które składają
się: halucynacje (widzenie, słyszenie lub
odbieranie za pomocą innych zmysłów rzeczy,
których w rzeczywistości nie ma w pobliżu),
urojenia (przekonania, które nie mogą być
prawdziwe) oraz myślenie paranoiczne
(skrajna podejrzliwość). Objawy te mogą
niezwykle zaburzać funkcjonowanie osoby
chorej, lecz ustępują pod wpływem leków
przeciwpsychotycznych.
Osobowość mnoga
Bardzo rzadkie zaburzenie, w którym w
jednej osobie znajdują się dwie lub więcej
oddzielnych osobowości, często w różnym
wieku i różnych płci. Zaburzenie to jest
oddzielną jednostką chorobową i nie wiąże
91
Słowniczek
się ze schizofrenią, choć często jest błędnie
uważana za chorobę bardzo podobną.
Ostra schizofrenia
Termin ten odnosi się do epizodu psychotycznego
w momencie jego największego nasilenia oraz
maksymalnego nasilenia objawów.
Pacjent ambulatoryjny
Osoba, która kontynuuje leczenie
w warunkach ambulatoryjnych (w poradni).
Stan zdrowia takiej osoby nie wymaga
leczenia w warunkach szpitalnych.
Pielęgniarka psychiatryczna
Pielęgniarka specjalnie przeszkolona
w zakresie ochrony zdrowia psychicznego
oraz posiadająca doświadczenie w pracy
z pacjentami z zaburzeniami psychicznymi.
Poradnictwo zawodowe
Doradzanie, w jaki sposób szukać pracy i jak
się do niej przygotować.
Pracownik socjalny
Osoba specjalizująca się w udzielaniu pomocy
pacjentom w zakresie różnych aspektów
przystosowania społecznego. W leczeniu
schizofrenii może to polegać na udzielaniu
porad pacjentom i ich rodzinom, w jaki sposób
radzić sobie z różnymi problemami społecznymi
i emocjonalnymi wynikającymi z choroby.
92
Psychiatra
Lekarz posiadający specjalizację w psychiatrii.
Psychiatrzy posiadają ogólne wykształcenie
medyczne, a oprócz tego są specjalnie
przeszkoleni w zakresie chorób psychicznych.
Zadaniem psychiatrów jest między innymi
prowadzenie leczenia chorych na schizofrenię.
Por. „Psycholog”.
Psychiatria
Dziedzina medycyny zajmująca się
pochodzeniem, rozpoznawaniem,
zapobieganiem oraz leczeniem chorób
i zaburzeń psychicznych.
Psychoanaliza
Metoda terapeutyczna oparta na rozmowie,
której twórcą był dr Sigmund Freud. Psychoanaliza
polega na analizie snów, marzeń, doświadczeń z
dzieciństwa itp. w celu przezwyciężenia obecnych
problemów. Metoda ta opiera się na przekonaniu,
że problemy danej osoby spowodowane są
głównie nieuświadamianymi popędami oraz
negatywnymi doświadczeniami z dzieciństwa.
Psycholog
Osoba wykształcona w dziedzinie psychologii.
Psychologowie zaangażowani w opiekę
nad pacjentem nazywani się psychologami
klinicznymi. Mogą wykorzystywać metody
psychoterapeutyczne, lecz nie mogą
przepisywać leków. Por. „Psychiatra”.
Psychologia
Nauka zajmująca się badaniami nad
procesami psychicznymi oraz zachowaniem
się ludzi.
Psychoterapia
Metoda leczenia stosowana w przypadku
pojawienia się problemów psychologicznych
lub emocjonalnych. Polega na rozmowie
pomiędzy pacjentem a terapeutą. Terapia
podtrzymująca oraz terapia rodzinna to różne
rodzaje psychoterapii.
Psychoza
Ogólna nazwa stanów psychicznych,
w których występują objawy psychopatologiczne.
Zaburzeniu ulega wiele funkcji - zdolność
do myślenia, reagowania emocjonalnego,
zapamiętywania, porozumiewania się,
interpretowania rzeczywistości oraz zachowania
w sposób adekwatny do wymogów otoczenia.
Wpływa również na zdolność radzenia sobie
z podstawowymi potrzebami życiowymi.
Receptor
Specjalne miejsce na zakończeniu nerwowym
zdolne do reagowania na bodziec chemiczny
lub fizyczny z wnętrza ciała lub z otoczenia.
Wiadomo, że niektóre leki zwiększają
wrażliwość jednego lub więcej typów
receptorów. Inne leki mogą blokować lub też
stymulować określone receptory.
Słowniczek
Rehabilitacja
Programy rehabilitacyjne stworzono, by pomóc
osobom chorym w powrocie do poziomu
funkcjonowania sprzed ciężkiej choroby, po
urazie, osobom uzależnionym lub skazanym
na karę więzienia. Celem rehabilitacji jest
nauka umiejętności, które pozwolą danej
osobie na niezależne życie.
Remisja
Ustąpienie objawów choroby. Częściowe lub
całkowite ustąpienie objawów „pozytywnych”
i „negatywnych” schizofrenii w okresie
pomiędzy nawrotami.
Rozszczepienie osobowości
Patrz „Osobowość mnoga”
Schizofrenia
Choroba psychiczna dotykająca jedną osobę
na 100 na całym świecie. Charakteryzuje
się obecnością objawów „pozytywnych”
(wytwórczych), takich jak urojenia
i halucynacje, objawów „negatywnych”
(deficytowych) - braku motywacji, wycofania
z relacji z przyjaciółmi i rodziną, a także
dysfunkcji poznawczych, które utrudniają
myślenie. Schizofrenię leczy się za pomocą
leków przeciwpsychotycznych oraz
wspomagających metod terapeutycznych.
Schizofrenia przewlekła
Schizofrenia traktowana jest jako przewlekła,
jeśli objawy utrzymują się przez długi okres.
Stygmatyzacja
W kontekście chorób psychicznych,
stygmatyzacja odnosi się do negatywnych
postaw społecznych wobec osób z chorobami
psychicznymi, często wyrażające się w złym
traktowaniu takich osób.
Terapia zajęciowa
Jedna z metod terapeutycznych, w trakcie
której kształtuje się różne umiejętności,
a także uczy sposobu wyrażania uczuć za
pośrednictwem szeregu twórczych aktywności:
rękodzieła (ceramika, malowanie, tkactwo),
odgrywania ról, muzykoterapii lub czytania
poezji. Terapię zajęciową wykorzystuje
się również w kształtowaniu praktycznych
umiejętności, które można wykorzystać
w przyszłej pracy zawodowej.
emocjonalna akceptacja choroby często
bardzo pomaga w radzeniu sobie
z powstałą sytuacją oraz pozwala na
zmniejszenie obciążenia objawami.
Współpraca w przyjmowaniu leków
Przyjmowanie leków zgodnie z zaleconym
przez lekarza schematem. Współpracę tę
określa się również angielskim słowem
„compliance”.
Urojenie
Utrwalone przekonanie, które nie ma
oparcia w rzeczywistości i nie zmienia się
pod wpływem racjonalnej argumentacji lub
dowodów zaprzeczających. Osoby mające
urojenia często są przekonane, że są kimś
znanym i sławnym, są prześladowane lub
mają niezwykłe zdolności. Urojenia wiążą się
często z Bogiem lub sferą wierzeń religijnych.
Zatrudnienie wspomagane
Rodzaj programów związanych
z zatrudnieniem lub nauką nowych
umiejętności zawodowych, które z założenia
mają przypominać rzeczywiste warunki
spotykane na rynku pracy. Często zdarza
się, że pracownicy lokalnych zakładów pracy
są szkoleni i kierowani do udziału w takich
programach. Możliwości zatrudnienia są
różne i zależą od lokalnych ustaleń i umów
z pracodawcami, lecz często ograniczają
się do pracy w fabryce lub pracy biurowej.
Pomimo tego, że głównym celem programów
jest nauka podstawowych umiejętności
zawodowych, osoby zatrudniane otrzymują
często normalne wynagrodzenie za swoją
pracę.
Wgląd
Słowo to odnosi się do poziomu
uświadomienia sobie obecności oraz
znaczenia objawów, a także ich roli w
konstytuowaniu choroby. Choć wgląd
nie może sam w sobie „leczyć” choroby,
Zblednięcie afektu
„Afekt” to medyczne określenie na sposób
wyrażania emocji. Zblednięcie afektu
występuje wtedy, gdy maleje zdolność do
wyrażania emocji. Jest to jeden z objawów
„negatywnych” (deficytowych) schizofrenii.
93
Piśmiennictwo:
Checklist for People with Mental Health Problems. Royal
A
College of Psychiatrists. 2004. http://www.rcpsych.ac.uk,
Advances in Psychiatric Treatment, 2000, vol. 6, pp. 93-101.
E xpert Consensus Treatment Guidelines for Schizofrenia: A
Guide for Patients and Families. The National Alliance for the
Mentally Ill. 1999.
uidance on the Use of Newer (Atypical) Antipsychotic Drugs
G
for the Treatment of Schizofrenia. Technology Appraisal No. 43.
National Institute for Clinical Excellence. 2002.
Information Guide on Schizofrenia. Schizofrenia Ireland.
1996.
ational electronic Library for Mental Health.
N
http://www.nelmh.org
nly the Best. Medicine for the Treatment of Psychosis.
O
Rethink. 2002. http://www.rethink.org
S chizofrenia: A Handbook For Families. Health Canada
in Co-operation with the Schizofrenia Society of Canada.
http://www.mentalhealth.com
Schizofrenia.com http://www.schizofrenia.com/index.html
94
irchwood M, Spencer E, et al. Schizofrenia: Early Warning
B
Signs Advances in Psychiatric Treatment, 2000, vol. 6, pp.
93-101.
S chizofrenia: Help for Partners and Families.
http://www.camh.net/about addiction mental health/
schizofreniahelp.html
S chizofrenia Help is at Hand. Royal College of Psychiatrists.
2001.
T arget Schizofrenia. The Association of the British
Pharmaceutical Industry. May 2003.
The Sane Guide for Carers. Sane Australia.
The Sane Guide for Consumers. Sane Australia.
The Sane Guide to Fighting Stigma. Sane Australia.
The Sane Guide to Schizofrenia. Sane Australia.
T reating and Managing Schizofrenia (Core Interventions):
Understanding NICE guidance – Information for People with
Schizofrenia, Their Advocates and Carers, and the Public.
National Institute for Clinical Excellence. 2002.
ndrews G, Creamer M, et al. The Treatment of Anxiety
A
Disorders: Clinician Guides and Patient Manuals. 2nd
Edition. Cambridge University Press. 2003.
Understanding Schizofrenia. Mind. http://www.mind.org.uk
Działania niepożądane leków przeciwpsychotycznych*
Objawy, które odczuwasz
Ich określenie medyczne
Niekontrolowane drżenie
Objawy pozapiramidowe: drżenie
Sztywność mięśni
Objawy pozapiramidowe: zwiększone napięcie mięśni
Niekontrolowane skurcze mięśni, ruchy, nad którymi nie panujesz
Objawy pozapiramidowe: dyskinezy
Wewnętrzny niepokój z towarzyszącym uczuciem lęku
Objawy pozapiramidowe: akatyzja
Uczucie aktywności
Brak działania sedatywnego, normalny poziom aktywności
Nadmierne pragnienie, osłabienie
Podejrzenie cukrzycy lub nieprawidłowej tolerancji glukozy
Zmiany rytmu pracy serca
Zaburzenia przewodzenia serca
Skurcze mięśni języka, twarzy i żuchwy
Późne dyskinezy
Suchość w ustach, zaparcia, niewyraźne widzenie, problemy w
oddawaniu moczu
Działania antycholingergiczne
Senność, uczucie stłumienia
Sedacja
Mlekotok, zaburzenia regularności miesiączki, zaburzenia erekcji,
niemożność zajścia w ciążę
Podejrzenie hiperprolaktynemii
Tycie
Przyrost masy ciała
* Częstość występowania może się różnić w zależności od danego leku
95
Notatki
96
Źródła informacji i wsparcia
Organizacje międzynarodowe:
www.eufami.org
www.gamian.org
www.mentalhealtheurope.org
www.wfmh.org
Polska:
Stowarzyszenie na Rzecz Przeciwdziałania
Wykluczeniu Społecznemu Osób z Zaburzeniami
Psychicznymi „Most”
ul. Kurpińskiego 19, 85-096 Bydgoszcz
tel. (52) 585 40 39
faks (52) 585 37 66
Stowarzyszenie na Rzecz Ochrony Zdrowia
Psychicznego „Nowe Braterstwo”
ul. Józefa 1, 31-056 Kraków
tel. (12) 802 90 74
faks (12) 430 68 31
Niemcy:
www.psychiatrie-aktuell.de/disease/detail.
jhtml?itemname=schizofrenia
www.kompetenznetz-schizophrenie.de/
Wielka Brytania i Irlandia:
www.rethink.org
www.sane.org.uk
www.mind.org.uk/
www.mentality.org.uk/
USA i Kanada:
www.nimh.nih.gov/publicat/index.cfm
www.schizofrenia.com/
www.schizofrenia.ca/
www.mentalhealth.com/dis/p20-ps01.html
Stowarzyszenie Osób i Rodzin na Rzecz Zdrowia
Psychicznego „Zrozumieć i Pomóc”
ul. Garbary 47, 61-869 Poznań
tel. (61) 830 68 88 www.zrozumiecipomoc.pl
[email protected]
Stowarzyszenie „Persona” na Rzecz Promocji
i Ochrony Zdrowia Psychicznego
ul. Karola Miarki 7/1, 47-400 Racibórz
tel. (32) 414 96 90
faks (32) 414 96 92
www.persona.org.pl
[email protected]
Suwalskie Stowarzyszenie Rodzin i Przyjaciół
osób Chorych Psychicznie „Nadzieja”
ul. Szpitalna 62, 16-400 Suwałki
tel. (87) 565 62 38
faks (87) 567 21 03
Stowarzyszenie na Rzecz Psychoterapii
i Profilaktyki Zaburzeń Psychicznych „Arbor”
ul. Sobieskiego 9, 02-957 Warszawa tel. (22) 642 66 11 w. 433, 451 Polskie Towarzystwo Psychiatryczne
ul. Sobieskiego 9, 02-957 Warszawa www.psychiatria.org.pl
[email protected]
Schizofrenia - społeczność sieciowa
www.groups.msn.com/SchizofreniaWebCommunity/_homepage.msnw?pgmarket=en-us
Schizofrenia - poradnik dla rodzin
www.mentalhealth.com/book/p40-sc01.html
Podstawowe fakty na temat schizofrenii
www.mentalhealth.com/book/p40-sc02.html
Leczenie farmakologiczne w schizofrenii
www.mhc.com/Algorithms/Schizofrenia/
Wyniki ostatnio przeprowadzonych badań
www.mentalhealth.com/dis-rs/frs-ps01.html
Osobiste doświadczenia związane ze schizofrenią
www.chovil.com/
Światowe stowarzyszenie osób cierpiących na schizofrenię i inne zaburzenia psychotyczne
www.world-schizofrenia.org/
Poradnik dla rodzin i opiekunów
www.schizofrenia.ca/refmanualindesign.html

Podobne dokumenty

Schizofrenia

Schizofrenia W trakcie leczenia, a w nielicznych przypadkach nawet i bez leczenia, ta ostra faza choroby ulega wyciszeniu, pozostawiając chorego w stanie umożliwiającym funkcjonowanie (w stanie remisji) lub w s...

Bardziej szczegółowo