przewodnik - Szlak czarownic - po polsko

Komentarze

Transkrypt

przewodnik - Szlak czarownic - po polsko
1
Wstęp
Ūvod ..................................................................................................2
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
Čarodějnické procesy na území niského knížectví..................6
Opis trasy
Popis trasy ...............................................................................30
Na początek nieco historii
Na začátek trochu dějin.........................................................30
odcinek polski
polský úsek..............................................................................36
odcinek czeski
český úsek ..............................................................................78
Inne atrakcje pogranicza polsko–czeskiego Jiné atrakce česko-polského pohraničí.................................94
ISBN 978-83-933543-8-2 Wydanie III
Redakcja: YANAKA VISION
Tłumaczenie: Centrum Językowo-Tłumaczeniowe „Bukal”
Zdjęcia: Yanaka Vision Sp. z o.o., Ryszard Czajkowski (str. 98-99)
Opracowanie graficzne, skład i druk : Yanaka Vision Sp. z o.o., www.yanaka.pl
Teksty: Paweł Szymkowicz, Kazimierz Staszków, Izabela Kicak
Kartografia: Mariusz Micka, Wydawnictwo Kartograficzne JEL-KART
OPRACOWANIE:
Starostwo Powiatowe w Nysie
Yanaka Vision Sp. z o.o.
ul. Moniuszki 9-10, 48-300 Nysa
ul. Wojska Polskiego 11, 41-400 Mysłowice
tel./faks 77 408 50 51
tel.: +48 601 506 330, fax: +48 32 316 20 79
www.powiat.nysa.pl
[email protected], www.yanaka.pl
Publikacja wydana została w ramach realizacji projektu „Szlakiem czarownic po polsko-czeskim pograniczu – etap II” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu
Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska – Rzeczpospolita
Polska 2007–2013. Projekt zrealizowany przez Wydział Promocji, Sportu
i Turystyki Starostwa Powiatowego w Nysie pod kierownictwem Anatola Bukały.
2
Wstęp
Historie o procesach czarownic i ich paleniu jawią nam się jako
PL opowieści z innego świata lub odległych czasów średniowiecznych,
a okazuje się, że te wszystkie tragiczne wydarzenia miały miejsce
tuż obok i to wcale nie tak dawno, jak by się mogło wydawać. Na pograniczu nysko-jesenickim do czasów wojny trzydziestoletniej znane
były tylko pojedyncze przypadki palenia czarownic. Prawdziwe polowanie na czarownice w księstwie biskupim rozpoczęło się w XVII
wieku. Jedną z pierwszych ofiar była Barbara Schmiedova z Jeseníka
– oskarżona przez własnego męża o czary i podanie mu trucizny, została powieszona w Nysie przed Bramą Wrocławską. O czary oskarżano przede wszystkim kobiety; były wśród nich żebraczki, jak i żony
bogatych mieszczan. Wybór ofiary zależał od tego, co zamierzał
osiągnąć inkwizytor. Czasem chciano pozbyć się wiejskiej znachorki, a innym razem po prostu zarobić, bowiem okazuje się, że procesy i palenie czarownic było opłacalnym zajęciem. Potwierdzenie
tego znajdziemy w artykule Bernharda Rufferta z 1903 roku o procesach czarownic w Nysie, w którym podaje, że małżonkowie podejrzanych o czary i skazanych w procesach na śmierć zobowiązani byli do pokrycia kosztów procesu i samej egzekucji (według
oryginalnego rachunku z 20.10.1639 roku kwota ta wynosiła około
38 talarów). Te i wiele innych interesujących, choć tragicznych historii zawiera prezentowany Państwu przewodnik po szlaku czarownic, będący częścią realizowanego przez Starostwo Powiatowe
Ūvod
Historky o čarodějnických procesech a o upalování čarodějnic
nám sice zní jako příběhy z jiného světa nebo vzdáleného středověku, ale je pravdou, že všechny tyto tragické události se děly skoro zde a vůbec to nebylo tak dávno, jak bychom si možná mysleli.
V nyssko-jesenickém pohraničí jsou do období třicetileté války známy pouze ojedinělé případy upalování čarodějnic. Skutečný hon na
čarodějnice začal v biskupském knížectví v 17. století. Jednou z prvních obětí byla Barbara Schmiedová z Jeseníku – obviněná vlastním manželem z čarodějnictví a podání mu jedu, byla oběšená ve
městě Nysa před wrocławskou branou. Z čarodějnictví byly obviňovány především ženy – patřily k nim jak žebračky, tak manželky
bohatých měšťanů. Oběti byly vybírány podle záměru inkvizitora.
Někdy šlo o to zbavit se venkovské léčitelky, jindy šlo prostě o výdělek, protože – jak bylo zjištěno – procesy a upalování čarodějnic
byly velmi výnosnou činností. Potvrzení této skutečnosti najdeme
v článku Bernharda Rufferta z roku 1903 o čarodějnických procesech městě Nysa, ve kterém uvádí, že manželé podezřelých z čarodějnictví a odsouzených v procesech k trestu smrti byli zavázáni uhradit náklady na proces a popravu (podle originálního účtu
z 20.10.1639 byla tato částka přibližně 38 tolarů).
Tyto a mnoho jiných zajímavých, ačkoliv tragických historek obsahuje tento průvodce po čarodějnické trase, který je součástí projektu realizovaného Okresním úřadem ve městě Nysa ve spolupráci
3
CZ
4
Wstęp
w Nysie we współpracy z Miastem Šumperk oraz Stowarzyszeniem
PL Ruchu Turystycznego Jeseníky projektu pn. „Szlakiem czarownic
po polsko-czeskim pograniczu – etap II”, współfinansowanego ze
środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach
Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika
Czeska – Rzeczpospolita Polska 2007–2013. Dzięki realizacji niniejszego projektu, wytyczony i oznakowany po polskiej stronie w 2009
roku rowerowy szlak czarownic wzbogacony został w trzy wiaty odpoczynkowe i kolejne tablice informacyjne. Aby zachęcić Państwa
do zmierzenia się ze szlakiem czarownic, dla zdobywców szlaku
ustanowiliśmy i wykonaliśmy regionalną kolarską odznakę turystyczną „Szlakiem czarownic” w dwóch stopniach oraz książeczkę
potwierdzeń – tzw. paszport turystyczny, służącą do dokumentowania przejazdu przez wyznaczoną trasę.
Zapraszam zatem serdecznie do odwiedzenia powiatu nyskiego i poznania niezwykle interesującego, choć tak okrutnego fragmentu historii pogranicza polsko-czeskiego, jakim były procesy czarownic.
Adam Fujarczuk
Starosta Nyski
Ūvod
s městem Šumperk a Sdružením turistického ruchu Jeseníky –
„Čarodějnickou trasou po polském a českém pohraničí – 2. etapa“.
Tento projekt je spolufinancován z prostředků Evropského fondu
pro regionální rozvoj v rámci Operačního programu přeshraniční
spolupráce Česká republika – Polská republika 2007-2013. Díky realizaci tohoto projektu byla vymezená a v roce 2009 na polské straně označená čarodějnická cyklotrasa obohacena třemi přístřešími
pro odpočinek a dalšími informačními tabulemi.
Abychom Vás navnadili vydat se čarodějnickou trasou, stanovili
jsme a připravili regionální cyklistický turistický odznak „po čarodějnické trase“, a to ve dvou úrovních, a také razítkovací knížku – tzv. „turistický pas“, který slouží k dokumentování průjezdu
vymezenou trasou.
Srdečně Vás zvu k návštěvě nysského okresu a k seznámení se se zajímavou, i když poněkud krutou částí dějin polsko-českého pohraničí, jakou právě čarodějnické procesy jistě jsou.
Adam Fujarczuk
Starosta města Nysa
5
CZ
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
6
PL
Lot na sabat czarownic
Let na sabat čarodějnic
tekst: Paweł Szymkowicz
Początki wiary w istnienie diabła i jego sprzymierzeńców – czarowników i czarownic – można zauważyć już w starożytności. Jednakże
największa fala prześladowań osób oskarżonych o czary, szczególnie kobiet, przychodzi w średniowieczu i na początku okresu nowożytnego. Obrońcami wiary w demony i czarownice były tak znane
osobistości, jak założyciel scholastyki Tomasz z Akwinu, król Jakub
I czy założyciele wiary protestanckiej Marcin Luter i Jan Kalwin.
Dokumentem, który zapisał się w dziejach tzw. procesów czarownic,
była bulla papieża Innocentego VIII „Summis desiderantes” z 1484 r.,
która doprowadziła do napisania jednej z najstraszniejszych ksiąg
w nowożytnym świecie „Młot na czarownice” (Malleus maleficarum).
Została po raz pierwszy wydana w 1478 r., a jej autorami byli doświadczeni dominikańscy inkwizytorzy Jakub Sprenger i Henryk Krämer.
„Młot…” szybko stał się podstawowym podręcznikiem przy przesłuchaniu i przeprowadzaniu procesów potencjalnych czarownic. Zrozumiałe
jest, że w klimacie wiary w diabła i jego sprzymierzeńców tylko nieliczni zdołali oficjalnie protestować przeciwko polowaniu na czarownice.
Do najbardziej znanych przeciwników procesów możemy zaliczyć holenderskiego lekarza Jana Weyera, angielskiego szlachcica Reginalda
Scota czy czeskiego twórcę nowożytnej pedagogiki, J.A. Komenskiego.
Stosy z podejrzanymi „sługami” diabła najczęściej płonęły w XVII wieku na ziemiach niemieckich, w Szkocji, Francji, przy czym praktycznie ustały w Hiszpanii, Włoszech czy Holandii. Najmniej procesami
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
text: Paweł Szymkowicz
Začátky víry v existenci ďábla a jeho spojenců – čarodějnic a černokněžníků – lze vypátrat již ve starověku. Ale největší vlna pronásledování osob obviněných z čarodějnictví, zvláště žen, nastává
až ve středověku a na začátku novověku. Zastánci víry v démony
a čarodějnice byli takové známé osobnosti jako zakladatel scholastiky Tomáš Akvinský, král Jakub I. nebo zakladatelé protestanské
víry Martin Luther a Jan Kalvín.
Dokument, který se zapsal do dějin tzv. čarodějnických procesů,
byla bula papeže Innocence VIII „Summis desiderantes“ z roku 1484,
která přispěla k napsání jedné z nejhroznějších novověkých knih
„Kladivo na čarodějnice“ (Malleus maleficarum).
Poprvé byla kniha vydána v roce 1478 a jejími autory byli zkušení dominikánští inkvizitoři Jakub Sprenger a Jindřich Krämer. „Kladivo...“
se rychle stalo základní příručkou při výsleších a při řízení procesů potenciálních čarodějnic. Je pochopitelné, že v době víry v ďábla
a jeho spojenců byl jen málokdo schopný proti honu na čarodějnice oficiálně protestovat. K nejznámějším odpůrcům procesů patřili
nizozemský malíř Jan Weyer, anglický šlechtic Reginald Scot nebo
J.A. Komenský, český tvůrce novodobé pedagogiky.
Hranice s podezřelými „sluhy“ ďábla hořely nejčastěji v 17. století
v německých zemích, ve Skotsku a Francii, přičemž vlastně ustaly ve Španělsku, Itálii či Nizozemsku. Nejméně se procesy vyskytovaly v severních státech jako Dánsko, Norsko, částečně Švédsko
a také ve východní Evropě (pravoslavné) a na Balkánu, který byl
v této době turecký.
Palenie na stosie
Pálení na hranici
7
CZ
8
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
dotknięte były północne kraje, takie jak Dania i Norwegia oraz
PL w pewnym stopniu Szwecja, a także wschodnia Europa (prawosławna) oraz Bałkany, które wówczas były pod tureckim panowaniem.
Również na Śląsku, do momentu wybuchu wojny trzydziestoletniej, doszło do procesów czarownic tylko w rzadkich przypadkach. W latach 1456–1503 przeprowadzono kilka procesów w okolicach Wrocławia.
W pierwszym opisywanym w literaturze przypadku procesów
o czary dwie kobiety, które rzekomo próbowały wzbudzić sympatię
mężczyzn przy pomocy czarnej magii, zostały wyrokiem sądu
utopione w Odrze. Rok później wygnano z miasta kobietę, w której mieszkaniu znaleziono
przedmioty mające służyć magii. W 1458 r.
został na stosie spalony kościelny złodziej,
który, jak zeznał na procesie, otrzymał od
jednej kobiety z Opawy zioła, których magiczna moc miała otwierać katedralne zamki.
Z paleniem kobiet na stosie w tym okresie
praktycznie się we Wrocławiu nie spotykamy. Pierwszy proces w Nysie polska literatura odnotowuje jednak już w 2. połowie
XIII wieku, czyli dwa stulecia wcześniej niż
w stolicy Śląska. Oskarżoną miała być siostra
jednego z tutejszych zakonników, kusząca innych
mnichów w swym domu. Można wątpić czy faktycznie tak było, gdyż w piśmie biskupa czytamy,
że „była stara, garbata i całkiem brzydka”. Jednak
ówczesny książę śląski Henryk Probus nakazał ją
spalić na stosie ustawionym poza murami miasta.
Byłby to jednak przypadek w zasadzie odosobniony,
Demon nawet w skali całego Śląska, a szczególnie tworzącego
się właśnie księstwa nyskiego. Dodatkowo, w świetle późniejszych
wydarzeń wydaje się, że proces ten można traktować zupełnie
osobno, gdyż w żadnym miejscu nie wspomina się o czarach, tym
bardziej że urząd inkwizytora powstał w Nysie dopiero w 1341 r.
Prawdziwe polowanie na czarownice nastąpiło w XVII w. i osiągnęło wręcz olbrzymie rozmiary. Wydarzenia te należy przypisać
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
Také ve Slezsku byly až do vypuknutí třicetileté války čarodějnické
procesy ojedinělé. V letech 1456–1503 bylo provedeno několik procesů v okolí města Wrocław.
V prvním v literatuře popsaném případu čarodějnického procesu
byly dvě ženy, které se údajně snažily vzbuzovat sympatie mužů
pomocí černé magie, na základě rozhodnutí soudu utopeny v Odře.
O rok později byla z města vyhnána žena, v jejímž domě byly nalezeny předměty, které měly být využity pro čarodějnictví. V roce
1458 byl na hranici upálen kostelní zloděj, který, podle jeho přiznání, obdržel od nějaké ženy z Opavy byliny, jejichž magická
moc měla otevírat katedrální zámky. V této době však nebylo ve městě Wrocław zjištěno upalování žen. Ale polská
literatura mluví o prvním procesu ve městě Nysa už
v 2. polovině 13. století, což je o dvě století dříve
než v hlavním městě Slezska. Obviněnou měla
být sestra jednoho z tuzemských mnichů, která
ve svém domě sváděla jiné mnichy. Lze však pochybovat, zda tomu tak skutečně bylo, protože v dopise biskupa čteme, že „byla stará, hrbatá a úplně ošklivá“. Přesto tehdejší slezský
kníže Jindřich Probus rozkázal upálit ženu
na hranici, která se nacházela mimo městské hradby. Byl by to však jediný případ, také
v oblasti celého Slezska, a zvláště v oblasti
vznikajícího nysského knížectví. Dodatečně,
na základě pozdějších událostí, se zdá, že
lze tento proces opravdu považovat za ojedinělý, protože nikde jinde není o čarodějnictví ani zmínka, a co více, inkvizitorský
úřad
byl ve městě Nysa zřízen teprve v roce 1341.
Démon
Skutečný hon na čarodějnice začal v 17. století a dosáhl obrovských rozměrů. Tyto události samozřejmě souvisí s krutostí třicetileté války a také se všemi tragédiemi, které byly
nepřímo spojeny s válkou na území nysského knížectví, jako např.
časté epidemie či hladomory. Z toho je také zřejmé, proč se procesy
týkaly především jižní části knížectví (nyní území České republiky). Podhorská a také horská území byla méně hospodářsky rozvinutá a chudší. Těžba zlata, díky které se rozvíjela tehdejší města,
9
CZ
10
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
okropnościom wojny trzydziestoletniej, jak i wszystkim tragediom,
PL które z działaniami wojennymi na terenie księstwa nyskiego pośrednio się wiązały, jak chociażby liczne epidemie czy klęski głodu. Stąd
też wydaje się jasne, dlaczego procesy dotyczyły głównie południowej
części księstwa (obecnie w granicach Republiki Czeskiej). Podgórskie
czy wręcz górskie tereny były słabiej rozwinięte gospodarczo, a przez
to uboższe. Górnictwo złota, dzięki któremu rozwijały się tutejsze
miasta, właśnie przestało być opłacalne, a na dobre plony nie pozwalał górski klimat. To wszystko sprzyjało gęstniejącej atmosferze
wzajemnej podejrzliwości i oszczerstw. Procesy czarownic na terenie księstwa biskupiego
w tym okresie można
podzielić na trzy etapy:
1 – rok 1622, 2 – lata 1634–
1648, 3 – rok 1651 i dalsze lata do 1684 r.
Rok 1622 – pierwszą
z ofiar stała się żona
jesenickiego pasterza
Barbara Schmied, którą w lecie 1622 r. leżący już na łożu śmierci
mąż wskazał jako czaSabat
rownicę. Nieszczęsna
Sabat
kobieta była natychmiast aresztowana i przesłuchana. Poddana torturom Schmiedowa
miała opowiadać w szczegółach, jak rzucała urok na krowy, wywoływała pożary, a swemu mężowi miała podawać zatruty
ser. W tych okolicznościach zwołano posiedzenie sądu, na czele którego stał biskupi prawnik Johann Grosser i sędziowie miejscy: Kacper Schmitz i Melchior Wilden. Oskarżona, na mękach,
obwiniła kolejne kobiety, które miały być na usługach diabła.
Między nimi była żona jesenickiego radnego Urszula Heger i tamtejsza sklepikarka Ewa Brasler. O brutalności przeprowadzonych
przesłuchań świadczy przykład Marty Wetzel, którą znaleziono
21 sierpnia w więzieniu ze skręconym karkiem. Pierwsza kobieta oskarżona o czary, Barbara Schmied, została spalona na stosie
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
Łowca czarownic
Lovec čarodějnic
se přestala vyplácet a horské ovzduší nepřálo dobré úrodě. Všechny
tyto aspekty zhoršovaly houstnoucí atmosféru vzájemné podezřívavosti a obviňování. Čarodějnické procesy na území biskupského
knížectví lze rozdělit do tří etap: 1. – rok 1622, 2. – léta 1634–1648, 3.
– rok 1651 a další léta do roku 1684.
Rok 1622 – první obětí byla manželka jesenického pastýře Barbara
Schmiedová, kterou v létě 1622 obvinil z čarodějnictví její manžel
ležící na smrtelné posteli. Nešťastná žena byla ihned zatčena a vyslýchána. Během mučení měla Schmiedová podrobně vypovídat,
jak očarovala krávy, vyvolávala požáry a svému manželovi měla
podávat otrávený sýr. Za těchto okolností byl sestaven soudní tribunál, v jehož čele byl biskup a právník Johann Grosser a místní
soudci: Kašpar Schmitz a Melchior Wilden. Obviněná během mučení
11
CZ
12
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
3 lipca 1622 r. w Nysie, a pozostałe podejrzane czarownice pod koniec
sierpnia w Jeseniku.
Od tej pory wszystkie
wyroki zapadały przed sądem w Nysie, natomiast
wykonywano je w rodzinnych miejscowościach oskarżonych. Na
podstawie protokołów
akt sądowych wiemy,
że w tym pierwszym
etapie procesów przesłuchano 35 osób.
Lata 1634–1648 – druga
fala tych strasznych zbrodni
przyszła w roku 1636 i dominowała głównie na obszarze zlaDemon Démon
tohorskim oraz nyskim. Nie
znamy bezpośredniego impulsu, który wznowił procesy, jednakże znamy głównego prowokatora nowej inkwizycyjnej fali. Był nim biskupi prokurator Martin Lorenz z Nysy.
W 1634 r. jedną z osób skazanych na stos była kobieta o nazwisku
Singel ze Zlatých Hor. Ciąg dalszy tej tragedii rozegrał się w 1651 r.,
kiedy to w tej samej miejscowości skazana za czary została również
jej 18-letnia córka. Oskarżono ją wyłącznie na podstawie domysłu,
że skoro jej matka w momencie narodzin dziecka miała mieć kontakt z diabłem, to pod jego wpływem pozostawało również samo
dziecko. Później procesy tak się rozrosły, że we wrześniu 1636 r. zarząd nyski wydał pozwolenie na budowę specjalnych pieców spalających „sprawiedliwie skazanych zwolenników diabła, czarownic i złych duchów”.
W nieco inny sposób postrzegał te procesy ówczesny biskup wrocławski Karol Ferdynand Waza, który zdecydował o powołaniu komisji mającej na celu badanie wymierzonych wyroków, ponieważ
procesy zaczęły być dla komisji sądowej zadziwiająco zyskownym
PL
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
13
obvinila další ženy, které měly sloužit ďáblu.
CZ
Byly to mezi jinými manželka jesenického radního Uršula Hegerová
a tehdejší prodavačka Eva Braslerová. O krutosti prováděných výslechů svědčí případ Marty Wetzelové, která byla nalezena 21. srpna ve vězení se zlomeným vazem. První žena obviněná z čarodějnictví, Barbara Schmiedová, byla upálena na hranici 3. července
1622 ve městě Nysa a další podezřelé čarodějnice koncem srpna
v Jeseníku. Od té doby byla všechna rozhodnutí vydávána soudem
ve městě Nysa a rozsudky byly vykonávány v rodných městech obviněných. Na základě protokolů soudních listin víme, že v této první etapě procesů bylo vyslýcháno 35 osob.
Léta 1634–1648 – druhá vlna těchto strašných vražd přišla v roce 1636
a dominovala především v zlatohorské a nysské oblasti. Neznáme
přímý impulz, který procesy obnovil, ačkoliv známe hlavního
podněcovatele nové inkviziční vlny. Byl jím
biskupský prokurátor
Martin Lorenz z města Nysa. V roce 1634
byla jednou z osob odsouzených na hranici
žena jménem Singel ze
Zlatých Hor. Další část
této tragedie se konala v roce 1651, když byla
ve stejném městě z čarodějnictví odsouzena
i její 18letá dcera. Byla obviněna pouze na základě domněnky, že pokud
Młot na czarownice
její matka měla ve chvíKladivo na čarodějnice
li narození dítěte kontakt s ďáblem, tak pod jeho vlivem musí být i samotné dítě. V pozdější době se procesy rozrostly do takových rozměrů, že v září 1636
vydal nysský úřad povolení na stavbu speciálních pecí pro upalování „spravedlivě odsouzených ďábelských přívrženců, čarodějnic a zloduchů“.
14
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
przedsięwzięciem. Świadczy o tym fakt, że zarząd nyski w pew-
PL nym momencie zyskał z egzekucji 11 osób ze Zlatých Hor 425 tala-
rów. Według zachowanego oryginalnego rachunku ze Zlatych Hor
sumę podzielono w następujący sposób: burmistrz – 9 talarów 6
groszy, rada w Nysie – 9 talarów 6 groszy, rada w Zlatých Horách –
18 talarów 12 groszy, wójt – 18 talarów 12 groszy, sędziowie – 18 talarów 12 groszy, pisarz miejski – 9 talarów 6 groszy, urzędnik miejski – 9 talarów 6 groszy. Reszta miała przypaść biskupowi. Co ciekawe, na tej specyficznej „liście płac” nie było kata, z którym dopiero
rok później podpisano umowę. Według niej miał dostawać za jedną
skazaną osobę 6 talarów, tygodniowe wyżywienie i dwa korce owsa.
Jego pachołek natomiast otrzymywał od jednej ofiary 2 talary
i bukłak wina.
Prawdopodobnie już nigdy nie zdołamy się dowiedzieć, ile naprawdę
ofiar pochłonęła druga fala procesów w latach 1634–1648. Protokoły
zawierające ogólnikowe informacje mówią o 26 ofiarach, co najprawdopodobniej jest tylko niewielką częścią, skoro tylko w 1641 r. w czterech przeprowadzonych w Nysie procesach skazano 16 „czarownic”.
Pewne światło na nakręcanie tej spirali przemocy i okrucieństwa
rzucają zachowane dokumenty rozpraw sądowych. Lata 1651–1684
były najstraszniejszym okresem procesów czarownic w księstwie
nyskim. W Zemskym Archivum w Opawie zachowało się sporo ciekawych dokumentów dotyczących trzeciego okresu procesów czarownic, to jest 21 wyroków, z czego 15 zachowanych w oryginale
i 6 w odpisach.
Na początku ponownie było bezpodstawne oskarżenie, tym razem
chłopca z Širokeho Brodu koło Mikulovic, że podobno uczestniczył w sabacie z jedną tamtejszą czarownicą. Prawdopodobnie pierwszy wyrok
śmierci na tym etapie był wydany w Nysie 23 maja 1651 r. na dwudziestoletnią Urszulę Schnurzel z Širokeho Brodu. W orzeczeniu czytamy, że
„ciężko przeciwko przykazaniom bożym zgrzeszyła, od Boga, jego
Matki i wszystkich miłych świętych się odwróciła, a duszą i ciałem oddała się piekielnemu piekielnikowi Rolandowi, z którym
wielokrotnie fizycznie obcowała, wielebną świętość zniesławiła oraz wielu ludziom czarami uszkodziła…”. Wyrok wykonano w Jeseníku, i chociaż nie podano w dokumentach jego daty,
to zwyczajowo egzekucje przeprowadzano po trzech dniach.
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
Trochu jinak se na tyto procesy díval wrocławský biskup Karel
Ferdinand Waza, který rozhodl o zřízení komise, jejímž účelem bylo
zkoumání vydaných rozsudků, protože procesy začaly být pro soudní tribunál pozoruhodně ziskovou činností. Ukazuje to mj. situace,
kdy nysský úřad jednou vydělal na popravě 11 osob ze Zlatých hor
425 tolarů. Podle dochovaného originálního účtu ze Zlatých Hor
byla částka rozdělena následovně: starosta – 9 tolarů 6 grošů, nysský úřad – 9 tolarů 6 grošů, zlatohorský úřad – 18 tolarů 12 grošů,
fojt – 18 tolarů 12 grošů, soudci – 18 tolarů 12 grošů, městský písař –
9 tolarů 6 grošů, a městský úředník – 9 tolarů 6 grošů. Zbytek měl
obdržet biskup. Je zajímavé, že na této zvláštní „výplatní listině“
nebyl kat, se kterým byla smlouva podepsána teprve o rok později. Podle této smlouvy měl za jednu odsouzenou osobu dostat zaplaceno 6 tolarů, týdenní výživu a dva korce ovsa. Jeho pacholek měl
15
CZ
Tortury Mučení
16
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
Los Schnurzlowej szybko podzieliło dalszych pięć kobiet, które spalo-
PL no w Jeseniku 19 czerwca. Dwie z nich również pochodziły z Širokeho
Brodu, jedna z Jeseníka, pochodzenia dwóch dalszych nie znamy.
Ciekawostką sentencji wydanego w tym przypadku wyroku jest brak podania jakichkolwiek przykłaLot na sabat
Let na sabat
dów wyrządzenia szkody ludziom lub ich
dobytkowi, a wskazuje się jedynie na religijny charakter popełnionego przestępstwa, bez jego skonkretyzowania. Procesy szybko
rozrastały się do takich rozmiarów, że znowu doszło do zbiorowych
egzekucji. 19 lipca spalono siedem dalszych kobiet (trzy z Jeseníka,
dwie z Mikulovic oraz po jednej z Dolni Lipovej i Adolfovic).
Dziesięć dni później, praktycznie z tych samych miejscowości, skazano na śmierć dalszych osiem. W sumie tylko w lipcu spalono 20 osób.
W sierpniu w dwóch procesach skazano 13 osób. Najtragiczniejszym
jednak okazał się wrzesień, kiedy to po czterech procesach życie straciły 32 osoby. We wrześniowych procesach po raz pierwszy spotykamy się z zapisem, że 24 ofiary najpierw zostały ścięte, dopiero ich
zwłoki spalone na stosie. Powodem podobno miał być szczery „żal
za grzechy”. 12 września, w Jeseníku, w jednej egzekucji spalono
żywcem 9 osób. Była to największa, a zarazem ostatnia tego typu
egzekucja, przynajmniej tutaj. Od tej pory stosy stawiano już tylko
dla pojedynczych ofiar, które w akcie łaski, przed wejściem na stos,
wcześniej ścinano. Pomimo że wyroki wykonywano w Jeseníku,
wszystkie orzeczenia zapadały w Nysie.
W tym okresie po raz pierwszy spotykamy się z imieniem późniejszego velkolosińskiego i šumperskiego inkwizytora Henryka Franciszka
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
17
dostat zaplaceno 2 tolary za každou oběť a měch vína.
Pravděpodobně už se nikdy nedozvíme, kolik lidí bylo popraveno
během druhé vlny procesů v letech 1634–1648. Protokoly obsahující
obecné informace mluví o 26 obětech, což je patrně pouze malá část
skutečného stavu, jestliže jen v roce 1641 bylo ve čtyřech provedených procesech ve městě Nysa odsouzeno 16 „čarodějnic“.
Částečné vysvětlení rostoucího násilí a krutostí přinášejí dochované dokumenty soudních procesů. Roky 1651–1684 byly v době čarodějnických procesů v nysském knížectví vůbec tím nejhroznějším
obdobím. V Zemském archivu v Opavě se dochovala spousta zajímavých dokladů tykajících se třetího období čarodějnických procesů, konkrétně 21 rozhodnutí, přičemž 15 z nich jsou originály
a zbylých 6 jsou přepisy.
Na začátku bylo opět nepodložené obvinění, tentokrát chlapce
z Širokého Brodu u Mikulovic, který se měl údajně zúčastnit sabatu
s jednou z tehdejších čarodějnic. Pravděpodobně první rozsudek smrti
byl v tomto období vydán ve městě Nysa 23. května 1651 nad dvacetiletou Uršulou Schnurzelovou z Širokého Brodu. V rozhodnutí čteme,
že „těžce proti božím přikázáním prohřešila, od Boha, jeho matky
a všech milých svatých odpadla a tělem a duší se oddala prokletému pekelníkovi Rolandovi, se kterým mnohokrát tělesně obcovala,
velebnou svátost hanbila a mnoha lidem čarodějnicky uškodila...“.
Rozsudek byl vykonán v Jeseníku
a přestože v dokladech nebylo uvedeno konkrétní
datum, víme, že
se popravy obyčejně konaly třetího dne. Stejný
osud záhy potkal
dalších pět žen,
které byly upáleny v Jeseníku
19. června. Dvě
z nich také
Zaraza Nákaza
CZ
18
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
Bobliga z Edelstadtu (Zlatých Hor). Był on członkiem trybunału, ale
PL także pilnym i aktywnym uczniem inkwizytora z Nysy, Ferdynanda
Zachera. Swój najbardziej krwawy etap kariery miał jednak nie
w księstwie nyskim, lecz po drugiej stronie Jeseników, u księcia
Žerotina dopiero w momencie, kiedy procesy w księstwie nyskim
praktycznie zakończono. W czasie najbardziej intensywnych polowań na czarownice znowu wkroczył na scenę, jak przed laty, biskup
Karol Ferdynand Waza, który ostrzegł listownie hrabiego Jerzego
z Hodic przed „zbyt dokładnym i niebezpiecznym prowadzeniem
procesów”, „wydaje się nam… jakby jednej albo więcej osobom przytrafiło się zbyt wiele, jakby były aż nadto zastraszone i męczone”.
Niestety, swoją uwagą biskup niczego nie zdołał powstrzymać, a procesy w niezmienionej formie trwały dalej. Między wyrokami śmierci od listopada 1651 r. do lutego 1652 r. znajdziemy kilka przypadków,
które różniły się od wcześniejszych. Chodzi o wyroki na osądzone
dzieci, co było przed laty opisywane w literaturze przedmiotu. Jak
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
pocházely z Širokého Brodu, jedna z Jeseníku a původ posledních
dvou je neznámý.
Zajímavé na tomto rozsudku je, že nejsou uvedeny jakékoliv příklady provedení škod lidem nebo jejich majetku, ukazuje se pouze religiozní charakter spáchaného zločinu bez jeho konkretizace. Procesy
se rychle rozrostly do obrovských rozměrů a opět se začaly konat
hromadné popravy. 19. července bylo upáleno sedm dalších žen (tři
z Jeseníku, dvě z Mikulovic, jedna z Dolní Lipové a jedna z Adolfovic).
Po deseti dnech, bylo (prakticky ze stejných měst) odsouzeno k trestu smrti dalších osm žen. Celkem bylo tedy pouze v červenci upáleno 20 osob. V srpnu bylo ve dvou procesech odsouzeno 13 osob.
Nejtragičtější bylo ale září, kdy po čistících procesech přišlo o život
32 osob. V těchto zářijových procesech se také poprvé setkáváme se
zápisem, že 24 obětí bylo nejdříve popraveno stětím a posléze byla
jejich těla upálena na hranici. Důvodem byla údajně „upřímná lítost za hříchy“. 12. září bylo v Jeseníku během jedné popravy zaživa upáleno 9 osob. Byla
to největší a přitom poslední takováto poprava,
alespoň v těchto místech.
Od této doby byly hranice stavěny pouze pro jednotlivé oběti, které byly
před upálením milosrdně sťaty. Přestože popravy se konaly v Jeseníku,
všechna rozhodnutí byla
vydávána ve městě Nysa.
V této době se rovněž poprvé objevuje jméno pozdějšího velkolosinského
a šumperského inkvizitora Jindřicha Františka
Bobliga z Edelstadtu
(Zlatých hor). Byl členem tribunálu a také
Sąd Soud
19
CZ
20
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
dowiodły jednak późniejsze badania, orzeczenia wyroków z podany-
PL mi zapiskami przy ich sekwencji, jak na przykład miało to miejsce
przy zapadłym w Nysie wyroku z 13 grudnia 1651 r., gdzie czytamy:
Barbara Kronasser z Velkich
Kunětic dwa lata, Urszula
Jones z Pisečnej półtora roku
itp., na szczęście, nie mówią o wieku skazanej osoby, ale o okresie, w którym
podobno dana osoba miała być „na usługach diabła”.
Wyjaśnienie tego zjawiska
można znaleźć w staraniach
inkwizytorów, aby udowodnić biskupowi, że niezbędne
jest wytrwanie w prowadzeniu procesów przeciwko wieloletnim sprzymierzeńcom
diabła. Dlatego też w czasie
trwania wizytacji biskupa
w Jeseníku w 1651 r. inkwizytorzy doszli do wniosku,
że wprawdzie wszyscy obywatele miasta są katolikami,
ale połowa z nich prawdoSabat Sabat
podobnie oddaje się zakazanym praktykom. W ówczesnej prasie europejskiej opisywano Śląsk
jako kraj przepełniony czarownicami i złymi duchami. W samych
Zlatých Horách podobno ośmiu katów miało „pełne ręce roboty
ze ścinaniem i paleniem, przy czym na raz mogli dać do pieca 6-8
sztuk plewa czarownic”. Dopiero kiedy w Nysie w czasie zeznań torturowane kobiety podały nazwisko biskupiego spowiednika, wielu
ludzi zorientowało się, co niosą za sobą zeznania wymuszane torturami. Bezpośrednio po tym wydarzeniu cesarz wydał zakaz prowadzenia procesów o czary.
Najwięcej informacji na temat tego tragicznego roku literatura przytacza za nyskim proboszczem Janem Feliksem Padewitzem, który
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
řádným a učenlivým žákem inkvizitora z města Nysa – Ferdinanda
Zachera. Nejkrvavější období své kariéry však nezažil v nysském
knížectví, ale na druhé straně Jeseníků, u žerotínského knížete,
a to už v době, kdy byly procesy v nysském knížectví již prakticky
ukončeny. V době nejintenzivnějších honů na čarodějnice se objevil
(jako před lety) biskup Karel Ferdinand Vaze, který v dopise varoval hraběte Jiřího z Hodic před „příliš podrobným a nebezpečným
vedením procesů“, „zdává se nám... jako by jedné nebo více osobám
se stalo příliš mnoho, jako by byly příliš zastrašovány a mučeny“.
Bohužel svým upozorněním biskup nic nezastavil a procesy v nezměněné podobě probíhaly dále.
Mezi rozsudky smrti od listopadu 1651 až do ledna 1652 najdeme
několik případů, které se od dřívějších značně liší. Jedná se o rozsudky nad dětmi, což bylo před lety popsáno ve věcné literatuře.
Několik rozhodnutí obsahuje u odůvodnění znepokojující poznámky, jako např. u rozhodnutí vydaném ve městě Nysa 13. prosince
1651 se můžeme dočíst: Barbara Kronasserová z Velkých Kutenic – 2
roky, Uršula Jonesová z Písečné – 1,5 roku apod. Jak ale ukázaly další výzkumy, naštěstí se nemluví o věku odsouzené osoby, ale o době,
v níž měla daná osoba údajně být „služebnicí ďábla“. Vysvětlení tohoto jevu lze najít ve snaze inkvizitorů zdůvodnit biskupovi nutnost i nadále pokračovat v procesech proti dlouholetým spojencům
ďábla. Proto při návštěvě biskupa v Jeseníku v roce 1651 zjišťovali
inkvizitoři, že ačkoliv jsou všichni občané města katolíci, polovina
z nich se pravděpodobně oddává zakázaným činnostem. V tehdejším evropském tisku bylo Slezsko popisováno jako kraj plný čarodějnic a zloduchů. Pouze ve Zlatých horách mělo prý 8 katů „ruce plné
práce se stínáním a upalováním“, přičemž najednou mohli strčit
do pece 6-8 kusů „čarodějnického úhrabku“. Teprve když ve městě
Nysa během výslechů mučené ženy předaly příjmení biskupského
zpovědníka, hodně lidí zjistilo, co s sebou takové přiznání vynucené mučením nese. Přímo po této události zakázal císař procesy
s čarodějnicemi provádět.
Nejvíce informací o tomto tragickém roce čerpá literatura od nysského faráře Jana Felixa Padewitze, který tyto události popisoval
v roce 1698 v „Dějinách kostela sv. Jakuba“. U příležitosti procesu
42 nysských žen se zde zmiňuje o speciální peci postavené u soudu.
21
CZ
22
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
w 1698 r. opisał je w „Historii kościoła św. Jakuba”. Wspomina tam,
PL przy okazji procesu 42 nyskich kobiet, o specjalnym piecu zbudowanym w pobliżu sądu. Chociaż nie posiadamy jakichkolwiek bliższych danych o jego wyglądzie, nie mamy również jakichkolwiek
jego pozostałości, przez co można funkcjonowanie pieca podawać
w wątpliwość, to pozostaje dzisiaj najbardziej drastycznym symbolem procesów czarownic na terenie księstwa. Należy podkreślić jednak, że blisko pół wieku po tragicznym roku 1651 ksiądz Padewitz
w swej pracy publicznie i jednoznacznie wypowiedział się, że największym grzechem jest wymuszanie zeznań torturami.
Ostatnie znane z terenów księstwa nyskiego wyroki śmierci na stosie pochodzą z lat 1683–1684. 25 listopada 1683 r. był ogłoszony wyrok na Kacpra Gottwalda, a 19 lutego 1684 r. na Annę Stenzel i jej
córkę Rozynę. Cała trójka pochodziła z Domašova. Pierwszy proces
dotyczył osoby, która rzekomo miała uczestniczyć w sabatach odbywanych najprawdopodobniej przy Petrovych kamenech, w pobliżu najwyższego szczytu Jeseników – Pradziada. To miejsce jednak
nie jest w wyroku podane, jednak przyjmowano, że właśnie tam
zlatywały się wszystkie „czarownice” ze Śląska i Moraw. Zapisano
jednak, że Gottwald posiadł wiedzę, dzięki której tylko myślą mógł
uśmiercać dobytek i rzekomo dokonał tego na… jednej krowie,
a ponadto, własną krwią zapisał się do specjalnej „czarnej księgi”,
w której figurowali tylko najbliżsi wspólnicy i wspólniczki diabła.
W drugim zaś protokole znajduje się zapis, że Rozyna Stenzel przy
trzykrotnym przesłuchaniu, za każdym razem „dobrowolnie” się
przyznała, że ze swą matką „zwiedziona straszliwą zbrodnią czarnej magii się oddała, na widłach przez komin leciała, na diabelskie
spotkania na pastwiska przybywała, gdzie zgodnie z tradycją czarownic tańczyła”. Oglądając dzisiaj zachowane w jesenickim muzeum narzędzia tortur, nietrudno zrozumieć absurdalność protokołów z takich przesłuchań, a słowo „dobrowolnie” jest tu kompletnie
mijającym się z prawdą.
Ostatni proces na Śląsku odbył się w 1740 r. w Ścinawie nad Odrą.
Jeszcze w 1775 r. mieszkańcy Nysy i okolic próbowali wywołać nową
falę prześladowań kobiet oskarżonych o czary, ale próba ta została później odkryta jako zwyczajne donosicielstwo i pomówienia.
Trudno to stwierdzić jednoznacznie, ale koniec procesów czarownic
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
I když nemáme žádné bližší údaje o jejím vzhledu a nemáme ani žádné její dochované části, díky čemuž lze
o způsobu fungování pece
pochybovat, zůstává dodnes
nejdrastičtějším symbolem
čarodějnických procesů na
území knížectví. Je však třeba zdůraznit, že téměř půl
století po tragickém roku
1651 se kněz Padewitz ve své
práci veřejně a jednoznačně
vyslovil, že největší hřích je
vynucení přiznání mučením.
Poslední známé rozsudky
smrti upálením na hranici
na území nysského knížectví
jsou z let 1683–1684. 25. listopadu 1683 byl vydán rozsudek
nad Kašparem Gottwaldem
Tortury Mučení
a 19. února 1684 nad Annou
Stenzelovou a její dcerou Rozinou. Všichni tři pocházeli z Domašova.
První proces se týkal osoby, která se prý měla zúčastnit sabatů, které se pravděpodobně konaly u Petrových kamenů blízko nejvyššího vrcholu Jeseníků – Pradědu. Toto místo není v rozsudku uvedeno, ale existují domněnky, že se všechny „čarodějnice“ ze Slezska
a Moravy potkávaly právě tam. Bylo však zapsáno, že Gottwald měl
znalosti, díky kterým byl schopen zabíjet dobytek pomocí myšlenky, což prý na jedné krávě krávě udělal, a k tomu se vlastní krví
zapsal do speciální „černé knihy“, ve které se nacházeli pouze nejbližší společníci a společnice ďábla.
Ve druhém protokolu je zápis, že se Rozina Stenzelová během trojnásobného výslechu rozhodně „dobrovolně“ přiznala, že spolu se svou
matkou „svedena strašnému hroznému zločinu černé magie se oddala, na vidlích proletíc komínem na ďábelské schůzky na pastviny
přicházela, kde v souladu s tradicí čarodějnic tančila“. Když se dnes
23
CZ
24
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
można przypisać jednemu z najświatlejszych książąt nyskich, bi-
PL skupowi Franciszkowi Ludwikowi Neuburgowi. Będąc już od naj-
młodszych lat przygotowywanym do stanu duchownego, otrzymał
bardzo staranne wykształcenie, zarówno intelektualne, jak i religijno-moralne. Biskup właśnie w 1684 r. rozpoczął swe rządy w księstwie biskupim. Od początku wprowadzał liczne reformy mające
poprawić położenie najuboższych warstw społeczeństwa, które
jeszcze po upływie półwiecza odczuwało skutki wojny trzydziestoletniej. Największy nacisk kładł na opiekę medyczną. Ważną rolę
w jej początkach, w księstwie nyskim, pełniła osoba położnej czy
bardziej akuszerki. Wzywano ją nie tylko przy narodzinach dziecka, ale swoją radą służyła również w innych dolegliwościach zdrowotnych. Wybór padał najczęściej na osoby zainteresowane ziołolecznictwem, czyli te, które jeszcze niedawno za takie praktyki
kończyły żywot na stosie. Często były to znachorki, co czasem budziło czujność i obawy wizytatorów kościelnych, chociaż w czasach biskupa Neuburga nikt nie ośmielił się już oskarżyć je o czary.
Na zakończenie jeszcze bardzo ważne podsumowanie całkowitej ilości ofiar polowania na czarownice. Dokładne informacje chyba już
nigdy nie będą stwierdzone, ale na podstawie najwierniejszej oceny
procesy w księstwie nyskim, a przede wszystkim w jego południowej
części w latach 1622–1684 pochłonęły przynajmniej 250 osób. Realna
liczba będzie jednak dużo większa. Tylko w wybranych miastach
podgórskiej części księstwa nyskiego doliczono się blisko 200 ofiar:
w Zlatých Horách – 85, w Jeseníku – 102, w Głuchołazach – 22 (w tym
dwóch mężczyzn). Co ciekawe, w Głuchołazach, w odróżnieniu od
pozostałych miejscowości, oskarżonych o czary nie palono na stosie, lecz wieszano na wzgórzu za miastem. Resztki postawionej tam
szubienicy mieli spalić żołnierze napoleońscy w 1807 r. Niemniej
dzisiaj wzgórze to oficjalnie nosi nazwę Szubienicznej Góry, a z procesami związana jest również nazwa położonego kilkadziesiąt metrów dalej urwiska skalnego, tzw. Czarciej Ambony. Na Szubienicznej
Górze również zakopywano prochy ofiar. Ofiary przesłuchiwano
w piwnicy tutejszego, dzisiaj nieistniejącego ratusza, wybudowanego w południowej części Rynku. Sprowadzono tam tzw. tron czarownic (fotel najeżony gwoździami); tortury trwały nie dłużej niż
8 dni. Sędziami byli komisarz Schoenwitz oraz Pascal Nase, którzy
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
25
díváme na mučící náCZ
stroje dochované v jesenickém muzeu, není
těžké pochopit absurditu protokolů z takovýchto výslechů
a slovo „dobrovolně“
se zde s pravdou jistě rozchází. Poslední
proces ve Slezsku se
konal v roce 1740 ve
vesnici Ścinawa nad
Odrou. Ještě v roce
1775 se obyvatelé města Nysa a okolí snažili rozpoutat další
vlnu pronásledovaní
žen obviněných z čarodějnictví, ale tento
Wiedźma z Nysy
čarodějnice z Nysy
pokus zůstal nevyšetřen a byl považován za obyčejné udavačství a pomluvy.
Je obtížné to jednoznačně prokázat, ale ukončení procesů lze připsat
jednomu z „nejsvětlejších“ nysských knížat, biskupovi Františkovi
Ludvikovi Neuburgovi. Již od nejmladšího věku byl připravován
pro duchovní stav, získal podrobné vzdělaní jak intelektuální, tak
i nábožensko-morální. Biskup začal v biskupském knížectví vládnout právě v roce 1684. Hned na začátku zavedl řadu reforem, které měly zlepšit situaci nejchudších vrstev obyvatelstva, které ještě půl století po ukončení třicetileté války pociťovaly její následky.
Největší důraz kladl na zdravotní péči. Důležitou roli v začátcích
této péče v nysském knížectví měla porodní bába, která byla zvaná
nejen k porodům, ale byla pomocná také u jiných zdravotních potíží. Vybírány pak byly nejčastěji osoby, které měly zájem o bylinkářství, čili ty, které ještě donedávna za takové činnosti končily život na hranici. Často šlo o léčitelky, což občas vzbuzovalo pozornost
a obavy církevních vizitátorů, ačkoliv v době biskupa Neuburga je
nikdo z čarodějnictví nesměl obvinit.
26
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
za 12-dniowy pobyt w Głuchołazach otrzymali 90 talarów. Rolę kata
PL pełnił Georg Hillebrand, zwany Mistrzem Jerzym, który za swoją
posługę otrzymał 138 talarów i sporo baryłek wina. Koszty ogólne
procesów wyniosły 748 marek, zaś z konfiskaty majątku ofiar uzyskano dochód rzędu 622 marek.
Do tragicznych wydarzeń XVII-wiecznych procesów, oprócz głuchołaskiej Szubienicznej Góry, nawiązują również inne zachowane nazwy, np. Grób Czarownicy pomiędzy Szyndzielową Kopą a Zamkową
Górą w Górach Opawskich, Čertovy kameny, czyli Czarci Kamień
nad Jesenikiem, Čertovy kazatelny (Czarcia Ambona) koło Javornika,
czy Hexen Berg, przedwojenna nazwa wzgórza na północny zachód
od Nysy, tuż przy linii kolejowej do Brzegu.
Stos Hranice
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
Nakonec ještě velmi důležité shrnutí celkového počtu obětí honu
na čarodějnice. Přesné informace nejspíš už nikdy nebudou zjištěny, ale na základě nejstřízlivějších odhadů připravily procesy v letech 1622 až 1684 v nysském knížectví a především v jeho jižní části o život nejméně 250 osob. Reálný počet bude však mnohem vyšší.
Pouze ve vybraných městech podhorské části nysského knížectví
bylo napočítáno téměř 200 obětí: ve Zlatých Horách 85, v Jeseníku
102, ve městě Głuchołazy 22 (z toho byli 2 muži). Co je zajímavé, ve
městě Głuchołazy, na rozdíl od ostatních měst, nebyli obvinění z čarodějnictví upalováni na hranici, ale byli oběšeni na kopci za městem. Zbytky tamní šibenice měli spálit napoleonští vojáci v roce 1807.
Nicméně dnes je tento kopec oficiálně pojmenován Szubieniczna
Góra (v překladu Šibeniční hora) a s procesy souvisí také název skalního srázu vzdáleného několik desítek metrů, tzv. Čertovy kazatelny. Na Szubieniczné Górze se rovněž zakopával popel obětí. Oběti
byly vyslýchány ve sklepě zdejší dnes už neexistující radnice, která se nacházela v jižní části hlavního náměstí. Byl tam dovezen
tzv. „čarodějnický trůn“ (křeslo plné hřebíků); mučení nebylo delší než 8 dnů. Soudci byli komisař Schoenwitz a Pascal Nase, kteří
za 12denní pobyt obdrželi 90 tolarů. Katem byl Georg Hillebrand,
kterému se říkalo Mistr Jiří, který za svou službu obdržel 138 tolarů a hodně soudků vína. Obecné náklady na procesy byly 748 marek a na konfiskaci majetku obětí bylo vyděláno zhruba 622 marek.
Na tragické události procesů ze 17. století navazují kromě głuchołazské Szubieniczni Góry také jiné dochované názvy, např. Hrob čarodějnice mezi vrcholem Zlatohorská vrchovina a Zámeckou horou
v Opavských horách, Čertovy kameny nad Jeseníkem, Čertova kazatelna u Javorníku či Hexen Berg, předválečný název kopce na
severozápad od města Nysa, těsně vedle železniční tratě směrem
k městu Brzeg.
27
CZ
28
Procesy czarownic na terenie księstwa nyskiego
PL
Literatura:
1.
Brachtl Z., Čarodějnické procesy na Jesenícku v 17.století, w: „Vlastivědné zajímavosti”, Šumperk 1987
2.
Korcz W., Wspólniczki diabła, czyli o procesach czarownic na Śląsku w XVII wieku,
Katowice 1985
3.
Šindelář B., Hon na čarodějnice: západní a střední Evropa v 16.-17. století, Praha
1986
4.
Šindelář B., Příspěvek k dějinám slezských procesů s čarodějnicemi se zvláštním zřetelem k procesům frývaldským v letech 1651–1684, w: Slezsky Sbornik nr. 44, rok
1946
5.
6.
Przybyszewski L., Czary i czarownice, Wrocław 1999
Wrzesiński Sz., Wspólniczki szatana. Czarownice na ziemiach polskich, Warszawa
2008
7.
Zuber R., Jesenicko v období feudalismu do roku 1848, Ostrava 1966
Čarodějnické procesy na území niskéhoŪvod
knížectví
29
CZ
Literatura:
1.
Brachtl Z., Čarodějnické procesy na Jesenícku v 17.století, w: „Vlastivědné zajímavosti”, Šumperk 1987
2.
Korcz W., Wspólniczki diabła, czyli o procesach czarownic na Śląsku w XVII wieku,
Katowice 1985
3.
Šindelář B., Hon na čarodějnice: západní a střední Evropa v 16.-17. století, Praha
1986
4.
Šindelář B., Příspěvek k dějinám slezských procesů s čarodějnicemi se zvláštním zřetelem k procesům frývaldským v letech 1651–1684, w: Slezsky Sbornik nr. 44, rok
1946
5.
6.
Przybyszewski L., Czary i czarownice, Wrocław 1999
Wrzesiński Sz., Wspólniczki szatana. Czarownice na ziemiach polskich, Warszawa
2008
7.
Zuber R., Jesenicko v období feudalismu do roku 1848, Ostrava 1966
30
Opis trasy Na początek nieco historii
PL „Ludzie ludziom zgotowali ten los”
Zofia Nałkowska
tekst: Kazimierz Staszków
Chcąc poznać historię księstwa, musimy cofnąć się w mroki
średniowiecza, do początków nowożytnego osadnictwa na ziemi
nyskiej. Pierwszą wzmiankę o naszym regionie znajdujemy w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV z 1155 roku. Wymieniony jest
w niej gród w Otmuchowie, który, podobnie jak pobliskie Bardo, zaliczał się do warowni strzegących południowych granic dzielnicy
śląskiej, należącej wówczas do Korony polskiej. W tej bulli, za staraniem biskupa Waltera z Malonne – zarządcy diecezji wrocławskiej,
kasztelania otmuchowska została nadana biskupowi jako uposażenie kościoła. Od zarania dziejów biskupi wrocławscy prowadzili tu
aktywną działalność osadniczą i gospodarczą, która była powodem
ostrych sporów z książętami wrocławskimi o władzę zwierzchnią.
Kres tym sporom położył przywilej nadany biskupom 23 czerwca
1290 roku przez Henryka IV Probusa (Prawego). Henryk – ostatni wielki władca dzielnicy śląskiej, leżąc na łożu śmierci, zrzekł
się wszystkich praw do kasztelanii otmuchowskiej na rzecz biskupów. Dało to początek suwerennemu księstwu kościelnemu biskupów wrocławskich. Dzielnica śląska, jako dziedziczna, po śmierci
Henryka IV zaczęła podlegać dynastycznym podziałom, co spowodowało jej rozdrobnienie na wiele coraz mniejszych i słabszych
księstw. Natomiast księstwo biskupie, jako niepodzielne, zyskiwało coraz bardziej na znaczeniu. Pierwszym noszącym tytuł książęcy był biskup Henryk I z Wierzbna (1302–1319). Testament Henryka
IV dał początek ponadpięćsetletniej historii kościelnego księstwa
biskupów wrocławskich, wyjątkowego w tej części Europy. W 1290
roku stolica księstwa została przeniesiona z Otmuchowa do dynamicznie rozwijającej się Nysy.
W połowie XIV wieku Śląsk przeszedł pod panowanie czeskie, co
zostało potwierdzone hołdami lennymi książąt śląskich. W 1342
roku hołd lenny złożył biskup Przecław z Pogorzeli. Tym samym
Śląsk, a wraz z nim księstwo nyskie utraciły całkowicie związek
z Polską. W 1526 roku, podczas najazdu tureckiego na Węgry, w bitwie pod Mohaczem zginął bezpotomnie dwudziestoletni Ludwik,
Popis trasy Na začátek trochu dějin
„Lidé lidem připravili tento osud“
Zofia Nałkowska
text: Kazimierz Staszków
Pokud chceme poznat dějiny knížectví, musíme se vrátit do období středověku, do začátků novověkého osidlování nysské země.
První zmínku o našem regionu najdeme v protekční bule papeže
Hadriana IV. z roku 1155. Je v ní zmíněn hrad ve městě Otmuchów,
který, stejně jako okolní Bardo, patřil ke strážním hradům hlídajícím jižní hranici slezské oblasti, která tehdy patřila k polské koruně. V této bule, za přičinění biskupa Waltera z Malonne, správce
wrocławské diecéze, byla otmuchowská kastelánie předána polskému biskupovi jako zajištění pro kostel. Od počátků této historie působili wrocławští biskupové aktivně v oblasti osidlování a hospodaření, což vzbuzovalo ostré spory s wrocławskými knížaty a vrchní
vládou. Tyto spory byly ukončeny privilegiem, které 23. července
1290 dal biskupům Jindřich IV. Probus (Pravý). Jindřich, poslední
velký vládce slezské oblasti, se na smrtelné posteli zřekl veškerých
práv na otmuchowskou kastelánii ve prospěch biskupů. Byl to začátek suverénního knížectví wrocławských biskupů. Slezská oblast
se jako dědictví po smrti Jindřicha IV. začala rodově dělit, což způsobilo její rozčlenění do mnoha menších a slabších knížectví. Na
druhé straně sjednocené biskupské knížectví získávalo stále větší význam. Prvním, který získal knížecí titul, byl biskup Jindřich
I. z vesnice Wierzbno (1302–1319). Závěť Jindřicha IV. zahájila pětiset letou historii kostelního knížectví wrocławských biskupů,
v té části Evropy opravdu výjimečného. V roce 1290 bylo hlavní město knížectví přesunuto z města Otmuchów do dynamicky sse rozvíjejícího města Nysa.
V polovině 14. století přešlo Slezsko k české koruně, což bylo potvrzeno lenními holdy slezských knížat. V roce 1342 složil lenní hold
biskup Przecław z Pogorzeli. Tímto Slezsko, a v něm i nysské knížectví, celkově ztratili vazbu s Polskem. V roce 1526 během tureckého nájezdu na Maďarsko, v bitvě u Moháče, zahynul bez následníka dvacetiletý Ludvík, český král, syn Vladislava Jagellonského.
Jeho smrtí se zakončila česko-uherská Jagellonská větev. Na základě rodových domluv obě království, jak české, tak uherské (včetně
31
CZ
32
Opis trasy Na początek nieco historii
zasiadający na tronie czeskim, syn Władysława Jagiellończyka.
PL Wraz z jego śmiercią wygasła czesko-węgierska linia Jagiellonów.
Drogą układów dynastycznych oba królestwa – czeskie i węgierskie,
a wraz z nimi Śląsk, przeszły pod panowanie Habsburgów. Biskupem
wrocławskim i księciem nyskim był wówczas Jakub Salza, którego
wspaniały nagrobek możemy podziwiać w nyskim kościele św. Jakuba.
W połowie XVIII wieku rozpoczynają się wojny śląskie (austriacko-pruskie). Po zawarciu pokoju 22 czerwca 1742 roku
Śląsk, a wraz z nim Nysa, przeszły pod panowanie pruskie.
W jej wyniku księstwo nyskie zostało podzielone na dwie części.
Linię podziału stanowił odcinek łączący Biskupią Kopę i Bilą Vodę,
leżącą u podnóża Gór Złotych. Ustalona wówczas granica jest – z małymi odstępstwami – dzisiejszą granicą między Polską i Czechami.
W 1810 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III dokonał sekularyzacji księstwa, zapewne z powodu olbrzymiej kontrybucji nałożonej w 1807 roku na Prusy przez Napoleona. Tym samym, po trwającej ponad pięćset lat historii, księstwo nyskie przestało istnieć.
W swojej bogatej historii księstwo nyskie przeżywało wzloty i upadki.
Jego włodarzami byli królewicze, arcyksiążęta, książęta (Jarosław
– książę opolski, Karol – arcyksiążę Habsburg, Karol Ferdynand
Waza – polski królewicz, Franciszek Ludwik Neuburg...), wielkie
postaci ówczesnej Europy, ale też osoby wywodzące się z prostego ludu (Piotr Nowak z Niwnicy, Sebastian Roztock z Grodkowa...).
Niestety, nie ominął księstwa tragiczny czas inkwizycji i polowań
na czarownice, a tym samym płonących stosów.
W 1231 roku papież Grzegorz IX powołał do życia inkwizycję, instytucję do walki o jedność Kościoła z herezją i schizmą, jaka owładnęła
ówczesną Europę. Zezwolił w tej wojnie na stosowanie tortur, a tych,
którzy nie chcieli wyrzec się swoich błędów, nakazał palić na stosie. Zadanie to zlecił dominikanom, którym wysoki kunszt w prowadzeniu przesłuchań przyniósł szybko ponurą sławę. Pierwszym
inkwizytorem na Śląsku był dominikanin Peregryn z Opola. W latach 1310–1314 przebywał w Awinionie biskup Henryk z Wierzbna,
skąd zapewne przywiózł metody do walki z beginkami – heretyczkami, których zgromadzenia zaczęły powstawać na Śląsku, między
innymi w Nysie. Pierwsze procesy zaczęły się w 1315 roku, w ich
wyniku stosy zapłonęły w Nysie, Świdnicy i Wrocławiu, a życie
straciło ok. 50 osób.
Popis trasy Na začátek trochu dějin
Slezska), přešly pod vládu Habsburků. Wrocławským biskupem a nysským knížetem byl v té době Jakub Salza, jehož nádhernou hrobku můžeme obdivovat v nysském kostele sv. Jakuba.
V polovině 18. století začaly slezské války (rakousko-pruské). Po
uzavření míru 22. června 1742, Slezsko, a rovněž Nysa, přešly pod
pruskou vládu.
Důsledkem této vlády bylo rozdělení knížectví na dvě části. Dělící
hranicí byl úsek spojující Biskupskou kupu a Bílou Vodu, která leží
u Rychlebských hor. Tehdy stanovená hranice je – s malými odchylkami – dnešní polsko-českou hranicí.
V roce 1810 provedl pruský král Friedrich Wilhelm III. sekularizaci knížectví pravděpodobně z důvodu obrovské kontribuce, kterou
na Prusy naložil Napoleon v roce 1807. Tímto, po více než pěti stech
letech, přestalo nysské knížectví existovat.
Ve své bohaté historii prožívalo nysské knížectví vzestupy a pády.
Vládli mu princové, arciknížata, knížata (Jaroslav – opolský kníže,
Karel Habsburský arcikníže, Karel Ferdinand Waza polský princ,
František Ludvik Neuburg...), velké osobnosti tehdejší Evropy, ale
také osoby, které pocházely z prostého lidu (Piotr Nowak z vesnice
Niwnica, Sebastian Roztock z města Grodków...).
Bohužel se knížectví nevyhnulo tragické době inkvizice a honům
na čarodějnice a také hořícím hranicím.
V roce 1231 zavedl papež Řehoř IX. inkvizici – instituci pro boj o jednotu církve s kacířstvím a schizmou, která ovlivnila tehdejší Evropu.
V této válce bylo povoleno mučení a ty, kteří se odmítali zříct svých
omylů, nakazoval upalovat na hranici. Tímto úkolem pověřil dominikány, kterým jejich velký um pro provádění výslechů rychle přinesl špatnou pověst. Prvním inkvizitorem ve Slezsku byl dominikán Peregryn z města Opole. V letech 1310–1314 pobýval v Avinionu
biskup Jindřich z vesnice Wierzbno a odtud si určitě přivezl metody boje s bekyněmi – kacířkami, jejichž skupiny se začaly objevovat ve Slezsku, mj. i ve městě Nysa. Po prvních procesech se v roce
1315 rozhořely hranice ve městech Nysa, Świdnica a Wrocław a o život přišlo 50 lidí.
V 15. a 16. století postihla téměř celou Evropu epidemie pronásledovaní čarodějnic. Nejslavnějším a také nejkrutějším dílem o čarodějnicích bylo „Kladivo na čarodějnice“ vydané v roce 1456. Autory
33
CZ
34
Opis trasy Na początek nieco historii
W XV i XVI wieku całą niemal Europę ogarnia epidemia prześla-
PL dowania czarownic. Cieszącym się największym powodzeniem, sły-
nącym z okrucieństwa dziełem na temat czarownic był „Młot na
czarownice”, wydany w 1456 roku. Jego autorzy, dwaj dominikańscy inkwizytorzy: Heinrich Krämer i Jacob Sprenger, byli wyjątkowo okrutni i bezwzględni w metodach zwalczania czarów w każdej postaci. To „dzieło” okazało się najokrutniejszą instrukcją, jaką
mógł stworzyć człowiek, w torturowaniu głównie kobiet i wymuszaniu zeznań. Dziś, bez wątpienia, autorów zamknięto by w szpitalu psychiatrycznym. Ale tamtych czasów nie możemy oceniać
z dzisiejszego punktu widzenia.
W pierwszej połowie XVII wieku na Śląsku toczyła się wojna trzydziestoletnia (1618–1648). W 1633 roku Nysę nawiedziła wielka epidemia dżumy, która zabiła blisko sześć tysięcy
mieszkańców. Dopełnieniem nieszczęść była wielka susza z lat
1736–1737 wywołująca głód, który zabrał kolejnych 1000 ofiar.
Trudno się dziwić, że moralność ludzka sięgnęła piekielnego dna.
Pierwsza, tragiczna fala procesów o czary przelała się przez księstwo nyskie w 1622 roku. Wtedy to w Jeseniku (Friewaldau), leżący na łożu śmierci gminny pasterz Schmied, oskarżył swoją
żonę Barbarę o uprawianie czarów (była podobno piękną kobietą).
W wyniku tortur i męczarni wyznała, że swoje niecne praktyki
uprawiała z innymi kobietami. W efekcie pierwszego procesu o czary spłonęło 35 kobiet.
Szaleństwo polowań na czarownice w Europie, rozpoczęte ok. 1450
roku, trwało co najmniej aż do 1750 roku. Zostało przeprowadzonych ok. 100 tysięcy procesów o czary, w wyniku których stracono
ok. 50 tysięcy osób. Niektóre źródła liczbę ofiar szacują na milion.
Jest to więcej niż ilość ofiar ówczesnych wojen.
Popis trasy Na začátek trochu dějin
knihy jsou dva dominikánští inkvizitoři: Heinrich Krämer a Jacob
Sprenger, kteří byli ve svých metodách bojů proti čarodějnictví
v každé jeho podobě výjimečně krutí a bezohlední. Toto „dílo“ se
stalo nejkrutějším návodem k mučení žen a vynucování přiznání,
které člověk vůbec mohl vytvořit. Dnes by byli nepochybně zavřeni do psychiatrické léčebny. Ale tehdejší dobu nemůžeme hodnotit
z dnešního hlediska.
V první polovině 17. století probíhala na území Slezska třicetiletá
válka (1618–1648). V roce 1633 zachvátila město Nysa velká epidemie moru, během níž zahynulo
6 tisíc obyvatel. K neštěstí se navíc
přidalo velké sucho v letech 1736–
1737, které vyvolalo hlad a vyžádalo si dalších tisíc životů. Nelze se
divit, že lidská morálka klesla na
pekelné dno.
První tragická vlna čarodějnických procesů prošla nysským knížectvím v roce 1622. V té době
v Jeseníku (Friewaldau) obvinil obecní pastýř Schmied, který byl
na smrtelné posteli, svou manželku Barbaru z čarodějnictví (šlo
údajně o krásnou ženu). V důsledku mučení přiznala, že své hanebné činnosti prováděla spolu s dalšími ženami. Výsledkem prvního
procesu bylo upálení 35 žen.
Šílenství honu za čarodějnicemi v Evropě zahájeném asi v roce 1450
trvalo nejméně do roku 1750. Bylo provedeno přibližně 100 tisíc čarodějnických procesů, během nichž bylo popraveno asi 50 tisíc lidí.
Některé zdroje odhadují celkový počet obětí na milion. To je více,
než je počet obětí tehdejších válek.
35
CZ
36
Opis trasy odcinek polski
Granica państwa (0,00 km) – o jej istnieniu świadczą jedynie
PL dwie tablice. A jeszcze tak niedawno czekaliśmy w kolejkach na
jej przekroczenie. Przed nami długi zjazd i piękna panorama
Głuchołaz. Dojeżdżamy do zajazdu „Zagroda”, skręcamy w lewo w ul.
J. Lompy, dojeżdżamy do pierwszych zabudowań, skręcamy w prawo
w ul. M. Karłowicza, następnie w lewo w ul. M. Ogińskiego, zjeżdżamy w dół, do ul. Parkowej. Dalej, w prawo, ulicą Jana Pawła II kierujemy się do wiaduktu kolejowego, dalej promenadą wiodącą nad rzeką
Białą Głuchołaską dojeżdżamy do Groty Góralskiej (6,2 km). Trasa
skręca w prawo, przez most na rzece. Ja proponuję zrobić przerwę
i skręcić w lewo, w stronę Rezerwatu Geologiczno-Krajobrazowego
„Nad Białką”. Położony jest on w miejscu, gdzie rzeka tworzy charakterystyczne zakole. Znajdują się tu reliktowe szyby i sztolnie powstałe w XIII i XIV wieku podczas eksploatacji złotonośnych żwirów i piasków. Jak podaje prof. J. Kazimierczyk, podczas trwającej
blisko 250 lat eksploatacji uzyskano z tego złoża około 2800 kg złota, co daje średnią roczną 11 kg.
Występują tutaj również kamienie szlachetne i półszlachetne, jak
granaty (almadyn), cyrkony, turmaliny i staurolity.
Po zwiedzeniu rezerwatu proponuję pojechać 700 m dalej, przez most
na rzece, gdzie za torami kolejowymi, w zboczu obok rurociągu, znaGłuchołazy
leźć można wspomniane kryształy granatów.
Grota Góralska
Największy, jaki znalazłem, miał średnicę 1 cm.
Horalská jeskyně
Wszyscy pamiętamy tragiczne skutki powodzi w 1997 roku. Poczyniła
ona również wielkie spustoszenia w rezerwacie, niszcząc prawie
całą promenadę. Kiedy wody ustąpiły, wybrałem się z miską do płukania złota (patelnią) popróbować szczęścia w naniesionych przez
wodę nowych osadach. Efektem kilkugodzinnych poszukiwań było
siedem drobinek samorodnego złota (złotego piasku) o wadze nieprzekraczającej 1 grama. Znajomy złotnik wycenił mój skarb na 180
000 ówczesnych zł, czyli 18 nowych.
Przed nami, po lewej stronie, stromo opadającymi do rzeki zboczami wznosi się Szubieniczna Góra, o której w dalszej części.
Popis trasy polský úsek
Státní hranice (0,00 km) – o její existenci vypovídají pouze dvě
tabule. A není tomu tak dávno, co jsme museli dlouho čekat v kolonách, abychom ji mohli překročit. Před námi je dlouhý sjezd
a nádherné panorama města Głuchołazy. Přijíždíme k hostinci „Zagroda“, zahneme doleva na ul. J. Lompy, projíždíme okolo
prvních staveb, odbočíme doprava do ul. M. Karłowicza, dále doleva do ul. M. Ogińskiego, sjedeme dolů do ul. Parkowé. Dále míříme doprava ulicí Jana Pawła II. k želenickému mostu, pak promenádou nad řekou Biała Głuchołaska a přijíždíme na místo
Góralska Grota (6,2 km). Trasa odbočuje doprava mostem nad
řekou. Navrhuji si zde udělat krátkou zastávku a zahnout doleva směrem ke Geologické přírodní rezervaci „Nad Białką”.
Nachází se v místě, kde řeka vytváří charakteristický meandr.
Jsou zde památkové šachty a štoly, které vznikly v 13. a 14. století během exploatace zlatonosných štěrků a písků. Jak uvádí prof.
J. Kazimierczyk, během skoro 250 let těžby bylo vytěženo asi 2800
kg zlata, což je průměrně 11 kg za rok. Vyskytují se zde také drahokamy a polodrahokamy, jako např. granáty (almadin), zirkony,
turmalíny a staurolity.
Po prohlídce rezervace navrhuji jet 700 m dále můstkem nad řekou, kde je za železničními kolejemi na stráni vedle potrubí možné najít zmíněné krystaly granátů. Největší, který jsem našel, měl
průměr 1 cm.
Všichni pamatujeme tragické důsledky záplav v roce 1997. Způsobily
rovněž velké škody v rezervaci, zničily téměř celou promenádu.
Když vody ustoupily, vydal jsem se s miskou na rýžování zlata
(pánví) zkusit, zda budu mít v nových vodou přinesených usazeninách trochu štěstí. Výsledkem mého snažení, které trvalo několik
hodin, bylo 7 zrnek surového zlata (zlatého písku) o hmotnosti pod
1 gram. Známý zlatník zhodnotil můj poklad na 180 000 tehdejších
zlotých, tj. 18 dnešních PLN.
Naproti nám, nalevo, se se strmými svahy nachází Szubieniczna
Góra, o které se ještě v další části zmíníme.
Teď se ale vrátíme íme do města ulicí gen. W. Andersa. Po cestě projíždíme okolo pěkných penziónů – jde o pozůstatky bývalých lázní. Vlevo míjíme most Jana Pawła II., za kterým zahneme doprava a doleva do ul. S. Wyspiańskiego. Od této zatáčky vybíhá stezka,
37
CZ
38
Opis trasy odcinek polski
Wracamy do miasta ul. gen. W. Andersa. Po drodze mijamy pięk-
PL ne pensjonaty, pozostałości po dawnym uzdrowisku. Po lewej mi-
jamy most Jana Pawła II, za którym w prawo i w lewo skręcamy
w ul. S. Wyspiańskiego. Od tego zakrętu odchodzi ścieżka prowadząca na Szubieniczną Górę. Skręcamy w prawo, przez most,
ul. gen. W. Sikorskiego, za którym szlak skręca w prawo
w ul. S. Moniuszki. Proponuję skręcić w lewo, w ulicę, którą dojedziemy do centrum Głuchołaz (7,9 km).
Historii miasta nie można oddzielić od historii wydobywanego tu już
od średniowiecza złota. Na początku XIII wieku biskup Wawrzyniec
założył w zakolu rzeki Białej warowny gród i zamek Ziegenhals
(Kozia Szyja) – dzisiejsze Głuchołazy. Rosnące bogactwo i złoto stanowiły łakomy kąsek dla różnego
autoramentu rozbójników. O jednym z takich najazdów opowiada
ciekawa legenda. Otóż pewnego
razu miasto zaatakowali rozbójnicy lub, jak inni powiadają, zdążający pod Legnicę Tatarzy, którym miasto postawiło skuteczny
opór. Kiedy sytuacja stawała się
beznadziejna, burmistrz wpadł
na genialny pomysł, żeby oszukać wroga i zniechęcić do dalszego oblężenia. Przebrał się w skórę
Głuchołazy
dawno już zjedzonego ostatniego
Kościół św. Wawrzyńca
kozła i skacząc po murach, srogo
Kostel sv. Vavřince
przy tym się męcząc, naśladował żwawe zwierzę. Widząc to, rabusie zaczęli wątpić w powodzenie zdobycia miasta głodem i w niedługim czasie odstąpili niepocieszeni, sądząc, że jego mieszkańcom
daleko jeszcze do klęski głodu. Od tego czasu, na pamiątkę tego wydarzenia, miasto przybrało za swój herb głowę wspomnianego kozła. Inny przekaz o tym wydarzeniu podaje, że w skórę kozła miał
się przebrać sprytny szewczyk. Skutki wojny trzydziestoletniej okazały się dla miasta tragiczne. Dla upamiętnienia jej zakończenia
w 1648 roku mieszczanie zasadzili na rynku lipę, która osiągnęła
imponujące rozmiary. Kres lipie położyła zima 1992 roku, kiedy to
Popis trasy polský úsek
39
která směřuje na Szubienicznou Góru. Odbočujeme doprava mosCZ
tem, ulicí gen. W. Sikorskiego, za kterým trasa zabočuje doprava do
ul. S. Moniuszki. Navrhuji zahnout doleva do ulice, kterou dojedeme do centra města Głuchołazy (7,9 km).
Dějiny města není možné oddělit od dějin zlata těženého zde už od
středověku. Na počátku 13. století zřídil biskup Vavřinec v zátoce
řeky Biała strážní hrad a zámek Ziegenhals (Kozia Szyja – v češtině Kozí krk) – dnešní Głuchołazy. Rostoucí bohatství a zlato byly
lákavé pro loupežníky různého druhu. O jednom z takových nájezdů vypráví zajímavá legenda. Kdysi bylo město napadeno loupežníky nebo, jak říkají jiní, Tatary táhnoucími k městu Legnica, proti
nimž se město postavilo. Situace už vypadala beznadějně, když starosta přišel na to, jak nepřítele podvést a odradit jej od dalšího obléhání. Převlékl se do kůže kozla, který byl už dávno sněden, a skákal po hradbách, mekotajíc a křepčíc. Když to loupežníci uviděli,
začali pohybovat o tom, zda jsou město schopní dobýt vyhladověním tamních obyvatel a po krátké době obléhání zanechali, jelikož
nabyli přesvědčení, že obyvatelé mají k smrti z hladu ještě daleko.
Od té doby, na památku těchto událostí, je v erbu města hlava zmíněného kozla. Jiná verze této události říká, že do kůže kozla se měl
převléct chytrý švec.
Následky třicetileté války byly pro město tragické. Na památku jejího ukončení v roce 1648 zasadili obyvatelé na náměstí lípu, která dosáhla obdivuhodných rozměrů. Konec lípy nastal v zimě 1992,
když její kmen roztrhl mráz. Naštěstí na jejím místě už roste její
následovník.
Ani rok 1651 město Głuchołazy nešetřil. Dříve byla místem
Portal
souzení čarodějnic Nysa. Jakmile začal počet podezřelých
Portál
40
Opis trasy odcinek polski
mróz rozsadził jej pień. Na szczęście, w jej pozostałościach wyra-
PL sta już jej następczyni.
Nie oszczędził Głuchołaz również rok 1651. Wcześniej miejscem sądzenia czarownic była Nysa. Kiedy liczba podejrzanych lawinowo rosła,
postanowiono powołać do życia filie „sądu nyskiego” w Głuchołazach,
Jeseniku i wspomnianych wcześniej Zlatých Horách. W sierpniu
przybyło do miasta dwóch sędziów inkwizytorów z Nysy: Schönwitz
i prokurator Nase oraz kat Georg Hillebrand. Oskarżonych o czary
uwięziono w lochu
nieistniejącego dziś
ratusza. Do dyspozycji kata była również
izdebka tortur, która mieściła się obok.
Oprawcy wystarczyło tylko osiem dni,
żeby torturami wymusić przyznanie
się do winy. Wyrok
wykonano na wspoGłuchołazy
mnianej wcześniej Szubienicznej Górze.
Szubieniczna Góra
Šibeniční hora
W płomieniach stosu zginęło tragicznie
21 osób – 19 kobiet i 2 mężczyzn. „Honorarium” sędziów za 12 dni
pracy wyniosło po 90 talarów, natomiast kat otrzymał 138 talarów
i beczułkę wina, jak uzasadniono – dla dodania odwagi. Znane są
nazwiska wszystkich ofiar, myślę jednak, że dla ich spokoju nie
będę ich wymieniał.
Na zakończenie ciekawostka związana z przyznawanym przez dzieci „Orderem Uśmiechu”. Zaprojektowała go dziewięcioletnia wówczas Ewa Chrobak mieszkająca w tym mieście.
Głuchołazy
Kościół św. Wawrzyńca
Kostel sv. Vavřince
Popis trasy polský úsek
41
CZ
Głuchołazy
lavinovitě růst, bylo rozhodnuto o zřízeWieża bramy górnej
Věž hlavní brany
ní poboček „nysského soudu“ ve městě
Głuchołazy, Jeseníku a výše zmíněných Zlatých Horách. V srpnu
přišli do města dva inkvizitoři města Nysa: Schönwitz a prokurátor Nase a také kat Georg Hillebrand. Obviněné z čarodějnictví byly
vězněny ve věznici radnice, která už neexistuje. K dispozici zde také
byla místnost určená pro mučení, která se nacházela vedle. Mučiteli
na vynucení přiznaní viny stačilo pouhých 8 dní. Rozsudek byl vykonán na dříve zmíněné Szubieniczné Góře. V plamenech hranice
zde tragicky zahynulo 21 osob – 19 žen a 2 muži. „Honorář“ soudců
za odpracované dny byl 90 tolarů pro každého, zatímco kat obdržel
138 tolarů a soudek vína, což, jak znělo odůvodnění, bylo na kuráž.
Známá jsou jména všech obětí, ale pro jejich klid je zde nebudu uvádět. Nakonec zajímavost spojená s „Medailí úsměvu“, kterou udělují děti. Projekt medaile je návrhem tehdy devítileté Evy Chrobak,
žijící v tomto městě.
42
Opis trasy odcinek polski
Wyjeżdżamy z miasta i kierujemy się w stronę Zlatych Hor. Po mi-
PL nięciu drugiego przejazdu kolejowego skręcamy w lewo w kierunku Konradowa (11,6 km), mijamy masywny kościół pw. Chrystusa
Króla, wzniesiony w 1937 roku. Dojeżdżamy do skrzyżowania, skręcamy w lewo i ostrym podjazdem pokonujemy wzgórze. Po pokonaniu ostrego zakrętu zjeżdżamy w prawo, do Skowronkowa (12,6
km). Na skrzyżowaniu skręcamy w lewo i starym, obsadzonym czereśniami traktem, podziwiając wspaniałą panoramę Biskupiej Kopy,
Gór Opawskich oraz Jesioników, zjeżdżamy do Jarnołtówka (14 km).
Ta stara wieś letniskowa, wzmiankowana już w 1268 roku, stanowi
Jarnołtówek
Tama
Přehrada
dziś miejsce aktywnego wypoczynku dla całej
Opolszczyzny. Jest główną bazą wypadową na
Biskupią Kopę oraz w Góry Opawskie. W latach powojennych prowadzono tu poszukiwania i eksploatację rud uranowych. Neoromański
kościół św. Bartłomieja Apostoła wzniesiono w 1907 roku w miejscu zniszczonego przez powódź w 1903 roku, którego początki sięgają 1 połowy XIV wieku. We wsi znajduje się pięknie odrestaurowany dwór z początków XIX wieku (własność prywatna), figura
św. Jana Nepomucena z początku XIX wieku oraz serwująca włoskie specjały restauracja „Pod Kopą”.
Paul Kutzer podaje, że jeszcze w połowie XIX wieku na strychu gospody w ówczesnym Arnoldsdorf (Jarnołtówku), pośród różnych gratów, miał znajdować się „fotel czarownic”. Był to specjalny taboret,
który służył do przesłuchiwania podejrzanych o uprawianie czarów.
Popis trasy polský úsek
43
Vyjíždíme z města a jedeme směrem na Zlaté Hory. Po projeCZ
tí druhého železničního průjezdu zahneme doleva na
Konradów (11,6 km), kde míjíme mohutný kostel sv. Krále Krista
postavený v roce 1937. Přijíždíme na křižovatku a odbočujeme doleva,
po prudkém stoupání dobýváme kopec. Pak ostře zabočíme doprava a sjíždíme do vesnice Skowronków (12,6 km). Na křižovatce odbočujeme doleva na starou trať lemovanou třešněmi, na níž se můžeme kochat překrásným výhledem na Biskupskou kopu, Opavské
hory a Jeseníky, pak sjíždíme do vesnice Jarnołtówek (14 km).
Tato stará vesnice, zmiňovaná už v roce 1268, je dnes místem
aktivního odpočinku pro celé Opolsko. Je hlavním výchozím
bodem na Biskupskou kupu a Opavské hory. V poválečných letech zde byly vyhledávány a těženy uranové rudy. Nerománský
kostel sv. Bartoloměje Apoštola byl postaven v roce 1907 místo
kostela zničeného při záplavě v roce 1903, který pocházel z 1. poloviny 14. století. Ve vesnici se nachází zdařile restaurované nádvoří
z počátku 19. století (vlastníkem je soukromý majitel), ze stejného
období pochází také socha
sv. Jana Nepomuckého a nachází se zde také restaurace
„Pod Kopą”, ve které si můžete dát italské jídlo.
Paul Kutzer uvádí, že ještě v polovině 19. století se v podkroví hospody
(v tehdejším Arnoldsdorf Jarnołtówek) mělo mezi různým harampádím nacházet „čarodějnické křeslo“. Šlo
o speciální sedačku, která
sloužila k vyslýchání podezřelých z čarodějnictví. Mezi
Jarnołtówek
různými mučícími nástroji
Kościół św. Bartłomieja Apostoła
Kostel sv. Bartoloměje Apoštola
byl tento jedinečný. Vyrobil
jej jakýsi zlatohorský truhlář a vzorem mu byla ševcovská trojnožka, ale bez opěr a z bukového špalku. Sedlo bylo ohraničeno kovovou obručí, do které byly upevněny kovové hřebíky podobné zubům
44
Opis trasy odcinek polski
Spośród różnych wymyślnych narzędzi tortur należał do wyjątko-
PL wych. Skonstruował go pewien zlatohorski stolarz na wzór trójnożnego taboretu szewskiego, bez oparcia, z bukowego kloca. Siedzisko
otoczone było żelazną obręczą, do której przymocowane były żelazne gwoździe, podobne do zębów w grabiach. Pośrodku umieszczony był długi, najeżony ostrymi kolcami żelazny ząb (obliczony na
odbyt). Na każdej z nóg znajdowała się obejma, służąca do przypinania nóg przesłuchiwanej ofiary. Zgodnie z poleceniem, które
znajdowało się w archiwum nyskiego sądu, taboret był przekazywany wszystkim sądom w księstwie, prowadzącym dochodzenia
przeciwko czarownicom. Dziś nietrudno sobie wyobrazić, co przeżywała nieszczęsna ofiara „zasiadająca” na takim fotelu i wiadomo, że przyznawała się do wszystkiego, czego oczekiwali oprawcy.
Zainteresowanym proponuję wypad do „Grobu Czarownicy”
znajdującego się na przełęczy pod Zamkową Górą. Wyjeżdżamy
z Jarnołtówka w stronę Prudnika trasą R 60 (znaki niebieskie), która doprowadzi nas do parkingu przy kąpielisku w Pokrzywnej. Dalej
trasą R 57 (znaki czerwone) – górski cross – na Biskupią Kopę. Po
przejechaniu ok. 2,2 km dojeżdżamy do ostrego zakrętu w prawo,
przed nami widoczny słup graniczny. Skręcamy w lewo, w wąską
ścieżkę, po 200 m dochodzimy do kwarcowego głazu, który zwany
jest „Grobem Czarownicy”.
Jest to oczywiście smutna legenda, bo jak wiemy, prochów spalonej czarownicy nie było wolno grzebać,
a kat miał obowiązek rozsypać je na rozstajach dróg. Być może to
rodziny posądzonych o czary nieszczęsnych ofiar przychodziły w to
miejsce pomodlić się za utraconą matkę, siostrę?
Wracamy do Pokrzywnej, przy pierwszych zabudowaniach odbijamy leśną drogą w lewo, dojeżdżamy do asfaltowej drogi. Skręcamy
w lewo i wracamy do Jarnołtówka. Długość trasy wynosi 12,7 km.
Ruszamy w stronę Głuchołaz, po przejechaniu 800 m skręcamy w prawo. Jedziemy dalej starym traktem, przed nami roztaczają się wspaniałe widoki w kierunku Charbielina (16,1 km). Przejeżdżamy ruchliwe skrzyżowanie. Dalej pojedziemy drogą, którą niegdyś biegła
wschodnia granica księstwa. Mijamy kościół św. Jana Chrzciciela,
wzmiankowany w XIV wieku. W marcu 1945 roku doszczętnie spłonął, został odbudowany w 1958 roku. Liczne przebudowy zatarły
Popis trasy polský úsek
45
hrábí. Uprostřed se nacházel dlouhý železný zub s ostrými hroty
CZ
(vypočítaný na řitní otvor). Na každé noze byla objímka, kterou se
upevňovaly nohy vyslýchané oběti. V souladu s nařízením, které
se nacházelo v archivu nysského soudu, byla sedačka dodána všem
soudům v knížectví, které vyšetřovaly věci proti čarodějnicím. Dnes
není obtížné představit si, co musela nešťastná oběť vytrpět „usedajíc“ na toto křeslo, a nedivíme se, že byla ochotna přiznat se ke
všemu, co od ní mučitelé chtěli.
Zájemcům doporučuji návštěvu „Čarodějnického hrobu“, který
se nachází na průsmyku pod Zámkovou horou. Vyjíždíme vesnice
Jarnołtówek ka směrem na Prudnik trasou R 60 (modré značky), která nás zavede až k parkovišti u koupaliště v ve vesnici Pokrzywna.
Dále pokračujeme trasou R 57 (červené značky) – horský cross – na
Biskupsku kupu. Po cca 2,2 km přijíždíme k ostré zatáčce doprava
a naproti už můžeme zahlédnout hraniční sloup. Zahneme doleva na
úzkou stezku a po
200 m jsme u křemenového balvanu, kterému se říká
„Čarodějnický hrob“.
Jde o smutnou legendu, protože, jak
víme, prach upálené čarodějnice se
nesměl prohrabávat a kat měl povinnost rozsypat jej na rozcestích. Je možné, Grób czarownicy
že rodiny nešťastných obětí obviněných z ča- Hrob čarodějnice
rodějnictví přicházely na toto místo pomodlit se za svou popravenou matku nebo sestru?
Vrátíme se do vesnice Pokrzywna, u prvních staveb odbočujeme
lesní stezkou doleva, přijíždíme na asfaltovou cestu. Zahýbáme doleva a vrátíme se do vesnice Jarnołtówek. Délka trasy je 12,7 km.
Vyrážíme směrem na Głuchołazy, po ujetí 800 m zahneme doprava.
Jedeme dále starou tratí ve směru na Charbielin (16,1 km) a před
námi jsou úžasné vyhlídky. Přejíždíme rušnou křižovatku. Dále jedeme cestou, která kdysi vymezovala východní hranici knížectví.
46
Opis trasy odcinek polski
wszelkie cechy stylowe. Przejeżdżamy przez Nowy Las (20,8 km),
PL mijamy kościół św. Jadwigi – pierwotnie NMP, wzmiankowany
w 1302 roku, zniszczony w marcu 1945 roku, odbudowany w 1949
roku. Dojeżdżamy do Starego Lasu (23,8 km).
W przeciwieństwie do poprzednich neobarokowy kościół św. Marcina – wzmiankowany w 1302 roku, rozbudowany
w 1913 roku – zachował interesującą bryłę architektoniczną, warto
go obejrzeć. Mijamy ostatnie zabudowania wsi. Na wysokości znaku
oznaczającego koniec wsi (25,3 km) po prawej stronie drogi widzimy
pozostałości średniowiecznego grodziska z XIII wieku. Być może
są to relikty grodu kasztelańskiego, poświadczonego w 1285 roku.
Po zwiedzeniu grodziska jedziemy dalej.
Przed Hajdukami Nyskimi skręcamy w prawo do Kępnicy (32,2 km),
jednej z najstarszych wsi w księstwie nyskim. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XIII wieku. Z tego czasu pochodzi kościół
Wniebowzięcia NMP, którego gruntownej przebudowy dokonano
w 1883 roku. Dokumentują to chorągiewki na szczytach. Podczas
tych prac odnaleziono najstarsze, wykonane z marmuru sławniowickiego epitafium proboszcza Hermana, datowane na 1314 rok,
Popis trasy polský úsek
47
Projíždíme vedle kostela sv. Jana Křtitele zmiňovaného již ve 14.
CZ
století. V březnu v roce 1945 kostel zcela vyhořel a opětovně byl postaven v roce 1958. Řada přestaveb však již celkově zakryla veškeré
původní slohové prvky. Přejíždíme přes Nowy Las (20,8 km), míjíme kostel sv. Hedviky – původně Marie Panny, zmiňovaný v roce
1302, v březnu 1945 zničený a v roce 1949 opět postavený. Dojíždíme
do vesnice Stary Las (23,8 km).
Na rozdíl od předchozích, neobarokní kostel sv. Martina
(zmiňovaný v roce 1302 a v březnu 1913 rozestavěný) si zachoval zajímavý architektonický styl – je záhodno si ho prohlédnout.
Míjíme poslední stavby ve vesnici. Na úrovni značky určující konec
obce (25,3 km) uvidíme napravo cesty zůstatky středověkého hradiště z 13. století. Možná že jsou to pozůstatky kastelánského sídla
zřízeného v roce 1285.
Pak po návštěvě hradiště jedeme dále.
Před vesnicí Hajduki Nyskie odbočíme doprava do vesnice
Kępnica (32,2 km) jedné z nejstarších
v nysském knížectví. Byla poprvé
Charbielin
Kościół św.Jana Chrzciciela
zmiňována v 13. století. Z té doby
Kostel sv. Jana Křtitele
48
Opis trasy odcinek polski
które zamurowano ponownie w prezbiterium. Jest to dowód bli-
PL sko siedemsetletniej eksploatacji tego cennego kamienia. Proboszcz
Herman przebywał razem z biskupem Tomaszem II na wygnaniu
w Raciborzu w 1286 r. Było to skutkiem wspomnianego wcześniej
sporu biskupa z księciem Henrykiem IV Probusem. W roku 1946 ks.
Michał Sobejko przywiózł tu cudowny obraz Matki Bożej Horodeńskiej,
znajdujący się w ołtarzu bocznym. W zewnętrznym fragmencie
muru okalającego kościół, od strony prezbiterium, możemy odna-
Kępnica
Kościół Wniebowzięcia NMP
Kostel Nanebevzetí Panny Marie
leźć wmurowany w jego lico
krzyż pokutny. Jak w wielu budowlach naszego księstwa, tak i tu możemy zobaczyć skutek
licznych interwencji budowlanych, powodujących zatarcie wszelkich cech stylowych.
Jedziemy dalej malowniczą, wijącą się pośród pól drogą. Przed
nami roztacza się panorama Wierzbięcic (35,3 km), wsi założonej
w XIII wieku, z dominującą bryłą kościoła. Dokument z 1302 roku
wymienia kościół św. Mikołaja jako romańską świątynię. W XVI
wieku dobudowano renesansową wieżę, zwieńczoną attyką. W latach 1806–1807 funkcję proboszcza sprawował tu francuski marszałek markiz Marc Marie de Bombelles, mleczny brat króla francuskiego, Ludwika XVIII.
Popis trasy polský úsek
49
pochází kostel Nanebevzetí
CZ
Panny Marie, který byl
v roce 1883 důkladně přestavěn. Dokazují to vlaječky umístěné na štítech budovy. Během těchto prací byl
nalezen nejstarší mramorový slavnovický epitaf kněze
Hermana z roku 1314, který
byl později znovu zazděn do
presbytáře. Je to důkaz téměř
700leté těžby tohoto cenného kamene. Farář Herman
Krzyż pokutny
pobýval v roce 1286 spolu s biskupem Tomášem
Kajícný kříž
II. v Ratiboři ve vyhnanství. Byl to důsledek již
zmíněného sporu biskupa s knížetem Jindřichem IV. Probusem.
V roce 1946 sem kněz Michał Sobejko dovezl zázračný obraz Matky
Boží Horodenské, který se nachází v bočním oltáři. Ve vnější části zdi kolem kostela můžeme najít na straně presbyteria v přední
ploše vestavěný kajícný kříž. Stejně jako v mnoha stavbách našeho knížectví můžeme i zde vidět dopad řady stavebních úprav, které zničily veškeré původní slohové prvky.
Jedeme dále malebnou cestou, která se vine středem polí. Před námi
je panoráma vesnice Wierzbięcice (35,3 km), která byla založena
ve 13. století, jejíž největší dominantou je
Wierzbięcice
Kościół św. Mikołaja
bezesporu zdejší kostel. Doklad z roku 1302
Kostel sv. Mikuláše
50
Opis trasy odcinek polski
Zbiegł z Francji, zagrożony zgilotynowaniem, utracił majątek i owdo-
PL wiał, przyjął święcenia kapłańskie we Wrocławiu, skąd trafił właśnie
tutaj. Po powrocie do Francji w 1815 roku został biskupem w Amiens.
Kościół otoczony jest ciekawym średniowiecznym murem. Przy drodze łączącej Nysę z Prudnikiem znajdują się dwa krzyże pokutne,
pierwszy, w ogrodzie na wprost skrzyżowania, drugi w kierunku Nysy, na chodniku, z zatartą inskrypcją (1623 / DEN 27 /
MARZ). Prawdopodobnie
został ustawiony w miejscu, w którym znajdował
się cmentarz ofiar wojny
trzydziestoletniej lub zarazy. Być może grzebano
w tym miejscu ofiary inkwizycji? W 1653 roku ówKrzyż pokutny
czesny proboszcz Meisner
Kajícný kříž
z Oppersdorf (Wierzbięcice) skarżył się, że cała
jego parafia opanowana jest przez diabły i demony. Było ich podobno tak dużo, że w powietrzu aż świstało od ich przelotów. Prawie
każdy gospodarz miał do pomocy diabła lub demona.
Przejeżdżamy ruchliwą drogę i dalej starym traktem docieramy do
Domaszkowic (38,4 km), starej wsi, której początki sięgają XIII wieku. Na wysokim wzniesieniu, dominując nad okolicą, stoi kościół
św. Jerzego, wzmiankowany w 1302 roku. Po zniszczeniach ostatniej wojny został odbudowany w 1950 roku. Pod średniowiecznym
murem otaczającym kościół, po prawej stronie bramy, stoi imponujących rozmiarów krzyż
pokutny. Według tradycji
postawiono go w miejscu,
w którym husyci zamordowali proboszcza, broniącego świątyni przed
profanacją.
Jedziemy dalej, w kierunku Nysy. Mijamy pierwsze
Domaszkowice zabudowania, skręcamy w prawo, wąską drogą dojeżKapliczka
dżamy do centrum Niwnicy (42,2 km), wsi założonej
Kaplička
Popis trasy polský úsek
51
zmiňuje kostel sv. Mikuláše jako románský chrám. V 16. století byla
CZ
dostavěna renesanční věž zakončená atikou. V letech 1806–1607 zde
byl farářem francouzský maršálek markýz Marc Marie de Bombelles,
který měl stejnou kojnou jako francouzský král Ludvík XVIII. Utekl
z Francie, když mu hrozila gilotina, ztratil majetek, ovdověl, přijal kněžské posvěcení
ve městě Wrocław a odtud se
dostal právě sem. Po návratu
do Francie v roce 1815 se stal
biskupem v Amiens. Kostel je
Krzyż pokutny
obklopen zajímavou středověKajícný kříž
kou zdí. U cesty, která spojuje města Nysa
a Prudnik, se nacházejí dva kajícné kříže - první v zahradě naproti křižovatky, druhý ve směru na město Nysa na chodníku se
sedřeným nápisem (1623 / DEN 27 / MARZ). Ten byl pravděpodobně postaven v místě, kde se nacházel hřbitov obětí třicetileté
války nebo epidemie. Nebo zde možná byly pohřbeny oběti inkvizice? V roce 1653 si tehdejší farář Meisner z Oppersdorf (Wierzbięcice)
stěžoval, že celá jeho fara je ovládaná ďábly a démony. Bylo jich prý
tolik, že byl slyšet šelest, když přelétávali. Téměř každému hospodáři údajně pomáhal ďábel nebo démon.
Projedeme rušnou silnici a dále starou tratí dojedeme až do staré
vesnice Domaszkowice (38,4 km), jejíž historie sahá až do 13. století. Na vysokém kopci stojí a nad okolím dominuje kostel sv. Jiří
zmíněný již v roce 1302. Po zničení během poslední války byl opětovně postaven v roce 1950. U středověké zdi, která kostel obklopuje,
na pravé straně brány, stojí kajícný kříž impozantních rozměrů.
Podle tradice byl postaven na místě, na kterém zavraždili husité faNiwnica
ráře, který chránil svatyni před znesvěcením.
Kapliczka
Pokračujeme směrem k městu Nysa. Míjíme prvKaplička
ní budovy, zahneme doprava a úzkou stezkou dojíždíme do centra vesnice Niwnica (42,2 km), založené
v roce 1226. Kostel Povýšení sv. kříže existoval již v roce 1297. Obdobně
jako jiné kostely, byl v březnu 1945
52
Opis trasy odcinek polski
w 1226 roku. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego istniał już
PL w 1297 roku. Podobnie jak inne kościoły, uszkodzony w marcu 1945
roku, został odnowiony zaraz po zakończeniu działań wojennych.
To właśnie w tej wsi urodził się w ubogiej, być może wieśniaczej
rodzinie, Piotr Nowak, który w 1447 roku otrzymał sakrę biskupią
w katedrze wrocławskiej. Swoją działalność poświęcił głównie odbudowie diecezji po najazdach husytów na Śląsk. W 1453 roku zaprosił do Wrocławia jednego z najwybitniejszych kaznodziejów pokutnych – Jana Kapistrana. Niestety, jego działalność na Śląsku
zbiegła się z procesami przeciwko ludności żydowskiej, oskarżanej
o znieważenie Eucharystii. W wyniku procesów inkwizycyjnych,
w których obydwaj uczestniczyli, na stosach spłonęło kilkadziesiąt niewinnych ofiar.
Jedziemy dalej w stronę Wyszkowa Śl. (44,6 km),wsi, którą można nazwać sypialnią Nysy, gdyż prawie wszyscy mieszkańcy pracują w mieście.
Neogotycka kaplica św. Jerzego została wzniesiona w latach 1822–1824.
Na skrzyżowaniu skręcamy w lewo, w kierunku Nysy. Droga meandruje pomiędzy stawami rybnymi. Można tu zobaczyć wiele gatunków ptactwa wodnego. Przejeżdżamy przez Konradową (47,2km).
Po drodze mijamy wzniesioną w 1940 roku kaplicę św. Konrada,
dalej wytwórnię chipsów. Zwracając uwagę na oznakowanie
trasy, skręcamy w prawo i jadąc ulicami Władysława Jagiełły
i Mazowiecką, dojeżdżamy do ruchliwego skrzyżowania.
Dalej prosto, następnie w lewo w ul. M. Drzymały, w prawo
ul. Piastowską dojeżdżamy do pl. M. Kopernika, za którym w lewo
w ul. Parkową, prosto przez skrzyżowanie w ul. D. Chodowieckiego
do końca, gdzie w prawo ul. Grodzką dojeżdżamy do Muzeum
w Nysie (51.8km).
W niewielkim lochu Pałacu Biskupiego znajduje się stała ekspozycja, dokumentująca historię procesów o czary w księstwie nyskim.
Nysa
Pałac Biskupi
Biskupský palác
Popis trasy polský úsek
poškozen a hned po ukončení války zase obnoven. Právě v této vesnici se narodil v chudé venkovní rodině Piotr Nowak, který byl v roce
1447 vysvěcen biskupem ve wrocławské katedrále. Působil hlavně
při obnově diecéze po husitských nájezdech na Slezsko. V roce 1453
pozval do města Wrocław jednoho z nejpozoruhodnějších kajícných
kazatelů – Jana Kapistránského. Bohužel jeho činnost ve Slezsku byla
souběžná s procesy proti židovskému lidu obviněnému ze znevážení
eucharistie. Důsledkem inkvizičních procesů, na nichž se oba podíleli, bylo na hranicích upáleno několik desítek nevinných obětí.
Jedeme dále směrem na Wyszków Śl. (44,6 km), vesnici, kterou
můžeme pojmenovat ložnice města Nysa, protože téměř všichni
zdejší obyvatelé pracují právě v ní. Neogotická kaple sv. Jiřího byla
postavena v letech 1822–1824. Na křižovatce zahněme doleva město Nysa. Cesta se kroutí mezi rybníky. Je možné si zde prohlédnout
mnoho druhů ptáků. Projedeme vesnicí Konradowa (47,2 km). Na
cestě míjíme kapli sv. Konráda postavenou v roce 1940 a dále výrobnu chipsů. Podle označení trasy zahneme doprava a projedeme ulicemi Władysława Jagiełły i Mazowieckou a dojedeme na rušnou křižovatku M. Karłowicza, dále doleva do ul. M. Drzymały, vpravo ul.
Piastowskou dojíždíme do ul. M. Kopernika, za níž odbočíme doleva do ul. Parkové, rovně křižovatkou do ul. D. Chodowieckiego, pak
na konec této ulice a doprava na ul. Grodzkou – a konečně dojíždíme do Muzea ve městě Nysa (51.8 km).
V nevelkém vězení biskupského paláce se nachází stálá expozice,
která se týká historie čarodějnických procesů v nysském knížectví.
53
CZ
Nysa
Pałac Biskupi muzeum
Biskupský palác muzeum
54
Opis trasy odcinek polski
NYSA (52,4 km)
PL Niegdyś stolica księstwa biskupów wrocławskich, istniejącego od
końca XIII wieku do sekularyzacji w 1810 r., dziś stolica powiatu,
rozpościera się malowniczo u podnóża Sudetów Wschodnich. Na historycznej arenie dziejów pojawiła się pod koniec XII wieku jako
wczesnopiastowska osada handlowa. Jan Długosz przypisuje jej założenie Bolesławowi Krzywoustemu, ale żaden z zachowanych do
naszych czasów dokumentów nie potwierdza tego faktu. Wyjątkowa historia oraz
wysokiej klasy zabytki przypominają nam oraz turystom o dawnej świetności
nyskiego grodu, który niegdyś, pod hojnym mecenaNysa
tem
biskupim,
zyskał
miano „Śląski Rzym”.
Fontanna Trytona
Tritónova fontána
Na tej pięknie zapisanej karcie historii nyskiego grodu jest jedna, bardzo głęboka, rysa. Skutki wojny trzydziestoletniej odcisnęły na mieszkańcach fatalne piętno. Jak pisałem
na wstępie, pierwszy proces o czary w księstwie nyskim odbył się
w 1622 roku. W tym czasie księstwem nyskim władał biskup Karol
Ferdynand Waza (1625–1655), który w diecezji rezydował rzadko,
większość czasu spędzając w Warszawie i swojej ulubionej rezydencji w Wyszkowie. Podobnie jego następca – Leopold I Wilhelm, arcyksiążę Habsburg (1656–1662), który w diecezji wrocławskiej był
tylko raz, podczas ingresu do katedry wrocławskiej w 1656 roku.
W ich imieniu diecezją wrocławską zarządzał biskup sufragan Jan
Baltazar Liesch (1626–1661). To właśnie za jego rządów w latach
1638–1648 Nysę i księstwo zalała druga fala polowań na czarownice. Kulminacja obłędu nastąpiła w maju 1639 roku.
Z rozkazu administracji biskupiej nyska rada została zobowiązana do wyznaczenia specjalnego budynku, w którym lokowano aresztowane czarownice. Nakazała również trzymanie kata
w gotowości. Proboszcz kościoła św. Jakuba – Jan Feliks Padewitz,
zapisał w swojej kronice, że z polecenia biskupa Liescha zduni nyscy wznieśli w pobliżu szubienicy (Dom Wagi Miejskiej)
specjalny piec, który „miał być niezwłocznie uruchomiony, by przez
Popis trasy polský úsek
55
Nysa (52,4 km)
CZ
Kdysi hlavní město knížectví
wrocławských biskupů existujícího
od konce 13. století do sekularizace
v roce 1810. Současné hlavní město
okresu se malebně rozprostírá na úpatí
Východních Sudet. Na historickém jevišti dějin se Nysa objevila koncem 12.
století jako raně piastovská obchodní
osada. Jan Długosz její založení připisuje Boleslavu Křivoústému, ale žádný
dochovaný dokument tuto skutečnost
Nysa
nepotvrzuje. Neobyčejné dějiny a imDom Wagi Miejskiej
Dům městské váhy
pozantní památky nám a turistům připomínají dávnou slávu nysského hradiště, které kdysi, za hojného
biskupského mecenášství, získalo jméno „Slezský Řím”.
Na tomto jinak pěkně popsaném listu historie nysského hradiště je
však jedna velmi hluboká vráska. Důsledky třicetileté války zanechaly na obyvatelích nesmazatelnou stopu. Jak bylo dříve zmíněno, první čarodějnický proces v nysském knížectví se konal v roce
1622. V této době vládl nysskému knížectví biskup Karel Ferdinand
Waza (1625–1655), který v diecézi pobýval zřídka a většinu času trávil ve ve městě Warszawa a ve své oblíbené rezidenci ve vesnici
Wyszków. Obdobně jako jeho nástupce – Leopold I. Wilhelm, arcikníže Habsburský (1656–1662), který byl ve wrocławské diecézi pouze
jednou, a to v roce 1656 při příležitosti uvedení do úřadu ve wrocławské katedrále. Jejich jménem řídil wrocławskou diecézi biskup Jan
Baltazar Liesch (1626–1661). A pravě v průběhu jeho vlády v letech
1638–1648 město Nysa a knížectví ovlivnila druhá vlna honů na čarodějnice. Kulminace šílenství nastala v květnu 1639.
Na základě příkazu biskupské správy, byl nysský úřad povinen určit speciální budovu, kam by byly umisťovány zadržené čarodějnice.
Správa také přikázala, aby byl kat stále v pohotovosti. Farář kostela
sv. Jakuba, Jan Felix Padewitz, uvedl ve své kronice, že příkazem
biskupa Liescha postavili kameníci ze města Nysa v okolí šibenice
(Dům městské váhy – Dom Wagi Miejskiej) speciální pec, která „měla být bezodkladně uvedena do provozu, aby spravedlivým
56
Opis trasy odcinek polski
sprawiedliwe stracenie oderwać czarownice i potwory od związku
PL z diabłem”. 6 września 1639 roku spalono w nim 26 kobiet, wśród
nich jedną z Jarnołtowa. ...„Czy wymuszanie zeznań przez narzędzia tortur było sprawiedliwym postępowaniem, będziemy wiedzieć w czasie sądu. Sądzę, że gdyby ci sędziowie zostali położeni
na miejscu tortur, sami przyznaliby się do bycia czarownicą, nie
mówiąc już o słabych kobietach” – konstatował Padewitz. Według
jego opinii budowa pieca postawiła Nysę w złym świetle w całym
chrześcijańskim świecie.
Następna fala prześladowań nastąpiła w 1651 roku. W płomieniach stosu (pieca) śmierć poniosły 42 kobiety, w tym dwie
żony nyskich rajców. Po tej tragedii zarządzono wstrzymanie
prześladowań, gdyż „...rozwinęły się zbyt daleko, zbyt szeroko
i wysoko”. Proboszcz Meisner
z Wierzbięcic szacował, że w tymże roku spalono w całym księstwie biskupim 200 osób. Kolejną
falę represji w 1652 roku wywoNysa
łał jeden z dzwonników kościoła św. Jakuba.
Wieża Wrocławska
Wrocławská věž
Na stos trafiły wówczas kobiety pochodzące
ze Skoroszyc, Prusinowic, Czarnolasu, Kobieli, Jawornika i Zawodzia.
Ostatni proces odbył się w 1689 roku. Sądzono wówczas dwie kobiety z Jawornika, które zostały poddane „...okrutnym męczarniom,
paleniu i ciągnieniu tak, że do końca życia nie powrócą do poprzedniego stanu zdrowia”. Ponieważ dzielnie przetrzymały tortury i nie
przyznały się do niczego, zostały zwolnione i uznane za niewinne.
Na polecenie biskupa Franciszka Ludwika Neuburga w 1701 roku odlano dzwon św. Anny, który został zawieszony w dzwonnicy św. Jakuba.
Na jego rondzie została umieszczona sentencja: „Dum Anna sonat
omnia fantas mata fugat” (Dźwięk dzwonu św. Anny niech wypłoszy czarownice z księstwa). Jak powiadali przedwojenni mieszkańcy
Nysy, gdy w mieście zaczynały pojawiać się niecne myśli o kolejnym
pogromie czarownic, św. Anna sama się rozdzwaniała, przepędzając
Popis trasy polský úsek
57
popravením odloučila čarodějnice a netvory od vazby s ďáblem“.
CZ
6. září 1639 v ní bylo upáleno 26 žen, z nichž jedna pocházela z vesnice Jarnołtów. ...„Zda bylo vynucování přiznání mučicími
nástroji správné, budeme vědět
v době soudu. Tvrdím, že kdyby
si soudci sami museli lehnout
na místo mučení, sami by se
přiznali, že jsou čarodějnice –
a co teprve slabé ženy”... Toto
konstatoval Padewitz. Podle
jeho názoru stavba pece postavila město Nysa do špatného světla před celým křesťanským světem.
Další vlna pronásledování
Nysa
nastala v roce 1651. Bazylika Mniejsza św. Jakuba i św. Agnieszki
Bazilika minor sv. Jakuba a sv. Anežky
V plamenech hranic (pece) bylo zavražděno 42 žen, z toho 2 ženy nysských úředníků. Po této tragédii bylo pronásledování zastaveno, protože „...se
vyvinulo příliš daleko, široko a vysoko“. Farář Meisner z vesnice
Wierzbięcice odhadoval, že v tomto roce bylo v celém biskupském
knížectví upáleno 200 osob. Další vlnu represí v roce 1652 vzbudil
jeden ze zvoníků kostela sv. Jakuba. Na hranici byly tehdy upáleny ženy pocházející z vesnic Skoroszyce, Prusinowice, Czarnolas,
Kobiele, Javorníku a Zawodzia.
Poslední proces se konal v roce 1689. Byly tehdy souzeny dvě ženy
z Javorníku, které byly podrobeny „...krutému mučení, pálení
a roztahování tak, že se jim do konce života nevrátí původní zdraví.” Poněvadž udatně vydržely mučení a nepřiznaly se k ničemu,
byly propuštěny a prohlášeny za nevinné.
Na příkaz biskupa Františka Ludvika Neuburga byl v roce 1701 odlit zvon sv. Anny, který byl zavěšen ve zvonici sv. Jakuba. Na jeho
krk byl umístěn citát: „Dum Anna sonat omnia fantas mata fugat”
(Zvuk zvonu sv. Anny ať vyplaší čarodějnice z knížectví). Podle vyprávění předválečných obyvatel města Nysa, když se ve městě začaly objevovat temné myšlenky o následném pogromu čarodějnic,
sv. Anna začala sama od sebe zvonit a tím vznikající fantasmata
58
Opis trasy odcinek polski
rodzące się fantazmata. Św. Anna jest jednym z nielicznych dzwo-
PL nów, który cudem uniknął wojennego losu. Odnaleziono go po
wojnie na cmentarzysku dzwonów w Hamburgu.
Dziś jego dostojnego tonu możemy posłuchać
w Euskirchen,
niedaleko Bonn,
w kościele pw.
Najświętszego
Serca Jezusa.
Nysa
Ostateczny kres
Piękna Studnia
obłędowi polowań położył król Fryderyk II Wielki,
Krásná kašna
zakazując w 1740 roku stosowania tortur w Prusach, do których od
1742 roku należała Nysa i północna część księstwa nyskiego.
Po zwiedzeniu miasta wyjeżdżamy ul. Wrocławską w kierunku
Opola. Przy Pięknej Studni skręcamy w lewo i ul. Kowalską dojeżdżamy do Bastionu św. Jadwigi. Dalej w prawo ul. Piastowską, następnie w lewo ul. M. Drzymały przez ruchliwe skrzyżowanie, ulicami Mazowiecką, Władysława Jagiełły do kładki przez rzekę. Po
przejechaniu kładki skręcamy w prawo, w kierunku neoromańskiego kościoła i klasztoru Franciszkanów pw. św. Elżbiety. Teraz w lewo
ul. Franciszkańską, prosto przez ruchliwe skrzyżowanie w osiedlową drogę, kierując się znakami, dojeżdżamy do ul. Oświęcimskiej.
Skręcamy w lewo, w polną drogę. Jedziemy teraz zboczami wzniesienia, które kiedyś zwano Hexenberg – Góra Czarownic.
Według przekazów i protokołów sądowych głównym miejscem zlotów – sabatów, na które miały się zlatywać czarownice z księstwa
nyskiego, były Piotrowe Kamienie (Petrovy kameny), charakterystyczny szczyt w paśmie Jesioników, położony w pobliżu Pradziada.
Lokalne sabaty, według zeznań świadków, odbywały się na łąkach
koło Bobrovníka, na które zlatywały się czarownice z Jeseníka
i Zlatých Hor, oraz Górze Czarownic (Hexenberg), na której zboczach
rozłożyło się dzisiaj osiedle Podzamcze, dzielnica Nysy, a która była
miejscem orgii nyskich wiedźm. Według ówczesnego przekonania
Popis trasy polský úsek
59
z města vyhnala. Sv. Anna je jedním z mála zvonů, který se jako
zázrakem vyhnul válečnému osudu. Byl nalezen po válce na hřbi-
CZ
Nysa
tově zvonů v Hamburku. Dnes můžeme jeho Bastion św. Jadwigi
důstojný tón poslouchat v Euskirchen nedale- Bastion sv. Hedviky
ko Bonnu v kostele Nejsvětějšího srdce Ježíše. Definitivní přítrž šílenství honů udělal král Frederik II. Velký, který v roce 1740 zakázal mučení v Prusech, ke kterým od roku 1742 patřila rovněž Nysa
a také severní část nysského knížectví.
Po prohlídce města vyjíždíme ul. Wrocławskou směrem na Opole.
U Krásné kašny se otočíme doleva a ul. Kowalskou dojedeme do
Bastionu sv. Hedviky. Pak doprava ul. Piastowskou a dále pak
doleva ul. M. Drzymały, rušnou křižovatkou, ulicí Mazowieckou
a Władysława Jagiełły k lávce přes řeku. Po přejetí lávky zahneme
doprava směrem na nerománský kostel a klášter františkánů sv.
Alžběty. Teď doleva ul. Franciszkańskou, rovně rušnou křižovatkou na cestu u sídliště a podle značek dojíždíme do ul. Oświęcimské.
Zahneme doleva na polní cestu. Jedeme teď po svazích kopce, který
byl kdysi pojmenován Hexenberg – Góra Czarownic.
Podle vyprávění a soudních protokolů byly hlavním místem shromažďování při sabatech, na které měly přilétávat čarodějnice z nysského knížectví, Petrovy kameny (Piotrowe Kamienie), charakteristický vrchol na pásmu Jeseníků nacházející se poblíž Pradědu. Místní
sabaty se podle přiznání svědků konaly na loukách u Bobrovníku
60
Opis trasy odcinek polski
każda czarownica zawierała z diabłem przymierze. Czart zbliżał
PL się do swoich ofiar pod postacią kruczoczarnego mężczyzny lub
ubranego w zielony kubrak myśliwego, z czerwonym kogucim piórkiem w kapeluszu. Przed swoją wybranką roztaczał wspaniałe wizje wynikające z zawartej z nim umowy (cyrografu). Następnie
wzywał posłuszną mu już ofiarę do przypieczętowania jej własną
krwią. W cyrografie czarownica przekazywała mu całkowitą władzę nad swoją duszą, oświadczała, że wypiera się Boga oraz wszystkich jego świętych, pozwalała się też na nowo ochrzcić. W ramach
zawartego przymierza otrzymywała od niego specjalne, charakterystyczne znamiona i znaki, zaświadczające o przynależności do
czartowskiego klanu. Były to zwykle, powszechne w tamtych czasach, szczególnie u starszych kobiet: czerwone plamy na piersiach
i ramionach, kaprawe, czerwone oczy, specyficznie szpiczasta broda,
ciemne brodawki na całym ciele. Otrzymywała również recepturę
na specjalną magiczną maść, w skład której wchodziły między innymi: ropucha, smar, dziewięćsił bezłodygowy, arcydzięgiel litwor
oraz wiele innych, halucynogennych składników. Wedle obietnic
czarta, dzięki temu specyfikowi można było stać się niewidocznym,
zmieniać w dowolne stworzenie oraz latać na miotle, grabiach lub
innych przedmiotach – przede wszystkim na sabaty. Podczas tych
zlotów odbywały się orgiastyczne tańce, sprośne śpiewy oraz uczty
wspierane tęgą pijatyką. Kulminacją sabatu było zbiorowe kopulowanie z demonami. Było oczywiste, że każde dziecko posądzonej
o czary kobiety, nawet niemowlę, było traktowane jako czarci pomiot i trafiało razem z nią na stos.
Polną, błotnistą drogą dojeżdżamy do wiaduktu kolejowego, przejeżdżamy asfaltową drogę i dalej starym traktem, przez Sękowice
(59,2 km) – małą, rozłożoną wśród żyznych pól, senną wieś, w której
stoi mały kościółek pw. Wniebowzięcia NMP, wzniesiony w połowie
XIX wieku. Przed nami roztaczają się wspaniałe widoki i krajobrazy.
Dojeżdżamy do Radzikowic (61,5 km) – starej, wzmiankowanej już
w 1291 roku wsi. W czasie działań ostatniej wojny piękny, gotycko renesansowy kościół św. Bartłomieja, wzniesiony na początku XIV
wieku, został poważnie uszkodzony. Spowodowało to odsłonięcie
wspaniałych renesansowych polichromii spod wiekowych zamalowań. W 1961 roku przeprowadzono ich konserwację i wyeksponowano
Popis trasy polský úsek
a přilétávaly na ně čarodějnice z Jeseníku a Zlatých Hor. A také
Góra Czarownic (Hexenberg neboli Čarodějnická hora), na jejímž
svahu leží sídliště Podzamcze, část města Nysa, byla místem orgií nysských čarodějnic. Podle tehdejšího přesvědčení uzavírala
každá čarodějnice s ďáblem příměří. Čert se přibližoval ke svým
obětem v podobě muže černého jako havran nebo oblečeného jako
myslivec v zeleném kabátku s červeným kohoutím pérem na klobouku. Svým obětem vyprávěl o úžasných výhodách, které z uzavření smlouvy (úpisu) s ním plynou. Pak vzýval jemu již poslušnou oběť ke zpečetění smlouvy její vlastní krví. Touto smlouvou
mu čarodějnice předávala celkovou vládu nad svou duší, potvrzovala, že se vzdává Boha a všech jeho svatých a také svolila s opětovným pokřtěním. V rámci uzavřeného příměří získávala od
něj charakteristická znaménka a znaky potvrzující příslušenství
k čertovu rodu. Byly to nejčastěji červené skvrny na hrudi a ramenech, krhavé červené oči, specificky špičatá brada nebo tmavé bradavice na celém těle – což byly znaky v tehdejší době poměrně běžné, zvláště u starších žen. Čarodějnice také získávala recept
na speciální magickou mast, která se skládala mj. z ropuchy, tuku,
pupavy bezlodyžné, anděliky lékařské a mnoha dalších halucinogenních prvků. Podle slibů čerta bylo díky tomuto přípravku možné stát se neviditelným, měnit se v libovolná stvoření a také létat
na koštěti, hrábích nebo jiných předmětech – především na sabaty. Během těchto shromáždění se konaly taneční orgie, necudné
zpěvy a hostiny dohromady s pijáctví. Kulminací sabatu byla hromadná kopulace s démony. Bylo samozřejmostí, že každé dítě ženy
obviněné z čarodějnictví, i nemluvně, bylo považováno za čertova
potomka a spolu s matkou skončilo na hranici.
Polní, blátivou cestou dojíždíme k železničnímu mostu a projíždíme asfaltovou cestou. Pak dále starou tratí přes Sękowice (59,2
km) – malou klidnou vesnici nacházející se mezi úrodnými poli,
ve které stojí malý kostelík Nanebevzetí Panny Marie postavený
v polovině 19. století. Před námi se rozprostírá nádherný pohled.
Dojíždíme do staré vesnice Radzikowice (61,5 km) – zmiňované
již v roce 1291. V průběhu poslední války byl zdejší krásný goticko renesanční kostel sv. Bartoloměje postavený na začátku 14. století
vážně poškozen. Způsobilo to odkrytí překrásných renesančních
61
CZ
62
Opis trasy odcinek polski
najciekawszy fragment, resztę ponownie zamalowując. Teren przy-
PL kościelny porastają piękne okazy cisów. Przed starym murem ota-
czającym kościół na cokole stoi wykonana z marmuru barokowa figura MB Niepokalanie Poczętej, ufundowana przez Jana Netschela
w 1686 r. Pierwszy z dwóch znajdujących się tu krzyży pokutnych
zobaczyć możemy po prawej stronie drogi w kierunku Nysy, przy
ogrodzeniu plebanii, za rowem obok skrzyżowania. Drugi znajduje się przy przyporze kościoła (od strony prezbiterium).
Wracamy do drogi, skręcamy w prawo, jedziemy w stronę Biechowa.
Po drodze mijamy wiele kapliczek przydrożnych, starych i nam
współczesnych, będących świadectwem wielu tragedii, które dawniej i dziś spotykają wędrowców i podróżujących. Droga pnie się
cały czas pod górę, dojeżdżamy do wsi Nowaki (63,8 km).
Pierwsze wzmianki o tej zamożnej wsi pochodzą z 1291 roku. Stojący
na wyniosłym kopcu, tyłem do dzisiejszej drogi, kościół św. Andrzeja
z początku XIV wieku był kilkakrotnie przebudowywany. Podczas
ostatniej wojny doszczętnie spłonął. Odbudowano go w 1957 roku.
Prace te spowodowały zatarcie jego cech architektonicznych. Mimo
tego wspaniale prezentuje się w otoczeniu starych lip, pięknie ostatnio odnowiony. Obok przystanku autobusowego stoi krzyż pokutny,
najbardziej okazały z istniejących dziś w naszym księstwie, którego
rozpiętość ramion wynosi 120 cm. Jeszcze w połowie lat 70. XX wieku znajdował się we wsi drugi, który stał obok kapliczki przy pięknie odrestaurowanej XIX-wiecznej zagrodzie nr 37. Niestety, nikt
z mieszkańców nie potrafi powiedzieć, co się z nim stało. Na polach,
okalających wieś, rośnie samotnie piękna stara lipa, z którą związana jest tajemnicza legenda opowiadająca o tragedii, jaka rozegrała się tu przed kilkuset laty, prawdopodobnie w 1633 roku. Pewnego
razu zjawił się obok niej dziwny człowiek, który zaczął odprawiać
tajemnicze obrzędy i wypowiadać niezrozumiałe słowa. Czy spotkało go za to coś niedobrego, czy też został przez mieszkańców źle potraktowany – nikt już dzisiaj nie pamięta, ale po niedługim czasie
pojawił się ponownie przy lipie. Po odmówieniu tajemniczych zaklęć wyjął z dziupli czarną chustę, na której, unosząc się
w powietrzu, odleciał. Przedtem jednak
zapowiedział, że niedługo we wsi pozostanie tylko jeden człowiek. Niebawem wieś
Nowaki
Drewniana wiata odpoczynkowa
Dřevěný přístřešek k odpočinku
Popis trasy polský úsek
polychromií pod starými malbami. V roce 1961 byla provedena jejich renovace, během které byly vystaveny nejzajímavější části polychromií, a zbytek byl opět zamalován. Oblast u kostela porůstají krásné tisy. Před starou zdí obklopující kostel stojí na podstavci
mramorová barokní soška Neposkvrněného početí Matky Boží, jejíž postavení v roce 1686 financoval Jan Netschel. První zde se nacházející kajícný kříž najdeme na pravé straně cesty směrem k městu Nysa, u oplocení fary za příkopem, vedle křižovatky. Druhý je
u podpěry kostela (na straně presbyteria).
Vrátíme se na cestu, zahneme doprava a jedemek vesnici Biechów. U cesty míjíme několik kapliček, starých a pro nás současných, které byly
a stále jsou svědky mnoha tragédií, které před lety i dnes potkávají poutníky a cestovatele. Cesta vede celou dobu nahoru, dojíždíme
do vesnice Nowaki (63,8 km).
První zmínka o této blahobytné vesnici pochází z roku 1291. Kostel
sv. Ondřeje z počátku 14. století, který stojí na vyvýšeném kopci
zády k dnešní cestě, byl několikrát přestavěn. Během poslední války úplně shořel. Byl opět postaven v roce 1957. Tyto práce způsobily
zánik jeho původního architektonického charakteru. Přesto vypadá v okolí starých líp výborně a je pěkně zrekonstruován. Vedle autobusové zastávky stojí kajícný kříž, největší ze všech v našem knížectví dosud dochovaných o rozpětí ramen 120 cm. Ještě v polovině
70. let 20. století se zde nacházel také druhý kříž, který stál vedle
kapličky u pěkně restaurované zahrady č. 37 z 19. století. Bohužel
nikdo z občanů nebyl schopen říct, co se s ním stálo. Na polích obklopujících vesnice roste samostatně pěkná stará lípa, se kterou je
spojena tajemná legenda o tragédii, která se zde stala před několika sty lety, pravděpodobně v roce 1633. Jednou se u lípy objevil podivný člověk, který začal provádět tajemné obřady a mumlal nesrozumitelná slova. Zda ho za to potkalo cosi špatného či zdali s ním
obyvatelé nějak špatně zacházeli, to si už nikdo nepamatuje, ale po
krátké době se u lípy objevil zas. Po vyřčení několika tajemných
slov vytáhl z brašny černý šátek, na kterém uletěl. Předtím ale předpověděl, že
ve vesnici zbude pouze jeden člověk. Po
krátké době vesnici postihla strašná epidemie – snad dříve zmíněný mor, kterému se
63
CZ
64
Opis trasy odcinek polski
nawiedziła straszna zaraza – czyżby wspomniana wcześniej dżuma,
PL zwana czarną śmiercią? W jej wyniku we wsi pozostał przy życiu
tylko grabarz i młody kmieć, który z przerażeniem oczekiwał spełnienia przepowiedni. Po niedługim czasie, późną nocą, ktoś zaczął
się dobijać do jego domostwa. Kiedy nagle odgłosy ucichły, kmieć
ze strachem uchylił drzwi i ujrzał pod nimi martwego grabarza.
W taki oto sposób wypełniła się straszliwa przepowiednia tajemniczego gościa – czyżby czarownika?
Na końcu wsi skręcamy w lewo, w kierunku Słupic. Po przejechaniu
kilkuset metrów docieramy do zapory wodnej na rzeczce Korzekwi, malowniczo położonej wśród pagórków i pól. Możemy tu odpocząć, posilić
się oraz ochłodzić w krystalicznej wodzie. Jadąc dalej, przejeżdżamy
przez Słupice (67,3 km) w kierunku Karłowic Wielkich (68,9 km).
Pierwsze informacje o tej zamożnej wsi pochodzą z 1244 roku.
Z tego czasu pochodzi również pierwsza wzmianka o kościele św.
Marii Magdaleny. Obecny, późnobarokowy, zbudowano w 1758 roku.
W zewnętrzną ścianę prezbiterium wmurowano renesansową, wykonaną z marmuru płytę nagrobną, pochodzącą z 2. połowy XVI
wieku, przedstawiającą postać rycerza oraz Annę Marię z ur. Vogel.
Wieś do 1810 roku należała do dóbr kolegiaty nyskiej. W pobliżu kościoła, naprzeciw plebanii, stoi niepozorny dom, w którym urodził
się znany malarz niemiecki (śląski), Edward Grützner (1846-1925).
Był siódmym dzieckiem niezamożnego chłopa. Miejscowy proboszcz
dostrzegł nieprzeciętne zdolności chłopca i umożliwił mu naukę
w nyskim gimnazjum. Studia artystyczne odbył w Monachium.
Scenki rodzajowe przedstawiane na jego obrazach przyniosły mu
wielką popularność i przydomek „wesołego malarza”. Tytuły jego
prac: „Smakujący wino brat klasztorny” czy „Śląski pijaczek i diabeł” same wyjaśniają trafność tego określenia. Jego obrazy znajdują
się w sławnych galeriach na całym świecie. Cykl wykonanych przez
niego ilustracji do dzieł Szekspira określono mianem Falstaffiady.
Bohaterem tego cyklu uczynił artysta Falstaffa, którego postać najbardziej odzwierciedlała duszę malarza. To miejsce i dom należą do
bardzo ważnych w kulturze śląskiej. Byłoby rzeczą niedobrą, gdyby dom rozebrano.
Kierując się w stronę Otmuchowa, dojeżdżamy do Rysiowic (71,2 km) –
– wsi, która przez blisko 300 lat należała do znanego na Śląsku, kędzierzyńskiego rodu von Reiswitz. W drugiej dekadzie XIX wieku
Popis trasy polský úsek
65
říká černá smrt? V jejím důsledku ve vesnici přežili pouze hrobník
CZ
a mladý měšťan, který s hrůzou očekával splnění předpovědi.
Jednoho dne se pozdě v noci
někdo začal dobývat do jeho
domu. Hlasy najednou utichly a mladík s hrůzou pootevřel dveře – a uzřel před
nimi mrtvého hrobníka.
Tímto způsobem se strašná předpověď tajemného
návštěvníka naplnila – nebyl to třeba černokněžník?
Karłowice Wielkie
Na konci vesnice zahneme doleva směTablica informacyjna
Informační tabule
rem na Słupice. Po ujetí několika set
metrů dorazíme k vodní hrázi na řece Korzekwa, která malebně
teče mezi kopci a poli. Můžeme si zde odpočinout, občerstvit se
a ochladit v křišťálově čisté vodě. Pokračujíc přejíždíme přes vesnici Słupice (67,3 km) směrem na Karłowice Wielkie (68,9 km).
První prameny se o této vesnici plné hojnosti zmiňují již v roce 1244.
Z této doby také pochází první zmínky o kostelu sv. Máří Magdalény.
Současný, pozdně barokní kostel byl postaven v roce 1758. Do vnější
zdi presbyteria byla vezděna renesanční mramorová náhrobní deska z 2. poloviny 16. století zobrazující postavu rytíře Anny Marie
roz. Vogel. Vesnice patřila do roku 1810 k majetku nysského kolegiátu. Poblíž kostela, naproti fary, stojí nenápadný domek, ve kterém
se narodil známý německý (slezský) malíř Eduard Grützner (1846–
1925). Byl sedmým dítětem jednoho chudého sedláka. Místní farář
si všiml chlapcových mimořádných schopností a umožnil mu studium na nysském gymnáziu. Uměleckou školu ukončil v Mnichově.
Žánrové scénky, znázorněné na jeho obrazech, mu přinesly velkou
popularitu a přívlastek „veselý malíř”.
Názvy jeho prací „Víno ochutnávající klášterní bratr” anebo „Slezský pijan a ďábel” samy vysvětlují, jak moc
je tato přezdívka výstižná. Jeho obrazy
se nachází ve slavných galeriích po celém světě. Cyklus ilustrací, které udělal
Karłowice Wielkie
Kościół św. Marii Magdaleny
Kostel sv. Máří Magdalény
66
Opis trasy odcinek polski
zakupiła ją rodzina von Ingenheim. Budzący podziw eklektyczny
PL pałac został wybudowany około 1880 roku przez hrabinę Konstancję
Różę von Ingenheim. Za pałacem, na malowniczym wzgórzu znajduje się rodowa nekropolia. Do 1976 roku pałac należał do PGR
w Nieradowicach. Po przejęciu go przez Stację Hodowli Zwierząt
w Karczowie zabrano stąd najcenniejszą część wyposażenia, a pałac zaczął popadać w ruinę. Od 1983 roku własność prywatna, z trudem, ale powoli odzyskuje swoją dawną świetność.
Jedziemy dalej w kierunku Otmuchowa. Przejeżdżamy przez Grądy
(73,9 km), gdzie możemy odpocząć i posilić się w pięknie zagospodarowanym łowisku pstrągów. Dojeżdżamy do ukrytych pośród
drzew Ulanowic (75,9 km).
Trudno sobie wyobrazić, że dziś tak spokojna wieś musiała niegdyś
tętnić życiem, o czym świadczy wspaniały, niestety zrujnowany,
renesansowy dwór. Wzniesiono go na przełomie XVI i XVII wieku,
następnie przebudowano w okresie późnego baroku. W ostatnim
czasie, nakryty nowym dachem, czeka na przywrócenie dawnej
świetności. Przy drodze dojazdowej do pałacu stoi klasycystyczna kaplica wybudowana około 1800 roku. Warto również zobaczyć
piękną, stojącą na wysokiej kolumnie figurę Chrystusa Salwatora
z 1724 roku. Usytuowana jest na południe od wsi, na najwyższym
w okolicy malowniczym wzgórzu, w otoczeniu starych drzew akacji (robinia akacjopodobna, grochodrzew) i interesujących okazów
głazów narzutowych.
Dalej trasa prowadzi wśród malowniczych wzgórz morenowych
(wspomniane wcześniej głazy narzutowe). Przed nami zjazd serpentynami oraz wspaniałe panoramy gór i otmuchowskiego wzgórza
zamkowego. Przejeżdżamy przez dwa przejazdy kolejowe, skręcamy
w prawo w ul. Grunwaldzką, dalej ul. Powstańców Śl., następnie
w prawo ul. Ogrodową do ul. Władysława Jagiełły, teraz w lewo dojeżdżamy do skrzyżowania z ul. Krakowską (79 km). Trasa prowadzi dalej prosto, ja proponuję
skręcić w lewo i ul. Krakowską
dojechać do centrum miasta.
Ulanowice
Figura Chrystusa Salwatora
Soška Krista Salvatora
Popis trasy polský úsek
k Shakespearovým dílům, získal název Falstaffady. Hrdinou tohoto
cyklu byl Falstaff, jehož postava nejvíc odrážela duši malíře. Toto
místo a dům jsou pro Slezskou kulturu velmi důležité. Bylo by špatné, kdyby byl tento dům zbourán.
Po cestě směrem na Otmuchów dojíždíme do vesnice Rysiowice
(71,2 km), která téměř 300 let patřila k ve Slezsku známému kędzierzyńskému rodu von Reiswitz. V druhém desetiletí 19. století ji
koupila rodina von Ingenheim. Zdejší podivuhodný eklektický zámek byl postaven kolem roku 1880 hraběnkou Konstancí Růženou
von Ingenheim. Za zámkem se na malebném kopci nachází rodové
pohřebiště. Do roku 1976 byl vlastníkem zámku PGR (státní zemědělské družstvo) z vesnice Nieradowice. Když jej převzala Stanice
chovu zvířat (Stacja Hodowli Zwierząt) z vesnice Karczów, bylo nejcennější vybavení odvezeno a zámek začal chátrat. Od roku 1983
je soukromým majetkem a těžce, ale postupně získává znovu svůj
dávný půvab.
Pokračujeme směrem na Otmuchów. Projíždíme Grądy (73,9 km),
kde si můžeme odpočinout nebo se občerstvit v pěkně vybaveném
lovišti pstruhů. Dojíždíme k vesnici Ulanowice (75,9 km) skryté mezi stromy. Je obtížné si představit, že dnes tak klidná vesnice musela kdysi kypět životem, o čemž vypovídá skvělé renesanční nádvoří, které je nyní bohužel spíše zříceninou. Bylo postaveno
na přelomu 16. a 17. století a později, v době pozdního baroka, bylo
přestavěno. Naposled získalo novou střechu a nyní čeká na návrat
dávné slávy. U příjezdové cesty zámku stojí klasicistická kaple postavená přibližně v roce 1800. Je záhodno si také prohlédnout pěknou, na vysokém sloupci umístěnou sošku Krista Salvatora z roku
1724. Ta se nachází na jih od vesnice na nejvyšším kopci v okolí, je
obklopena starými stromy akácie (trnovník akát) a zajímavými
vzorky kamenů.
Trasa dále vede mezi malebnými morénovými kopci (dříve zmíněné bludné balvany). Před námi se objeví točivý sjezd a nádherné
panorama hor a otmuchowského hradního kopce. Přejíždíme dva
železniční průjezdy, zahneme doprava na ul. Grunwaldzkou, dále
ul. Powstańców Śl., pak doprava ul. Ogrodowou do ul. Władysława
Jagiełły, pak doleva a dojíždíme na křižovatku s ul. Krakowskou
(79 km). Dále vede trasa rovně - já však navrhuji zahnout doleva
a ul. Krakowskou dojet k centru města.
67
CZ
68
Opis trasy odcinek polski
OTMUCHÓW
PL Kiedy wjeżdżamy na otmuchowski rynek, odnosi się wrażenie, że
znaleźliśmy się w miasteczku, jakie zobaczyć możemy w południowej Francji. Odczucia te wzrastają, kiedy odbywa się tu znane już nie tylko w naszym regionie wspaniałe święto grodu – Lato Kwiatów.
Przydomek „miasto kwiatów” znajduje w tym
czasie znakomite uzasadnienie. Spoglądając
na barokowe otoczenie rynku, trudno sobie
uzmysłowić, że znajdujemy się w jednym
z najstarszych grodów Śląska.
Czy odbywały się tu procesy o czary, nieOtmuchów
Pomnik żony kata
stety, nie wiadomo. Do naszych czasów nie
Pomník katovy manželky
zachował się żaden dokument. Natomiast
wiadomo, że miasto posiadało własnego kata. Zaświadcza o tym
unikatowy pomnik – kolumna stojąca przy ul. 1 Maja. Zatarta inskrypcja głosi: „Ja, Krzysztof Kuhn, kat, kazałem zbudować na
wieczną chwałę Boga na cześć Anny Katarzyny Helbranin mojej
żony i gospodyni”. Na kolumnie wyryta jest data – 1654. Obraz na
blasze, przedstawiający wędrującego św. Rocha karmionego przez
anioła, jest znacznie późniejszy. Wiadomo, że od 1620 roku istniała
w Otmuchowie katownia, a kat należał do cechu w Nysie. Pierwszym
katem był Wolf Bohmichen. Fach przechodził przez wiele pokoleń
z ojca na syna aż do połowy XIX wieku. Z tego rzemiosła utrzymywały się w Otmuchowie dwie rodziny.
Wracamy na szlak. Na skrzyżowaniu
skręcamy w lewo, następnie w prawo, ul. Warszawską wyjeżdżamy
z miasta. Przejeżdżamy przez letniskową wieś Sarnowice (82 km).
Otmuchów
Po lewej stronie drogi, nad brzegiem Jeziora
Zamek
Hrad
Otmuchowskiego mieści się kilka ośrodków kempingowych, w których można się zatrzymać, odpocząć i przenocować.
Dojeżdżamy do wsi Ligota Wielka (84,1 km), w której stoi kościół
pw. Matki Bożej Bolesnej, wybudowany w 1928 roku. Skręcamy
w lewo, w kierunku Lubiatowa (87,5 km). W tej starej, leżącej na
granicy księstwa nyskiego wsi, wzmiankowanej już w 1302 roku,
warto zobaczyć interesujące ruiny renesansowego dworu wzniesionego około 1600 roku, z którego zachowała się ściana szczytowa.
Popis trasy polský úsek
69
Otmuchów
CZ
Jakmile vjedeme na Otmuchowské hlavní náměstí, cítíme se, jako
bychom právě navštívili městečko kdesi v jižní Francii. Tento pocit
se ještě více umocňuje během konání nejen v našem regionu známé nádherné oslavy hradiště - Léta květin (Lato Kwiatów). Důvod,
proč má Otmuchów přívlastek „Město květů” je
v této době naprosto zřejmý. Při pohledu na barokní okolí náměstí lze jen
těžko uvěřit, že se nacházíme v jednom z hradištních měst Slezska.
Otmuchów
Jestli se i zde konaly čarodějnické procesy bohužel není
Rynek
Náměstí
známo. Do naší doby se o tom nedochoval žádný doklad.
Víme však, že město mělo vlastního kata. O tom svědčí unikátní socha - sloupec, který stojí na ul. 1. Maja. Nevýrazný nápis prohlašuje:
„Já, Krzysztof Kuhn, kat, jsem přikázal postavit k věčné chvále boha
ke cti Anny Katarzyny Helbranin, mojí manželky a hospodyně.“ Na
sloupci se nachází datum 1654. Obraz na desce ukazuje putujícího sv.
Rocha krmeného andělem a je z výrazně pozdější doby. Je známo, že
od roku 1620 byla ve městě Otmuchów katovna a kat patřil nysskému cechu. Prvním katem byl Wolf Bohmichen. Řemeslo přecházelo mezi generacemi z otce na syna až do poloviny 19. století. Tímto
řemeslem se ve městě Otmuchów živily dvě rodiny.
Vracíme se na trasu. Na křižovatce zahneme doleva, pak doprava, ul.
Warszawskou vyjedeme z města. Projíždíme odpočinkovou vesnicí
Sarnowice (82 km). Vlevo od cesty, nad břehem Otmuchowského
jezera, se nachází několik campingových středisek, ve kterých se
lze zastavit, odpočinout si a také přenocovat. Dojíždíme k vesnici
Ligota Wielka (84,1 km),
Otmuchów
Jezioro
Jezero
70
Opis trasy odcinek polski
Kościół św. Mikołaja z początku XIV wieku, przebudowany w stylu
PL barokowym w XVIII wieku, okala gotycki mur wzmocniony licznymi skośnymi przyporami.
W jego lico, obok kapliczki,
wmurowany jest pierwszy
krzyż pokutny, drugi oddalony jest ok. 1 km w kierunku zachodnim. Można do
niego dojechać polną drogą, od kościoła na zachód.
Znajduje się kilkanaście
metrów w lewo od mostLubiatów
ka na strumieniu, ukryty w nadbrzeżnych zaroślach.
Dwór
Na wzgórzu, za kościołem, stoi barokowy spichlerz
Nádvoří
dworski, zbudowany w 1725 r. Należy on do unikatowych zabytków
tego typu, które zachowały się do naszych czasów.
Ruszamy dalej, w stronę Paczkowa. Przed nami na horyzoncie
roztacza się panorama Gór Złotych. Opuszczamy na chwilę granice księstwa nyskiego, przejeżdżamy przez Pomianów Dolny (90
km), starą ulicową wieś, z kościołem św. Franciszka Ksawerego.
Jedziemy dalej w stronę Paczkowa. Z drogi widać już wyraźnie
dominującą nad miastem bryłę kościoła św. Jana Ewangelisty.
Dojeżdżamy do dworca kolejowego, przed którym skręcamy
w lewo, w ul. Stacyjną, następnie w lewo, ul. Armii Krajowej jedziemy w kierunku centrum miasta. Skręcamy w lewo pod górę,
w ul. gen. A. Zawadzkiego, na rondzie skręcamy w prawo, w ul.
A. Mickiewicza. Mijamy Ośrodek Kultury, skręcamy w prawo, w ul.
Wojska Polskiego i po kilkudziesięciu metrach dojeżdżamy do Domu
Kata (95 km), przy którym kończy się nasza trasa. Zanim opowiem
o tym unikatowym w Polsce obiekcie, pochodzącym z XVIII wieku,
proponuję na początek zwiedzić Paczków.
Na początku XIII wieku biskup Tomasz I założył warowny gród, który, z racji zachowanych obwarowań, zyskał piękne miano – polskie
Carcassonne. Kamienne, gotyckie mury obronne wraz z 19 basztami
łupinowymi liczą ok. 1200 m długości, mają 9 m wysokości. Godnym
odwiedzenia jest unikatowe w Polsce Muzeum Gazownictwa przy
ul. Pocztowej 6, mieszczące się w nieczynnej gazowni. Zgromadzono
Popis trasy polský úsek
71
ve které stojí kostel Matky Boží Bolestné postavený v roce 1928. Na
CZ
křižovatce zahneme doleva směrem k vesnici Lubiatów (87,5 km).
V této staré vesnici ležící na okraji nysského knížectví a zmiňované již v roce 1302, je záhodno si prohlédnout zajímavé zříceniny renesančního nádvoří postaveného kolem roku 1600, ze kterého se
dochovala pouze vrchní zeď. Kostel sv. Mikuláše ze začátku 14. století, obnovený v barokním slohu v 18. století, je obklopen gotickou
zdí upevněnou řadou šikmých podpěr. V její vnější části je vezděn
jeden kajícný kříž, další se nachází o 1 km dál směrem na západ.
Lze k němu dojet polní stezkou ležící západně od kostela. Nachází
se několik metrů nalevo od můstku nad potůčkem schovaném v nábřežních porostech. Na kopci za kostelem je barokní nádvorní sýpka postavená v roce 1725. Patří k unikátním památkám tohoto druhu, které se dochovaly do současné doby.
Jedeme dále k městu Paczków. Před námi se na horizontu rozprostírá
panorama Rychlebských hor. Na chvíli opouštíme území nysského
knížectví, projíždíme starou uliční vesnicí Pomianów Dolny (90 km),
ve které je kostel sv. Františka Xaverského. Pokračujeme směrem na
Paczków. Již z cesty je vidět nad městem výrazně dominující těleso
kostela sv. Jana Evangelisty.
Přijíždíme k železničnímu
nádraží, před kterým zahneme doleva na ul. Stacyjnou,
a dále pak jedeme doleva ul.
Armii Krajowej k centru města. Odbočíme doleva nahoru
Paczków
do ul. gen. A. Zawadzkiego a na kruhovém objezdu zahDom Kata
neme doprava do ul. A. Mickiewicza. Míjíme Kulturní Katův dům
středisko (Ośrodek Kultury) a jedeme doprava do ul. Wojska Polskiego a po několika desítkách metrů přijíždíme ke Katovu domu
– Domu Kata (95 km), u kterého naše trasa končí. Dříve než se zmíním o tomto unikátním polském objektu pocházejícím z 18.
století, doporučuji prohlédnout si Paczków.
Na začátku 13. století založil biskup Tomáš
I. strážní hradiště, které v souvislosti se
zachovanými hradbami získalo pěkné
72
Opis trasy odcinek polski
tu interesującą kolekcję gazomierzy, lamp i urządzeń gospodarstwa
PL domowego, zasilanych gazem, np. lodówki!!! Po zwiedzeniu miasta
wracamy przed Dom Kata, który został zbudowany w XVIII wieku,
a więc już po tragicznym okresie polowań na czarownice w księstwie nyskim. Postawiono go poza murami ówczesnego grodu ze
względu na specyficzny fach wykonywany przez jego gospodarza –
kat był wykonawcą wyroków, które zapadały w ówczesnych sądach
wszystkich szczebli. Katowskie okrucieństwo w księstwie nyskim
osiągnęło swój szczyt w połowie XVII wieku. Zanim ofiarę poddano torturom, przeprowadzano tzw. wypróbowanie czarownicy.
W praktyce sądowej stosowano pięć takich prób: próbę łez, próbę szpilkową, próbę ogniową, próbę
wodną oraz próbę
wagową. Sądzono,
że kobieta, będąca czarownicą, nie
jest w stanie uronić nawet jednej łzy.
Sędzia, przystępując
Paczków
do tej próby, zaklinał podejrzaną na łzy
Muzeum Gazownictwa
Plynárenské muzeum
Chrystusa, które przelał na krzyżu dla zbawienia ludzkości, żeby płakała jeśli jest niewinna. Niestety, zwykle
sparaliżowana strachem kobieta nie była w stanie uronić choćby jednej łzy. Był to pierwszy dowód, że jest czarownicą. Następnie przystępowano do próby szpilkowej, którą poprzedzało dokładne wygolenie włosów na całym ciele. Panowało przekonanie, że „odwłosienie”
czarownicy pozbawi ją diabelskiej mocy. Następnie oprawca przystępował do dokładnych oględzin ciała w poszukiwaniu czartowskich
znamion. Po znalezieniu takich nakłuwał je szpilką. Wiadomo, że
brodawki czy inne tego rodzaju narośle po nakłuciu nie krwawią.
Był to kolejny znak potwierdzający podejrzenia. Rzadziej stosowana była próba ogniowa. Ograniczała się ona jedynie do zapytania
oskarżonej, czy jest w stanie utrzymać w dłoniach rozpalone żelazo. Powodem niepodejmowania tej próby było przeświadczenie, że
za sprawą szatana wypadnie ona dla niej pomyślnie. Najczęściej
stosowana była próba wodna, zwana „kąpielą czarownic”, którą
Popis trasy polský úsek
73
jméno – polské Carcassonne. Gotické kamenné ochranné zdi spolu
CZ
s 19 skořepinovými baštami mají přibližně 1200 m na délku a 9 m na
výšku. Pozoruhodné je rovněž v Polsku unikátní Plynárenské muzeum (Muzeum Gazownictwa), které se nachází na ul. Pocztowé
6 v nefunkční plynárně. Je zde k vidění zajímavá kolekce plynoměrů, lamp a domácích plynových zařízení – např. ledničky!!! Po
prohlédnutí města se vrátíme před Katův dům, který byl postaven
v 18. století, tedy po tragickém období čarodějnických honů v nysském knížectví. Byl postaven mimo území tehdejšího hradiště, a to
v souvislosti se specifickým řemeslem, kterým se jeho hospodář zabýval – kat vykonával rozsudky, které byly vydávány soudy všech
úrovní. Katova krutost v nysském knížectví vyvrcholila v polovině
17. století. Dříve než byla oběť mučena, provádělo se tzv. „zkoušení
čarodějnice“.
V soudní praxi bylo prováděno pět takových
zkoušek: zkouška slz, špendlíková zkouška, ohnivá zkouška, vodní
zkouška a zkouška
Paczków
vážení. Bylo tvrzeno, že žena, která je čarodějnicí,
Rynek
není schopná uronit ani jednu slzu. U této zkouš- Hlavní náměstí
ky zaklínal soudce podezřelou na Kristovy slzy, které prolil na kříži pro zbavení světa hříchů, aby plakala, je-li je nevinná. Bohužel,
žena ochromená strachem nebyla většinou schopna uronit ani jednu slzu. To byl první důkaz, že je čarodějnicí. Následně začínala
špendlíková zkouška, které předcházelo důkladné oholení vlasů
a chlupů na celém těle. Panovalo obecné přesvědčení, že zbavení
vlasů zbaví čarodějnici také ďábelské moci. Poté mučitel tělo ženy
důkladně prohlédl, pátrajíc přitom po čertových znameních. Po
nalezení takovéhoto znamení do něj bylo bodáno špendlíkem. Ví
se, že bradavice nebo jiné výrůstky tohoto druhu po nabodnutí nekrvácí. To byl však další podezření potvrzující důkaz. Méně často
byla prováděna ohnivá zkouška. Ta byla omezena pouze na položení otázky, zda je podezřelá schopná udržet v rukách rozžhavený kov.
74
Opis trasy odcinek polski
przeprowadzano na oczach licznie zgromadzonej gawiedzi. Ofiara
PL przed tą próbą była rozbierana do naga. Następnie wiązano ją „w kozła”, to znaczy prawą dłoń wiązano z lewą stopą, a lewą z prawą
stopą, następnie przywiązaną do liny wrzucano do głębokiej wody.
Jeżeli tonęła od razu był to dowód niewinności, jeżeli utrzymywała się na powierzchni, był to nieomylny znak, że jest czarownicą. Ostatnią próbą było ważenie. Istniał przesąd, że za sprawą diabła każda czarownica jest lekka jak pierze – jeżeli ważyła mniej
niż określała to specjalna norma, stanowiło to
kolejny dowód jej winy.
Przed ważeniem kobieta musiała się całkowicie rozebrać, żeby sędziowie sprawdzili, czy nie
ukrywa jakichś ciężarków, zwiększających jej
wagę. Zastanawiam się,
czy do tego celu używaPaczków
no
wagi,
która
w
tym
czasie
znajdowała się w podRatusz
Radnice
cieniach Domu Wagi w Nysie. Jeżeli ofiara dzielnie
przetrwała męczarnie i nie przyznawała się do winy, trafiała do
ciemnego lochu. Rozpoczynał się drugi etap przesłuchań, podczas
których kat stosował najbardziej okrutne tortury, jakie był w stanie wymyślić człowiek. Kobietę, która trafiała do katowni, wiązano
w tak zwanego kozła. W pozycji klęczącej przywiązywano jej ręce
do stóp, następnie wkładano do beczki. Przez wycięty w klepkach
otwór wyciągano związane ręce i stopy, wtykając w nie kij, uniemożliwiając w ten sposób jakikolwiek ruch. Innym sposobem unieruchamiania były dyby lub dwie belki zbite w formie krzyża, do
którego przywiązywano poszczególne kończyny do innego ramienia. Krzyż ustawiano w pozycji stojącej lub leżącej, całkowicie obezwładniając ofiarę. W ten sposób maltretowani ludzie znosili jeszcze dodatkowe katusze, gdyż obłaziło ich różnego rodzaju robactwo
czy obgryzały zgłodniałe szczury. Wyższym stopniem tortur było
zaśrubowanie kciuków w specjalnej prasie, która miażdżyła końce
palców, zadając torturowanemu straszliwy ból. Stosowano również
Popis trasy polský úsek
Důvodem neprovádění této zkoušky bylo přesvědčení, že pomocí satana bude její výsledek pro ženu pozitivní. Nejčastější byla vodní
zkouška, zvaná také „čarodějnická koupel“, která byla prováděna
před očima početně shromážděné veřejnosti. Před touto zkouškou
byla oběť svlečena do naha. Následně byla svázaná „v kozla“ – pravá dlaň se svázala s levou nohou a levá dlaň s pravou nohou, poté
byla lanem svázána oběť hozena do hluboké vody. Pokud se topila
ihned, byl to důkaz nevinnosti, pokud se však udržovala na povrchu, byl to neomylný znak toho, že je čarodějnice. Poslední zkouškou bylo vážení. Existovala pověra, že vlivem ďábla je každá čarodějnice lehká jako peří - vážila-li méně než kolik určovala speciální
norma, šlo o další důkaz její viny. Před vážením se měla žena celá
svléknout, aby soudci prověřili, zda někde neskrývá nějaká závaží,
která by zvětšovala její váhu. Přemýšlím, zda byla k tomuto účelu
používána váha, která se v této době nacházela v podloubích „Domu
váhy“ ve městě Nysa.
Pokud oběť statečně vydržela mučení a stále se nepřiznávala k vině,
byla uvržena do temného vězení. Zde začínala druhá etapa, během
které kat používal ty nejkrutější metody, jaké byl vůbec schopný vymyslet. Žena, která se dostala do katovny, byla vázána v další variantu tzv. kozla. V klečící poloze jí byly přivázány ruce k nohám a pak
byla vložena do sudu. Otvorem vyřezaným v prknech byly vytažené svázané ruce a nohy, mezi ně byla vražená tyč, která znemožňovala oběti jakýkoliv pohyb. Jiným způsobem zbavení možnosti
pohybu byly kláda nebo dva trámy sbité do tvaru kříže, ke kterým
se přivázala každá ruka na jiné rameno. Kříž byl umístěn v pozici stojící nebo ležící a celkově přitom oběť znehybňoval. Takto tyranizovaní lidé prožívali i dodatečná mučení, protože na ně lezl
různý hmyz nebo je okusovaly hladové krysy. Vyšší úroveň mučení představovalo zašroubování palců ve speciálním lisu, který drtil konečky prstů způsobujíc tím obrovskou bolest. Používány byly
také „španělské boty“. Šlo o dvě kovové desky podobné holenním
botám, které se vkládaly na holeně a lýtka a utahovaly se pomocí
šroubů. Na vnitřní straně těchto „bot“ se nacházely boule a hřeby,
které se při utahování stále více tiskly do těla obětí a drtily kosti
noh. Obouvání a sundávání takových „bot“ bylo několikrát opakováno, což znásobovalo utrpení a bolest obětí. Pokud k tomu přidáme
75
CZ
Opis trasy odcinek polski
76
„hiszpańskie buty”. Były to podobne do cholew butów dwie żelazne
PL płyty, które zakładano na golenie i łydki i skręcano śrubami. Na
wewnętrznej stronie cholew znajdowały się guzy i kolce, które przy
coraz mocniejszym skręcaniu wbijały się w ciało i gruchotały kości nóg. Zakładanie i zdejmowanie takich „butów” powtarzano kilkakrotnie, potęgując cierpienie i ból ofiary. Jeżeli dodamy do tego
drabinę lub ławę do rozciągania przy pomocy windy, podczas którego przypalano pochodniami boki ofiary, czy opisany na początku
„fotel czarownic”, sprawa staje się jasna. Ofiary, które przyznały się
do wszystkiego, były w ramach łaski przed spaleniem na stosie ścinane mieczem. Taki miecz, jeden z nielicznych, który zachował się
do naszych czasów, możemy zobaczyć w nyskim muzeum.
Trudno sobie wyobrazić, by ktokolwiek z nas, poddany takim „wyrafinowanym zabiegom”, nie przyznał się do lotów na miotle, udziału w sabatach i kontaktów z czartem. Refleksję nad tym smutnym
rozdziałem w historii księstwa nyskiego pozostawiam pod rozwagę każdemu z nas.
Literatura:
1.
Hexenwahn und Hexenprozesse auch in Neisser Land – dr. Manfred Schubert.
2.
Mroki Średniowiecza – Józef Putek, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1966
Neisser Heimatblatt nr. 197, przekład Łukasz Koronczok
3.
Czarownice, dzieje procesów o czary – Kurt Baschwitz. PWN Warszawa 1971
4.
Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII i XVIII wieku –
5.
Czarownice, wróżbici, szamani – Dominic Alexander, Świat Książki 2007
6.
Dzieje Kościoła na Śląsku – ks. Kazimierz Dola, Wydz. Teolog. Uniwersytetu
B. Baranowski i Wł. Lewandowski, Książka i Wiedza 1987
Opolskiego, Opole 1996
7.
Rocznik Diecezji Opolskiej – 1998
8.
Poczet biskupów wrocławskich – ks. Józef Pater, Wydawnictwo DTSK Silesia
9.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce – Powiat Nyski
10.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce – Powiat Grodkowski
Wrocław 2000
Paczków
Mury obronne
Opevnění
Popis trasy polský úsek
ještě žebřík nebo lavici na roztahování pomocí výtahu, během kterého byly boky oběti připalovány pochodněmi nebo už na začátku
popsané „čarodějnické křeslo“, je už všechno dost jasné. Oběti, které se přiznávaly ke všemu, byly z milosti před upálením na hranici sťaty mečem. Takový meč, jeden z mála dochovaných do dnešní
doby, si můžeme prohlédnout v nysském muzeu.
Těžko si představit, že by se kdokoliv z nás, pokud by sám byl podroben takovým „rafinovaným činnostem”, nepřiznal k lítání na
koštěti, k účasti na sabatech a kontaktu s ďáblem. Jak se kdo k tomuto smutnému článku dějin nysského knížectví postaví, to nechám na každém z nás.
Literatura:
1.
Hexenwahn und Hexenprozesse auch in Neisser Land – dr. Manfred Schubert.
2.
Mroki Średniowiecza – Józef Putek, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1966
Neisser Heimatblatt nr. 197, przekład Łukasz Koronczok
3.
Czarownice, dzieje procesów o czary – Kurt Baschwitz. PWN Warszawa 1971
4.
Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII i XVIII wieku –
5.
Czarownice, wróżbici, szamani – Dominic Alexander, Świat Książki 2007
6.
Dzieje Kościoła na Śląsku – ks. Kazimierz Dola, Wydz. Teolog. Uniwersytetu
B. Baranowski i Wł. Lewandowski, Książka i Wiedza 1987
Opolskiego, Opole 1996
7.
Rocznik Diecezji Opolskiej – 1998
8.
Poczet biskupów wrocławskich – ks. Józef Pater, Wydawnictwo DTSK Silesia
9.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce – Powiat Nyski
10.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce – Powiat Grodkowski
Wrocław 2000
77
CZ
78
Opis trasy odcinek czeski
tekst: Izabela Kicak
PL Długość szlaku czarownic po czeskiej stronie wynosi łącznie 138
km i prowadzi górskimi ścieżkami przez Hrubý Jeseník. Ze względu na stopień trudności, a także aspekty historyczne oraz terytorialne czeski szlak czarownic został podzielony na dwa odcinki:
šumperski (91 km) i jesenicki (47 km) z punktem wyjściowym na
Červenohorskim sedle.
Odcinek jesenícki
Według zeznań domniemanych czarownic, wymuszonych podczas
tortur, czarownice spotykały się na sabatach, gdzie relacjonowały
diabłu swoje czyny. Miejscem, gdzie odbywały się te „słynne” sabaty, były Petrovy kameny (Kamienie Piotrowe), położone w okolicach Pradziada. Na odbywające się nocą sabaty czarownice latały
na miotłach lub też drewnianych widłach posmarowanych czarodziejską maścią. Diabeł, z którym czarownice zawarły przymierze,
ukazywał im się pod postacią czarnego kozła lub kota. Czarownice
miały ponoć niszczyć ludziom zdrowie, rozbijać małżeństwa, ściągać złą pogodę i nieurodzaj, odbierać krowom mleko i szkodzić bydłu.
Procesy czarownic na ziemi jesenickiej miały miejsce w latach 1622–
1684 i przebiegały w trzech fazach. Do największego nasilenia polowań na czarownice doszło w 1651 roku. W latach 1651-1652 w Jeseníku
i okolicach stracono ponad 100 osób. Ostatnie znane wyroki pochodzą z lat 1683–1684, kiedy to za uprawianie czarów stracono trzy
osoby z Domašova. Czołowym inicjatorem polowań na czarownice
i ich późniejszych egzekucji był nyski inkwizytor Ferdinand Zacher.
Rejvíz
Torfowiska
Rašeliniště
Popis trasy český úsek
text: Izabela Kicak
Délka čarodějnické trasy na české straně je celkem 138 km a vede
po horských stezkách Hrubého Jeseníku. S ohledem na úroveň
náročnosti a také na historické a územní aspekty, byla česká čarodějnická trasa rozdělena na dva úseky: šumperský (91 km)
a jesenický (47 km) s výchozím bodem na Červenohorském sedle.
Jesenický úsek
Podle svědectví domnělých čarodějnic vynucených během mučení se
setkávaly na sabatech, kde vyprávěly ďáblu o svých činech. „Slavné“
sabaty se konaly na Petrových kamenech (Kamienie Piotrowe) ležících v okolí Pradědu. Na sabaty, které se konaly v noci, létaly čarodějnice na košťatech namazaných magickou mastí. Ďábel, se
kterým čarodějnice uzavřely příměří, ukazoval se jim v podobě
černého kozla nebo kocoura. Čarodějnice měly údajně ničit lidem
zdraví, rozbíjet manželství, přitahovat špatné počasí a neúrodu,
zbavovat krávy mléka a škodit skotu. Čarodějnické procesy se v jesenické zemi konaly v letech 1622 až 1684 a probíhaly ve třech fázích. K největšímu zesílení čarodějnických honů došlo v roce 1651.
V letech 1651 až 1652 bylo v Jeseníku a okolí popraveno přes 100 osob.
Poslední známé rozsudky byly vydány v letech 1683–1684, kdy byly
za čarodějnictví popraveny tři osoby z Domašova. Předním iniciátorem honů na čarodějnice a pozdějších poprav byl nysský inkvizitor Ferdinand Zacher.
79
CZ
80
Opis trasy odcinek czeski
Zlaté Hory, założenie miasta związane jest z wydobyciem tutaj złota,
co dokumentuje jego wcześniejsza
nazwa „Edelstadt”. Najciekawsze
zabytki: Stara Poczta z 1698 roku,
klasycystyczny ratusz, barokowa kaplica św. Krzyż, Zlatorudné
mlýny, ruiny zamku Edelštejn,
znane miejsce pielgrzymkowe do
Zlate Hory
Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.
Złotorudne młyny
PL
Zlatorudné mlyny
1. przystanek
Płyta pamiątkowa na budynku muzeum w Zlatých Horách. Procesy
domniemanych czarownic w Zlatých Horách rozpoczęły się podczas
wojny trzydziestoletniej po wielkiej epidemii dżumy, w latach 30.
XVII wieku, kiedy to oskarżono kilku mieszkańców o spowodowanie tej klęski. W wyniku procesów czarownic w Zlatých Horách życie straciło 85 osób.
2. przystanek
Pomnik w miejscu egzekucji w Zlatých Horách, gdzie najwięcej stosów zapłonęło w 1651 roku, trawiąc 54 ofiary polowań na czarownice.Česká Ves, właścicielami tej miejscowości były rody Schrothów
oraz Priessnitzów, z których pochodzili założyciele uzdrowiska
w Dolní Lipové (Johann Schroth) oraz w Jeseníku (Vincenz Priessnitz).
Najważniejsze zabytki: kościół św. Józefa, rodzinny dom Johanna
Schrotha, Muzeum Auto-Moto Weteranów.
3. przystanek
Płyta na budynku Urzędu Gminy w miejscowości Česká Ves, upamiętniająca ofiary procesów czarownic odbywających się w latach
1651–1652. W samej Českiej Vsi na skutek procesów czarownic zginęło 16 osób.
Jeseník – niegdyś centrum biskupiego majątku,
dziś centrum gospodarcze i kulturalne regionu
Jeseników. Najważniejsze zabytki: renesansowa
twierdza na wodzie z XVI wieku z fosą oraz kamiennym mostem, kościół Wniebowzięcia z 1882
Popis trasy český úsek
Zlaté Hory –založení města je spojeno s těžbou zlata
v této oblasti, což dokládá jeho původní název – „Edelstadt”.
Nejzajímavější památky: Stará pošta z roku 1698, klasicistická radnice, barokní kaple sv. Kříže, Zlatorudné mlýny, zřícenina hradu
Edelštejn, známé poutní místo Panny Marie Pomocné.
81
CZ
1. zastávka
Pamětní deska na budově muzea ve Zlatých Horách.
Souzení domnělých čarodějnic ve Zlatých Horách začalo během třicetileté války po velké epidemii moru v 30. letech 17. století, kdy bylo
několik obyvatel za tento pogrom obviněno. V důsledku čarodějnických procesů ve Zlatých Horách přišlo o život 85 osob.
2. zastávka
Socha na místě poprav ve Zlatých
Horách, kde hořelo nejvíc hranic
v roce 1651, zahynulo na nich 54
obětí honů na čarodějnice.
Česká Ves, majiteli tohoto
Zlate Hory
Muzeum
města byly rody Schrothů
Muzem
a Priessnitzů, ze kterých pocházeli zakladatelé lázní v Dolní Lipové (Johann Schroth) a v Jeseníku
(Vincenz Priessnitz). Nejdůležitější památky: Kostel sv. Josefa, rodný dům Johanna Schrotha, Auto-moto veterán muzeum.
3. zastávka
Deska na budově Obecního úřadu ve městě Česká Ves, která je
památkou obětí čarodějnických procesů, které se zde konaly
v letech 1651 až 1652. V samé České Vsi důsledkem čarodějnických
procesů zahynulo 16 osob.
Jeseník – kdysi centrum biskupského majetku, dnes hospodářské
a kulturní centrum oblasti Jeseníků. Nejdůležitější památky: renesanční vodní tvrz z 16. století
s vodním příkopem a kamenným
mostem, kostel Nanebevzetí Panny
Marie z roku 1882, renesanční radnice, klasicistický dům z roku 1782
Zlate Hory
Ratusz
Radnice
82
Opis trasy odcinek czeski
roku, renesansowy ratusz, klasycystyczny dom z 1782 roku – tzw. ka-
PL townia, pomnik Priessnitza z 1909 roku, dom rodzinny Priessnitza
w Jeseníku-Zdroju. Ulubionym miejscem wycieczek jest Křížový
vrch z kaplicą św. Anny.
4. przystanek
W podziemiach twierdzy na wodzie znajduje się ekspozycja muzealna dotycząca procesów czarownic na ziemi jesenickiej w latach 16221695. Jednym z elementów ekspozycji jest film o Barbarze Schmied
– pierwszej kobiecie oskarżonej o czary, spalonej na stosie 3 lipca
1622 w Nysie. Film ten wyświetlany jest w technologii fogscreen
(obraz wyświetlany jest na półprzezroczystym, wytworzonym z suchej mgły, unoszącym się nad podłożem ekranie).
5. przystanek
Pomnik w miejscu egzekucji
w Jeseníku. W Jeseníku w latach
1622–1684 stracono ponad 100 osób,
w większości żon bogatych mieszczan. W 1966 roku dla upamiętnienia tych zbrodniczych procesów w miejscu odbywających się
ówcześnie egzekucji umieszczono
Jesenik
Pomnik ofiar czarownic
kamienny pomnik w postaci dużePomník obětí – čarodějnic
go płomienia z napisem: „Tu zginęły
w płomieniach ofiary procesów czarownic 1624–1684”.
6. przystanek
Płyta pamiątkowa na tzw. katowni w Jeseníku, w której według podań
miał mieszkać ostatni jesenicki i vidnavski kat Michał Waschsman.
7. przystanek
Pomnik w parku w pobliżu Urzędu Gminy w Domašovie.
Z Domašova pochodziły trzy ostatnie ofiary procesów czarownic na
ziemi jesenickiej. Pierwszą z nich był Kaszpar Gottwald, stracony
w listopadzie 1683 roku, w lutym 1684 roku została stracona Anna
Stenzlova z córką Roziną, które ponoć zaprowadziły Gottwalda na
spotkanie czarownic. Anna, jako główna oskarżona, była zmuszona
oglądać ścięcie swojej dwudziestoletniej córki, obie później spalono.
Popis trasy český úsek
– tzv. katovna, socha Priessnitze z roku 1909, rodinný dům Priessnitze
v Jeseníku-lázních. Oblíbeným výletním místem je Křížový vrch
s kaplí sv. Anny.
4. zastávka
V podzemí vodní tvrze se nachází muzejní expozice o čarodějnických procesech na jesenickém území v letech 1622 až 1695.
Jednou z částí expozice je také film o Barboře Schmiedové
– první ženě obviněné z čarodějnictví a upálené na hranici
3. července 1622 ve městě Nysa. Tento film je prezentován v technologii fogscreen (snímek je promítán na poloprůhledné, ze suché
mlhy vytvořené a nad podlahou zdvižené obrazovce).
5. zastávka
Pomník na popravišti v Jeseníku. V Jeseníku bylo v letech 1622 až
1684 popraveno přes 100 osob, většinou manželek bohatých měšťanů. V roce 1966 na památku těchto zločinných procesů byl na místě kdysi prováděných poprav umístěn kamenný pomník v podobě velkého plamene s nápisem: „Zde v plamenech zahynuly oběti
čarodějnických procesů 1624–1684”.
6. zastávka
Pamětní deska na tzv. katovně v Jeseníku, ve které měl údajně bydlet poslední jesenický a vidnavský kat Michal Waschman.
7. zastávka
Pomník v parku poblíž obecního úřadu
v Domašově. Z Domašova
pocházely tři poslední
oběti čarodějnických
Velke Losiny
procesů v Jeseníkách. První byl Kaspar Gottwald,
Zamek
Hrad
popravený v listopadu 1683 a v lednu 1684 byla
popravena Anna Stenzlová spolu se svou dcerou Rozinou, které údajně zavedly Gottwalda na schůzku čarodějnic. Anna, jako hlavní
obviněná, byla nucena se dívat na stětí své dvacetileté dcery, pak
byly obě upáleny.
83
CZ
84
Opis trasy odcinek czeski
Odcinek šumperski
PL Początki procesów czarownic w rejonie Šumperka wiążą się z miejscowością Vernířovice, gdzie w 1679 roku spalono żebraczkę Marinę
Schuchovą. W samym Šumperku stosy zapłonęły po raz pierwszy
7 grudnia 1682 roku. Stracono wtedy Marię Satlerovą i Zuzannę
Voglickovą. Ostatnie cztery egzekucje w Šumperku odbyły się w lecie 1692 roku, a ostatnią ofiarą był Jindřich Peschke, który jako jedyny nigdy nie przyznał się do czarnej magii, zmarł w 1696 roku
w więzieniu śmiercią „naturalną”. W wyniku procesów czarownic w losinskim majątku oraz w Šumperku w latach 1678–1696 życie straciły 63 osoby.
Vernířovice – znany ośrodek rekreacyjny z licznymi punktami gastronomii i bogatą bazą noclegową. Najciekawsze zabytki: barokowa rzeźba św. Jana Nepomucena z 1727 r., późnobarokowy kościół
św. Mateusza, przebudowany w stylu klasycystycznym w 1. połowie XIX wieku.
1. przystanek
Pomnik w parku przed Urzędem Gminy w Vernířovicach.
Początki procesów czarownic na losinskiej ziemi oraz w samym
Šumperku związane są właśnie z Vernířovicami. To tutaj 7 sierpnia 1679 r. spalono żywcem miejscową żebraczkę Marinę Schuchovą,
oskarżoną o kradzież hostii w kościele we wsi Sobotín.
Sobotín – późnorenesansowy kościół św. Wawrzyńca z 1607 r., klasycystyczna rzeźba Kalwarii z 1818 r., były XIX-wieczny zamek oraz
mauzoleum rodziny Kleinów z 1887 r.
2. przystanek
Pomnik na cmentarzu obok kościoła św. Wawrzyńca, w którym to przyłapano w roku 1678 żebraczkę Marinę Schuchovą na kradzieży hostii.
Odprowadzona do zamkowego więzienia nigdy nie powróciła do Vernířovic.
Velké Losiny – perła północno-zachodnich Moraw z renesansowym
zamkiem z końca XVI wieku z barokowymi przybudówkami i okazałym parkiem, uzdrowiskiem termalnym, unikalną papiernią
ręczną oraz późnorenesansowym kościołem św. Jana Chrzciciela
z początku XVII wieku, z kamiennymi „czarnoksięskimi” ołtarzami z końca XVII wieku.
Popis trasy český úsek
ŠUMPERSKÝ ÚSEK
Začátky čarodějnických procesů na Šumpersku jsou spojeny s městem Vernířovice, kde byla v roce 1679 upálena žebračka Marina
Schuchová. V samotném Šumperku se hranice rozhořely poprvé
7. prosince 1682. Popraveny byly tehdy Marie Satlerová a Zuzana
Voglicková. Poslední čtyři popravy se v Šumperku konaly v létě roku
1692 a poslední obětí byl Jindřich Peschke, který se jako jediný nikdy nepřiznal k využívání černé magie a zemřel ve vězení v roce
1696 „přirozenou“ smrtí. Důsledkem čarodějnických procesů v losinské oblasti a v Šumperku v letech 1678 - 1696 přišlo o život 63 osob.
Vernířovice – známé rekreační středisko s četnými stravovacími
body a bohatou ubytovací kapacitou. Nejzajímavější památky: barokní socha sv. Jana Nepomuckého z roku 1727, pozdně barokní kostel sv.
Matyáše přestavěný v 1. polovině 19. století ve slohu klasicistickém.
1. zastávka
Pomník v parku před Obecním úřadem ve Vernířovicích.
Začátky čarodějnických procesů jsou v losinských zemích a v samotném Šumperku spojeny právě s Vernířovicemi. Právě zde, 7. srpna 1679, byla zaživa upálena žebračka Marina Schuchová za krádež
hostie z kostela ve vesnici Sobotín.
Sobotín – pozdně renesanční kostel sv. Vavřince z roku 1607, klasicistická socha Kalvarie z roku 1818, bývaly palác z 19. století a mauzoleum rodiny Kleinů z roku 1887.
2. zastávka
Pomník na hřbitově u kostela sv. Vavřince, ve kterém byla v roce
1678 chycena při krádeži hostie žebračka Marina Schuchová. Byla
odvedena do zámecké věznice a do Vernířovic se nikdy nevrátila.
Velké Losiny – perla severozápadní Moravy s renesančním hradem
z konce 16. století s barokními přístavbami a mohutným parkem,
termálními lázněmi, unikátní ruční papírnou a pozdně renesančním kostelem sv. Jana Křtitele z počátku 17. století s kamennými
„čarodějnickými“ oltáři z konce 17. století.
85
CZ
86
Opis trasy odcinek czeski
3. przystanek
PL Pomnik w parku uzdrowiskowym przed pawilonem Šárka, upamiętniający odbywające się tutaj w latach 1679–1686 egzekucje 36 skazanych w procesach czarownic.
4. przystanek
Płyta pamiątkowa na žerotínskim zamku, w którym w latach 1678–
1686 więziono, torturowano i skazano na śmierć 38 niewinnych
ofiar procesów czarownic.
Rapotín – stary szlak szklarni i barokowa kaplica św. Michała, kościół Wniebowzięcia z 2. połowy XIX wieku, w pobliżu znajdują się
ruiny jednego z tzw. siostrzanych kościołów, wzniesionych na początku XVI wieku w Petrovie nad Desną i w Rapotínie.
5. przystanek
Pomnik w parku w pobliżu kościoła Wniebowzięcia NMP, upamiętniający siedmiu pochodzących z Rapotína ofiar procesów czarownic.
6. przystanek
Pochodząca z końca XVII wieku kamienna kapliczka czarownic
w Rapotínie. Kapliczki czarownic wznoszone były prawdopodobnie przez krewnych skazanych w procesach czarownic.
Šumperk – miasto założone w XIII wieku na terenach królewskich, związane z wydobyciem metali szlachetnych, dziś najważniejszy ośrodek gospodarczy i kulturalny północno-zachodnich
Moraw. Najciekawsze zabytki: były klasztorny barokowy kościół
Zwiastowania NMP, dziekański kościół św. Jana Chrzciciela z gotyckim rdzeniem, barokowy kościół św. Barbary z bogatymi freskami, pozostałości obwarowań miejskich.
7. przystanek
Kapliczki czarownic w Šumperku.
8. przystanek
Pomnik w pobliżu jeziorka, upamiętniający wykonywane tu w latach 1682–1692 egzekucje 23 niewinnych ofiar procesów czarownic z Šumperka.
Popis trasy český úsek
3. zastávka
Pomník v lázeňském parku před pavilonem Šárka, který je památkou poprav 36 odsouzených v čarodějnických procesech, které se
zde konaly v letech 1679 až 1686.
4. zastávka
Pamětní deska na žerotínském hradě, ve kterém bylo v letech 1678–
1686 vězněno, mučeno a k trestu smrti odsouzeno 38 nevinných obětí čarodějnických procesů.
Rapotín – stará sklářská trasa a barokní kaple sv. Michala, kostel
Nanebevzetí z 2. poloviny 19. století, poblíž něhož se nachází zřícenina jednoho z tzv. sesterských kostelů postavených na začátku 16.
století v Petrově nad Desnou a v Rapotíně.
5. zastávka
Pomník v parku poblíž kostela Nanebevzetí Panny Marie na památku obětí čarodějnických procesů.
6. zastávka
Kamenná čarodějnická kaplička ze 17. století nacházející se
v Rapotíně. Čarodějnické kapličky byly pravděpodobně stavěny příbuznými odsouzených v procesech s čarodějnicemi.
Šumperk – město založené ve 13. století na královských územích,
spojené s těžbou ušlechtilých kovů, dnes nejdůležitější hospodářské a kulturní středisko severozápadní Moravy. Nejzajímavější památky: bývalý klášterní barokní kostel Zvěstování Panny Marie,
děkanský kostel sv. Jana Křtitele s gotickým torzem, barokní kostel sv. Barbory s bohatými freskami, pozůstatky městských hradeb.
7. zastávka
Čarodějnické kapličky v Šumperku.
8. zastávka
Pomník poblíž malého jezera na památku poprav prováděných zde
v letech 1682–1692 a při nich usmrcených 23 nevinných obětí čarodějnických procesů z Šumperku.
87
CZ
88
Opis trasy odcinek czeski
9. przystanek
PL Płyta pamiątkowa na ulicy Černohorskiej, umieszczona w miejscu
dawnego więzienia, w którym w latach 1679–1696 więziono, torturowano i skazano na śmierć 22 ofiary procesów czarownic.
10. przystanek
Płyta pamiątkowa poświęcona šumperskiemu dziekanowi i proboszczowi Krzysztofowi Alojzowi Lautnerowi na byłej plebanii
(Kostelní nám.). Krzysztof Alojzy Lautner urodził się w Šumperku,
gdzie uczęszczał do szkoły miejskiej. Później rozpoczął nauki w łacińskich szkołach w Ołomuńcu. Tam też poczuł powołanie kapłańskie. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) i związane z nią klęski
głodu, epidemii i upadku moralnego oraz zdobycie Ołomuńca przez
Szwedów sprawiły, że Lautner postanowił opuścić niszczone działaniami wojennymi Morawy. Udał się do bawarskiego Landshut,
a później do Wiednia. Do Šumperka powrócił w 1668 roku z tytułem magistra, gdzie jako duchowy pasterz miejscowej wspólnoty
parafialnej służył 12 lat.
W Niedzielę Palmową 1678 roku wspomniana już żebraczka z Vernířovic
hostię zabraną z sobotínskiego kościoła podała krowie należącej do
miejscowej akuszerki, co miało sprawić, że krowa będzie dawała
więcej mleka. Niestety, wszystko to widział ministrant, który zawiadomił o tym kościelnego, ten z kolei miejscowego proboszcza, aż
cała historia trafiła do Franciszka Henryka Bobliga, fanatycznego
inkwizytora. Obrony parafian oskarżonych o czary podjął się šumperski dziekan Krzysztof Alojzy Lautner, który w 1679 roku otwarcie
wystąpił przeciw Bobligowi. To był początek ogromnej tragedii
Lautnera zakończonej w roku 1685 spaleniem żywcem w Mohelnicach,
a poprzedzonej wieloletnim więzieniem i strasznymi torturami, m.in.
miażdżeniem palców u rąk, „hiszpańskim butem”, czyli miażdżeniem kości goleniowych, oraz rozciąganiem na drabinie. Lautnera
oskarżono o uczestnictwo w sabacie na Piotrowych Kamieniach,
podczas których miało dojść do profanowania hostii, koronowania królowej czarownic, chrztu dzieci w imię szatana oraz niemoralnych orgii. Wszystkie te zeznania wymusił na „świadkach” za
pomocą okrutnych tortur Franciszek Boblig.
Popis trasy český úsek
9. zastávka
Pamětní deska na Černohorské ulici umístěná na místě bývalého vězení, ve kterém byly v letech 1679–1696 vězněny, mučeny a k trestu
smrti odsouzeny nevinné oběti čarodějnických procesů – celkem 22.
89
CZ
10. zastávka
Pamětní deska věnována šumperskému děkanovi a faráři
Kryštofu Aloisi Lautnerovi umístěná na bývalé faře (Kostelní
nám.). Kryštof Alois Lautner se narodil v Šumperku, kam také
chodil do městské školy. Pak začal výuku v latinských školách
v Olomouci. Tam pocítil volání zvoucí jej ke kněžství. Třicetiletá
válka (1618–1648) a s ní spojené hladomor, epidemie, morální pád
a také dobytí Olomouce Švédy způsobili, že se Lautner rozhodl válkou ničenou Moravu opustit. Odcestoval do bavorského Landshut
a pak do Vídně. Do Šumperka
se vrátil v roce 1668 jako magistr, kde jako duchovní pastýř místní farní společnosti
sloužil 12 let.
Na Palmovou neděli roku 1678
dala již zmíněná žebračka
z Vernířovic krávě hostii
Płyta pamiątkowa
ukradenou ze sobotínského kostela. Kráva
Pamětní deska
byla ve vlastnictví místní porodní baby –
hostie měla způsobit, že kráva bude dávat více mléka. Bohužel toto
všechno viděl ministrant, který to oznámil kostelníkovi a ten faráři, až se nakonec o celé události dozvěděl Jindřich František Boblig
– fanatický inkvizitor. Byl to začátek Lautnerovy obrovské tragédie, která skončila v roce 1685 v Mohelnici upálením zaživa, kterému předcházelo dlouholeté vězení a kruté mučení, mj. drcení prstů, „španělské boty“ (čili drcení holenních kostí) a také roztahování
na žebříku. Lautner byl obviněn z účasti v sabatu na Petrových kamenech, během kterých mělo dojit k profanaci hostie, korunovaci
královny čarodějnic, křtu dětí ve jménu satana a nemorálním orgiím. Všechna tato svědectví si Franciszek Boblig vynutil na „svědcích“ v průběhu jejich krutého mučení.
90
Opis trasy odcinek czeski
11. przystanek
PL Płyta pamiątkowa na tzw. Domu Geschadera w Šumperku, należącym wcześniej do Jindřicha i Marii Peschke, kolejnych ofiar polowania na czarownice.
Mírov – pierwsza pisemna
wzmianka o Mírovie jako zamku pochodzi z 1266 roku, od 1465
roku majątek biskupstwa ołomunieckiego, do którego stopniowo
przyłączano inne majątki, aż do
powstania obecnej gminy liczącej
405 mieszkańców. Najważniejsze
zabytki: zamek z połowy XIII wieku, barokowy kościół św. Marii
Magdaleny, zespół czterech kapliczek, rzeźby oraz pomniki poDom Geschadera w Šumperku
święcone pamięci więźniów politycznych oraz ofiar faszyzmu.
12. przystanek
Pomnik w przyzamkowym parku, miejscu więzienia w latach 1680–
1683 šumperskiego dziekana Krzysztofa Alojzego Lautnera, aresztowanego 18 sierpnia 1680 roku w Mohelnicy i oskarżonego o udzielanie chrztów, ślubów i grzebanie zmarłych w imieniu szatana.
Przewieziony do šumperskiego więzienia i poddany trzem stopniom
tortur, nie przyznał się do stawianych mu zarzutów.
Mohelnice – do XIV wieku siedziba prowincji lennej biskupstwa
ołomunieckiego i ważne centrum handlu i rzemiosła. Miasto wielokrotnie palone i niszczone podczas wojen husyckich i wojny trzydziestoletniej. Od początku XX wieku znaczący ośrodek przemysłu elektronicznego. Najważniejsze zabytki: gotycki kościół św. Stanisława
z końca XVI wieku, pozostałości obwarowań miejskich z basztami,
muzeum z bogatymi zbiorami archeologicznymi.
13. przystanek
Pomnik upamiętniający miejsce spalenia księdza dziekana Lautnera
w 1685 roku. Mówi się, że egzekucję šumperskiego księdza, który
do ostatniej chwili swojego życia modlił się, oglądało 20 000 ludzi.
Popis trasy český úsek
11. zastávka
Pamětní deska na tzv. Geschaderově domě v Šumperku, který
dříve patřil Jindřichovi a Marii Peschke, dalším obětem čarodějnických honů.
Mírov – první písemná zmínka o Mírovu jako hradu pochází
z roku 1266; od roku 1465 je majetkem olomouckého biskupství, ke
kterému byly postupně připojovány další majetky až do vzniku současné obce s celkovým počtem 405
obyvatel. Nejzajímavější památky:
hrad z poloviny 13. století, barokní
kostel sv. Máří Magdalény, soubor
čtyř kapliček, sochy a také pomníky věnované památce politických
Geschaderův dům v Šumperku
vězňů a obětí fašismu.
12. zastávka
Pomník v zámeckém parku, v místě, kde byl v letech 1680–1683 vězněný šumperský děkan Kryštof Alois Lautner, který byl zatčen 18.
srpna roku 1680 v Mohelnici a obviněn z křtění, sňatků a pohřbívání zemřelých ve jménu satana. Byl odvezen do šumperské věznice, kde byl mučen na třech úrovních krutosti, ale k činnostem,
z nichž byl obviněn, se nikdy nepřiznal.
Mohelnice – do 14. století sídlo lenní provincie olomouckého biskupství a důležité obchodní a řemeslnické centrum. Město bylo
mnohokrát vypáleno a zničeno během husitských válek a také během třicetileté války. Od počátku 20. století významné středisko
elektronického průmyslu. Nejdůležitější památky: gotický kostel sv.
Stanislava z konce 16. století, trosky městských pevností s baštou,
muzeum s bohatou sbírkou archeologických artefaktů.
13. zastávka
Socha připomínající upálení kněze děkana Lautnera v roce 1685.
Říká se, že popravě šumperského kněze, který se modlil do posledních chvil života, přihlíželo 20 000 lidí.
91
CZ
92
Opis trasy odcinek czeski
14. przystanek
PL Płyta pamiątkowa na domu czarownic w Mohelnicach, w którym Lautner był poddawany ciężkim torturom, po których przyznał się do zarzucanych mu czynów. W 1685 roku biskupia komisja
w Ołomuńcu wydała na Lautnera wyrok kary śmierci przez spalenie żywcem. Stąd upokorzony i pozbawiony wszelkich godności
šumperski dziekan został przewieziony na wozie przez kata do miasta na przygotowany już stos (przystanek 13.).
Na podstawie przewodnika turystycznego „Rowerową ścieżką szlakiem czarownic”,
wyd. Stowarzyszenie Ruchu Turystycznego Jeseniky z Sumperka.
Dom Geschadera w Šumperku
Popis trasy český úsek
14 zastávka
Pamětní deska na domu čarodějnic v Mohelnicích, ve kterém se
odehrávalo kruté mučení Lautnera, po kterém se přiznal k činnostem, z nichž byl obviněn. V roce 1685 odsoudila biskupská komise
v Olomouci Lautnera k trestu smrti upálením zaživa. Odtud byl děkan, ponížený a zbavený důstojnosti, odvezen katem na vozíku do
města, kde pro něj již byla připravena hranice (13. zastávka).
Na základě turistického průvodce "Čarodějnickou cyklotrasou", vyd. Sdružení cestovního ruchu Jeseníky z Šumperku.
Geschaderův dům v Šumperku
93
CZ
94
Inne atrakcje pogranicza polsko-czeskiego
Krzyże pokutne
PL Krzyże pokutne wznoszone były przez zabójców w miejscu, w którym dokonało się morderstwo. Zwyczaj ten przywędrował do Polski
z Zachodu. Morderca, oprócz wzniesienia krzyża, był również zobowiązany pokryć koszty pogrzebu i przewodu sądowego. Winien
również łożyć na utrzymanie rodziny zabitego. Był zobowiązany
wobec kościoła, np. musiał zakupić świece. Następnie powinien
odbyć boso pieszą pielgrzymkę do świętego miejsca. Wystawienie
krzyża stanowiło ostatni punkt pokuty. Krzyż był wyrazem jej zadośćuczynienia. Stawiano go ku pamięci, uwadze i przestrodze potomnych. Miał również skłaniać przechodniów do modlitwy za dusze zabójcy i ofiary.
Na obszarze powiatu nyskiego znajduje się ich dwadzieścia sześć
– w Białej Nyskiej, Chocieborzu, Chróścinie, Domaszkowicach,
Jędrzychowie, Kamienicy, Kępnicy, Korfantowie, Lubiatowie,
Nowakach, Nowym Świętowie, Pakosławicach, Polskim Świętowie,
Prusinowicach, Radzikowicach, Reńskiej Wsi, Rynarcicach,
Skoroszycach, Starowicach, Unikowicach, Wierzbięcicach.
Jiné atrakce česk0-polského pohraničí
95
Kajícné kříže
CZ
Kajícné kříže byly stavěny vrahy na místě, kde se stala vražda. Tento
návyk přišel do Polska ze západu. Vrah byl také povinen, kromě postavení kříže, uhradit náklady na pohřbení a soudní řízení. Musel
také zaplatit životné rodině zavražděného. Dále byl zavázán vůči
kostelu - měl např. koupit svíce. Dále měl naboso vyrazit na pouť ke
svatému místu. Postavení kříže mělo symbolizovat poslední část pokání. Kříž byl znakem zadostiučinění. Byl stavěn na památku a na
výstrahu potomkům. Měl také kolemjdoucí podněcovat k modlitbě
za duše vraha a obětí.
Na území nysské obce se jich nachází 26 - ve městě Korfantow a vesnicích: Biała Nyska, Chociebórz, Chróścina, Domaszkowice, Jędrzychów,
Kamienica, Kępnica, Korfantów, Lubiatów, Nowaki, Nowym Świętów,
Pakosławice, Polski Świętów, Prusinowice, Radzikowice, Reńska
Wieś, Rynarcice, Skoroszyce, Starowice, Unikowice, Wierzbięcice.
Krzyż pokutny
Kajícný kříž
96
Inne atrakcje pogranicza polsko-czeskiego
Słupy graniczne
PL Unikalny zespół słupów granicznych jest pozostałością po okresie,
kiedy to biskupi wrocławscy walczyli o uniezależnienie swoich posiadłości od świeckiej władzy książęcej. Stojące do dziś dwumetrowe kamienie graniczne znajdują się dokładnie na granicy powiatów
nyskiego i ząbkowickiego (granica województw opolskiego i dolnośląskiego). Wszystkie słupy mają podobną, czworograniastą formę,
różnią się nieco formą wyrytych na nich inskrypcji, co wskazuje na
fakt stawiania ich w dwóch etapach: I – 1296 r., II – 1297–1301. Na
ścianie frontalnej widnieje inskrypcja TMI SCI IOHIS będąca skrótem łacińskiej formuły „Termini Sancti Iohannis”, co w tłumaczeniu na język polski oznacza „granica świętego Jana”. Inskrypcja ta
informuje, iż znajdujemy się na terytorium biskupstwa wrocławskiego, którego patronem jest św. Jan Chrzciciel. Na lewym boku
każdego słupa znajduje się pastorał, a na prawym ukośny krzyż.
W pierwszym etapie postawione zostały trzy słupy, określane
jako słupy I, III i V. Słup I znajduje się przy drodze z Lipniki
do Starczówka, III koło Chocieborza, słup V natomiast stoi na
skraju lasu w pobliżu Bogdanowa (powiat brzeski). W drugim
etapie stanęły słupy II, IV i VI. Słup II znajduje się na drodze
z Lipniki do Osiny Wielkiej, IV między Szklarami, Wilemowicami
i Wigancicami, natomiast VI przy drodze z Chróściny Nyskiej do
Czarnolasu. Słup graniczny znajduje się także na szczycie Praděd.
Słupy graniczne
Pohraniční sloupy
Jiné atrakce česk0-polského pohraničí
97
Pohraniční sloupy
CZ
Unikátní sada pohraničních sloupů je pozůstatkem po době,
v níž wrocławští biskupové bojovali za vyjmutí svých majetků z rukou světské knížecí vlády. Dodnes dochované pohraniční kameny se
nachází přímo na hranici okresu nysského a ząbkowického (hranice
opolského a wrocławského vojvodství). Všechny sloupy mají obdobný čtyřhranný tvar, malinký rozdíl je ale ve formě na nich vyrytého nápisu, což poukazuje na skutečnost, že sloupy byly stavěny ve
dvou etapách: I – 1296 , II – 1297–1301. Na čelní zdi je nápis TMI SCI
IOHIS, který je zkratkou latinské věty: „Termini Sancti Iohannis”,
což v překladu do češtiny znamená: „hranice svátého Jana“. Tento
nápis informuje, že se nacházíme na území wrocławského biskupství, jehož patronem je sv. Jan Křtitel. Na levém boku každého sloupu je pastorále a na pravém šikmý kříž.
Během první etapy byly postaveny tři sloupy označené jako sloupy I, III a V. I. sloup se nachází u cesty od vesnice Lipniki k vesnici Starczówka, III. u vesnice Chociebórz, zatímco sloup V. stojí na
okraji lesa poblíž vesnice Bogdanów (okres brzeski). V druhé etapě
byly postaveny sloupy II, IV a VI. Sloup II. se nachází na cestě od
vesnice Lipniki k vesnici Osina Wielka, IV. mezi vesnicemi Szklary,
Wilemowice a Wigancice, zatímco VI. u cesty od vesnice Chróścina
Nyska do vesnice Czarnolas. Pohraniční sloup se také nachází na
vrcholu Praděd.
98
PL
Imprezy cykliczne
Lato Kwiatów (www.otmuchow.pl)
Odbywa się co roku w pierwszych dniach lipca. Jest to impreza o charakterze
wystawienniczym poświęcona wystawom kwiatów. Towarzyszą jej występy
znanych w kraju artystów, młodzieży, jarmarki twórców ludowych i stoiska
z gastronomią. Najważniejszym elementem imprezy są wystawy kwiatów ciętych, prezentowane w pięknych aranżacjach w salach otmuchowskiego średniowiecznego zamku. Dodatkowo na terenach przyzamkowych odbywają
się wystawy drzew i krzewów ozdobnych, elementów dekoracyjnych ogrodów
oraz sprzętu ogrodniczego.
Jarmark Jakubowy
(www.bazylika-nysa.pl)
Odbywa się corocznie w czasie
odpustu św. Jakuba (lipiec) i nawiązuje do średniowiecznych
tradycji festynów i kiermaszy.
Odbywa się na rynku przy nyskiej Bazylice Mniejszej, a związany jest z legendą, wedle której
Jarmark Jakubowy
Jarmark sv. Jakuba św. Jakub uratował miasto od pożaru, zsyłając na nie
deszcz. Na Jarmark Jakubowy co roku tłumnie przybywają amatorzy kramów jarmarcznych, uzbrojonych w miecze rycerzy, pięknych niewiast, smakowitego jadła i średniowiecznej muzyki. Jest to także jedna
z nielicznych w roku możliwości zwiedzenia niedostępnych na co dzień zabytków Bazyliki, takich jak Skarbiec św. Jakuba, podziemia czy najbardziej stromy w Europie dach. Atrakcją Jarmarku są pokazy Bractwa Rycerskiego, liczne
występy artystyczne oraz przepiękna muzyka.
Dni Twierdzy Nysa (www.twierdzanysa.com)
Impreza odbywa się na przełomie lipca i sierpnia. Najważniejszym punktem
święta jest rekonstrukcja bitwy, jaka rozegrała się w 1807 roku między wojskami napoleońskimi i pruskimi – Bitwa o Twierdzę Nysa. Widowisko odbywa się w plenerze – na terenie fortów pozostałych po okresie, gdy Nysa pełniła rolę twierdzy.
Ogólnopolski Festiwal Piosenki Turystycznej Kropka w Głuchołazach
(www.kropka.art.pl)
Impreza odbywa się w lipcu, jej organizatorzy zapewniają wiele ciekawych
konkursów i koncertów, ale przede wszystkim dobrą zabawę.
Pravidelné akce
99
Léto květin (www.otmuchow.pl)
Koná se každý rok první červencové dny. Je to akce expozičního charakte-
CZ
ru věnovaná výstavám květin. Při této příležitosti zde také vystupují známí
umělci nebo mládež, jsou zde také jarmarky tvůrců a gastronomické stánky.
Nejdůležitější částí událostí je výstava řezaných květin předvedených v pěkném uspořádání v místnostech otmuchowského středověkého hradu. Dodatečně
se v okolí hradu konají výstavy ozdobných stromů a keřů, dekoračních prvků
pro zahrady a také zahradního zařízení.
Jarmark sv. Jakuba (www.bazylika-nysa.pl)
Koná se každý rok během odpustku sv. Jakuba (červenec) a navazuje na středověkou tradici festivalů a trhů. Koná se zde u nysské Baziliky minor a pojí se
s legendou, ve které sv. Jakub zachránil město před požárem tím, že na město
seslal déšť. Na Jarmark sv. Jakuba každý rok přichází spousta lidi – milovníků
jarmarečních krámů, ozbrojených rytířů, pěkných žen, chutného jídla a středověké hudby. Je to také jedna z mála příležitostí navštívit každodenně nepřístupné památky Baziliky, jakými jsou např. Poklad sv. Jakuba, podzemí nebo
nejprudší střecha v Evropě. Atrakcemi jarmarku jsou představení Rytířského
bratrství, četné artistické výkony a překrásná hudba.
Dny pevnosti Nysa
(www.twierdzanysa.com)
Akce se koná na přelomu července a srpna.
Nejdůležitějším bodem
oslavy je rekonstrukce bitvy, která se konala v roce 1807 mezi napoleonskou armádou a Prusy
– Bitvy o pevnost Nysa.
Představení začíná v plenéru – na území zbytků pevnosti, které se docho-
Dni Twierdzy Nysa
Dny pevnosti Nysa
valy z doby, kdy Nysa byla tvrzí.
Celonárodní festival turistické písně Tečka ve městě Głuchołazy
(www.kropka.art.pl)
Akce se koná v červenci a pořadatelé poskytují mnoho zajímavých konkurzů
a koncertů, ale především dobrou zábavu.
100
PL
Imprezy cykliczne
Drum Djemboree (www.djembee.com.pl)
Impreza odbywa się w okresie wakacyjnym w Głuchołazach. Podczas imprezy
mają miejsce warsztaty bębniarskie i taneczne, prowadzone przez mistrzów
afrykańskich, oraz liczne koncerty.
Turniej Żniwowania „Złota Kosa” (www.lambinowice.pl)
Impreza odbywa się na przełomie lipca i sierpnia w Piątkowicach (gmina
Łambinowice). Podczas turnieju można ujrzeć odzianych w chłopskie siermięgi żeńców oraz żniwiarki w barwnych chustach, a podczas żniwnej biesiady
skosztować swojskiego jadła.
Międzynarodowy Turniej Piłki Prądowej „Wasserball”
(www.korfantow.pl)
Impreza odbywa się w ostatni weekend lipca w Przechodzie (gmina Korfantów).
W turnieju uczestniczą drużyny strażaków, których zadaniem jest umieszczenie piłki w bramce za pomocą strumienia wody wydobywającego się ze strażackiego węża.
Święto Gór Opawskich (Głuchołazy)
Plenerowa impreza promująca pogranicze polsko-czeskie poprzez prezentację
dzieł lokalnych twórców ludowych, a także występy zespołów muzycznych,
organizację gier, zabaw, prezentacji literackich. Podczas imprezy można spróbować sztuki płukania złota czy posmakować potraw kuchni polskiej i czeskiej.
Festiwal Ognia i Wody (www.nor.nysa.pl)
Impreza odbywa się na plaży Jeziora Nyskiego w okresie wakacyjnym. Punktem
kulminacyjnym festiwalu jest pokaz fajerwerków, prezentowany przez najlepsze polskie firmy pirotechniczne. Oprócz pokazu w programie imprezy znajdują się także występy znanych zespołów muzycznych.
Paczkowski Festiwal Filmowy (www.paczkow.eu)
Impreza na stałe wpisana w kalendarz wydarzeń kulturalnych Paczkowa.
Podczas festiwalu oprócz dzieł rodzimej i czeskiej kinematografii, publiczność
może obejrzeć również filmy wyprodukowane w innych, dalekich krajach.
Pravidelné akce
101
Drum Djemboree (www.djembee.com.pl)
Akce se koná o prázdninách ve městě Głuchołazy. Během akce se učí hrát na
bubny a tanec – lekce jsou vedeny africkými mistry. Také se zde konají četné koncerty.
Turnaj žní „Zlata kosa“ (www.lambinowice.pl)
Akce se koná na přelomu července ave vesnici Piątkowice (obec Łambinowice).
Během turnaje lze vidět v sedláckých oděvech oblečené žence (starší označení pro robotníky kosící obilí) a sekačky v barevných šátcích a během besedy
je možné ochutnat domácí jídlo.
Mezinárodní turnaj proudícího míče „Wasserball”
(www.korfantow.pl)
Akce se koná poslední víkend v červenci ve vesnici Piątkowice (obec Korfantów).
Turnaje se účastní týmy hasičů, které mají za úkol umístit míč v brance pomocí vodního proudu z hasičské hadice.
Slavnosti Opavských hor (Głuchołazy)
Plenérová akce propagující polsko-české pohraničí, a to předváděním místních
děl lidových tvůrců, vystoupeními hudebních skupin, pořádáním her a literárních prezentací. Během akce je možné vyzkoušet si umění vyplachování
zlata nebo ochutnat polskou a českou kuchyni.
Festival ohně a vody (www.nor.nysa.pl)
Akce se koná na pláži Nysského jezera o prázdninách. Kulminačním bodem
festivalu je přehlídka ohňostrojů, které se účastní nejlepší polské pyrotechnické firmy. Kromě přehlídky najdeme v programu akcí také vystoupení různých hudebních skupin.
Paczkowský filmový festival (www.paczkow.eu)
Akce, která už má v kalendáři kulturních událostí ve městě Paczków své stálé
místo. Během festivalu si mohou diváci, kromě děl polské a české kinematografie, také prohlédnout filmy vyrobené v jiných, vzdálených zemích.
CZ
102
PL
Imprezy cykliczne
Paczkowski Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej im. Moritza Brosiga
(www.paczkow.eu)
Impreza poświęcona urodzonemu w Lisich Kątach (gmina Paczków) twórcy muzyki sakralnej, który do historii muzyki wszedł przede wszystkim jako
autor utworów organowych. Festiwal przyciąga nie tylko liczne grono melomanów z całego Śląska, ale także znanych artystów sceny polskiej. Impreza
ta uznana została za jedną z siedmiu wizytówek kulturalnych Opolszczyzny.
Turystyczne imprezy cykliczne na Kopie Biskupiej
Noworoczne wejście na Kopę Biskupią – impreza organizowana przez Towarzystwo
Przyjaciół Głuchołaz od wielu lat przyciąga setki amatorów wędrówek górskich,
dobrej zabawy i oryginalnego sposobu powitania Nowego Roku.
Majowy weekend na Kopie Biskupiej oraz Odpędzanie zimy
Imprezy plenerowe o tematyce historycznej, organizowane pod Górskim Domem
Turysty „Pod Biskupią Kopą”.
„Złote Dni” – święto Zlatych Hor (www.zlatehory.cz)
Podczas święta miasta odbywa się m.in. inscenizacja „Bitwy o wzgórze św.
Rocha”. Bitwa ta przeszła do historii jako bohaterska obrona pięciusetosobowej załogi austriackiej przed znacznie liczniejszymi Prusakami (12.000 żołnierzy); odbyła się 14 stycznia 1779 roku na wzgórzu św. Rocha będącym ważnym miejscem strategicznym. Inscenizacja bitwy odbywa się w okresie letnim.
Międzynarodowy Festiwal Muzyki Karla Dittersa z Dittersdorfu
Festiwal odbywa się na przełomie sierpnia i września w Javorníku. Karl Ditters
(wybitny austriacki kompozytor epoki klasycyzmu) przybył na zamek Jánský
vrch w 1769 roku, czyniąc z niego znaczący ośrodek muzyczny Śląska.
Jesenická 60
Impreza sportowa, organizowana w pierwszy weekend czerwca, której uczestnicy mają do pokonania trasę pieszą w trzech wariantach – 60 km, 25 km, 15
km oraz rowerową o długości 50 km.
Otwarcie sezonu turystycznego w Jeseníku-lázně
(www.priessnitz.cz)
Tradycyjne uroczyste otwarcie sezonu turystycznego odbywa się co roku na
początku maja w uzdrowiskowej części Jeseníka.
Pravidelné akce
103
Paczkowský festival varhanní a kamerální hudby Moritza Brosiga
(www.paczkow.eu)
Akce věnovaná skladateli sakrální hudby narozenému ve vesnici Lisie Kąty
(obec Paczków), který vstoupil do historie hudby především jako autor varhanních skladeb. Festival přitahuje nejen četnou skupinu milovníků hudby, ale také známé polské hudebníky. Tato událost je jednou ze sedmi kulturních vizitek Opolska.
Turistické pravidelné akce na Biskupské kupě
Novoroční pochody na Biskupskou kupu – událost pořádaná Sdružením přátel města Głuchołazy (Towarzystwo Przyjaciół Głuchołaz) přitahuje již mnoho let stovky milovníků horských cest, dobré zábavy a originálního způsobu
přivítaní nového roku.
Květnový víkend na Biskupské kupě a také Odhánění zimy
Plenérové akce o historické tematice pořádané pod Horským domem turisty
„Pod Biskupią Kopą”.
„Zlaté dny” – Svátek Zlatých Hor (www.zlatehory.cz)
Během svátku města se koná mj. inscenace „Bitvy o kopec sv. Rocha“. Tato bitva je známá hrdinnou obranou pěti set rakouských vojáků proti významně
početnější pruské armádě (12 000 vojáků), konala se 14. ledna roku 1779 na
kopci sv. Rocha, který byl důležitým strategickým bodem. Inscenace se koná
v letním období.
Mezinárodní festival hudby Karla Ditterse z Dittersdorfu
Festival se koná na přelomu srpna a září v Javorníku. Karl Ditters (geniální
rakouský skladatel z období klasicismu) přišel na hrad Jánský vrch v roce 1769,
čímž způsobil, že se toto místo stalo významným hudebním střediskem Slezska.
Jesenická 60
Sportovní akce pořádaná první víkend v červnu, ve které musí účastnici pěšky projít trasu ve třech variantách – 60 km, 25 km, 15 km a k dispozici je také
cyklotrasa o délce 50 km.
Zahájení turistické sezóny v Jeseníku-lázních
(www.priessnitz.cz)
Tradiční slavnostní zahájení turistické sezóny se koná každý rok na počátku
května v lázeňské části Jeseníků.
CZ
104
PL
Imprezy cykliczne
O dzna k i tur y s t y c zne
Regionalna Kolarska Odznaka Turystyczna „Szlakiem czarownic”
Regionální cyklistický turistický odznak „Čarodějnická cyklotrasa”
Regionalna Kolarska Odznaka Turystyczna „Szlakiem czarownic”
Ustanowiona przez Starostwo Powiatowe w Nysie, Klub
Turystyki Kolarskiej „KTUKOL” z Głuchołaz oraz Oddział PTTK
w Głuchołazach. Odznaka ustanowiona została w dwóch stopniach (I i II), które można zdobywać niezależnie od siebie.
Związana jest z wytyczonym i oznakowanym w 2009 roku na
pograniczu polsko-czeskim rowerowym szlakiem czarownic.
Jednostka weryfikująca oraz przyznająca odznakę: Klub Turystyki
Kolarskiej KTUKOL – Głuchołazy, www.ktukol.pl, tel. +48 500 082
086, regulamin na stronie: www.powiat.nysa.pl, www.ktukol.pl
Odznaka Kolarska „Zdobywca Pradziada” – Za Wytrwałość”
Odznaka wręczana jest uroczyście wraz z legitymacją uczestnikom
dziesięciu i więcej edycji Rajdu Kolarskiego Zdobywamy Pradziada
– najwyższej góry w czeskich Jesenikach (1492 m n.p.m.), imprezy
ogólnopolskiej, adresowanej do pasjonatów kolarstwa i turystyki
rowerowej. Jednostka weryfikująca oraz przyznająca odznakę, regulamin: Klub Turystyki Kolarskiej KTUKOL – Głuchołazy, www.
ktukol.pl, tel. +48 500 082 086.
Pravidelné akce
Tur is t ick é o dzna k y
Regionální cyklistický turistický odznak „Čarodějnická
cyklotrasa”
Stanovený okresním úřadem ve městě Nysa, Klubem cyklistické turistiky (Klub Turystyki Kolarskiej) „KTUKOL” z města Głuchołazy
a také oddělením PTTK ve městě Głuchołazy. Odznak byl stanoven ve
dvou stupních (I. a II.), které je možné získávat nezávisle na sobě. Je
spojený s čarodějnickou cyklotrasou vymezenou a označenou v roce
2009 na polsko-českém pohraničí. Jednotka verifikační a udělující odznak: Klub Turystyki Kolarskiej KTUKOL – Głuchołazy, www.
ktukol.pl, tel. +48 500 082 086 086, řád na webové stránce: www.
powiat.nysa.pl, www.ktukol.pl
Cyklistický odznak „Dobyvatel Praděda“ – Za Vytrvalost
Spolu s legitimací je odznak udělován slavnostně všem účastníkům deseti nebo více Cyklistických závodů „Dobýváme Praděd“ –
nejvyšší horu českých Jeseníků (1492 m n.p.m.), jde o celonárodní
akce určené lidem, kteří mají rádi cyklistiku a cyklistickou turistiku. Jednotka verifikační a udělující odznak a řád: Klub Turystyki
Kolarskiej KTUKOL – Głuchołazy, www.ktukol.pl, tel. +48 500 082 086.
Cyklisticko-pěší odznak „Horami polsko-českého pohraničí“
Stanovený Klubem cyklistické turistiky (Klub Turystyki Kolarskiej)
„KTUKOL” z Głuchołaz a také oddělením PTTK v Głuchołazech. Pro
získání odznaku je třeba dojet či dojít na 7 z 9 následujících štítů:
Praděd, Šerák, Červenohorské sedlo, Studniční vrch, Borůvková
hora, Biskupská kupa, Zlatý Chlum, Rejvíz, Przednia Kopa, přičemž
dobytí Praděda a Biskupské Kupy je povinné. Jednotka verifikační a udělující odznak a řád: Klub Turystyki Kolarskiej KTUKOL –
Głuchołazy, www.ktukol.pl, tel. +48 500 082 086.
105
CZ
106
PL
Imprezy cykliczne
Odznaka Kolarsko-Piesza „Górami Pogranicza Polsko-Czeskiego”
Ustanowiona przez Klub Turystyki Kolarskiej „KTUKOL” i Oddział
PTTK w Głuchołazach. Aby zdobyć odznakę, należy wykazać wjazd
lub wejście na 7 z 9 następujących szczytów: Pradziad, Šerák,
Červenohorské sedlo, Studničný vrch, Góra Borówkowa, Kopa
Biskupia, Zlatý Chlum, Rejvíz, Przednia Kopa, przy czym zdobycie
Pradziada i Kopy Biskupiej jest obowiązkowe. Jednostka weryfikująca oraz przyznająca odznakę, regulamin: Klub Turystyki Kolarskiej
KTUKOL – Głuchołazy, www.ktukol.pl, tel. +48 500 082 086.
Odznaka Turystyczna „111”
Ustanowiona przez Ośrodek Wypoczynkowy „Czerwony Kozioł”
w Głuchołazach. Odznakę zdobywa się poprzez odwiedzanie
obiektów wskazanych w regulaminie (m.in. Pradziad, Biskupia
Kopa, Zamek Moszna, Muzeum Gazownictwa w Paczkowie, zamek w Bruntalu, w Velkich Losinach, Sovincu, Muzeum
w Zlatych Horach, Skansen Zlatorudné mlýny, Karlová Studánka).
Jednostka weryfikująca oraz przyznająca odznakę, regulamin: O.W.
„Czerwony Kozioł” w Głuchołazach, www.czerwonykoziol.pl, tel.
77 409 27 85, +48 604 650 907.
Kolarska Odznaka Pielgrzymia
Zachęcamy także do zdobywania Kolarskiej Odznaki Pielgrzymiej,
ustanowionej w 1991 roku przez Komisję Turystyki Kolarskiej Zarządu
Głównego PTTK w porozumieniu z podkomisją Episkopatu Polski
ds. Kultury Zdrowotnej i Sportu. Jednym z obowiązkowych kościołów KOP jest Bazylika Mniejsza św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie.
Więcej informacji na stronach Parafialnego Klubu Pielgrzymów
Rowerowych im. Bł. Marii Luizy Merkert: www.janchrzciciel.nysa.pl
Pravidelné akce
Turisticky odznak „111“
Stanoven odpočinkovým střediskem „Czerwony Kozioł” ve městě
Głuchołazy. Tento odznak se získává navštívením objektů uvedených v řádu (mj. Praděd, Biskupská Kupa, Zámek Moszna, Muzeum
plynárenství ve městě Paczków, zámky: Bruntál, Velké Losiny, hrad
Sovinec, Muzeum ve Zlatých Horách, Skanzen Zlatorudné mlýny,
Karlova Studánka).
Jednotka verifikační a udělující odznak a řád: O.W. „Czerwony
Kozioł” ve městě Głuchołazy, www.czerwonykoziol.pl, tel. +48 77 409
27 85, +48 604 650 907.
Cyklistický poutní odznak
Pobízíme také k získaní Cyklistického poutního odznaku ustanoveného v roce 1991 Komisí cyklistické turistiky představenstva PTTK
(Komsja Turystyki Kolarskiej Zarządu Głównego PTTK), dohodou
s podvýborem polského episkopátu o zdravotní kultuře a sportu
(Podkomisja Episkopatu Polski ds. Kultury Zdrowotnej i Sportu).
Jedním z povinných kostelů KOP je Bazilika minor sv. Jakuba a sv.
Anežky ve městě Nysa.
Více informací na stránce Farního klubu cyklistických poutníků Blahoslavené Marie Luizy Merkert: www.janchrzciciel.nysa.pl
107
CZ
108
Informacje praktyczne / Praktické informace
Informacja turystyczna
Informační centrum
Bastion św. Jadwigi w Nysie
ul. Piastowska 19
48-300 Nysa
tel. 77 433 49 71
e-mail: [email protected]
www.informacja-turystyczna.nysa.pl
Centrum Informacji Turystycznej
w Głuchołazach
pl. Basztowy 4a
48-340 Głuchołazy
tel. 77 439 14 53, fax 77 439 43 60
e-mail: [email protected]
Centrum Informacji Turystycznej
w Paczkowie – Dom Kata
ul. Wojska Polskiego 23
48-370 Paczków
tel./fax 77 431 69 87
e-mail: [email protected]
Biuro Nyskiej Drogi św. Jakuba
„Camino Nysa”
ul. Bracka 18
48-300 Nysa
tel. 77 448 46 70, 537 222 205
www.camino.nysa.pl
Biuro Informacji Turystycznej
w Otmuchowie
Rynek
48-385 Otmuchów
(czynne od maja do października)
tel. 77 430 50 27
Ekspozycje muzealne dotyczące procesów czarownic na pograniczu
polsko-czeskim
Muzeální expozice o čarodějnických procesech na česko-polském pohraničí
Muzeum w Nysie
ul. Biskupa Jarosława 11
48-300 Nysa
www.muzeum.nysa.pl
Vlastivědné muzeum Jesenicka
Zámecké náměstí 1
79001 Jeseník
www.muzeum.jesenik.net
Geschaderův dům
Kladská 1
78701 Šumperk
e-mail: [email protected]
www.sumperk.cz
Městské muzeum
nám. Svobody 94
79376 Zlaté Hory
www.zlatehory.cz
Szkolne Schroniska Młodzieżowe
Školní mládežnické ubytovny
Szkolne Schronisko Młodzieżowe
„Pod Ziębickim Lwem"
ul. Rodziewiczówny 1
tel. 77 433 37 31
48-300 Nysa
e-mail: [email protected]
www.schroniskonysa.pl
Szkolne Schronisko Młodzieżowe
ul. Kolonia Kaszubska 2
tel. 77 439 15 47
48-340 Głuchołazy
e-mail: [email protected]
Szkolne Schronisko Młodzieżowe
Pokrzywna 72
tel. 77 439 77 79
www.schronisko.pokrzywna.
prv.pl

Podobne dokumenty