Trwały papier i bezpieczne opakowania

Komentarze

Transkrypt

Trwały papier i bezpieczne opakowania
Trwały papier
i bezpieczne opakowania.
Wymagania stawiane opakowaniom
do długotrwałego przechowywania
zbiorów papierowych w świetle norm
ISO 9706 i ISO 16245
Zofia Parchańska-Puczek
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Spis treści
WSTĘP
3
PAPIER I PROCESY JEGO ROZPADU
5
NORMY ISO I ICH ZASTOSOWANIE
12
ISO 9706
14
ISO 16245
21
PODSUMOWANIE
26
SŁOWNICZEK
27
Dziękujemy Książnicy Cieszyńskiej za udostępnienie zdjęć (s. 9 i 10).
Copyright by PHU Beskid Plus sp. j. R. Tyrna, J. Cybuch, B. Tyrna, 2014
Wszelkie prawa zastrzeżone.
strona 2
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Wstęp
W ciągu ostatnich dwóch-trzech dziesięcioleci wiele zmieniło się w kwestii postrzegania
zagadnienia ochrony zbiorów archiwalnych i bibliotecznych. Z jednej strony, archiwiści coraz
rzadziej używają powszechnego wcześniej sformułowania „wieczyste przechowywanie”, gdyż
wiadomo, że każdy materiał pochodzenia organicznego ulega z czasem rozkładowi i żaden
dokument ani książka, nawet te przechowywane z największą pieczołowitością, nie przetrwają
„wieczyście”. Z drugiej strony, coraz większe znaczenie przypisuje się profilaktyce – czyli
odpowiedniemu przechowywaniu zbiorów. Nacisk ten związany jest z tym, że posiadamy coraz
większą wiedzę na temat czynników, które wpływają na stan zachowania dokumentów na podłożu
papierowym.
Odpowiednie przechowywanie zbiorów to zagadnienie bardzo szerokie, obejmujące szereg
kwestii, począwszy od warunków klimatycznych w danym kraju, czy nawet szerzej – na danym
kontynencie, poprzez uwarunkowania związane z konstrukcją budynku archiwum i warunkami
panującymi w pomieszczeniach ze zbiorami, a na częstotliwości i sposobie udostępniania
zasobów skończywszy. Przedmiotem niniejszego artykułu jest tylko jeden element składający się
na właściwe przechowywanie archiwaliów i książek – odpowiednie opakowania.
Archiwiści i bibliotekarze wiedzą nie od dziś, że dokumenty przeznaczone
do długoterminowego przechowywania nie powinny być magazynowane luzem, lecz
w opakowaniach – teczkach, obwolutach i pudłach. Wiadomo także, że nie każde opakowania
mogą być zastosowane do tego celu – muszą to być pudła i teczki wykonane z materiałów
bezpiecznych dla ich zawartości, nie wchodzące w reakcje z przechowywanym papierem, takie,
które nie przyspieszą jego rozkładu, ale odseparują go od niekorzystnych wpływów otoczenia i ten
rozkład spowolnią. Większość osób mających na co dzień do czynienia z zagadnieniem ochrony
zbiorów ma świadomość, że opakowania archiwizacyjne powinny być bezkwasowe. Gdy chcemy
jednak zgłębić to zagadnienie, sprawa zaczyna się komplikować. Dlaczego opakowania powinny
być bezkwasowe i co to w ogóle znaczy? Co to jest rezerwa zasadowa? Dlaczego mamy
do czynienia z różnymi określeniami: papier bezkwasowy, papier trwały, papier archiwalny i jakie
są różnice między nimi? O czym informuje nas oznaczenie, że dany materiał jest zgodny z normą
ISO 9706? Co dokładnie definiują normy ISO odnoszące się do papierów i opakowań?
Kto ustanowił te normy i czy można im ufać?
strona 3
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Poniższy artykuł pozwoli znaleźć odpowiedzi na te pytania. Nie jest to artykuł naukowy, lecz
krótkie, przystępne wprowadzenie do skomplikowanego i fascynującego zagadnienia rozpadu
papieru i opakowań odpowiednich do jego długoterminowego przechowywania, przeznaczone
dla osób, które nie mają na ten temat szerszej wiedzy. Znajdziemy w nim:
n kilka słów o samym papierze – co to za materiał i dlaczego się rozpada,
czy można papier czymś zastąpić, dlaczego tak ważne jest, aby stosować
papier trwały;
n omówienie normy ISO 9706 – tło jej powstania, zawartość, znaczenie dzisiaj;
n omówienie najnowszej, słabo znanej w Polsce normy ISO 16245 – kryteria
normy, praktyczne aspekty jej stosowania, a także kontrowersje wokół
niektórych wymogów;
n słowniczek wyjaśniający znaczenie często spotykanych pojęć w dziedzinie
opakowań archiwizacyjnych.
Mamy nadzieję, że informacje zawarte w tym artykule będą dla Czytelników przydatne
i pozwolą lepiej się zorientować w gąszczu różnych oznaczeń, opisów i definicji stosowanych
wobec papieru i opakowań do jego przechowywania.
Autorka i zespół firmy Beskid
strona 4
Trwały papier i bezpieczne opakowania
PAPIER I PROCESY JEGO ROZPADU
Papier – genialny wynalazek
Papier to najważniejszy i najbardziej rozpowszechniony nośnik informacji na świecie.
Co więcej, choć w dzisiejszym świecie technologii cyfrowych może brzmieć to zaskakująco,
jest to nośnik najtrwalszy. Wysokiej jakości papier przechowywany w odpowiednich
warunkach może przetrwać w dobrej kondycji przez kilkaset lat, zachowując
wszelkie zapisane na nim informacje - czego nie można powiedzieć o żadnym
nośniku cyfrowym. Ponadto odczytanie tych informacji nie wymaga żadnych urządzeń
– wystarczy tylko oko, bądź w najgorszym wypadku – szkiełko (powiększające) i oko.
Tymczasem inne nośniki, z którymi w chwili ich powstania wiązano niejednokrotnie duże
nadzieje, odchodzą w niebyt w ciągu kilkunastu-kilkudziesięciu lat, ciągle zastępowane przez
nowsze; do ich odczytania potrzebujemy urządzeń, które też już dawno znalazły się
na technologicznym wysypisku śmieci, a jeżeli nawet uda nam się odtworzyć zarejestrowane
informacje, okazuje się, że nie zachowały się one w całości.
Dlatego w chwili obecnej nie posiadamy żadnej alternatywy dla papieru. Problem w tym,
że ten genialny materiał, wynaleziony w Chinach na początku naszej ery, a w kręgu kultury
łacińskiej stosowany od XII–XIII wieku, na naszych oczach ulega rozkładowi. Nie byłoby
w tym nic dziwnego, gdyż z czasem każda materia podlega destrukcji, jednak w przypadku
papieru, a ściślej – niektórych jego rodzajów, proces ten przebiega niezwykle gwałtownie.
Zapewne każdy z nas miał kiedyś w ręku książkę wydrukowaną przed kilkudziesięciu laty –
jej karty są w najlepszym wypadku lekko pożółkłe i delikatne, a w najgorszym – wręcz
brunatne i tak kruche, że nie da się przewrócić strony bez jej uszkodzenia. Jako
społeczeństwo, jako cywilizacja nie możemy sobie pozwolić na utratę tych wszystkich
informacji, które na papierze zostały zapisane. Dlatego problem destrukcji papieru nie jest
kwestią akademicką, dotyczącą wąskiego grona archiwistów i bibliotekarzy. Rozpad
dokumentów papierowych i książek to zagrożenie utraty całego dziedzictwa kulturowego, całej
pamięci narodów, wspólnot i jednostek. Nic dziwnego zatem, że od kilku dziesięcioleci
podejmowane są wysiłki, aby po pierwsze – poznać wszystkie aspekty procesu niszczenia
papieru, a następnie – w możliwie najwyższym stopniu temu procesowi przeciwdziałać.
strona 5
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Dlaczego papier się rozpada?
Aby zrozumieć, na czym polega proces rozpadu papieru i dlaczego w niektórych przypadkach
zachodzi z dużą szybkością, przyjrzyjmy się pokrótce, czym jest papier i w jaki sposób jest
produkowany.
Papier to materiał pochodzenia organicznego. Współcześnie papier produkowany jest z masy
papierniczej w postaci zawiesiny wodnej, która oprócz surowców włóknistych, takich jak masa
celulozowa, ścier drzewny, makulatura, zawiera wypełniacze, poprawiające jego właściwości
(kaolin, talk, gips, kreda), środki zaklejające, które zwiększają gładkość papieru i sprawiają,
że staje się mniej nasiąkliwy oraz różnorodne substancji pomocnicze (np. barwniki, rozjaśniacze
optyczne).
ścier
drzewny
i/lub
i/lub
masa
celulozowa
makulatura
MASA
PAPIERNICZA
wypełniacze
barwniki
kleje
rozjaśniacze
optyczne
Składniki papieru produkowanego współcześnie
strona 6
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Trwałość papieru zależy przede wszystkim od surowców zastosowanych do jego
wytworzenia oraz samej technologii produkcji.
Głównym surowcem do produkcji papieru jest celuloza. Celuloza to najważniejszy składnik
budulcowy roślin, a pod względem chemicznym – polimer, czyli związek zbudowany z wielu
cząsteczek, w tym przypadku z cząsteczek glukozy połączonych specjalnym rodzajem wiązań,
zwanym wiązaniami glikozydowymi. Wiązania te przyczyniają się do utworzenia sztywnych,
długich nitek, które układają się równolegle. Im dłuższe włókna celulozy, tym większa odporność
i elastyczność papieru. Najwyższej jakości celulozę pozyskuje się z bawełny i lnu, gdyż
w roślinach tych występuje ona w niemal czystej postaci. Drewno zawiera przeciętnie ok. 45-50%
dre
celulozy, reszta to lignina, hemicelulozy i inne składniki.
no
w
len
ściana komórkowa
komórki rośliny
włókna celulozy
przykładowe źródła celulozy
makrofibryla
mikrofibryle
łańcuchy celulozy
Celuloza
strona 7
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Najważniejszą przyczyną rozpadu celulozy jest reakcja hydrolizy kwasowej, czyli proces,
którego katalizatorem są kwasy, a w którym pod wpływem działania wody łańcuchy celulozy
rozpadają się na krótsze odcinki. Proces ten objawia się utratą właściwości mechanicznych
papieru, który staje się mało elastyczny, łamliwy, a w końcu kruszy się przy najlżejszym dotknięciu.
wiązanie glikozydowe
– tu atakuje woda
fragm. łańcucha celulozy
OH
CH2OH
O
OH
O
O
O
O
CH2OH
OH
OH
H2O
OH
CH2OH
O
OH
łańcuch rozpada się
na krótsze odcinki
+
O
OH
O
OH
O
CH2OH
OH
OH
Rozpad łańcucha celulozy
Jak wspomniano wyżej, każda substancja organiczna - a do takich należy celuloza – ulega wraz
z upływem czasu rozpadowi. Problem polega jednak na tym, że niekiedy proces ten rozciąga się
przez wiele stuleci, a niekiedy – obejmuje ledwie kilkadziesiąt lat.
Dlaczego tak jest? Jak to możliwe, że z jednej strony możemy podziwiać niektóre średniowieczne
księgi zachowane w doskonałym stanie, a z drugiej – nie możemy wziąć do ręki pewnych książek
z pierwszej połowy XX wieku nie ryzykując, że zostaną nam w ręku brązowe fragmenty kartek?
strona 8
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Trwałość papieru a sposób jego wytwarzania
Okazuje się, że papier papierowi nierówny. Średniowieczny papier czerpany produkowany był
ręcznie z lnianych czy konopnych szmat, a potem impregnowany żelatyną i klejami
zwierzęcymi. W tym tkwi sekret jego trwałości: po pierwsze, wiązania celulozowe są w nim
bardzo mocne, po drugie zaś, cały proces produkcji przebiegał w środowisku zasadowym,
co wyposażyło ten rodzaj papieru w rezerwę zasadową, czyli „zapas” czynnika zasadowego,
niwelującego zagrożenie ze strony kwasów pojawiających się w przyszłości. Produkcja taka
była jednak mało wydajna, a surowiec występował w bardzo ograniczonej ilości – znane są
liczne przypadki konfliktów pomiędzy właścicielami różnych papierni o prawo do pozyskiwania
szmat na danym terenie. Dlatego poszukiwano tańszych i wydajniejszych metod produkcji
papieru.
Przykład stanu zachowania rękopisu
z przełomu XV i XVI wieku spisanego
na papierze ręcznie czer panym
fot. Anna Fedrizzi-Szostok
(Książnica Cieszyńska)
Na przełomie XVIII i XIX wieku opracowano metodę wytwarzania masy papierniczej
ze słomy, jednak także i ten surowiec nie występował w wystarczającej ilości, a pozyskiwana
z niego masa była niskiej jakości. W połowie XIX wieku zaczęto do masowej produkcji
papieru wykorzystywać tani i łatwo dostępny materiał – drewno. Proces produkcji papieru
ulegał coraz dalej idącej mechanizacji, co pozwoliło na znaczny wzrost ilości wytwarzanego
papieru, a co za tym idzie – dalsze upowszechnienie druku. Postęp ten skutkował jednak
również znacznym obniżeniem jakości wytwarzanego papieru. Oprócz celulozy, składnikiem
papieru stał się w dużej ilości także ścier drzewny (lignina), co zmniejszyło ilość odpowiednio
długich włókien w masie papierniczej. Ponadto lignina łatwo ulega na powietrzu procesowi
utleniania, wytwarzając w tym procesie kwasy. Drugą ważną przyczyną późniejszej destrukcji
takiego papieru stał się sam sposób jego produkcji, w tym przede wszystkim metody jego
tzw. zaklejania. Zaklejanie to niezbędny etap produkcji, konieczny do tego, aby powierzchnia
papieru nadawała się do zapisania – w przeciwnym wypadku atrament rozlewałby się i byłby
wpijany przez papier, tak jak się to dzieje w przypadku bibuły.
strona 9
Trwały papier i bezpieczne opakowania
W pierwszej połowie XIX wieku opracowano technologię zaklejania papieru w masie, dodając
klej żywiczny wymagający dodatku ałunu glinowo-potasowego bądź siarczanu glinu.
W wyniku reakcji chemicznych składniki te prowadzą do powstania silnie działającego kwasu
siarkowego, co uruchamia proces hydrolizy celulozy, prowadzący w dalszej perspektywie
do rozpadu papieru. Ten sposób wytwarzania papieru w kwaśnym środowisku praktykowany
był do ostatnich dziesięcioleci XX wieku. Dlatego o papierze wytwarzanym pomiędzy połową
XIX a końcem XX wieku mówi się niekiedy „papier-samobójca”: papier ten niejako sam
staje się przyczyną swojego rozpadu. Dopiero pod koniec ostatniego stulecia technologia
masowej produkcji papieru uległa zmianie; zaniechano produkcji w kwaśnym środowisku
oraz ograniczono dodawanie mas pochodzących z drewna. Niestety, około 80-90%
wszystkich zbiorów bibliotecznych pochodzi właśnie z tego okresu, w którym
wytwarzany papier był najmniej odporny na działanie czasu.
Przykład stanu zachowania kalendarza
z 1900 r oku wydr ukowane go
na kwaśnym papierze maszynowym
fot. Anna Fedrizzi-Szostok
(Książnica Cieszyńska)
„Wędrujące” kwasy i inne zagrożenia
Kwaśne związki, tak niekorzystnie oddziałujące na łańcuchy celulozowe, posiadają pewną
groźną właściwość: potrafią „wędrować” z jednego obiektu do drugiego bądź z opakowania
do jego zawartości. W ten sposób kwaśne akta bądź kwaśne opakowania infekują
sąsiednie, niezakwaszone jeszcze zbiory. Niszczące kwasy absorbowane są przez papier
także z zanieczyszczonego powietrza – szczególnie niebezpiecznymi związkami są
tu kwasotwórcze tlenki siarki i azotu. Efekty tego procesu można zaobserwować,
przyglądając się starym książkom - ich kartki są zazwyczaj bardziej brązowe i kruche
na brzegach (które mają większą styczność z powietrzem) niż w środku.
strona 10
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Dlatego tak ważne jest stosowanie odpowiednich opakowań do długoterminowego
przechowywania dokumentów i książek.
Zgodnie z Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2011 r. w sprawie instrukcji
kancelaryjnej, jednolitych rzeczowych wykazów akt oraz instrukcji w sprawie organizacji i zakresu działania
archiwów zakładowych (Dz. U. Nr 14, poz. 67), materiały archiwalne i dokumentacja niearchiwalna o okresie
przechowywania dłuższym niż 10 lat, powinny być przechowywane w teczkach z tektury bezkwasowej.
Trzeba przy tym podkreślić, że hydroliza kwasowa to najważniejszy, ale nie jedyny czynnik
sprzyjający rozpadowi papieru. Wraz z rozwojem badań nad trwałością papieru analizowane
są inne czynniki, takie jak np. autooksydacja, zmiany w strukturze celulozy, reakcje
fotochemiczne czy zniszczenia mikrobiologiczne. Znaczenie tych wszystkich procesów oraz
ich wzajemne oddziaływanie nie jest jeszcze do końca zbadane.
Powstaje pytanie, co można zrobić, aby spowolnić proces rozpadu papieru i uratować choć
część druków z XIX i XX stulecia. W odpowiedzi na to pytanie od lat 80. XX wieku
w Europie i na innych kontynentach powstawały liczne inicjatywy nakierowane na ochronę
zbiorów. W Polsce w latach 2000-2008 prowadzony był program rządowy „Kwaśny papier.
Ratowanie w skali masowej zagrożonych polskich zasobów bibliotecznych i archiwalnych”.
Jednym z jego celów było zainicjowanie masowego odkwaszania zagrożonych zasobów.
Odkwaszanie to skomplikowany proces chemiczny, który następuje w specjalnych instalacjach.
Urządzenia takie posiadają tylko największe biblioteki i archiwa, a proces ten jest na tyle
kosztowny, że zarówno w Polsce, jak i na całym świecie poddawane są mu jedynie
wybrane, najcenniejsze zbiory. Ogromnego znaczenia nabiera jednak w tym kontekście
odpowiednia profilaktyka, czyli właściwe przechowywanie zbiorów. Chodzi o to, aby
do niekorzystnych czynników, którym trudno zapobiec, czyli procesów rozpadu papieru
zachodzącym pod wpływem zanieczyszczonego środowiska czy składników zawartych w nim
samym – nie dodawać jeszcze kolejnych czynników, które dodatkowo przyspieszą proces
jego destrukcji, ale aby ten proces maksymalnie spowolnić. Faktem jest, że wszystkich
zakwaszonych zbiorów nie da się już uratować, dlatego tym istotniejsze jest rozwiązanie
problemu niejako „u źródła”, czyli stosowanie bezkwasowego, trwałego papieru w drukarniach.
Był to także jeden z postulatów zawartych w programie „Kwaśny papier…”.
Eksperci zajmujący się zagadnieniem rozpadu papieru i ochrony zbiorów od lat starali się
wypracować pewien kanon wymogów, jaki powinien spełniać trwały papier i opakowania
do długoterminowego przechowywania zbiorów na podłożu papierowym. Wymogi te,
uzgodnione na forum międzynarodowym, znalazły swoje odzwierciedlenie w dwóch normach
ISO: ISO 9706 oraz ISO 16245. Poniżej możemy się zapoznać z opisem tych norm,
a także niektórymi kontrowersjami wokół zagadnienia trwałości papieru i właściwych
opakowań archiwizacyjnych.
strona 11
Trwały papier i bezpieczne opakowania
NORMY ISO I ICH ZASTOSOWANIE
Normy ISO i sposób ich powstawania
ISO (ang. International Organization for Standardization) to organizacja pozarządowa
działająca od 1947 roku, która ustanawia normy dotyczące niemal wszystkich dziedzin
codziennego życia. Jej członkami są krajowe organizacje normalizacyjne, między innymi
Polski Komitet Normalizacyjny. Obecnie organizacja posiada 164 aktywnych członków.
Struktura ISO jest rozbudowana i składa się z kilkuset komitetów technicznych i grup
roboczych oraz Komitetu Głównego, w którym każdy kraj członkowski dysponuje jednym
głosem. Prace organizacji koordynuje Sekretariat Generalny z siedzibą w Genewie.
Od czasów powstania organizacji do chwili obecnej wypracowano ponad 19 500 norm. Tylko
w roku 2012 ustanowiono 1 280 norm, a nad ponad czterema tysiącami projektów norm
trwały prace, w które zaangażowanych było ponad sto tysięcy ekspertów z całego świata.
Skalę tych prac najlepiej uświadomi nam fakt, że w każdym dniu roboczym 2012 roku
w różnych miejscach globu odbywało się przeciętnie 18 spotkań technicznych w ramach ISO.
Można zadać pytanie, kto decyduje o tym, że opracowana zostanie jakaś nowa norma?
Otóż najczęściej dzieje się tak, że zapotrzebowanie na wypracowanie normy dotyczącej
jakiegoś
produktu
czy
procesu
zgłaszają
reprezentanci
danej
branży,
czasami
zapotrzebowanie takie zgłaszają też grupy konsumentów. Propozycja taka trafia najpierw
do krajowej organizacji normalizacyjnej, a ta przekazuję tę prośbę do ISO. Nowa norma
opracowywana jest w sześciu etapach, co zajmuje zazwyczaj kilka lat.
Normy wypracowywane są na zasadach konsensusu. Obrady bywają burzliwe, bo biorą
w nich udział przedstawiciele różnych grup interesu: naukowcy, przedstawiciele producentów,
przedstawiciele laboratoriów wykonujących testy produktów, reprezentanci agencji rządowych
i grup konsumenckich, ekolodzy itp. Każda norma międzynarodowa podlega nie rzadziej
niż co pięć lat rewizji przez komitet techniczny i podkomitety odpowiedzialne za jej
powołanie. W wyniku takiej rewizji norma może zostać potwierdzona, poprawiona
albo wycofana.
strona 12
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Autorytet ISO
Istnienie wspólnych, jasno określonych norm dotyczących różnych dziedzin gospodarki
i biznesu jest niezwykle ważne w dobie globalizacji produkcji i handlu. Normy ISO
usprawniają wiele procesów produkcyjnych, ułatwiają podejmowanie decyzji przy wyborze
dostawców czy kooperantów, a także chronią interes konsumentów, którzy powinni otrzymać
bezpieczny, dobrej jakości produkt.
Ponieważ ISO jest organizacją pozarządową, nie może ona wymusić stosowania swoich
norm w poszczególnych krajach. Ich respektowanie jest dobrowolne. Oczywiście, sam proces
powstawania norm, a nawet fakt ich istnienia czasami budzi krytycyzm – jako globalne
standardy, normy ISO nie biorą pod uwagę lokalnej specyfiki. Pojawia się też zarzut,
że proces ustanawiania nowych norm nie jest wystarczająco odporny na intensywny lobbing
ze strony wielkich koncernów. Jednak w praktyce normy ISO są powszechnie stosowane,
co wynika wyłącznie z autorytetu, jakim cieszy się ta organizacja, opierającego się
na międzynarodowej reprezentacji i wspomnianego już sposobu wypracowywania norm
– na zasadach konsensusu osiągniętego pomiędzy bardzo różnymi grupami interesów.
Omawiane w niniejszym artykule normy ISO 9706 i ISO 16245 opracowane zostały
w ramach Komitetu Technicznego ISO nr 46, odpowiedzialnego za dziedzinę „Informacja
i dokumentacja”. Obecnie za normy te odpowiedzialny jest Komitet nr 46, Podkomitet nr 10
(TC 46/SC 10), zajmujący się obszarem „Warunki przechowywania i wymogi dla zachowania
zbiorów”.
strona 13
Trwały papier i bezpieczne opakowania
ISO 9706
ISO 9706:1994 Information and documentation – Paper for documents
– Requirements for permanence
(Odpowiednik krajowy: PN-EN ISO 9706:2001. Informacja i dokumentacja
– Papier przeznaczony na dokumenty – Wymagania dotyczące trwałości)¹
Opracowanie normy ISO 9706
W drugiej połowie XX wieku świadomość zagrożeń związanych z dotychczasową technologią
produkcji papieru oraz wiedza na temat procesów jego rozpadu stawała się coraz
powszechniejsza. Środowisko archiwistów i bibliotekarzy zaczęło bić na alarm. Jednocześnie
coraz bardziej paląca stawała się kwestia powstrzymania napływu kwaśnego, łatwo
rozpadającego się papieru do archiwów, bibliotek i muzeów oraz określenia, jakie cechy
powinien mieć papier, który będzie mógł być przechowywany przez długi okres czasu.
W 1984 roku wymagania dotyczące trwałego papieru opracowali Amerykanie. American
National Standard for Permanence of Paper for Printed Library Materials, ANSI Z39.48-1984,
była pierwszą normą krajową dotycząca tego zagadnienia na świecie, wypracowaną
praktycznie od podstaw, na bazie wcześniejszych badań naukowych nad trwałością papieru.
Standard ISO 9706 w dużej mierze bazuje na normie ANSI, a jego wymogi są w większości
zbieżne z wymogami stawianymi przez normę amerykańską. Również w Europie
podejmowane były w tym czasie różne inicjatywy mające na celu zmianę sposobu produkcji
papieru. Przykładowo, w 1990 roku we Frankfurcie odbyło się sympozjum zorganizowane
przez Niemiecką Bibliotekę i Stowarzyszenie dla Książki, w którym uczestniczyli wydawcy,
producenci i dostawcy papieru, bibliotekarze, archiwiści i politycy. Owocem tego sympozjum
było sformułowanie listy tzw. postulatów frankfurckich, obejmujących między innymi żądanie
wprowadzenia jasnej specyfikacji i oznaczania różnych rodzajów papieru oraz drukowanie
książek na papierze trwałym, wyprodukowanym z bielonej celulozy bez domieszek ścieru
drzewnego, o pH zasadowym i wyposażonym w rezerwę alkaliczną. Postulaty frankfurckie
miały istotne znaczenie, gdyż w momencie ich powstania w Niemieckim Instytucie
Normalizacyjnym opracowywana była właśnie norma dotycząca trwałości papieru, jednak
odpowiedzialny za opracowanie tej normy komitet zdominowali wyłącznie przedstawiciele
przemysłu papierniczego, a postulowany przez nich sposób określania trwałości papieru
bazował na wynikach testów przyspieszonego starzenia (norma ta została opublikowana
w 1992 roku jako DIN 6738).
¹ Norma polska jest tłumaczeniem angielskiej wersji normy europejskiej EN ISO 9706:1998 i została ustanowiona przez Polski
Komitet Normalizacyjny 20 września 2001 r. Z treścią normy można zapoznać się bezpłatnie w Czytelniach Norm PKN w Warszawie,
Katowicach i Łodzi bądź można ją zakupić w sklepie internetowym Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (www.sklep.pkn.pl).
strona 14
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Środowisko archiwistów i bibliotekarzy oprotestowało tę normę, a postulaty frankfurckie stały
się wykładnią stanowiska tego środowiska i nieformalnym standardem jakości na kilka lat
przed opracowaniem międzynarodowego standardu ISO 9706.
Pierwsze spotkanie podkomitetu ISO/TC 46/SC 10, którego celem stało się właśnie
opracowanie międzynarodowej normy dotyczącej trwałości papieru, odbyło się w Kopenhadze
w 1988 roku. Prace podkomitetu trwały sześć lat, a norma ISO 9706 została ostatecznie
przyjęta w 1994 roku.
Wymogi normy ISO 9706
Norma ISO 9706, mimo iż została opracowana prawie 20 lat temu, ciągle ma duże
znaczenie dla archiwistów i bibliotekarzy. Trzeba przy tym podkreślić, że norma ISO 9706
nie odnosi się ani do tektur, ani stricte do opakowań archiwizacyjnych, a jedynie do papieru
przeznaczonego na dokumenty. Jednak przez wiele lat, z braku standardów odnoszących się
do samych opakowań do długoterminowego przechowywania zbiorów, norma ta była przez
archiwistów i bibliotekarzy wykorzystywana do określenia, jakimi cechami powinny
charakteryzować się takie opakowania. Taka rozszerzona interpretacja normy ISO 9706
była zresztą całkowicie uzasadniona, o czym świadczy fakt, że także najnowsza
norma ISO 16245 opracowana w 2009 roku odwołuje się do kryteriów ISO 9706.
Norma ISO 9706 określa, jaki papier może być określony jako „trwały”, czyli taki,
którego właściwości fizyczne i chemiczne pozostają niezmienne przez długi okres
czasu. Stawia ona wobec takiego papieru następujące wymagania:
Cecha
Wartość
Wartość pH
7,5 – 10,00
Rezerwa alkaliczna
Minimum 0,4 mola na kg; w przypadku węglanu wapnia papier
powinien zawierać minimum 2% CaCO3
Odporność na utlenianie
(starzenie)
Liczba Kappa mniejsza niż 5
Odporność na przedarcie
Co najmniej 350 mN dla papierów o gramaturze 70 g/m²
lub większej
Wymagania normy ISO 9706
strona 15
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Jak wynika z powyższej tabeli, trwałość papieru wg ISO 9706 definiowana jest poprzez cztery
kryteria, z których trzy odnoszą się do cech chemicznych papieru i składników w nim
zawartych, a czwarty – do jego właściwości wytrzymałościowych.
Dwa pierwsze kryteria – wartość pH i obecność rezerwy alkalicznej – nie budziły i do dnia
dzisiejszego nie budzą kontrowersji.
Wartość pH informuje nas o kwasowości bądź zasadowości danego roztworu. Skala pH przyjmuje
wartości od 1 do 14. Wartość 7 oznacza odczyn neutralny - pH równe 7 ma woda destylowana.
Wartości poniżej 7 oznaczają odczyn kwaśny, a powyżej 7 – odczyn zasadowy. Wartość pH
roztworu wodnego w przypadku trwałego papieru musi zatem świadczyć o jego zasadowości.
pH od 7,5 do 10
optymalna wartość zgodna
z ISO 9706 i ISO 16245
pH 1
2
3
4
5
6
odczyn kwaśny pH < 7,0
7
8
9
10
11
12
13
14
odczyn zasadowy (bezkwasowy) pH > 7,0
odczyn neutralny pH = 7,0
Skala pH
Z kolei obecność rezerwy alkalicznej oznacza, że papier został wyprodukowany z dodatkiem
składnika zasadowego (najczęściej węglanu wapnia), który będzie wchodził w reakcję
ze związkami kwasowymi pojawiającymi się w późniejszym czasie, stanowiąc swoistą „tarczę”
chroniącą przed nimi włókna celulozy. „Tarcza” taka może być skuteczna przez długi okres czasu
– obecność czynnika zasadowego stwierdzono na przykład w niektórych papierach sprzed 1550
roku (składniki zasadowe w tych papierach pochodziły np. z zastosowanych impregnatów i klejów
zwierzęcych).
Kolejnym wymogiem zawartym w ISO 9706 jest wykluczenie ligniny jako składnika trwałego
papieru poprzez określenie maksymalnej wartości tak zwanej liczby Kappa. To zagadnienie budzi
pewne kontrowersje; najnowsza norma ISO 16245 również podejmuje tę kwestię i dopuszcza
opakowania wykonane z papieru zawierającego ligninę jako zewnętrzne opakowania
archiwizacyjne, jednocześnie jednak zabrania stosowania takich materiałów w obwolutach
czy teczkach mających bezpośredni kontakt z przechowywanymi zbiorami.
strona 16
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Liczba Kappa
Wieloletnie doświadczenie archiwistów i bibliotekarzy wskazuje na to, że papier trwały musi być
papierem, który nie zawiera ligniny. Jednak ze względu na fakt, że w masowej produkcji bardzo
trudno uniknąć śladowych ilości tego składnika (w takich śladowych ilościach pozostających bez
znaczenia dla właściwości papieru), zdecydowano się na przyjęcie określenia „liczba Kappa”,
odnoszącego się do ilości wszelkich łatwo utleniających się składników w papierze. Celem prac
komitetu ISO nie było bowiem stworzenie wymogów dla „najlepszego możliwego
do wyprodukowania” papieru, lecz zebranie wymagań dla papieru trwałego, który jednocześnie
może być tani, produkowany na masową skalę i przez to szeroko dostępny. Obecność
jakichkolwiek składników podlegających utlenianiu – ligniny bądź innych – przyczynia się
do wzrostu liczby Kappa. Jeżeli znamy wartość Kappa dla danego papieru, to dzieląc tę wartość
przez 5, otrzymamy mniej więcej zawartość ligniny w tym materiale.
Wymóg normy ISO 9706, że wartość Kappa musi być mniejsza niż 5, gwarantuje zatem,
że zawartość ligniny bądź innych utleniających się składników jest śladowa i wynosi poniżej
1%. Powróćmy do kwestii, dlaczego kryterium liczby Kappa budziło i budzi kontrowersje.
Otóż co do sensowności tego kryterium ścierają się dwa poglądy, jeden reprezentowany
głównie przez środowisko archiwistów i bibliotekarzy, drugi – przede wszystkim
przez przedstawicieli przemysłu papierniczego. Spór dotyka samych podstaw, czyli sposobu
określania danego papieru jako trwały. Zauważmy, że obie omawiane w niniejszym artykule
normy definiują trwałość papieru w oparciu o jego skład, czyli określają, jakie składniki
w takim papierze znajdować się muszą, a jakich być nie może. Tymczasem istnieje też inny
sposób określania trwałości papieru, na pierwszy rzut oka bardziej odpowiedni
i nowocześniejszy – poddanie papieru testom przyspieszonego starzenia w warunkach
laboratoryjnych. Sposób ten jest forsowany przez część producentów papieru.
Naturalne a przyspieszone starzenie się papieru
Naturalne starzenie się papieru to proces rozciągający się przez dziesiątki i setki lat, dlatego
z oczywistych względów nie może on być wykorzystany w badaniach laboratoryjnych. Z kolei
sztuczne, przyspieszone starzenie papieru, w którym w specjalnych komorach stwarza się
wyjątkowo niekorzystne warunki - np. środowisko o temperaturze 80ºC - nie zostało uwzględnione
przez członków komitetu ISO jako metoda określania trwałości papieru z kilku powodów.
Po pierwsze, testy takie trwają dość długo i są kosztowne. Po drugie, opierają się na jednym bądź
dwóch czynnikach destrukcyjnych, na przykład temperaturze i promieniowaniu świetlnym,
strona 17
Trwały papier i bezpieczne opakowania
bądź temperaturze i wilgotności względnej, tymczasem w warunkach naturalnych papier starzeje
się w wyniku kompleksowego działania wielu różnych czynników (temperatura, wilgotność,
promieniowanie świetlne, a także – najsłabiej poznane – zanieczyszczenia występujące w
atmosferze). Znalezienie jednej metody pozwalającej na określenie w krótkim czasie trwałości
różnych rodzajów papieru – zdolności do jego przetrwania w niezmienionej formie przez stulecia –
jest bardzo trudne i na dzień dzisiejszy nie ma pewności, że procesy zachodzące w wyniku
przyspieszonego starzenia papieru rzeczywiście w całej pełni odpowiadają procesom
zachodzącym w wyniku starzenia naturalnego.
Większość kontrowersji wynika stąd, że wśród papierów, które pozytywnie przeszły testy
przyspieszonego starzenia, można znaleźć także papiery zawierające znaczną ilość ligniny.
Część środowiska producenckiego postulowała, aby tego typu papiery, ze względu na ich dobre
wyniki w testach, również mogły być określane i wykorzystywane jako papiery trwałe.
Mimo to archiwiści i bibliotekarze są sceptyczni wobec wykorzystywania tego rodzaju papieru
do celów archiwalnych, gdyż brak na dzień dzisiejszy naukowych dowodów na rzeczywistą
trwałość takiego papieru. Pomimo niekiedy pozytywnych wyników testów przyspieszonego
starzenia, wpływ ligniny i innych włókien na rozpad celulozy nie jest wystarczająco rozpoznany;
obecnie badane jest zwłaszcza zachowanie takich składników w zanieczyszczonym środowisku.
Ponadto nie wypracowano do tej pory metody pozwalającej precyzyjnie określić, w jakim stopniu
dobre wyniki danego papieru w testach przyspieszonego starzenia w laboratorium przekładają się
na jego rzeczywistą trwałość w warunkach naturalnych.
Ostatnia rewizja normy ISO 9706 i jej potwierdzenie w pierwotnym brzmieniu miało miejsce w 2010
roku. Już przy okazji pierwszej rewizji w 1999 roku pojawiły się głosy postulujące podwyższenie
liczby Kappa w odniesieniu do trwałego papieru. Oczywiście można sobie wyobrazić,
że w przyszłości, wraz z pojawieniem się nowych wyników badań naukowych, definicja papieru
trwałego ulegnie zmianie – na razie jednak do takiej zmiany nie doszło, a postulaty takie
nie zdobyły poparcia większości członków odpowiedzialnego komitetu ISO.
Papier trwały a papier bezkwasowy
Należy zauważyć, że ze względu na zmiany technologiczne w procesie produkcji papieru, obecnie
koszty wyprodukowania go metodą bezkwasową nie są wyższe niż w przypadku starszej metody
wytwarzania papieru z zastosowaniem kwasów. Z tego względu prawdą jest, że w chwili obecnej
zdecydowana większość produkowanego na świecie papieru to papier spełniający wymóg
bezkwasowości (pH roztworu wodnego takiego papieru jest umiarkowanie zasadowe).
strona 18
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Jednak rezygnacja z użycia ligniny nie jest neutralna kosztowo – lignina to najtańszy surowiec
przemysłu papierniczego. Dlatego nie można każdego papieru bezkwasowego dostępnego
na rynku automatycznie uznać za papier trwały – oprócz bardzo prawdopodobnej zawartości
ligniny bądź innych łatwo utleniających się włókien, takie masowo produkowane papiery
bezkwasowe mogą zawierać różne inne składniki, które mogą mieć negatywny wpływ
na ich trwałość - na przykład rozjaśniacze optyczne podwyższające białość papieru.
Papier trwały a papier archiwalny
Warto w tym miejscu krótko wspomnieć jeszcze o jednym rodzaju papieru, zdefiniowanym przez
normę ISO 11108². Chodzi o papier archiwalny, czyli papier przeznaczony na dokumenty
i publikacje, które wymagają długotrwałego przechowywania, a jednocześnie będą często
udostępniane. Papier ten cechuje się nie tylko wysoką trwałością, ale również wysoką
wytrzymałością. Powinien on spełniać wszystkie cztery wymogi dla papieru trwałego oraz dwa
dodatkowe: musi cechować się wysoką odpornością na zginanie, a głównym surowcem do jego
produkcji powinny być włókna bawełniane, konopne lub lniane. Każdy papier archiwalny zgodny
z normą ISO 11108 spełnia jednocześnie wymogi normy ISO 9706.
Zgodność z normą ISO 9706
Produkt, którego zgodność z wymogami normy ISO 9706 została potwierdzona w testach
laboratoryjnych przez niezależną jednostkę certyfikującą, otrzymuje certyfikat zgodności.
Taki produkt może być oznakowany następującym znakiem graficznym:
W Polsce instytucją zajmującą się testowaniem i certyfikowaniem papierów w zakresie
ich zgodności z ISO 9706 jest np. Zakład Certyfikacji Wyrobów Papierowych, działający
w ramach Instytutu Biopolimerów i Włókien Chemicznych w Łodzi.
² Odpowiednik krajowy: PN-ISO 11108:2001 Informacja i dokumentacja – Papier archiwalny – Wymagania dotyczące trwałości
i wytrzymałości, dostępny w sklepie internetowym Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (www.sklep.pkn.pl).
strona 19
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Przykład certyfikatu zgodności z normą ISO 9706 oraz raportu z badań
Produkty przedsiębiorstwa PHU Beskid Plus sp. j.
wykonane z kartonu CARTA ROCCA
posiadają certyfikat zgodności
nr 37/ZN /13/IBWCh
świadczący o spełnianiu wymogów normy
PN-EN ISO 9706:2001
Carta Rocca
Przykład opakowań spełniających wymogi normy ISO 9706
- bezkwasowe teczki archiwizacyjne wykonane z kartonu Carta Rocca
strona 20
Trwały papier i bezpieczne opakowania
ISO 16245
ISO 16245:2009 Information and documentation - Boxes, file covers
and other enclosures, made from cellulosic materials, for storage of paper
and parchment documents³
Opracowanie normy ISO 16245
Norma ISO 16245 jest jakby brakującym elementem układanki w dziedzinie unormowań
dotyczących produkowania i przechowywania dokumentów papierowych. Podobnie jak
w przypadku ISO 9706, także i w tym przypadku to istniejąca wcześniej narodowa norma
stała się impulsem do stworzenia normy międzynarodowej. Tym razem wykorzystano
doświadczenia szwedzkie. Szwedzka grupa robocza, której celem było wypracowanie
narodowej normy w zakresie opakowań archiwizacyjnych, została utworzona w 1995 roku.
W jej skład wchodzili eksperci ze szwedzkich archiwów narodowych, laboratorium
przeprowadzającego
testy
papieru,
producentów
i
dostawców
opakowań.
Norma ta została opublikowana w Szwecji po raz pierwszy w 1998 roku, a poprawione
drugie wydanie, uzupełnione o doświadczenia międzynarodowej grupy roboczej, ukazało się
w 2004 roku.
Wymagania, które opakowaniom archiwizacyjnym stawia norma ISO 16245 opierają się
zarówno na wynikach badań naukowych, jak i na wieloletnim praktycznym doświadczeniu
archiwistów i bibliotekarzy. W odniesieniu do właściwości materiałów, z jakich wykonane są
opakowania, norma ta wykorzystuje kryteria ISO 9706. Nie może to dziwić, jeśli
uświadomimy sobie, że opakowania archiwizacyjne wchodzą często w bezpośredni kontakt
z przechowywanymi dokumentami i nie mogą w jakikolwiek sposób im zagrażać, dlatego
same muszą spełniać kryteria trwałego papieru.
Norma ISO 16245 została przyjęta ostatecznie w grudniu 2009 roku. Jak wspomniano wyżej,
we wcześniejszych latach archiwiści i bibliotekarze korzystali głównie z normy ISO 9706,
choć nie odnosiła się ona bezpośrednio do opakowań archiwizacyjnych. Nowa norma ISO
16245 wychodzi jednak daleko poza proste określenie wymogów wobec materiału, z jakiego
mają być wykonane takie opakowania, ale uwzględnia także takie zagadnienia, jak
zastosowane kleje, barwniki czy elementy metalowe oraz konstrukcja i łatwość użycia
opakowań.
³ Norma ISO 16245 nie posiada obecnie polskiego odpowiednika. Tytuł normy można przetłumaczyć roboczo jako „Informacja
i dokumentacja – Pudła, teczki archiwizacyjne i inne opakowania wykonane z materiałów celulozowych, przeznaczone
do przechowywania dokumentów papierowych i pergaminowych”
strona 21
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Wymogi normy ISO 16245
Norma ISO 16245 uwzględnia popularny w archiwach na całym świecie model
przechowywania zbiorów w dwóch rodzajach opakowań: opakowaniach wewnętrznych,
mających bezpośredni kontakt z zabezpieczanymi dokumentami (okładkach na akta, teczkach,
obwolutach, kopertach itp.), które następnie przechowywane są w pudłach wykonanych
z tektury, pełniących rolę opakowania zewnętrznego.
Zgodnie z ISO 16245, opakowania zewnętrzne (pudła) mogą być wykonane z dwóch
rodzajów tektury:
Typ A to tektura spełniająca wszystkie wymogi opisywanej wyżej normy ISO 9706,
odnoszące się do chemicznych właściwości materiału (wartość pH pomiędzy 7,5
a 10,0; rezerwa alkaliczna w postaci minimum 2% węglanu wapnia, liczba Kappa
mniejsza od 5). Tektura typu A to tektura nie zawierająca ligniny i mogąca także bez
dodatkowych opakowań wejść w bezpośredni kontakt z przechowywanymi zbiorami.
Typ B to tektura cechująca się niższą jakością, ale i niższą ceną. Od typu A odróżnia
ją jedynie brak ograniczeń co do liczby Kappa, a co za tym idzie - brak limitu
zawartości ligniny.
Norma ISO 16245 dopuszcza tego rodzaju materiał jako
opakowanie dla zbiorów archiwalnych i bibliotecznych pod warunkiem, że zbiory
przechowywane w pudłach wykonanych z tektury typu B są dodatkowo zabezpieczone
w odpowiednich okładkach czy teczkach – wykonanych z materiału nie zawierającego
ligniny, bez rozjaśniaczy optycznych (norma ISO 16245 definiuje szczegółowo kryteria,
jakie muszą spełniać okładki na akta). Tektura typu B jest zatem dopuszczalna pod
warunkiem, że nie wchodzi w bezpośredni kontakt z przechowywanymi archiwaliami.
Typ tektury, z którego wykonane jest dane opakowanie, musi być jasny do zidentyfikowania
poprzez jednoznaczny opis, to znaczy „ISO 16245 – A” bądź „ISO 16245 – B”.
Niezależnie od typu tektury, z jakiej wykonane jest dane opakowanie archiwizacyjne, jeżeli
ma ono w pełni odpowiadać normie ISO 16245, musi spełnić szereg dalszych wymogów
odnoszących się do jego konstrukcji, zastosowanych zszywek bądź klejów, wytrzymałości
na otwieranie oraz odporności na obciążenie, ważnej zwłaszcza w przypadku pudeł
przechowywanych w stosie.
Uwzględniając doświadczenia archiwistów ratujących zbiory zalane w wyniku powodzi
czy katastrof budowlanych, w normie ISO 16245 zawarto jeszcze jeden wymóg odnoszący
się do opakowań archiwizacyjnych – postuluje się, aby materiał stosowany do produkcji
opakowań najlepiej nie zawierał barwników; jeśli jednak je zawiera, to w przypadku kontaktu
z wodą nie mogą one farbować. W standardzie ISO 16245 znajdziemy także zapis,
że okładki na akta nie powinny zawierać rozjaśniaczy optycznych (zauważmy, że norma ISO
9706 pomijała kwestię barwników i rozjaśniaczy optycznych).
strona 22
Trwały papier i bezpieczne opakowania
W poniższej tabeli porównano kryteria zawarte w normach ISO 9706 i ISO 16245:
Cecha
Wartość/Kryterium
ISO 9706
ISO 16245
Zakres
obowiązywania
normy
–
Niezadrukowany papier
przeznaczony
na dokumenty
(do 240 g/m²)
Opakowania do
przechowywania dokumentów
papierowych i pergaminowych,
wykonane z materiałów
celulozowych (norma nie
dotyczy opakowań
do przechowywania fotografii)
Wartość pH
7,5 do 10,0
a
a
Rezerwa alkaliczna
> 2% CaCO3
a
a
Zawartość ligniny
Liczba Kappa < 5
a
a(typ A)
Ogólna
charakterystyka
materiału, z którego
wykonane jest
opakowanie
Nie powinno zawierać żadnych substancji
bądź wykazywać cech fizycznych,
które mogą szkodzić
przechowywanym zbiorom
Nie dotyczy
a
Powierzchnia
Musi być gładka i odporna
na działanie światła
Nie dotyczy
a
Barwniki
Nie powinno zawierać rozjaśniaczy
optycznych, a jeżeli
zastosowane są barwniki,
to nie mogą one farbować
Nie dotyczy
a
Odporność na
działanie wody
Przyjęcie wody w trakcie zanurzenia
trwającego 1 minutę musi być mniejsze
niż 25 g wody na 1 m² tektury, z której
wykonane zostało opakowanie
Nie dotyczy
a
Kleje
Nie mogą zawierać plastyfikatorów
Nie dotyczy
a
Elementy łączące
i mocujące
Należy unikać takich elementów
jak nity czy zszywki, jeśli jednak są
konieczne, muszą być wykonane
z surowca, który nie koroduje
Nie dotyczy
a
Konstrukcja
Konstrukcja i wymiary powinny zostać tak
dobrane, aby zawartość była dobrze
opakowana i nie ulegała uszkodzeniu
podczas otwierania pudła
Nie dotyczy
a
Odporność
na otwieranie
i zamykanie
Pudło powinno wytrzymać
bez uszkodzeń co najmniej 300-krotne
otwarcie i zamknięcie
Nie dotyczy
a
Odporność
na obciążenie
Materiał, z którego wykonane są pudła,
musi wytrzymać nacisk
o wartości co najmniej 20kPa
(w przypadku pudła na dokumenty A4
jest to nacisk ok. 150 kg)
Nie dotyczy
a
Porównanie norm ISO 9706 i ISO 16245
Na podstawie: Der neue Archivstandard ISO 16256, www.kleinschmidt-info.de
strona 23
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Trudności w stosowaniu normy ISO 16245 – doświadczenia niemieckie
Jak wynika z powyższego opisu i tabeli, norma ISO 16245 stawia przed producentami
i dostawcami opakowań archiwizacyjnych surowe i bardzo rozbudowane wymagania. Członkowie
komitetu ISO opracowujący tę normę podkreślali, że ich celem jest, aby poziom wymagań
odnośnie opakowań archiwizacyjnych zawarty w normie ISO 16245 odzwierciedlał z jednej strony
dbałość o wysoką jakość tych produktów, z drugiej zaś miał na uwadze ich rozsądną cenę.
Powstaje pytanie, czy udało się pogodzić oba te cele. W Niemczech, gdzie nowa norma została
przyjęta jako norma narodowa w maju 2012 roku, wiele miesięcy wcześniej toczyła się dyskusja
rozpoczęta przez dostawców opakowań archiwizacyjnych na temat szczegółowych wymogów
normy i tego, czy możliwe jest ich spełnienie bez znaczącego wzrostu cen opakowań.
Trzeba podkreślić, że nie każde opakowanie archiwizacyjne wykonane z materiału typu A
odpowiada automatycznie wymogom normy ISO 16245. Cechy chemiczno-fizyczne samego
materiału mogą odpowiadać kryteriom stawianym przez tę normę, jednak nieodpowiednia
konstrukcja pudła (na przykład zbyt niska gramatura użytego materiału w stosunku do rozmiarów
opakowania) może pomimo to doprowadzić do negatywnego wyniku testu. Wynika to na przykład
z opisanego wyżej kryterium wytrzymałości na obciążenia. Wytrzymałość taka zależy nie tylko
od rodzaju użytego materiału, ale też od konstrukcji i wielkości opakowania. Im większa
powierzchnia leżącego pudła, tym większe obciążenie musi ono wytrzymać bez szwanku.
Kryterium to, choć niewątpliwie sensowne – zbiory archiwalne bardzo często przechowywane są
w pudłach leżących jedno na drugim, a pudło znajdujące się najniżej musi utrzymać ciężar
wszystkich pozostałych – jednocześnie staje się przyczyną znaczącego wzrostu kosztów przy
przeprowadzeniu testów na zgodność z normą ISO 16245. Zgodnie z przyjętą w opisywanej
normie filozofią, każde opakowanie – zarówno produkowane masowo w danym formacie,
jak i będące elementem krótkiej serii, a także pudło o indywidualnych wymiarach wyprodukowane
w jednym egzemplarzu - powinno zostać poddane osobnemu testowi, a wyniki testu nie mogą być
ekstrapolowane ani na inne pudełka archiwizacyjne wykonane z tego samego materiału,
ale o innej konstrukcji, ani nawet na pudła wykonane z identycznego materiału i o identycznej
konstrukcji, ale w innym formacie. Innymi słowy, zgodność z normą ISO 16245, jeśli ma być
potwierdzona przejściem odpowiedniego testu laboratoryjnego, musi zostać zbadana - dla pudeł
wykonanych z takiego samego materiału i o takiej samej konstrukcji – dla każdego formatu
z osobna. Przeprowadzenie testu jednego rodzaju opakowania jest czasochłonne i kosztowne
– jest to koszt około 1000 – 1250 EUR za jeden produkt, test taki trwa 2-3 tygodnie, a tabela
z wynikami dotycząca jednego pudła archiwizacyjnego zajmuje kilka stron. Niemieccy producenci
i dostawcy pudeł i teczek archiwizacyjnych argumentowali, że ewentualne przeprowadzanie takich
testów dla każdego opakowania przełoży się na znaczny wzrost cen ich produktów,
a także wydłuży czas dostawy.
strona 24
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Uwagi te zostały częściowo uwzględnione przy wdrażaniu normy ISO 16245 w Niemczech. Norma
DIN ISO 16245:2012, czyli niemiecki odpowiednik międzynarodowej normy ISO 16245, została
opatrzona specjalną narodową przedmową. Przewodniczący komisji odpowiedzialnej
za wdrożenie tej normy w Niemczech, dr Rainer Hofmann przyznał w niej, że testowanie każdego
pudła archiwizacyjnego z osobna prowadziłoby do znaczącego wzrostu kosztów tych opakowań,
co mogłoby wręcz zniwelować ich największe zalety - dostępność i stosunkowo przystępną cenę
- jako środka służącego do zabezpieczenia zbiorów. W przedmowie do niemieckiej wersji normy
ISO 16245 zaproponowano zatem, aby testy konstrukcji pudeł (czyli testy odporności
na otwieranie i zamykanie oraz test odporności na obciążenie) przeprowadzać jedynie dla pewnej
liczby określonych, najczęściej sprzedawanych formatów standardowych. Przy zamówieniach na
formaty niestandardowe, odbiorca mógłby zapoznać się z wynikami testów pudeł o standardowych
wymiarach, gdyby zaś nie był usatysfakcjonowany takim rozwiązaniem, testy mogłyby zostać
przeprowadzone dla wszystkich zamawianych formatów, w takim wypadku jednak odbiorca ten
musiałby ponieść związane z tym dodatkowe koszty. Autor przedmowy zauważa także,
że w przypadku testu odporności na obciążenie, odporność taka jest odwrotnie proporcjonalna
do powierzchni podstawy danego pudła. Dlatego możliwe jest, aby testowi poddać tylko jeden,
dość duży format pudła o danej konstrukcji. Jeśli test wypadnie pozytywnie, dopuszczalne jest,
aby jego wyniki ekstrapolować na wszystkie pudła o identycznej konstrukcji i wykonane
z identycznego materiału, ale o mniejszym formacie.
Norma ISO 16245 nie została do tej pory oficjalnie przetłumaczona na język polski. Z uwagi na jej
stopień skomplikowania i szeroki zakres, a także niewielkie zainteresowanie, obecnie żadne
laboratorium w Polsce nie przeprowadza testów opakowań archiwizacyjnych na zgodność
z normą ISO 16245.
strona 25
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Podsumowanie
W 1988 roku odbyło się w Waszyngtonie brzemienne w skutki sympozjum organizacji TAPPI
(Technical Association of the Pulp and Paper Industry), poświęcone zagadnieniu trwałości papieru
i jego przechowywaniu. Częścią tego sympozjum była wystawa. Zaprezentowano na niej dwa
identyczne zestawy starych książek, z których jeden pochodził z Biblioteki Publicznej w Nowym
Jorku, a drugi – z Biblioteki Królewskiej w Hadze. Wiele tych książek zostało wydrukowanych na
papierze wyprodukowanym z dodatkiem sporej ilości ścieru drzewnego – niskiej jakości
i zakwaszonym, jednak na pierwszy rzut oka można było zauważyć, że książki z Holandii uległy
procesowi starzenia w znacznie mniejszym stopniu niż te same tytuły z zasobów biblioteki
nowojorskiej. Karty tych ostatnich były brunatne i łamliwe. Wartość pH książek z Nowego Jorku
wahała się pomiędzy 2,0 a 3,3, podczas gdy wartość pH książek przywiezionych z Holandii była
znacząco wyższa i oscylowała między 3,4 a 4,5. Przyczyny różnic w stanie zachowania tych dwóch
zbiorów trzeba było szukać w warunkach ich przechowywania: w Holandii wcześniej niż w innych
krajach rozpoznano ogromne znaczenie profilaktyki, czyli właściwego przechowywania
dokumentów i książek i położono nacisk m.in. na stosowanie bezkwasowych opakowań
archiwizacyjnych.
Podobnych przykładów można podać wiele. Dziś nikt nie ma już wątpliwości, że sposób
przechowywania zbiorów ma ogromne, a często wręcz decydujące znaczenie dla ich „czasu
życia”. Oczywiście na sposób przechowywania zbiorów składa się wiele czynników, których
znaczenia nie poruszono w ogóle w tym artykule – konstrukcja budynku i wyposażenie archiwum,
poziom wilgotności i temperatury w pomieszczeniach, zabezpieczenia przed atakami
mikrobiologicznymi czy katastrofami, częstotliwość udostępniania archiwaliów i wiele innych.
Właściwe opakowania stanowią tu tylko jeden z elementów, jednak jest to element bardzo istotny:
chronią akta i książki przed zanieczyszczeniami, zapobiegają uszkodzeniom mechanicznym,
spowalniają negatywny wpływ czynników fizykochemicznych, a w pewnym stopniu ograniczają
skutki pożaru i zamoknięcia. Ta pozytywna rola opakowań będzie jednak zagwarantowana tylko
wówczas, gdy będą to opakowania wykonane z właściwych materiałów, o optymalnej konstrukcji,
nie zawierające żadnych elementów ani składników, które mogłyby zaszkodzić przechowywanym
dokumentom i książkom.
Warto wykorzystać wymogi zawarte w normach ISO, bazujące na wynikach najnowszych badań
naukowych oraz wiedzy i doświadczeniu międzynarodowego grona ekspertów, aby wybrać takie
właśnie opakowania.
strona 26
Trwały papier i bezpieczne opakowania
SŁOWNICZEK
Celuloza
Główny składnik budulcowy roślin. Występuje w nich wraz z innymi substancjami
podporowymi, np. ligniną, pektyną i hemicelulozą. Najwięcej celulozy zawierają
niektóre włókna bawełny, lnu, juty lub konopii (nawet ponad 90%). Przeciętne
drewno zawiera 45-50% celulozy. W czystej postaci celuloza jest białą, pozbawioną
smaku i zapachu, nierozpuszczalną w wodzie substancją. Pod względem
chemicznym celuloza to biopolimer, polisacharyd zbudowany liniowo z cząsteczek
glukozy połączonych wiązaniami glikozydowymi. Wiązania te przyczyniają się
do utworzenia sztywnych, długich nitek, które układają się równolegle. Czynnikiem
niszczącym wiązania glikozydowe są kwasy. Celuloza to główny surowiec
do produkcji papieru. W odniesieniu do papieru hydroliza celulozy – czyli
uszkodzenie jej włókien pod wpływem działania wody, katalizowane przez kwasy
– objawia się utratą jego właściwości mechanicznych – papier staje się kruchy,
łamliwy, a następnie rozpada się przy najlżejszym dotknięciu.
Lignina
Obok celulozy i hemiceluloz jeden z podstawowych składników drewna, w którym
występuje w ilości ok. 20 – 30%. Lignina łatwo ulega na powietrzu procesowi
utleniania, w trakcie którego powstają kwasy. W procesie utleniania przyjmuje
brązową barwę, co przekłada się na żółknięcie i brązowienie papieru
wyprodukowanego z jej domieszką. Choć zagadnienie to budzi pewne kontrowersje,
zgodnie z obecnym stanem wiedzy uznaje się, że trwały papier nie powinien
zawierać tego surowca. Przy tym lignina stanowi najtańszy surowiec przemysłu
papierniczego i składnik mas włóknistych - półproduktów do produkcji papieru
otrzymywanych poprzez rozwłóknianie drewna metodami mechanicznymi,
termomechanicznymi (TMP) lub chemo-termomechanicznymi (CTMP). Metody te
zapewniają bardzo wysoką wydajność procesu produkcji, ale wytworzony za ich
pomocą papier posiada niską odporność na starzenie.
Plastyfikatory
Środki zmiękczające i emulgujące szeroko stosowane w przemyśle chemicznym,
m.in. w produkcji klejów, taśm samoprzylepnych czy syntetycznych koszulek
na dokumenty. Jako plastyfikatory często wykorzystywane są pochodne kwasów,
dlatego opakowania archiwizacyjne nie powinny zawierać tych substancji.
Rezerwa
alkaliczna
Wyposażenie opakowania w rezerwę alkaliczną oznacza, że zostało ono
wyprodukowane z dodatkiem składnika zasadowego (najczęściej węglanu wapnia),
który będzie neutralizował związki kwasowe powstające w późniejszym czasie,
a więc dłużej zapewni przechowywanemu obiektowi skuteczną ochronę. Opakowań
z rezerwą alkaliczną nie należy stosować do przechowywania fotografii.
Wartość pH
Informuje nas o (bez)kwasowości opakowania. Skala pH to ilościowa skala
kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych,
przyjmująca wartości od 1 do 14. Wartość 7 oznacza odczyn neutralny, pH równe 7
ma woda destylowana. Wartości poniżej 7 oznaczają odczyn kwaśny – opakowania
wykonane z materiałów o takim odczynie przyspieszają proces destrukcji
archiwaliów. Dlatego poszukując odpowiedniego opakowania, musimy zwrócić
uwagę na to, czy zostało ono wykonane z surowca o pH wyższym niż 7. Norma ISO
9706 wymaga pH o wartości pomiędzy 7,5 do 10,00; wymóg ten dotyczy wszystkich
warstw papieru/tektury.
Trwały papier
Papier, który pozostaje stabilny pod względem fizycznym i chemicznym przez długi
okres czasu. Według obecnego stanu wiedzy, jako trwały może być określany papier,
którego półproduktem jest czysta, bielona celuloza, bez domieszek zdrewniałych
włókien (ligniny, ścieru drzewnego), wyprodukowany metodą bezkwasową,
o pH pomiędzy 7,5 a 10,0 i wyposażony w rezerwę alkaliczną.
strona 27
Trwały papier i bezpieczne opakowania
Bibliografia:
Dahlø R., 1998, The rationale of permanent paper, 64th IFLA General Conference,
16-21.08.1998, http://archive.ifla.org/IV/ifla64/044-114e.htm
Dessauer G., b.d., Papierzerfall: Ursachen und Konsequenzen,
http://www.uni-muenster.de/Forum-Bestandserhaltung/grundlagen/herst-dessauer2.html
Ďurovič M., b.d., Papír pro dokumenty ČSN ISO 9706 vs. recyklovaný papír,
www.nacr.cz/z-files/papir_pro_dokumenty.pdf
Göttsching L., 2005, Bewertung des Alterungsverhaltens von Papier, „Archivar”, nr 2
Grochowski J., 2001, Zasady użytkowania papieru trwałego i archiwalnego w przepisach polskich
i zagranicznych – podstawy prawne i merytoryczne, „Notes Konserwatorski”, nr 5
Haberditzl A., 2012, Neue Norm DIN ISO 16245 für Verpackungen erschienen, „Archivar”, nr 2
Haberditzl A., 2005, Woran erkenne ich alterungsbeständiges Papier? Eine Replik, „Archivar”, nr 4
Hoel I., 1998, Standards for Permanent Paper, 64th IFLA General Conference,
16-21.08.1998, http://archive.ifla.org/IV/ifla64/115-114e.htm
Hofmann R., b.d., Nationales Vorwort zur Verpackungsnorm DIN ISO 16245,
http://www.uni-muenster.de/Forum-Bestandserhaltung/grundlagen/norm-hofmann4.html
Kolar J. , Wyke J., 2008, Archival boxes for long-term storage, “ISO Focus”, Volume 5, No. 4
Podsiadło H., 2006, Zagadnienie trwałości druków. Część II, „Świat druku”, październik, www.swiatdruku.eu
McCrady E., 1989, TAPPI Symposium: Full Report, “Abbey Newsletter” Volume 13, Number 1, Februar,
http://cool.conservation-us.org/byorg/abbey/an/an13/an13-1/an13-102.html
Sadecka M., 2008, Papier się broni, „Człowiek i Dokumenty”, nr 10,
http://www.pwpw.pl/kwartalnik_archiwum.html
Sobucki W., 2008, Problematyka ochrony zbiorów z XIX i XX wieku o podłożu z papieru, „Ochrona Zabytków”,
nr 3
Svensson I.-L., Alwarsdotter Y., A papermaker's view of the standard for permanent paper, ISO 9706, 64th
IFLA General Conference, 16-21.08.1998 http://archive.ifla.org/IV/ifla64/045-114e.htm
Wojciechowski P., 2005, Lepiej zapobiegać, niż leczyć – nowe tendencje w dziedzinie zabezpieczania
i konserwacji zasobów archiwalnych, „Archeion”, t. CVIII
Wojciechowski P., 2005, Cele i zadania wieloletniego programu rządowego „Kwaśny papier. Ratowanie
w skali masowej zagrożonych polskich zasobów bibliotecznych i archiwalnych”, „Archeion”, t. CVIII
Opracowanie:
Zofia Parchańska-Puczek – socjolożka, analityczka, autorka licznych opracowań
z zakresu analiz rynkowych, analiz konkurencji i wsparcia eksportu. Zajmuje się
również zagadnieniem ochrony dziedzictwa kulturowego.
strona 28

Podobne dokumenty

KATALOG PRODUKTÓW Opakowania i akcesoria archiwizacyjne

KATALOG PRODUKTÓW Opakowania i akcesoria archiwizacyjne Opakowania przeznaczone do długoterminowego przechowywania dokumentów, książek i innych obiektów wykonanych z papieru powinny być: Bezkwasowe (pH > 7, optymalnie w przedziale 7.5 – 10); wymóg bez...

Bardziej szczegółowo