kto wygrał II wojnę Światową vem vann andra

Komentarze

Transkrypt

kto wygrał II wojnę Światową vem vann andra
Pris: 27 SEK
1
Nr 1(46) 2015
årgång/rok XIV
tidskriften för kultur och information / kwartalnik kulturalno-informacyjny
kto wygrał
II wojnę Światową
vem vann
andra världskriget
pożegnanie Tomasa
Tranströmera
ett farväl till Tomas
Tranströmer
12 kwietnia 2015 roku zmarł
den 12 april 2015 avled
MICHAŁ HAYKOWSKI
dziennikarz, historyk, pisarz
założyciel kwartalnika Suecia Polonia
journalist, historiker, författare,
grundaren av Suecia Polonia
Varför återlämnar inte Ryssland Kurilerna?
Dlaczego Rosja nie oddaje Kuryli?
J
eśli nawet nie ze wszystkim rozumiemy, co się przed
siedemdziesięciu laty, w 1945 r., zakończyło i jakie
były tych wydarzeń następstwa to druga wojna światowa powinna jednak pozostawać zamkniętym rozdziałem.
Może powinna – ale nie pozostaje. Wojna wciąż nas straszy. Tak w każdym razie czują to Polacy i Bałtowie i kilka
innych krajów.
W Polsce po demokratycznej bezkrwawej rewolucji i
wyzwoleniu spod sowieckiego dyktatu w 1989 roku opowiadano anegdotę. Pytano: dlaczego Rosja zaakceptowała i
uznała niepodległość Polski i pozostałych krajów środkowoeuropejskich a także swoich byłych republik bałtyckich
a nawet, co jeszcze dziwniejsze, Białorusi i Ukrainy a nie
chce oddać Japonii wysp Kurylskich. Wyspy (zajęte przez
ZSRR pod koniec wojny) są bez wartości, nie znaleziono
tam ropy naftowej a przy dzisiejszej technice wojskowej
ich znaczenie strategiczne jest żadne. W dodatku Japonia
za oddanie Kuryli sowicie by Rosji zapłaciła kredytami,
inwestycjami, dostępem do nowoczesnej technologii itd itp.
Odpowiedź: Rosja wie, że jeśli odda Kuryle to będzie już
na zawsze. A niezależna od Rosji Litwa, Polska, Ukraina
itp. to tylko stan tymczasowy.
Czy rozpoczęto już przywracanie stanu z roku zakończenia drugiej wojny światowej? Przy pomocy wynalazku polityczno-militarno-prawnego jakim jest wojna hybrydowa,
której Putin może nie wynalazł osobiście, ale zasadniczo
udoskonalił i w praktyce z powodzeniem sprawdził? Pisze
o tym Adam D. Rotfeld i opowiada brytyjski historyk
Antony Beevor.
Drugą dominantą tego numeru jest pożegnanie Tomasa Tranströmera. Wielki szwedzki poeta, noblista, jest w
Polsce tak popularny jak żaden inny współczesny poeta
zagraniczny. Tranströmer był z Polską rzeczywiście zaprzyjaźniony. Bywał tam, spotykał się z czytelnikami, przyjaźnił z polskimi poetami. Był nagradzany i honorowany
tytułami doktora honoris causa w największych polskich
uniwersytetach. Promowali go i tłumaczyli Leonard Neuger i Magdalena Wasilewska-Chmura. W ich przekładach
zostały w Polsce wydane wszystkie utwory Tranströmera.
Żaden zagraniczny poeta współczesny czegoś podobnego w
Polsce nie osiągnął. 
Ä
ven om vi inte fullt ut förstår vad det var som tog
slut år 1945, och vilka konsekvenser dessa händelser
har fått, borde andra världskriget förbli ett avslutat
kapitel. Ändå är det inte så. Krigets spöke går fortfarande
igen. Så känns det i varje fall i Polen, i Baltikum och på
några andra håll. Efter den demokratiska, fredliga revolutionen och frigörelsen från den sovjetiska diktaturen 1989 började man
ställa följande fråga i Polen: hur kom det sig att man i Ryssland kunde acceptera både Polens och resten av de centraleuropeiska och baltiska ländernas nya oberoende ställning
och till och med, vilket är ännu märkligare, Vitrysslands
och Ukrainas oberoende, samtidigt som det var otänkbart
för dem att återlämna Kurilerna till Japan? Ögruppen
(som Sovjet tog makten över efter krigsslutet) är mer eller
mindre värdelös, man har fortfarande inte funnit någon
olja i området och med dagens avancerade krigsteknik är
öarna helt utan strategisk betydelse. Dessutom skulle man i
Japan, vid ett återtagande av Kurilerna, vara generös i fråga
om betalning med krediter, investeringar, tillgång till ny
teknologi, osv. Men i Ryssland är man väl medveten om att
ett återlämnande av Kurilerna skulle vara för alltid. Medan
det oberoende som Lettland, Polen, Ukraina osv. uppnått
snarare ses som tillfälligt.
Är detta som vi bevittnar idag i Ukraina ett försök till
återgång till det tillstånd som rådde vid andra världskrigets
krigsslut? Något som ska uppnås med hjälp av hybridkrigsföringens politiska-militära-juridiska uppfinningar, som
Putin kanske inte tänkt ut på egen hand, men omsorgsfullt
bearbetat och framgångsrikt provat ut i praktiken? Detta
skriver Adam D. Rotfeld och Antony Beevor om.
I övrigt domineras numret av avskedet till Tomas Tranströmer. Den världsberömde svenske poeten och nobelpristagaren har vunnit en popularitet i Polen som ingen
annan samtida utländsk poet. Tranströmer var givetvis
väl bekant med Polen, vistades där, träffade sina läsare,
lärde känna polska poeter, fick pris och förärades hedersdoktorstitlar från de största polska universiteten. Det var
Leonard Neuger och Magdalena Wasilewska-Chmura som
spred och översatte hans poesi till polska. Därigenom blev
Tranströmers samtliga verk tillgängliga för den polska publiken. Ingen utländsk samtida poet har uppnått någonting
liknande i Polen. 
Suecia
Polonia
Nobelbiblioteket. Hösten 1990. Katarina Gruber
har tillsammans med Tomasz Jastrun ordnat ett
möte med Poeten. Han läser på originalspråket:
naturligt, med vacker och något matt röst, som
om han hade nynnat något slags själens omelodiska melodi. Litet senare blir jag uppringd av
Helen Sigeland vid Svenska institutet. En mycket
dålig nyhet: Tranströmer har haft en stroke, det
ser mindre bra ut.
Läs sid. 23
Biblioteka Noblowska. Jesień 1990. roku. Katarzyna Gruber z Tomaszem Jastrunem zorganizowali
spotkanie z Poetą. On czyta oryginał: naturalnie,
pięknym, nieco matowym głosem, trochę jakby
nucił jakąś niemelodyjną melodię duszy. Niewiele później telefon od Helen Sigeland z Instytutu
Szwedzkiego. Bardzo zła wiadomość: Tranströmer miał wylew, wygląda to nie najlepiej.
Czytaj str. 23
foto: Anna Skwarcan
Innehåll
Spis treści
Prenumeration / Prenumerata
Vill du prenumerera på de följande 4
numren av Suecia Polonia så sätt in 110
SEK på plusgiro 194626-8. Glöm inte
ange namn och adress på inbetalnigskortet.
Jeśli chcesz zaprenumerować kolejne 4
numery Suecii Polonii wpłać 110 SEK na
plusgiro 194626-8.
Nie zapomnij podać imienia, nazwiska
i adresu.
Omslaget I / Okładka I: en väggmålning på en
bostadshusvägg vid LWidokgatan i Warszawa/
mural na warszawskiej kamienicy, ul. Widok 11
Foto: Stefan Markiewicz
6
Dagens krig: desamma men inte likadana Adam Daniel Rotfeld
Dzisiejsze wojny: te same, ale nie takie same
14
Det var Stalin som vann andra världskriget intervju med A. Beevor
Drugą wojnę światową wygrał Stalin
23
Ett farväl till Tomas Tranströmer Leonard Neuger
Pożegnanie Tomasa Tranströmera
28
från 2006
En mindre passande poet ett samtal med Monica och Tomas Tranströmer
Mniej odpowiedni poeta rozmowa z Monicą i Tomasem Tranströmerami
z 2006 r.
31
Lovtal till Tomas Tranströmer Magdalena Wasilewska-Chmura
Laudacja na cześć Tomasa Tranströmera
35
Passande dikter av Tomas Tranströmer
Odpowiednie wiersze Tomasa Tranströmera
37
Till Tomas Tranströmer Kaj Svensson
Tomasowi Tranströmerowi
38
Ett farväl till Michał Haykowski Wacław Gudowski
Pożegnanie Michała Haykowskiego
med stöd från
PRIORITY
Priority check-in
and boarding
Call Center dedicated line
Seat in the front cabin
Paper press
Meals and
soft drinks
Registered luggage
My favourite seat
Miles
Dagens krig:
desamma men inte likadana
Dzisiejsze wojny:
te same, ale nie takie same
Adam Daniel Rotfeld
W
ielu wybitnych publicystów i analityków ma często skłonność do pewnych
uproszczeń. Timothy Garton Ash napisał
niedawno, że znów w Europie jest wojna.
Rzeczywiście na obrzeżach Europy – na
pograniczu Rosji i Ukrainy – doszło do konfliktu zbrojnego
na wielką skalę. Według różnych szacunków zginęlo tam
w ciągu roku od 5 do 50 tysięcy ludzi. Powstało zarzewie
euro­pejskiego konfliktu zbrojnego nowego typu – określone­
go nazwą „wojna hybrydowa”. Jest to kon­flikt, w którym
zacierają się granice między tym, co wewnętrzne a tym, co
zewnętrzne. Istotną cechą, która odróżnia wojny dzisiejsze od
tych, które miały miejsce w przeszłości jest to, że dawniej były
to konflikty zbrojne głównie między państwami, natomiast
dzisiejsze wojny rodzą się i rozpoczynają wewnatrz państw.
6
M
ånga framstående publicister och analytiker har ofta en fallenhet för förenklingar.
Timothy Garton Ash skrev nyligen att det
återigen var krig i Europa. Det stämmer att
det har gått så långt som till en storskalig
väpnad konflikt i Europas utkanter, på gränsen mellan
Ryssland och Ukraina. Enligt olika bedömningar har det
dött mellan 5 000 och 50 000 personer under ett år. Det
har uppstått en väpnad europeisk konflikthärd av en ny
typ som benämns ”hybridkrig”. Det är en konflikt där
gränsen mellan det som är inrikes och det som är utrikes
är bortsuddad. Ett väsentligt kännetecken, som skiljer
dagens krig från krig i det förgångna, är att de senare var
väpnade konflikter huvudsakligen mellan stater, medan
dagens krig uppstår och utbryter inom stater. Källan till
kriget mellan Ryssland och Ukraina är den spänning
och kris som råder inom Ukraina och inom Ryssland,
inte mellan dem. Ett bevis på det är exempelvis att båda
länderna upprätthåller sina diplomatiska förbindelser och
inte har någon avsikt att hemkalla sina ambassadörer.
Under den bipolära motsättningen mellan Öst och Väst
fruktade man ett krig i Europas centrum – på den plats
där den linje löpte som skiljde NATO från Warszawapakten. Efter att den polariserade världen fallit förflyttades
konflikterna till periferin. I centrum – Tyskland, Frankrike, Italien, Benelux – är det tryggt. Ju längre öster- eller
söderut desto större hot. Det har utbrutit konflikter inom
forna Jugoslavien, i Rysslands periferi, i norra Kaukasus.
Det har varit inre konflikter – regionala och lokala. Man
bör inte, som Hegel hävdade, förutsätta att allt upprepar
sig dvs. att alla stora världshistoriska händelser och personer förekommer två gånger. Och Marx noterade ironiskt i
sin uppmärksammade essä (Louis Bonapartes ardertonde
brumaire) att Hegel glömde tillfoga: ”den ena gången
som tragedi, den andra gången som fars”.
Źródłem wojny między Rosją a Ukrainą jest napięcie
i kry­­zys wewnątrz Ukrainy i wewnątrz Rosji a nie między
nimi. Dowodem jest choćby to, że trwa wojna, ale oba
kraje utrzymują stosunki dyplomatyczne na szczeblu
ambasadorów i nie zamierzają ich odwoływać.
W czasie bipolarnej konfrontacji Wschód–Zachód obawiano się wybuchu wojny w centrum Europy – w miej­scu,
gdzie przebiegała linia oddzielająca NATO od Układu
Warszawskiego. Po upadku świata dwubiegunowego
kon­flikty przesunęły się na peryferia. Centrum – Niemcy,
Francja, Włochy, Beneluks – są bezpieczne. Im dalej na
wschód, czy na południe, tym więcej zagrożeń. Konflikty
wybuchły wewnątrz byłej Jugosławii, na peryferiach Rosji,
na Kaukazie Północnym. Były to konflikty wewnętrzne
– regionalne i lokalne. Nie należy przyjmować na wiarę
twierdzenia, że historia – jak pisał Hegel – się powtarza:
wszystkie wielkie wydarzenia i postacie historyczne występują, jak twierdził, dwukrotnie. A Marks w swoim głośnym
eseju (Osiemnasty brumaire’a Ludwika Bonaparte) z ironią
zauważył, że Hegel zapomniał dodać: „za pierwszym razem
jako tragedia, za drugim – jako farsa”.
Wybitny brytyjski historyk Michael Howard napisał
bodaj w 1984 r. w poważnym kwartalniku International
Security wydawanym przez Uniwersytet Harvarda ciekawy
esej o genezie I wojny światowej, w którym dowodził na
podstawie archiwalnych dokumentów, że wszystkie sztaby
generalne głównych adwersarzy, zwłaszcza Niemiec i Francji,
były wówczas zainteresowane wojną. Znany polski finansista
i myśliciel Jan Gottlieb Bloch opublikował w 1899 r. 6–tomowe dzieło Przyszła wojna. Przewidywał, że jeśli do takiej
wojny w Europie dojdzie, to przegrają ją wszyscy. W rezultacie nastąpią wielkie zmiany społeczne i obalenie systemów,
na których opierał się porządek ówczesnej Europy.
Den framstående brittiske historikern Michael Howard
skrev 1984 i den akademiska tidskriften International
Security, som ges ut av Harvard University, en intressant
essä om bakgrunden till första världskriget, där han
utifrån arkivdokument påvisade att de största meningsmotståndarnas alla generalstaber, i synnerhet Tysklands
och Frankrikes, ville ha krig. 1899 gav den kände polske
finansmannen och tänkaren Jan Gottlieb Bloch ut sitt
verk Det framtida kriget i sex band. Han förutsåg att alla
kommer att förlora om det går så långt som till ett krig i
Europa. Det kommer att leda till stora samhällsförändringar och de system som dåvarande Europas ordning
vilade på kommer att störtas.
Hans alarmerande varningar kunde dock inte hejda
händelseförloppet. Men efter första världskriget ansågs han Jednak jego alarmujące ostrzeżenia nie powstrzymały
vara snudd på en profet, trots att man tidigare hade ignobiegu wydarzeń. Ale po I wojnie światowej uznano go
rerat och till och med skrattat åt hans varningar. Han var
niemal za proroka, choć wcześniej jego ostrzeżenia ignoro­
den förste kandidaten till Nobels fredspris men han fick det wano, a nawet wyśmiewano. Był pierwszym kandydatem
inte, eftersom han avled några månader före prisceremonin. do pokojowej Nagrody Nobla. Nie dostał jej, bo kilka
De flesta i den intellektuella eliten och de bildade sammiesięcy przed ceremonią wręczania zmarł. Elity intelektuhällslagren ville inte ha något krig
alne i warstwy oświecone w swej
men generalstaberna strävade efter
większości nie chciały I wojny
det. Man framkallade en nationaświatowej, ale sztaby generlistisk yra och ”folket på gatan”, det
alne dążyły do niej. Rozpętano
vill säga enkla människor, invågorączkę nacjonalistyczną i „ulinare i det kejserliga Tyskland och
ca”, czyli prosty lud, mieszkańcy
republikanska Frankrike, var för
cesarskich Niemiec i repubett krig. Idag, i vår del av världen,
likańskiej Francji opowiedziały
vill varken folk eller generalstaber i
się za wojną. Dziś – w naszej
demokratiska stater ha krig.
części świata – wojny nie chcą
ani narody, ani sztaby generalne
Annat är det i Ryssland. Där
demokratycznych państw.
har ”krigspartier” och generalstInaczej w Rosji. Tam „paraben – lojala och underordnade
tie wojny” i sztab generalny
presidenten – uttalat sig för krig.
– lojalne i podporządkowane
Ett lågintensivt krig, ett hybridprezydentowi – opowie­działy
krig, ett krig för att trötta ut och
się za wojną. Wojną o małej
destabilisera Ukraina. Jag tror att
intensywności, wojną hybryden ryske presidenten och hans
militära omgivning fruktar ett
Jan Gottlieb Bloch, foto: polona.pl dową, wojną na wyczerpanie
7
i destabilizację Ukrainy. Myślę, że rosyjski prezydent
i jego wojskowe otoczenie boją się wybuchu wojny
światowej. Miałaby ona charakter wojny nuklearnej.
Wojskowi wiedzą, że gdyby doszło do wojny na wielką
skalę z użyciem broni masowej zagłady, to ją przegrają.
Uciekają się zatem do wojny „hybrydowej”, lokalnej –
do swoistej irredenty. Sądzą, że tego typu konflikty będą
przez Zachód tolerowane.
Tak było przecież po II wojnie światowej – w czasie, gdy
świat był podzielony na strefy wpływów i trwała „zimna
wojna”. Zachód potępiał radzieckie interwencje, w tym
także zbrojne, ale tolerował je, jeśli były ograniczone do
bloku wschodniego. Doszło wówczas do kilku poważnych
spontanicznych buntów i powstań stłumionych przez
armię radziecką. Mam na myśli powstanie robotników
w Berlinie w 1953 r., w Budapeszcie w 1956 r., w Pradze
w 1968 r., jak również powstania w Polsce w 1956 r. w
Poznaniu, w 1970 r. w Gdańsku. W Polsce nie było bezpośredniej sowieckiej interwencji, ale doszło do użycia siły
pod zewnętrznym naciskiem. Tak było z wprowadzeniem
w Polsce stanu wojennego. Niekiedy słyszę, że przez pół
wieku komunizmu nie było wojny. I rzeczywiście – między
Wschodem a Zachodem wojny nie było. Ale to nie znaczy,
że nie było konfliktów lokalnych, na których rozwiązanie
– w tym także z użyciem siły zbrojnej – Związek Radziecki
miał w swojej strefie wpływów swoiste „zielone światło”.
8
världskrig. Det skulle få karaktären av ett kärnvapenkrig.
Militärerna vet att om det skulle utbryta ett storskaligt
krig med massutrotningsvapen så skulle de förlora det.
Därför sätter de in ett lokalt hybridkrig – ett slags irredentism. De tror att den typen av konflikter kommer att
tolereras av Väst.
Så var det ju efter andra världskriget, när världen var
uppdelad i inflytelsesfärer och ”kalla kriget” pågick. Väst
fördömde de sovjetiska interventionerna, som ibland var
väpnade, men man tolererade dem om de var begränsade
till östblocket. Det utbröt några allvarliga spontana revolter och uppror som kvästes av den sovjetiska armén. Jag
tänker på arbetarupproret i Berlin 1953, i Budapest 1956,
i Prag 1968, liksom upproren i Polen, i Poznań 1956 och
i Gdańsk 1970. I Polen förekom ingen direkt sovjetisk intervention, men man tog till våld efter yttre påtryckningar. Så var det när krigstillståndet infördes. Ibland får jag
höra att det inte förekom något krig under ett halvt sekels
kommunism. Och det stämmer att det inte förekom
något krig mellan Öst och Väst. Men det betyder inte
att det inte fanns lokala konflikter, som Sovjetunionen i
sin inflytelsesfär hade ”grönt ljus” för att lösa – även med
väpnat våld. Väst kritiserade förstås varje väpnad intervention men ansåg i själva verket att det inte fanns någon
anledning att ingripa med vapenmakt eftersom det inte
ägde rum inom dess eget ansvarsområde. Sovjetunionen
hade ”fria händer”, det vill säga handlingsfrihet, och tillgrep våld efter eget godtycke. Så var det under den period
då Europa var delat, när varje lokal konflikt hotade att
inleda ett världskrig.
Redan under Teherankonferensen (i november 1943)
beslutades det om uppdelningen och de nya gränserna,
inte i Jalta (i juli 1945). Då enades man om att Ryssland
skulle få behålla sin västra gräns, som hade fastställts 1939
i Molotov-Ribbentrop-pakten. USA och Storbritannien bekräftade de territorier som tillfallit Stalin enlig de hemliga
protokollen från 23 augusti 1939. De allierade räknade
nämligen med Stalins fortsatta engagemang i kampen
mot Hitler och Japan.
Efterkrigsgränsen mellan Ryssland och Polen sammanföll med den så kallade Curzonlinjen (efter namnet på
den brittiske utrikesministern som krävde att gränsdragningen mellan Polen och dess östra granne skulle följa en
etnisk princip), känd från fredsfördraget i Versaille (1919).
Det område där det bodde flest ukrainare och vitryssar
skulle ingå i bolsjevikernas efterrevolutionära Ryssland.
I Jalta försökte västledarna – Roosevelt och Churchill
– i viss mån att begränsa Stalin. Som en konsekvens
gick Stalin formellt med på Roosevelts och Churchills
krav på att ”Polen ska bli en stark, fri, självständig och
demokratisk stat”. Så lydde deklarationen och de formella
utfästelserna. Jan Karski upprepade ofta att Polens agg
mot Churchill var ogrundat. Roosevelt var inte Polens
utan USA:s president och man kunde inte klandra honom
för att han i Jalta – och inte bara i Jalta – månade om
amerikanska intressen. Och som Karski sade i ett samtal
med Maciej Wierzyński: ”Redan från november 1943 var
Polen och de andra länderna i regionen anslutna till det
sovjetiska ansvarsområdet”.
Vid årsskiften 1984 och 1985 publicerade Zbigniew
Brzeziński en viktig essä i Foreign Affairs, som inleddes
med orden ”Yalta is unfinished Business”. Jag diskuterade
artikeln i den polska veckotidningen Polityka. Det var
den fyrtionde årsdagen efter Jaltakonferensen. Brzeziński
hävdade i sin text att utfästelserna som gjordes i Jalta inte
hade förverkligats och att Väst borde kräva av Sovjetunionen att de förverkligades inom ramarna för Europeiska
säkerhets- och samarbetskonferensen i Helsingfors. Jag
vill tillägga att USA aldrig erkände Sovjets annektering av
de baltiska staterna 1940. Det var inte bara av moralisk
betydelse. Efter systemskiftet och Sovjetunionens sammanbrott fick de staterna – Estland, Lettland och Litauen
– full suveränitet och gick med i NATO och EU.
Efter att krigstillståndet infördes i Polen hävdade den
dåvarande amerikanske statsekreterare Alexander Haig, i
ett tal i Madrid 1982, att om de kommunistiska makthavarna i Polen upphäver krigstillståndet, friger de politiska
fångarna och återigen legaliserar Solidarność kommer USA
att häva sina sanktioner och ge Polen betydande ekonomisk hjälp. Och så blev det. Washington gav på olika sätt
sitt stöd under upptakten till den polska demokratin och
den självständiga polska statens fulla suveränitet. Dessutom manade den amerikanske presidenten till förnuftighet och uppmuntrade till fredliga förändringar. Det var
George Bush som övertalade Wojciech Jaruzelski att bli
Zachód, rzecz jasna, krytykował każdą z takich interwencji
zbrojnych, ale w gruncie rzeczy uważał, że skoro nie dzieje
się to w jego strefie odpowiedzialności – to nie ma powodu, aby interweniować zbrojnie. ZSRR miał „rozwiązane
ręce”, czyli swobodę działania i uciekał się do użycia siły
według własnego uznania. Tak było w okresie podziału
Europy, gdy każdy konflikt lokalny groził zapoczątkowaniem wojny światowej.
Podział ten i nowe granice zostały zdecydowane już
w Teheranie (w listopadzie 1943 r.), a nie w Jałcie (luty
1945 r.). Uzgodniono wówczas, że Rosja utrzyma swoją
granicę zachodnią, której linię wyznaczył w 1939 r. pakt
Ribbentrop–Mołotow. Mocarstwa zachodnie w Teheranie potwierdziły Stalinowi nabytki terytorialne uzyskane
na podstawie tajnych protokołów z 23 sierpnia 1939 r.
Alianci liczyli bowiem na dalsze zaangażowanie Stalina w
pokonanie Hitlera i Japonii.
Przebieg powojennej granicy między Rosją a Polską
pokrywał się z tzw. „linią Curzona” (od nazwiska brytyj­
skiego sekretarza stanu, który postulował, by przyjąć
rozgraniczenie między Polską a jej wschodnim sąsiadem
na zasadzie etnograficznej) znanej od czasu konferencji
wersalskiej (1919 r.). Ziemie, na których mieszkało więcej
Ukraińców i Białorusinów, miały wejść w skład porewolucyjnej bolszewickiej Rosji. W Jałcie zachodni przywódcy –
Roosevelt i Churchill – starali się w pewnej mierze Stalina
ograniczyć. W konsekwencji Stalin formalnie zgodził się
z postulatami Churchilla i Roosevelta, że Polska będzie
„państwem silnym, wolnym, niepodległym i demokratycz­
nym”. Taka była deklaracja i zobowiązania formalne. Jan
Karski często powtarzał, że polskie pretensje do Roosevelta
są bezzasadne. Roosevelt nie był prezydentem Polski,
ale Stanów Zjednoczonych i nie można mieć do niego
pretensji, że dbał w Jałcie – i nie tylko w Jałcie – o interesy
amerykańskie. I jak powiedział Karski w rozmowie z
Maciejem Wierzyńskim: „Od listopada 1943 roku Polska
i inne kraje tego regionu były już włączone do strefy
odpowie­dzialności sowieckiej”.
Na przełomie 1984/1985 r. Zbigniew Brzeziński ogłosił
ważny esej w Foreign Affairs, który zaczynał się od słów
„Yalta is unfinished business”. Omówiłem wówczas ten
artykuł na łamach polskiego tygodnika Polityka. Była to
40. rocznica konferencji jałtańskiej. Brzeziński stwierdzał
w swoim tekście, że zobowiązania przyjęte w Jałcie nie
zostały zrealizowane i Zachód powinien domagać się
ich realizacji przez ZSRR w ramach postanowień KBWE z
Helsinek. Dodam, że Stany Zjednoczone nigdy nie uznały
np. inkorporacji w 1940 r. państw bałtyckich przez ZSRR.
Miało to nie tylko znaczenie moralne. Po transformacji
ustrojowej i rozpadzie ZSRR państwa te – Estonia, Łotwa
i Litwa – odzyskały pełną suwerenność i weszły w skład
NATO i Unii Europejskiej.
Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce ówczesny
amerykański sekretarz stanu Alexander Haig wygłosił
w Madrycie w lutym 1982 r. przemówienie, w którym
stwier­dził, że jeśli władze komunistycznej Polski zniosą
stan wojenny, wypuszczą więźniów politycznych i zarejestrują ponownie „Solidarność”, to Stany Zjedno­
czone wycofają nałożone sankcje i udzielą Polsce znacznej
9
pomocy finansowej. I tak się stało. Waszyngton na różne
president under övergångsperioden, vilket generalen inte
sposoby wspierał początki polskiej demokracji i odzyshade lust med. Bush övertygade Jaruzelski om att anta
kiwania pełnej suwerenności przez niepodległe polskie
rollen som stabilisator under förändringarna i början av
państwo. Przy tym prezydent amerykański nakłaniał do
den polska transformationen. När Polen skulle anslutas
rozwagi i zachęcał do pokojowej przemiany. To George
till NATO gjorde Bill Clinton en ovärderlig insats. Här vill
Bush namawiał Wojciecha Jaruzelskiego, by w okresie
jag i marginalen påpeka att Jan Karski var emot Polens
przejściowym został prezydentem, na co generał nie miał
anslutning till NATO. Det utlöste förvirring och en viss
ochoty. Bush przekonywał Jaruzelskiego, by pełnił na
polemik med hans vänner – Jan Nowak-Jeziorański och
początku polskiej transformacji rolę swoistego stabilizaandra personer som stod Karski nära. Jag nämner det
tora procesu przemian. W procesie przystępowania Polski
för att Karski livet ut hade modet att uttrycka sin egen
do NATO nieo­cenioną zasługę miał Bill Clinton. W tym
uppfattning – ofta stick i stäv med majoritetens.
miejscu na marginesie zauważę, że Jan Karski był wówczas
I Ryssland råder ännu uppfattningen att Väst lurade de
przeciwnikiem przystąpienia Polski do NATO. Wywołało to
ryska politikerna och inte höll sina löften. Eftersom Väst
konfuzję i pewną polemikę z jego przyjaciółmi – z Janem
beter sig på det viset har Moskva också rätt att inte uppNowakiem–Jeziorańskim i innymi bliskimi Karskiemu osofylla sina åtaganden, lyder resonemanget. Det är således
bami. Wspomi­nam o tym, ponieważ Karski do końca życia
på sin plats att förklara att det är en myt att Väst ska ha
miał odwagę głosić własne zdanie – często wbrew opinii
lovat det nya Ryssland att det inte blir någon NATO-utwiększości.
vidgning österut. Varje beslut om en utvidgning österut
W Rosji pokutuje przekonanie, że Zachód oszukiwał
har konsulterats och samordnats med Ryssland. Sålunda
rosyjskich polityków i nie dotrzymywał przyrzeczeń.
skrev Javier Solana och Jevgenij Primakov under ett
Rozumowanie jest takie, że skoro tak postępuje Zachód,
grundavtal om de ömsesidiga relationerna mellan NATO
to Moskwa ma również prawo nie dotrzymywać zobowoch Ryssland i Paris 1997, och principerna för den nya
iązań. Warto zatem wyjaśnić, że mitem jest twierdzenie,
typen av relation mellan NATO och Ryssland befästes på
jakoby Zachód obiecał nowej Rosji, iż nie będzie poszerzał
högsta nivå i Romdeklarationen (maj 2002). När en grupp
NATO na Wschód. Każda decyzja o rozszerzaniu Sojuszu
NATO-experter (s.k. Wise Men Group), under ledning av
na Wschód była z Rosją konsultowana i uzgadniana. Tak
Madeleine Albright, besökte Moskva 2010 blev jag inbjudoszło do podpisania przez Javiera Solanę i Jewgienija
den till ryska utrikesministeriet. Under lunchen visade
Primakowa w Paryżu, w maju 1997 r., Aktu Stanowiącego
den ryske värden mig sex fragment från olika utskrifter
o relacjach między NATO a Rosją oraz do do uzgodnienia
av samtal som ledarna för USA, Frankrike, Tyskland och
na najwyższym szczeblu Rzymskiej Deklaracji (maj 2002)
Storbritannien hade haft med Gorbatjov. De var från
o jakościowo nowym typie relacji NATO – Rosja. Podczas
möten våren 1990, innan Sovjetunionens sammanbrott.
wizyty w Moskwie w 2010 r. grupy ekspertów NATO,
Warszawapakten existerade fortfarande. Samtalsdeltagarktórej przewodniczyła Madeleine Albright (tzw. „grupa
na från Väst använde då formuleringen att det inte kommędrców”), zostałem zaproszony do rosyjskiego MSZ.
mer att bli någon NATO-utvidgning österut, några tillade
Podczas lunchu rosyjski gospodarz przedstawił mi sześć
att det inte ”blir tal om en centimeters utvidgning”.
fragmentów różnych zapisów z rozmów przywódców USA,
De garantierna kom åren 1989–90. Det var år då
Francji, Niemiec i Wielkiej Brytanii, z Gorbaczowem.
historien ökade takten. Mycket förändrades. Tyskland
Były to spotkania z wiosny 1990 r., zanim
återförenades, Warszawapakten
doszło do rozpadu ZSRR. Istniał jeszcze
upphörde att existera, och slutligen
Układ Warszawski. To wtedy zachodni
kom Sovjetunionens sammanbrott.
JAG TROR FULLT OCH
rozmówcy używali formuły, że nie będzie FAST ATT VI FÖR NÄRRyssarna åberopade den romerska
rozszerzenia NATO na wschód, niektórzy
principen pacta servanda sunt (avtal
VARANDE UPPLEVER DE skall hållas). Det är sant, de har rätt,
dodawali, że „nie dojdzie do rozszerzenia
STÖRSTA HÄNDELSER- åtaganden har sin giltighet. Men de
nawet o centymetr”.
Zapewnienia te pochodziły z lat 1989– NA I EUROPA PÅ TUSEN
glömmer att tillägga att den romerska
90. Były to lata, gdy historia przyspieszyła ÅR, ÄNDA SEDAN KARLS principen åtföljs av en annan klausul
biegu. Wiele się wtedy zmieniło. Doszło
– rebus sic stantibus (avtal gäller om
DEN STORES TID. DET
do zjednoczenia Niemiec, przestał istnieć FINNS EN CHANS ATT
sakförhållandet förblir oförändrat).
Układ Warszawski, wreszcie – rozpadł się
Med andra ord bör man hålla avtal
DET TACK VARE NATO
Związek Radziecki. Rosjanie powołują
om inte förhållandena förändrats på
OCH EU ÅTER KAN RÅDA ett avgörande sätt. Kan man tänka
się na rzymską zasadę pacta servanda
sunt (umowy muszą być dotrzymywane). FRED PÅ KONTINENTEN sig en större förändring än Tysklands
To prawda, mają rację, że zobowiązania
JAN KARSKI enande samt Warszawapaktens uppmają swoją moc. Ale zapominają dodać,
lösning och Sovjets sammanbrott?
że tej rzymskiej zasadzie towarzyszy inna
Vad viktigare är – tack vare NATO:s
klauzula – rebus sic stantibus (umowy obowiązują, jeśli stan utvidgning är Rysslands västra gräns idag mycket säkrare
rzeczy pozostaje niezmienny). Innymi słowy, należy dotroch stabilare än den skulle ha varit ifall Centraleurozymywać umów, jeśli nie zmieniają się w sposób zasadniczy pas stater var isolerade. Det är också värt att påminna
okoliczności. Czy można sobie wyobrazić większą zmianę
om att Ryssland då inte ansågs som en motståndare till
---
10
Euromajdan i Kiev, Kijowski Euromajdan, foto: E. Feldman
NATO utan en samarbetspartner – i samarbete rörande
säkerhetsfrågor. Det var med den övertygelsen som man
förhandlade fram och undertecknade grundavtalet mellan
NATO och Ryssland 1997 – som föregicks av ett uttalande av NATO:s generalsekreterare (14 mars 1997) om att
man inom ramarna för NATO:s utvidgning inte har för
avsikt att placera ”betydande väpnade styrkor” på de nya
medlemmarnas territorier. De åtagandena antogs med eftertryck, de upprätthölls och respekterades – på allvar – så
länge som Ryssland inte bröt sina förpliktelser gentemot
Ukraina. Det var ett trilateralt avtal mellan USA, Ryssland
och Ukraina (Moskva, 15 januari 1994) och Budapestöverenskommelsen mellan USA, Ryssland och Storbritannien (15 januari 1994) som garanterade att Ukrainas
territoriella integrering och säkerhet skulle respekteras – i
utbyte mot att Ukraina avstod från sina kärnvapen.
Idag bär sig Ryssland åt som om den ordning som
byggde på inflytelsesfärer fortfarande råder. Även de mest
måttliga ryska liberaler förhåller sig rationellt till Putins
politik. De medger att han begår misstag, men ”Ryssland har en naturlig rätt till sina inflytelsesfärer” eller
åtminstone till ”särskilt gynnade intressen”. De förkastar
uppfattningen att nationer i dagens värld själva borde
få besluta om hur de ska organisera livet och hur de ska
organisera säkerheten. Ryssland inledde ju upplösningen
av Sovjetunionen på eget initiativ. De stater som uppstod
bland dess ruiner erkände man frivilligt som suveräna
och självständiga. Formellt ifrågasätter Moskva inte ens
den ukrainska staten. Man anser emellertid att den enda
acceptabla formen för en sådan stat är begränsad suveränitet, det vill säga att Ukraina görs till en beroende
vasallstat. Med andra ord, Moskva gör anspråk på att
okoliczności niż zjednoczenie podzielonych Niemiec oraz
rozwiązanie Układu Warszawskiego i rozpad ZSRR?
Co ważniejsze – dzięki poszerzeniu NATO zachodnia
granica Rosji jest dziś dużo bardziej bezpieczna i stabilna
niż byłaby, gdyby państwa Europy Środkowej pozostały
osamotnione. Warto też pamiętać, że Rosja nie była wówczas postrzegana jako przeciwnik Sojuszu, ale jego partner
do współpracy – i to do współpracy w sprawach bezpieczeństwa. Z takim przekonaniem negocjowano i podpisano
Akt Stanowiący NATO–Rosja z 1997 r. – poprzedzony
jednostronnym oświadczeniem Sekretarza Generalnego
Sojuszu (z 14 marca 1997 r.), że w ramach procesu posze­
rzania NATO Sojusz nie zamierza rozmieszczać „znaczących sił zbrojnych” na terytoriach nowych członków.
Zobowiązania te przyjmowano z całą powagą, traktowano
je i respektowano – na serio – tak długo, dopóki Rosja
nie złamała swoich zobowiązań wobec Ukrainy. Były to
trójstronne porozumienia między USA, Rosją i Ukrainą
(Moskwa,15 stycznia 1994 r.) i Memorandum Rosji,
Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii (Budapeszt, 15
grudnia 1994 r.), które gwarantowały poszanowanie bezpie­
czeństwa i integralności terytorialnej Ukrainy – w zamian za
wyrzeczenie się przez nią broni nuklearnej.
Dziś Rosja zachowuje się tak, jakby nadal obowiązywał
porządek oparty na strefach wpływów. Nawet najbardziej
umiarkowani rosyjscy liberałowie racjonalizują politykę
Putina. Przyznają, że co prawda, popełnia on błędy, ale
„Rosja ma naturalne prawo do swej strefy wpływów” albo
przynajmniej „uprzywilejowanych interesów”. Odrzucają oni pogląd, że w obecnym świecie narody powinny
samodzielnie decydować o własnej organizacji życia i o
własnej organizacji bezpieczeństwa. Przecież rozwiązanie
11
ZSRR zapoczątkowała Rosja z własnej inicjatywy. Uznała
diktera villkoren och sättet som Ukrainas inre system ska
dobrowolnie powstałe na jego gruzach państwa za suwe­
utvecklas på. De ukrainska presidenterna – tillsammans
renne i niepodległe. Co więcej, formalnie Moskwa nie
med Viktor Jusjtjenko som ansågs vara västvänlig –
kwestionuje ukraińskiej państwowości. Uważa jednak,
skapade ett oligarksystem baserat på korruption. Kronan
że jedyną dopuszczalną formą takiej państwowości może
på verket var Viktor Janukovytj regering. Men den nya
być ograniczona suwerenność, czyli uzależnienie i wasalgenerationen går inte med på ett sådant maktutövande.
izacja Ukrainy. Innymi słowy, Moskwa pretenduje do
Unga ukrainare vill leva i ett normalt, europeiskt land.
tego, by dyktować Ukraińcom kierunki i sposoby rozwoju
Vilket de gav uttryck för på Majdan. Ryssland erkänner
ich wewnętrznego systemu. Kolejni prezydenci Ukrainy
inte det. Om Ukraina återigen skulle gå med på att låta
– łącznie z uznawanym za prozachodniego Wiktorem
Moskva diktera hur makten ska utövas och på vilket sätt
Jusz­czenką – stworzyli oparty na korupcji system oliUkraina ska använda sin självständighet och frihet – då
garchiczny. Ukoronowaniem tego były rządy Wiktora
skulle suveräniteten vara ofullständig, en fasad.
Janukowycza. Jednak nowe pokolenie nie godzi się na taką
För att träffa nya överenskommelser måste vi erkänna
formę sprawowania władzy. Młodzi Ukraińcy chcą żyć
att dagens värld inte är homogen, och att våra värderingar
w normalnym, europejskim kraju. Dali temu wyraz na
inte delas av alla. Ryssland förkastar den liberala demoMajdanie. Rosja tego nie uznaje. Gdyby Ukraina zgodziła
kratins värdesystem. Man anser att den är främmande
się znów na prawo Moskwy do dyktowania, jaki system
för deras kultur, tradition och historia. I det avseendet
sprawowania władzy jest dopuszczalny i w jaki sposób
uttrycker president Putin stämningarna i sitt samhälle.
Ukraina ma korzystać ze swej niezależności i wolności – to Han har ju stöd av drygt 80 % av ryssarna. Det innebär
byłaby to suwerenność fasadowa i niepełna.
att demokratin – dess principer, institutioner och proceW poszukiwaniu nowych porozumień musimy uznać,
durer – i Ryssland betraktas som en fasad. Det är en form
że dzisiejszy świat nie jest homogeniczny, a nasze wartości
av politisk förklädnad. Det handlar huvudsakligen om
nie są podzielane przez wszystkich. Rosja odrzuca wartości
inställningen till fundamentala principer och de värdesystemu liberalnej demokracji. Uważa, że są one obce ich
ringar, på vilka den moderna världens ordning är byggd.
kulturze, tradycji i historii. Prezydent Putin wyraża w tej
Det finns två sätt att tolka och läsa av situationen i
mierze nastroje swego społeczeństwa. Ma przecież poparcie Ryssland. Förespråkare för det ena hävdar att man måste
ponad 80 proc. Rosjan. Oznacza to, że w Rosji demokracja sätta stopp för Ryssland med alla medel. Den andra förut– jej zasady, instytucje i procedury – jest traktowana jako
sätter att vi inte är för kategoriska, för Ryssland avreagerar
fasada. Jest to swoisty polityczny kostium. Chodzi głównie sig för det man förlorat efter Sovjetunionens sammano stosunek do fundamentalnych zasad i wartości, na
brott. Att Ryssland i det avseendet påminner om Weimarktórych zbudowany jest porządek współczesnego świata.
republiken efter första världskriget och att Putin kanske
Są dwa sposoby interpretacji i
visar sig vara – mot bakgrund av dem
odczytywania sytuacji w Rosji. Zwolensom kommer till makten efter honom –
nicy jednego twierdzą, że trzeba Rosji
en ansvarstagande statsman. I Ryssland
WIERZĘ GŁĘBOKO, ŻE
postawić tamę wszelkimi środkami.
OBECNIE PRZEŻYWAMY har vi med andra ord inte så mycket att
Drugi zakłada, że nie możemy być
göra med en oberäknelig politiker som
NAJWIĘKSZE WYDAzbyt stanowczy, bo Rosja odreagowuje
ett oberäkneligt samhälle, vars ledare
RZENIA W EUROPIE OD
porażkę po upadku ZSRR. Przypomina
bara är ett uttryck för dess stämningar.
w tym względzie Republikę Weimarską TYSIĄCA LAT, OD CZADet är ett skenbart dilemma. Svaret
po I wojnie światowej, a Putin może się SÓW KAROLA WIELKIE- på ett irrationellt beteende kan inte
okazać się – na tle tych, którzy przyjdą
vara eftergiftspolitik och att man
GO. JEST SZANSA, ŻE
do władzy po nim – odpowiedzialnym
ZA SPRAWĄ NATO I UNII försöker ”dämpa” aggressorn. En sådan
mężem stanu. Innymi słowy, mamy w
politik måste man bestämt ta avstånd
EUROPEJSKIEJ ZNÓW
Rosji nie tyle do czynienia z nieobliczalifrån. Det är en lång och smärtsam
ZAPANUJE POKÓJ NA
nym politykiem, co nieobliczalnym
process för stormakter att förlika sig
społeczeństwem, którego przywódca jest TYM KONTYNENCIE
med och vänja sig vid att ha förlorat sin
jedynie wyrazicielem jego nastrojów.
JAN KARSKI forna status. Den har skett på olika sätt
Jest to dylemat pozorny. Odpowoch inte alltid fredligt och smärtfritt.
iedzią na irracjonalne zachowania nie może być polityka
Det räcker att påminna sig hur det var i Frankrike, där de
ustępstw i „upokojo­wienia” agresora. Takiej polityki należy Gaulles stötte på motstånd från generalerna när Frankrike
stanowczo zaniechać. Godzenie i oswajanie się mocarstw z
avstod från Algeriet. Ryssland tar till väpnad konflikt för
utratą swego dawnego statusu – to długi i bolesny proces.
att upprätthålla den illusoriska makten. 2014 har den deW różnych krajach przebiegał on różnie i nie zawsze poko- mokratiska världen behandlat Ryssland på ett helt annat
jowo i bezboleśnie. Wystarczy sobie przypomnieć, jak to
sätt än vad som var fallet före andra världskriget. Idag
było we Francji, gdzie rezygnacja de Gaulle’a z Algierii nafinns inget återvändo till Weimarrepubliksyndromet.
potkała opór generalicji. Rosja za cenę utrzymania złudnej
Ryssarna själva bestämmer på vilket sätt Ryssland ska stypotęgi ucieka się do zbrojnego konfliktu. Świat demokraty- ras. Alla stater begår misstag, för de styrs av människor.
czny zachował się wobec Rosji w 2014 r. zupełnie inaczej
Det är mänskligt att fela. Demokratiska länder är inte
niż miało to miejsce przed II wojną światową. Nie ma dziś
heller immuna mot misstag. Människans och statens
---
12
foto: jankarski.org
Jan Karski
styrka avgörs av förmågan att erkänna sina misstag, att
korrigera en felaktig politik och av kapaciteten att ändra
den kurs man slagit in på. Det är ett mått på politikers,
staters och nationers verkliga storhet. Även Ryssland kan
utföra en sådan korrektion. Om Ryssland återvänder till
en demokratisk utveckling kommer med all säkerhet den
euroatlantiska gemenskapen att öppna sig för samarbete
och fullt engagemang för stå möta gemensamma hot och
utmaningar.
I ett samtal med professor Andrzej Friszke som publicerades i Gazeta Wyborcza den 1 juli 1997 sade Jan Karski:
”Jag tror fullt och fast att vi för närvarande upplever de
största händelserna i Europa på tusen år, ända sedan Karls
den stores tid. Det finns en chans att det tack vare NATO
och EU åter kan råda fred på kontinenten.”
Han framhöll i samtalet att man bör ”dra in Ryssland
i ett samarbete”. Ett sådant närmande – enligt Karski
– ”ligger i Ryska Federationens intresse”. Karski återvände flera gånger till tanken att polacker skulle lära sig att
tänka realistiskt. Han varnade för att stormakter agerar i
sitt eget intresse. Han sade: ”Roosevelt var en stor man,
en stor statsman – men han var USA:s president, inte
Polens, Estlands eller judarnas”. Han manade till att ta
hänsyn till fakta och den hårda verkligheten, och inte
fästa för stor vikt vid ord. Ledares klokhet består i att
skona sin nation i svåra stunder. Jag har inga tvivel på att
Polens nära relationer med USA samt den gemensamma
säkerhetspolitiken i EU och militäralliansen inom ramen
för NATO är rena försäkringsbrevet för Polen. Det är ett
säkerhetspaket som Jan Karski även idag skulle råda
Polens premiärminister att köpa. 
powrotu do syndromu Republiki Weimarskiej. O tym, w
jaki sposób Rosja będzie rządzona, zadecydują sami Rosjanie. Błędy popełniają wszystkie państwa, bo są rządzone
przez ludzi. Błądzić jest rzeczą ludzką. Państwa demokratyczne również nie są od błędów immunizowane. O sile
człowieka i państwa stanowi umiejętność przyznania się do
błędu, skorygowania błędnej polityki i zdolność do zmiany
obranego kursu. Taka jest miara prawdziwej wielkości poli­
ty­ków, państw i narodów. Takiej korekty może dokonać
również Rosja. Jeśli powróci na drogę demokratycznego
rozwoju, to z całą pewnością euroatlantycka wspólnota
państw otworzy się na współpracę i pełne zaangażowanie w
stawianiu czoła wspólnym zagrożeniom i wyzwaniom.
W rozmowie z prof. Andrzejem Friszke, opublikowanej
w Gazecie Wyborczej z 1 sierpnia 1997 r. Jan Karski mówił:
„Wierzę głęboko, że obecnie przeżywamy największe
wydarzenia w Europie od tysiąca lat, od czasów Karola
Wielkiego. Jest szansa, że za sprawą NATO i Unii Europejskiej znów zapanuje pokój na tym kontynencie”.
Postulował w tej rozmowie, by „wciągnąć Rosję do
współpracy”. Takie podejście – zdaniem Karskiego –
„jest w interesie narodów Federacji Rosyjskiej”. Karski
wielokrotnie powracał do myśli, by Polacy nauczyli się
myślenia realistycznego. Przestrzegał, że wielkie mocarstwa
działają we własnych interesach. Mówił: „Roosevelt to
wielki człowiek, wielki mąż stanu – tylko on był prezydentem USA, a nie Polski, Estonii czy Żydów”. Nawoływał, by
liczyć się z faktami i twardą rzeczywistością, a nie przywiązywać zbyt wielkiej wagi do słów. Mądrość przywódców polega na tym, by w trudnych momentach oszczędzać
swój naród. Nie mam wątpliwości, że bliskie relacje Polski
ze Stanami Zjednoczonymi oraz wspólna polityka bezpie­
czeństwa w Unii Europejskiej i sojusz wojskowy w ramach
NATO są dla Polski swoistą polisą ubezpieczeniową. Jest to
pakiet asekuracyjny, którego kupienie Jan Karski doradzałby również dziś premierowi Polski. 
13
foto: John Carey
14
Być może nie ma epoki opisanej w świa­
towej historiografii bardziej szczegółowo
od sześciolecia 1939–1945. A jednak, sie­
demdziesiąt lat po zakończeniu drugiej
wojny światowej, wciąż nie ma powszech­
nej zgody, co do podstawowych faktów:
kiedy wojna się zaczęła, kiedy skończyła,
kto ją rozpętał a kto wygrał.
Antony Beevor przedstawiając swoją
ostatnią książkę pt. „Druga wojna świa­
towa” mówi z mocą:
Ingen historisk epok har nog beskriv­
its i större detalj än de sex åren mellan
1939 och 1945. Idag, sjuttio år efter andra
världskrigets slut, finns det ändå fort­
farande ingen konsensus kring de grun­
dläggande fakta, som t.ex. när kriget
började, när det slutade, vem som starta­
de den och vem vann.
När Antony Beevor presenterar sin sena­
ste bok ”Andra världskriget”, konstater­
ar han med eftertryck:
DRUGĄ DET VAR
WOJNĘ STALIN
ŚWIATOWĄ SOM VANN
WYGRAŁ ANDRA
STALIN VÄRLDS
KRIGET
Antony Beevor: Moim celem w ostatniej książce było
zdystansowanie się od wizji II wojny światowej, która przez
lata kształtowała się w różnych krajach. Każdy patrzy na
ten konflikt z własnej perspektywy, każda nacja dopracowała się własnej wersji zdarzeń. Mam wrażenie, że brakowało dotąd pracy, która w opisie II wojny światowej szukałaby jakiejś wspólnej płaszczyzny w opisie zdarzeń. Tak
naprawdę w różnych krajach nie ma nawet zgody, kiedy ten
konflikt się rozpoczął. Dla większości Europejczyków – we
wrześniu 1939 roku, dla Rosjan – w czerwcu 1941 r., dla
Amerykanów – w grudniu 1941, ale z perspektywy Chiń-
Antony Beevor: Målet i min senaste bok var att distansera sig från den bild av andra världskriget som har formats
genom åren. Alla ser på konflikten ur sitt eget perspektiv,
varje land har utarbetat sin egen version av händelserna.
Jag har intrycket av att det har saknats ett arbete som i sin
beskrivning av andra världskriget söker efter en gemensam
synvinkel i skildringen av händelserna. Man är faktiskt
inte ens överens i olika länder om när konflikten tog sin
början. För de flesta européer är det i september 1939, för
ryssar är det i juni 1941, för amerikaner i december 1941,
men ur kinesernas perspektiv började andra världskriget
15
czyków II wojna światowa zaczęła się w 1937 r., a wielu
historyków iberyjskich jest skłonnych widzieć jej początek
w wybuchu wojny domowej w Hiszpanii w 1936 r. Moim
celem było nakłonienie czytelnika do spojrzenia na dzieje
tego konfliktu w nowy sposób, nie skupiając się na dziejach
swojego kraju. Chciałem pokazać też wzajemne powiązania zdarzeń na różnych kontynentach, uświadomić czytelnikowi, że świat jest całością.
SP: Jakie różnice widzi Pan w postrzeganiu II
wojny światowej w Starym i Nowym Świecie?
Antony Beevor: Różnice są zasadnicze. Amerykanie
postrzegają ten konflikt na swój własny sposób, trzeba
przyznać, że trochę uproszczony. Mitologizujemy II wojnę światową jako konflikt dobra ze złem, w którym wygrało dobro. Wystarczy spojrzeć na tytuły amerykańskich
książek o II wojnie światowej takie, jak Najwspanialsze pokolenie czy nawet Dobra wojna. W Ameryce nie próbuje
się weryfikować tych mitów. Wojna w Wietnamie i Iraku
traktowane są zupełnie inaczej, z wielkim sceptycyzmem,
dystansem, świadomością, że wojna nigdy nie jest jednoznaczna moralnie. Jeżeli chodzi o II wojnę światową, to
Europejczycy są dalecy od przyjęcia, że zwyciężyło dobro,
szczególnie w krajach Europy Środkowej, które trafiły pod
okupację sowiecką. Zresztą w Europie ile krajów, tyle perspektyw spojrzenia na II wojnę światową.
SP: W Europie przywykliśmy do szukania przyczyn konfliktu w polityce hitlerowskich Niemiec. W Walce o Hiszpanię pokazuje Pan, że
współistnienie dwóch totalitaryzmów w Europie nieuchronnie prowadziło do wojny i że właśnie w Hiszpanii nastąpiło ich pierwsze starcie.
Odpowiedzialność hitlerowskich Niemiec jest
oczywista. Jaka jest odpowiedzialność Stalina za
wybuch II wojny światowej?
Antony Beevor: Większość historyków zgadza się ze
stwierdzeniem, że przyczyny wybuchu II wojny światowej tkwiły w błędach traktatu wersalskiego z 1918 r. Ale
to polityka Hitlera nadała wojnie kształt, który znamy z
historii. Można powiedzieć, że samo istnienie dwu krajów
o tak ekspansywnych ambicjach jak hitlerowskie Niemcy
i ZSRR było potencjalnie zarzewiem wojny i że jej wybuch
był kwestią czasu. Nie broniąc polityki Stalina, podkreślałbym jednak, że ZSRR bardzo długo nie mógł wejść w
taki konflikt, bo był za słaby. ZSRR odwlekało wybuch
wojny z Niemcami. Teoria Wiktora Suworowa z Lodołamacza o tym, że Stalin przygotowywał się do zaatakowania
Niemiec latem 1941 roku, nie wytrzymuje krytyki. Faktycznie, istnieją dokumenty potwierdzające, że w ZSRR
przygotowywane były plany ataku wyprzedzającego natarcie Hitlera, ale należy je uznać za plany awaryjne. Stalin i
jego generałowe mieli wiosną 1941 roku świadomość własnej słabości, nie wykluczam, że Stalin chciał zaatakować
Niemcy w późniejszym okresie, na przykład w 1942 roku,
ale możemy teraz tylko spekulować na ten temat. Tak naprawdę pakt Ribbentrop-Mołotow i jego konsekwencje to
dowód na słabość ZSRR na przełomie lat 30. i 40., ewidentna gra na zwłokę.
16
1937, och många spanska historiker är benägna att se dess
början i och med att inbördeskriget i Spanien bröt ut 1936.
Min målsättning har varit att förmå läsaren att se på konflikten på ett nytt sätt och inte fokusera på sitt eget lands
historia. Jag ville även visa på de inbördes kopplingarna
mellan händelser på olika kontinenter, göra läsaren medveten om att världen är en helhet.
SP: Vilka skillnader ser du i synen på andra världskriget i Gamla och Nya världen?
Antony Beevor: Skillnaderna är grundläggande. Amerikanerna ser konflikten på sitt eget sätt, lite förenklat ska
medges. De mytologiserar andra världskriget som en konflikt mellan det onda och det goda, där det goda har vunnit. Det räcker att titta på titlarna till amerikanska böcker
om andra världskriget, som The Greatest Generation eller
The Good War. I Amerika försöker man inte verifiera dessa
myter. Krigen i Vietnam och i Irak betraktas på ett helt annat sätt, med stor skepsis, distans och medvetenhet om att
ett krig aldrig är moraliskt entydigt. När det gäller andra
världskriget är européerna långt ifrån att förutsätta att det
goda vann, i synnerhet i Centraleuropa som hamnade under sovjetisk ockupation. Det finns för övrigt lika många
sätt att se på andra världskriget som det finns länder i Europa.
SP: I Europa är vi vana vid att söka orsakerna
till konflikten i Nazitysklands politik. I Spanska
inbördeskriget visar du att det var förekomsten
av två totalitära system i Europa som oundvikligen ledde till krig och att det var just i Spanien
som de först drabbade samman. Nazitysklands
ansvar är uppenbart. Vilket ansvar bär Stalin
för andra världskrigets utbrott?
Antony Beevor: De flesta historiker är överens om
att orsakerna till andra världskriget står att finna i
misstagen i Versaillesfördraget från 1918. Men det var
Hitlers politik som gav kriget den skepnad som känner
från historien. Man kan säga att själva existensen av
två länder, med sådana expansiva ambitioner som
Nazitysklands och Sovjetunionens, potentiellt var den
tändande gnistan och att krigsutbrottet var en tidsfråga. Utan att försvara Stalins politik skulle jag ändå
vilja understryka att Sovjet under lång tid inte kunde
gå in i en sådan konflikt för landet var för svagt. Sovjet
förhalade kriget med Tyskland. Viktor Suvurovs teori
i Icebreaker: Who Started the Second World War?, om att
Stalin förberedde sig för att attackera Tyskland sommaren 1941, håller inte. Det finns faktiskt dokument som
bekräftar att det fanns färdiga planer på en sovjetisk
attack som skulle förekomma Hitlers anfall, men de
bör betraktas som en nödplan. Våren 1941 var Stalin
och hans generaler medvetna om sin egen svaghet, men
jag utesluter inte att Stalin ville attackera Tyskland
i ett senare skede, till exempel 1942, men det kan vi
bara spekulera om nu. Egentligen är Molotov–Ribbentrop-pakten och dess följder ett bevis på Sovjets svaghet
vid övergången mellan 30- och 40-talet, ett uppenbart
försök att vinna tid.
En polsk fana i Monte Cassino
klosters ruiner, Polska flaga
powiewająca na ruinach klasztoru na Monte Cassino, foto:
Instytut Polski i Muzeum im.
gen. Sikorskiego w Londynie /
Ośrodek Karta
SP: Den polske historikern Piotr Zychowicz
spekulerar i att en eventuell Robbentrop–Beck-pakt inte bara var möjlig utan kunde ha ändrat
Polens öde under andra halvan av 1900-talet.
Var det ett misstag att vi inte gick med Hitler
mot Moskva?
Antony Beevor: Absolut inte. Jag anser att polska
di­plo­mater fattade ett korrekt beslut att inte alliera sig
med Hitler. Tyskland skulle ändå ha ockuperat Polen,
som i bästa fall skulle ha reducerats till en tysk satellitstat.
För att inte tala om de moraliska förlusterna, skamfläcken. Polen förlorade allt man kunde förlora under andra
världskriget. Landet kom ur askan i elden – från tysk
ockupation till sovjetiskt inflytande, och förstörelsen och
de territoriella förlusterna saknar motstycke. Jag säger det
med stor beundran för Polen, som trots allt överlevde och
bevarade sin identitet, sannolikt även för att ni inte gick
med Hitler mot Moskva. Vem vet, kanske den identiteten
nu är starkare än den var tidigare?
SP: Polski historyk Piotr Zychowicz spekuluje,
że ewentualny pakt Ribbentrop-Beck nie tylko
był możliwy, ale mógł odmienić losy Polski w
drugiej połowie XX wieku. Czy to był błąd, że
nie poszliśmy z Hitlerem na Moskwę?
Antony Beevor: Absolutnie nie. Uważam, że polska
dyplomacja podjęła słuszną decyzję nie sprzymierzając się
z Hitlerem. Niemcy tak czy owak zajęłyby Polskę, która
w najlepszym wypadku zostałaby zredukowana do rangi
niemieckiego państwa satelickiego. Nie mówiąc o stratach
moralnych, plamie na honorze. W II wojnie światowej Polska straciła wszystko, co stracić mogła. Wpadła z deszczu
pod rynnę – spod okupacji hitlerowskiej pod wpływy sowieckie, a zniszczenia i straty terytorialne, jakie odniósł
kraj, były bezprecedensowe. Mówię to wszystko z wielkim
podziwem dla Polski, która mimo tego wszystkiego przetrwała i zachowała swoją tożsamość, zapewne także dlatego, że nie poszliście z Hitlerem na Moskwę. Kto wie, może
ta tożsamość jest teraz silniejsza niż była przedtem?
SP: Vilken roll spelade polska trupper i fronterna under andra världskriget?
Antony Beevor: Zygmunt Berlings armé på östfronten
stred tveklöst mycket tappert men spelade ingen avgörande roll. Den inverkan som Władysław Anders armé
hade var mer tydlig och det fanns tillfällen då den spelade
en mycket viktig roll, till exempel i slaget om Monte
Cassino. Men en verkligt avgörande roll spelade polackerna i slaget om England. Det var inte så många polska
piloter, men de var de mest erfarna och i princip avgjorde
de slagets utgång.
SP: Jaką rolę odegrały polskie wojska na frontach II wojny światowej?
Antony Beevor: Na froncie wschodnim, armia Berlinga
bez wątpienia bardzo dzielnie walczyła, ale nie odegrała
przełomowej roli. Działania armii Andersa były bardziej
widoczne i były momenty, gdy odegrała ona bardzo ważną
rolę w historii wojny, jak na przykład w bitwie o Monte Cassino. Ale naprawdę decydującą rolę odegrali Polacy
w bitwie o Anglię. Polskich pilotów było niewielu, ale to
oni byli najbardziej doświadczeni i w zasadzie przesądzili
o wyniku tej walki.
SP: Vem gjorde de största förlusterna under
andra världskriget om man tittar på konflikten
ur ett globalt perspektiv?
Antony Beevor: Väldigt många länder förlorade
väldigt mycket, och Polen är tveklöst bland dem vilkas
förluster är störst. Jag tycker att man i den hittillsvarande
bilden av andra världskriget inte har uppmärksammat
SP: Oglądając konflikt z perspektywy globalnej,
kto poniósł największe starty w II wojnie światowej?
Antony Beevor: Bardzo wiele krajów straciło bardzo
wiele, a Polska niewątpliwie jest wśród tych, których straty
są największe. Myślę, że w dotychczasowym obrazie II wojny światowej niedoszacowywano strat Chin, gdzie zginęło
17
Tyska och sovjetiska propaganda affischer från
andra världskriget,
Niemieckie i radzieckie
plakaty propagandowe z
czasu wojny,
foto: wikipedia.org
co najmniej 15 mln cywilów, a są tacy historycy, którzy
uważają, że straty ludności Chin w II wojnie światowej to
nawet 30 mln ludzi. Trzeba o tym pamiętać, bo to trauma
II wojny światowej pchnęła ten kraj w objęcia komunistycznej dyktatury.
Kinas förluster, där minst 15 miljoner civila dog, men det
finns historiker som anser att Kinas förluster uppgår till
30 miljoner människor. Det bör man hålla i minnet, för
det var traumat från andra världskriget som drev landet i
armarna på den kommunistiska diktaturen.
SP: Kto wygrał II wojnę światową? Kto miał najwięcej do powiedzenia w ustalaniu powojennego
porządku?
Antony Beevor: Myślę, że tę wojnę wygrał Stalin. Nie
zgadzam się więc z amerykańską tradycją postrzegania
końca II wojny światowej jako triumfu sił dobra. Alianci ocalili tylko połowę Europy, druga połowa znalazła się
pod sowieckim panowaniem. To bitwa pod Stalingradem
była punktem zwrotnym wojny. Po tych wydarzeniach
ZSRR awansował w rokowaniach z roli ważnego alianta do
roli tego, kto dyktuje warunki. Już podczas konferencji w
Teheranie w 1943 r. Stalin storpedował plany strategiczne
Churchilla, który chciał ataku od strony Włoch, aby dotrzeć do Europy Środkowej i zająć ją przed Armia Czerwoną. Stalin przeforsował inwazję przez kanał La Manche.
Abstrahując od tego, że strategicznie plan Churchilla był
gorszy – Niemcy byli w stanie dużo dłużej bronić się we
włoskich górach niż we Francji – Stalin już wtedy dyktował warunki. Z tego względu tak naprawdę nie dało się
nic zrobić, aby zapobiec okupacji Europy Środkowej i Południowej przez Stalina. Teorie, że alianci zachodni mogli
uratować Polskę przed okupacją sowiecką są błędne. Moim
zdaniem nie mieli możliwości, aby temu zapobiec. 
SP: Vem vann andra världskriget? Vem hade
mest att säga till om när efterkrigsordningen
skulle fastställas?
Antony Beevor: Jag tror att det var Stalin som vann.
Jag instämmer alltså inte i den amerikanska traditionen
att se slutet på andra världskriget som en triumf för det
godas krafter. De allierade räddade bara halva Europa,
den andra halvan hamnade under sovjetiskt herravälde.
Det var slaget vid Stalingrad som blev krigets vändpunkt.
Efter de händelserna avancerade Sovjet från rollen som
en viktig allierad till att diktera villkoren under förhandlingarna. Redan under konferensen i Teheran 1943
omintetgjorde Stalin Churchills strategiska planer på en
attack från Italien för att nå fram till Centraleuropa och
inta det före Röda armén. Stalin drev igenom en invasion via Engelska kanalen. Bortsett från att Churchills
strategiska plan var sämre – Tyskland var i stånd att
försvara sig längre i de italienska bergen än i Frankrike –
så dikterade Stalin redan villkoren. Därför gick det inte
att göra någonting för att förhindra Stalins ockupation av
centrala och södra Europa. Teorierna om att de allierade
hade kunnat rädda Polen från en sovjetisk ockupation är
felaktiga. Enligt mig hade de ingen möjlighet att förhindra det. 
Antony Beevor, brytyjski historyk, autor znanych w Polsce książek: Stalingrad, D-Day. Bitwa o Normandię, Berlin
1945. Upadek. Kolejna książka Beevora Druga wojna światowa ukazała się ostatnio w Polsce nakładem wydawnictwa
Znak.
18
Antony Beevor, engelsk historiker, författare till böckerna
Stalingrad, D-dagen: Slaget om Normandie, Berlin: Slutstriden 1945 och Andra världskriget
Przypisy
Noter
1. Pakt Ribbentrop-Beck? Wir-
1.Ribbentrop-Beck-pakten?
tualny pakt, który, zdaniem jednego polskiego historyka i paru publicystów, powinien zostać zawarty w
1939 r. przez Niemcy w osobie ministra spraw zagranicznych Ribbentropa ale nie z sowieckim ministrem
Mołotowem lecz z polskim ministrem Beckiem. Ta koncepcja byłaby jednym z najbardziej osobliwych
eksponatów Muzeum Osobliwości
Umysłowych, gdyby takowe istniało. Odzwierciedla autodestrukcyjne
polskie przywary: manię wyjątkowości i wielkości (polskie dywizje
miałyby przeważyć szalę w wojnie
niemiecko-sowieckiej), brak kontaktu z rzeczywistością (porówny-
En alternativ pakt som enligt en
polsk historiker tillika ett par publicister borde ha ingåtts 1939 av
Tyskland, företrätt av utrikesminister Ribbentrop – dock inte med
dennes sovjetiske kollega Molotov
utan med den polske ministern
Beck. Detta påfund skulle kunna
ställas ut som ett av de märkligaste föremålen i mentalt kuriosakabinett om ett sådant funnits. Det
återspeglar polska självdestruktiva
laster: en besatthet med att vara
något speciellt, ett storhetsvansinne (de polska divisionerna på tyska
sidan skulle avgöra det tysk-sovjetiska kriget), bristfällig kontakt
Underskrivande
av Ribbentrop-Molotov-pakten,
1939
Podpisanie paktu
Ribbentrop-Mołotow, 1939
foto: wikipedia.org
wanie sytuacji i wyborów stojących
przed Polską do sytuacji Wielkiej
Brytanii i Stanów Zjednoczonych),
infantylną i dramatyczną niezdolność przewidywania konsekwencji
własnych postępków (chociaż autor
tych koncepcji mniema, że mówi o
realpolitik).
med verkligheten (Polens situation
och valmöjligheter skulle vara jämförbara med Storbritanniens och
USA:s läge), en infantil oförmåga
att förutse konsekvenserna av egna
handlingar (även om upphovsmannen till detta påfund har fått för sig
att han pratar om realpolitik).
2. Józef Beck, polski minister
2. Józef Beck, Polens utrikesmi-
Pokój jest rzeczą cenną i pożądaną. Nasza generacja skrwawiona
w wojnach na pewno na pokój
zasługuje. Ale pokój, jak prawie
wszystkie sprawy tego świata
Fred är värdefull och eftersträvansvärd. Vår krigsdrabbade generation är utan tvekan förtjänt
av fred. Men freden, som nästan
allt på denna jord, har sitt pris
som förvisso är högt men mät-
spraw zagranicznych w chwili wybuchu wojny. Pułkownik. 5 maja
1939, czyli niespełna cztery miesiące przed wybuchem wojny wygłosił w sejmie przemówienie będące
odpowiedzią na żądania Hitlera,
który groził wojną w razie ich niespełnienia. Przemówienie przeszło
do historii, szczególnie ten akapit:
nister vid krigets utbrott. Överste.
Den 5 maj 1939, dvs. knappt fyra
månader före krigsutbrottet, höll
han i den polska sejmen ett tal som
svar på Hitlers hot att förklara krig
ifall hans krav inte skulle bli uppfyllda. Talet har gått till historien, och
särskilt följande stycke:
bart. Här i Polen talar vi inte om
fred till varje pris. I människornas,
nationernas och staternas liv
finns bara en sak som är ovärderlig. Det är hedern.
3. Władysław Anders, general,
organisatör och befälhavare för den
polska armén i Sovjetunionen. Armén började bildas sommaren 1941,
det vill säga efter att kriget hade
inletts mellan de två som fram till
juni 1941 hade varit de mest trofasta bundsförvanter och som inledde
andra världskriget efter ett gemensamt anfall på Polen i september
1939 – Hitler och Stalin. General
Anders och alla hans soldater var
sovjetiska lägerfångar. Hitlers anfall
på Stalin räddade dem – från att ha
varit Stalins fångar blev de med ens
hans allierade.
De flesta fångar, polska medborgare, som anslöt sig till Anders
armé var inte krigsfångar, det vill
säga yrkessoldater, utan civila som
ryssarna, strax efter att ha annekterat de östliga delarna av Polen i
september 1939, deporterade till Sibirien och Kazakstan. Anders hade
i synnerhet ont om yrkesofficerare.
Över 20 000 polska krigsfångar –
yrkesofficerare och reservofficerare
samt poliser – hade på Stalins order mördats i Katyń och på några
andra platser redan
1940, när samarbetet
mellan Stalin och Hitler pågick som bäst.
Men det fick världen
reda på först 1943,
när Anders armé inte
längre var kvar i Ryssland.
Anders armé, som
åtföljdes av både solJózef Beck
daternas familjer och
många föräldralösa
barn som befann sig i
olika läger i Ryssland,
tack vare de västallierades stöd fick Stalins
tillåtelse att lämna
Sovjetunionen. Över
40 000 soldater och
mer än 70 000 civila
medborgare i Förkrigspolen fick åka:
polacker, judar, vitWładysław Anders
19
Gen. Wladyslaw Anders i
ruiner av ett benediktinersordens kloster på toppen
av Monte Cassino bergen
som intagits av hans trupper, Italien 24 maj 1944.
Monte Cassino (Włochy), 24
maja 1944. Generał Władysław Anders – dowódca
II Korpusu Polskiego – w
ruinach klasztoru Benedyktynów, zdobytego przez
oddziały polskie.
foto: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego
w Londynie / Ośrodek Karta
ma swoją cenę wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy
pojęcia pokoju za wszelką cenę.
Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest
bezcenna. Tą rzeczą jest honor.
3. Władysław Anders, gene-
rał, organizator i dowódca polskiej
armi w Związku Radzieckim. Armia
zaczęła powstawać latem 1941 r.,
czyli po rozpoczęciu wojny między dwoma, do czerwca 1941, najbliższymi sojusznikami, którzy we
wrześniu 1939 r., wspólną napaścią
na Polskę, rozpętali II wojnę światową – Hitlerem i Stalinem. Generał
Anders i wszyscy jego żołnierze byli
więźniami łagrów. Napad Hitlera na
Stalina uratował ich – z więźniów
Stalina stali się nagle jego sojusznikami.
Większość więźniów – polskich
obywateli – wstępujących do armii
Andersa to nie byli jeńcy wojenni,
czyli zawodowi żołnierze, ale ludność cywilna, którą Rosjanie zaraz
po zajęciu wschodnich terenów
Polski, we wrześniu 1939, deportowali na Syberię i do Kazachstanu.
Andersowi brakowało szczególnie
zawodowych oficerów. Ponad 20
tysięcy polskich jeńców wojennych:
20
ryssar och ukrainare. Samtliga var
lägerfångar. Utresan var alltså inte
bara en militäroperation utan hade
även karaktären av en räddningsoperation åt polska medborgare, en
massexodus från ”det omänskliga
landet”. I Det omänskliga landet var
titeln på en bok av Józef Czapski, en
framstående målare och författare,
lägerfånge och därefter en av Anders soldater. Han ägnade flera månader i arméstaben åt att leta reda
på polska officerare i läger över hela
Sovjetunionen.
Soldaterna och flyktingarna tog
sig till Iran via Kaspiska havet, och
vidare till Palestina. Kvinnor och
barn åkte till de engelska kolonierna i Afrika, och soldaterna till Italien
där de (deras armé bar då namnet II
Polska kåren) utförde en stor militäroperation som kröntes av många,
om än dyrköpta framgångar.
Det mest kända slaget som Anders kår utkämpade är slaget om
Monte Cassino, som gått till den
polska historien. Författaren Maria Dąbrowska sade när hon efter
kriget besökte militärkyrkogården
som ligger där: ”Det är den forna
republiken sista begravningsplats.”
Bredvid polacker ligger där soldater av andra nationaliteter och olika
trostillhörighet vilka alla en gång
utgjorde Republiken Polen. De
stupade soldaternas gravar pryds
av latinska kors, ryska kors, davidsstjärnor och halvmånar (under vilka
muslimer, polska tatarer, vilar).
4. Zygmunt Berling, general.
Han föddes i Limanowa, i södra Polen i en familj med svenska rötter
från sextonhundratalet. Var en av
de officerare som lämnade Anders
armé i Krasnovodsk, den hamn vid
Kaspiska havet varifrån den avseglade till Iran (han var då överste), och
stannade kvar i Sovjetunionen. Lite
senare, efter att ha avancerat till general, blev han utnämnd av Stalin
till befälhavare för I Polska armén i
Sovjet. Den bestod till största delen
av fångar från de sovjetiska lägren,
som inte hunnit ansluta sig till Anders armé. Utan egen förskyllan. De
sovjetiska makthavarna, i strid med
avtalet med den polska exilregeringen, dröjde med att släppa folk
från lägren, de informerade dem
inte om var de polska trupperna höll
på att formera sig och satte upp alla
möjliga hinder. Den I Polska armén
(senare uppstod även den andra och
tredje) nådde Berlin vid Röda armén
sida. För övrigt inte längre under
oficerów zawodowych i rezerwistów oraz policjantów – zostało na
rozkaz Stalina zamordowanych w
Katyniu i kilku innych miejscowościach już w 1940 roku, kiedy współpraca Stalina i Hitlera trwała w najlepsze. Ale o tym świat dowiedział
się dopiero w 1943 roku, kiedy armii
Andersa nie było już w Rosji.
Armia Andersa, której towarzyszyły i rodziny żołnierzy, i wiele
znajdujących się w różnych obozach w Rosji osieroconych polskich
dzieci, dzięki wsparciu zachodnich
aliantów, dostała zgodę Stalina na
opuszczenie Związku Radzieckiego.
Wyjechało ponad 40 tys. żołnierzy
i ponad 70 tys. cywilów obywateli przedwojennej Polski: Polaków,
Żydów, Białorusinów i Ukraińców.
Wszyscy byli więźniami łagrów. Ten
wyjazd był więc nie tylko operacją
wojskową lecz miał również charakter masowego exodusu z „nieludzkiej ziemi”. Na nieludzkiej ziemi to
tytuł książki Jozefa Czapskiego, wybitnego pisarza i malarza, więźnia
łagrów i potem żołnierza Andersa.
W sztabie armii zajmował się przez
wiele miesięcy poszukiwaniem polskich oficerów w łagrach w całym
Związku Radzieckim.
Żołnierze i uchodźcy przez morze
Kaspijskie dotarli do Persji a stamtąd do Palestyny. Kobiety i dzieci
pojechały do angielskich kolonii w
Afryce a żołnierze do Włoch, gdzie
(ich armia nosiła wówczas nazwę II
Korpus Polski) odbyli wielką kam-
panię wojenną uwieńczoną licznymi sukcesami chociaż okupioną
wielkimi stratami. Najbardziej znaną bitwą stoczoną przez Korpus
Andersa jest bitwa o Monte Casino,
która przeszła do polskiej legendy.
Pisarka Maria Dąbrowska, odwiedziwszy po wojnie położony tam
żołnierski cmentarz, powiedziała:
„to ostatni cmentarz dawnej Rzeczpospolitej”. Obok Polaków leżą tam
żołnierze innych narodowości i różnych wyznań tworzących niegdyś
Rzeczpospolitą. Groby poległych
żołnierzy oznaczone są krzyżami,
krzyżami prawosławnymi, gwiazdami Dawida i półksiężycami (pod
którymi spoczywają muzułmanie –
polscy Tatarzy).
4. Zygmunt Berling, generał.
Urodzony w Limanowej w południowej Polsce, w rodzinie pochodzenia szwedzkiego. Był jednym
z kilku oficerów, którzy w Krasnowodsku, porcie kaspijskim, skąd
odpływała do Persji armia Andersa, odłączył się od tej armii (był
wówczas pułkownikiem) i został w
Związku Radzieckim. Trochę później, awansowany do stopnia generała, został mianowany przez Stalina dowódcą I Armii Polskiej w ZSRR.
Składała się on w większości z więźniów sowieckich łagrów, którzy nie
zdążyli do Andersa. Bez swojej winy.
Władze sowieckie, wbrew umowie
z polskim rządem emigracyjnym,
ociągały się ze zwalnianiem ludzi z
Berlings befäl. Under Warszawaupproret, medan Röda armén och Berlings armé stod på andra sidan Wisła,
gav han sin enhet order om att ta sig
över Wisła och inleda kontakt med
upprorsmännen. Han fick ingen
flygbetäckning, inget artilleriunderstöd eller någon annan hjälp från
Röda armén – de polska soldaterna
tog sig över på gummibåtar – varför
landstigningen bara
orsakade stora förluster och inga vinster.
Berling avsattes som
befälhavare.
De två polska arméerna som Beevor
nämner, den ena som
stred sida vid sida
med de västallierade
och den andra med
Röda armén, bestod
Zygmunt Berling
av ”zeker”, som man
på ryska kallade fångarna i de sovjetiska
lägren, Stalins fångar.
5. Den polska reguljära
armén
stred i väst mot tyskarna på många andra platser. Under
den första fasen av
kriget, 1940, deltog
Podhales självständiStanisław Sosabowski
ga skyttebrigad i slaget om Narvik i Norge. Ett år senare
i försvaret av hamnstaden Tobruk i
Libyen.
Soldater av
Podhales självständiga skyttebrigad
avlägger soldated,
Frankrike 1941
1941, Francja
Przysięga żołnie­
rzy Samodzielnej
Bry­gady Strzelców
Podhalańskich.
Foto: Instytut Polski
i Muzeum im. gen.
Sikorskiego w
Londynie/Ośrodek
Karta
21
Polska fallskärmsjägarbrigad under operationen „Market-Garden”,
1944
Polska 1 Samodzielna
Brygada Spadochronowa
w ramach operacji „Market-Garden”
foto: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie/Ośrodek
Karta
łagrów, nie informowały ich, gdzie
formuje się polskie wojsko i tworzyły wszelkie możliwe trudności. I Armia Polska (potem powstały jeszcze
druga i trzecia) doszła u boku Armii
Czerwonej do Berlina. Nawiasem
mówiąc, już nie pod dowództwem
Berlinga. Podczas Powstania Warszawskiego, gdy Armia Czerwona i
Armia Berlinga stały już na drugim
brzegu Wisły, wydał on swoim jednostkom rozkaz przeprawienia się
na lewy brzeg Wisły i nawiązania
kontaktu z powstańcami. Nie dostał
osłony lotniczej, wsparcia artyleryjskiego i innej pomocy ze strony
Armii Czerwonej – żołnierze polscy
przeprawiali się na pontonach –
wskutek czego desant spowodował
ogromne starty nie przyniósłszy
żadnych korzyści. Berling został odwołany z funkcji dowódcy.
Dwie polskie armie, o których
mówi Beevor, jedna walcząca ramię
w ramię z Aliantami zachodnimi a
22
druga z Armią Czerwoną, były armiami „zeków”, jak po rosyjsku mówiło się o łagiernikach, więźniach
Stalina.
5. Regularne wojsko polskie
walczyło na zachodzie z Niemcami w wielu innych miejscach. W
pierwszej fazie wojny, w 1940 r., Samodziedzielna Brygada Strzelców
Podhalańskich brała udział w bitwie
o Narwik w Norwegii. Rok później w
obronie portu Tobruk w Libii.
W decydującej fazie wojny, w
1944 roku, Polskie oddziały brały udział w D-day w Normandii,
później we Francji, Belgii, Holandii
i Niemczech operowała dywizja
pancerna gen. Stanisława Maczka
a w największej w drugiej wojnie
światowej operacji powietrzno-desantowej pod Arnhem brała udział
brygada spadochroniarzy pod
dowództwem gen. Stanisława Sosabowskiego, którego w filmie O
jeden most za daleko zagrał Gene
Hackman.
Under krigets avgörande fas 1944
deltog polska förband i D-dagen i
Normandie, därefter opererade general Stanisław Maczeks pansardivision i Frankrike, Belgien, Holland
och Tyskland och i andra världskrigets största luftlandsättningsoperation i Arnhem deltog en brigad
under befäl av general Stanisław
Sosabowski, som spelades av Gene
Hackman i filmen En bro för mycket.
Ett farväl till
Tomas Tranströmer
Pożegnanie
Tomasa Tranströmera
Leonard Neuger
T
omasa Tranströmera poznałem w 1985 roku.
Z biegiem tych trzydziestu lat stał się, wraz
z żoną, Moniką, moim bliskim przyjacielem.
Teraz powraca w moich myślach w rozbłyskach pamięci; to są takie świetliste punkty niepowiązane ze sobą, często wyzbyte kontekstu, za to
wyraziste. Czasem nieme, czasem z dźwięczącym głosem.
Najpierw słyszę głos profesora Larsa Kleberga, mojego
ówczesnego szefa na slawistyce sztokholmskiej, w bezbłędnej polszczyźnie:
– Musisz to koniecznie przeczytać, to jest, bracie, poezja!
I daje mi tomik Tranströmera. – Kto to, pytam, a Kleberg mówi, że to największy poeta szwedzki. Próbuję czytać, z wielkim trudem, bo szwedzkiego jeszcze się uczę, a
poza tym jest to poezja tak bardzo inna od polskiej, tak
różna od moich przyzwyczajeń czytelniczych. Ale Kleberg
mówi, żebym to przetłumaczył, bo Tranströmer do niego
dzwonił i pytał, czy teraz się do Polski jeździ, bo stan wojenny, Związek Literatów nie działa, PEN Club nie działa,
więc... Nie jeździ się, więc, Leonie, byłoby dobrze, gdybyś
coś z tego przełożył, oczywiście, jeśli odnajdziesz tam coś
dla siebie.
Idzie mi jak po grudzie: lapidarność, gęsta metaforyka,
metafizyka starannie ukryta, ale wszechobecna. Żadnych
ozdób, inteligentnych gier słów, narcystycznych fraz. Siedzę w moim pokoju na slawistyce, tłumaczę całymi dniami. Musiałem wcześniej skontaktować się z Tranströmerem, bo jego najnowsze wiersze tłumaczę z maszynopisu,
zapewne przysłanego mi pocztą, internetu jeszcze nie było.
Akurat męczę się z obrazem-metaforą: „Månskensmaneten
själv / svävar framför oss.” Brzmi to upajająco, mniej wię-
J
ag träffade Tomas Tranströmer 1985. Under de efterföljande trettio åren blev han och hans fru Monica mina nära vänner. Nu återvänder han i mina
tankar, glimtar fram i minnesbilderna; de blir till
ljuspunkter utan kopplingar till varandra, lösryckta men tydligt framträdande. Ibland är de stumma, ibland
talar de med klingande stämma.
Först hör jag professor Lars Kleberg, min dåvarande chef
vid Slavistiska institutionen i Stockholm, som utropar på
sin oantastliga polska:
– Broder, du måste läsa detta. Det här kan man kalla poesi!
Och han räcker mig en liten diktsamling av Tranströmer. – Vem är det, frågar jag, och Kleberg säger att detta
är Sveriges största poet. Jag försöker läsa, med stor möda
eftersom jag fortfarande håller på att lära mig svenska, och
för övrigt är denna poesi så olik den polska, så fjärran från
mina läsvanor. Men Kleberg säger att jag bör översätta den
eftersom Tranströmer har ringt och frågat om man numera brukar resa till Polen med tanke på undantagstillståndet
– Författarförbundet har slutat verka, PEN-klubben har slutat verka, alltså … Nej, man brukar inte resa, därför skulle
det vara bra, Leon, om du översatte litet av detta, förutsatt
förstås att du hittar något som känns rätt för dig.
Det går trögt: kondensering, förtätad metaforik, en noga
dold men allestädes närvarande metafysik. Inga utsmyckningar, inga intelligenta ordlekar, inga narcissistiska fraser.
Jag sitter på min kammare på institutionen och översätter
dagarna i ända. Jag är tvungen att kontakta Tranströmer.
Jag översätter hans senaste dikter från ett maskinskrivet
manuskript som troligen har anlänt med posten – det var
innan Internet kom till. Just nu sliter jag med en metafo23
Foto: Anna Skwarcan
cej tak: „monszensmanetenszelw swewar framföross”.
Ba, ale co to jest „maneten”? I w tym momencie pukanie.
Wchodzi wysoki, szczupły mężczyzna i przedstawia się:
Tranströmer. Nic dziwnego, że w szkole przezywano go
„trana” (żuraw). Ja po szwedzku dukam, a on cierpliwie mi
pomaga, odpowiada, tłumaczy. I po kilku minutach jest
tak, jakbyśmy znali się całe życie. Pytam o „maneten”, a on
wyjmuje pióro i na maszynopisie tego wiersza (Sześć zim z
późniejszego tomu Żywym i umarłym) rysuje mi meduzę.
Mam do dziś tę kartkę z meduzą. W moim przekładzie
ta metafora brzmi: „Świetlista meduza księżyca/wynurza
się przed nami”. Musiałem zrezygnować z występującej
w oryginale poświaty księżyca, bo to ona wynurza się u
Tranströmera. Po polsku brzmiałaby manierycznie. Tranströmer jest ciekaw, jak sobie poradziłem z drugą strofą
tego samego wiersza. Bo tam „wiatr trzęsie się w swalbardzkiej zbroi”, czyli spitsbergeńskiej. Odpowiadam, że
jeszcze nie zadecydowałem, ale Svalbard odpada, bo jest
to nazwa w Polsce nieznana, a Spitsbergen, owszem, ale w
tym kontekście brzmi okropnie. Zrezygnuj z tego Spitsbergena – mówi. Napisz: w „arktycznej zbroi”, jeśli po polsku
brzmi to naturalnie i dobrze. I tak zostało.
Jakiś czas potem w tomie Żywym i umarłym (För levande
och döda) napisze mi dedykację dodając do tytułu: „i ledwo
żywym” („och halvdöda”).
Rozbłysk następny. Umawiamy się w Uppsali, w „odrobinie wielkiej katedry”. Mamy się tam spotkać i pojechać
do Västerås, gdzie mieszka. Zwiedzamy Katedrę: Gustaw
Waza, Swedenborg, Anna Jagiellonka i inne niewiele mi
mówiące sarkofagi. Wiem, że kiedy przemówią, zacznę
wrastać w Szwecję. Potem jedziemy jego autem. Widać, że
lubi prowadzić. Opowiada po drodze o każdym zakątku.
Zna te okolice i je kocha. Im bliżej Västerås, tym więcej
24
risk bild: ”månskensmaneten själv / svävar framför oss.” Då
så, men vad är ”maneten” för något? Och just då knackar
någon på dörren. En lång, slank man kommer in och presenterar sig: Tranströmer. Inte konstigt att han blev kallad
”tranan” när han gick i skolan.
Jag stakar mig på svenska, han hjälper mig tålmodigt,
svarar på frågor, förklarar. Efter några minuter känns det
som om vi hade känt varandra sedan födseln. Jag frågar
om ”maneten”, han tar fram pennan och ritar en manet
bredvid diktens maskinskrivna text (det var „Sex vintrar”
ur den blivande diktsamlingen „För levande och döda”).
Jag har fortfarande kvar bladet med maneten. I min polska översättning lyder metaforen: ”Świetlista meduza
księżyca / wynurza się przed nami.” Jag var tvungen att avstå från ”skenet”, det är ju det som svävar hos Tranströmer.
På polska skulle det låta pretentiöst. Tranströmer är nyfiken på hur jag har klarat diktens andra strof där ”vinden
skakar i sin rustning från Svalbard”, dvs. från Spetsbergen.
Jag svarar att jag inte har bestämt mig än men att Svalbard är uteslutet eftersom det är ett okänt namn i Polen,
i motsats till Spetsbergen som dock låter hemskt i detta
sammanhang. – Strunta i Spetsbergen, säger han. – Skriv:
”i sin arktiska rustning” om det låter naturligt och bra på
polska. Och så blev det.
Så småningom skulle han dedicera ett exemplar av För levande
och döda till mig genom att lägga till ”… och halvdöda” i titeln.
Nästa glimt. Vi stämmer träff i Uppsala, i ”skärvan av en
stor katedral”. Vi skall träffas där och åka tillsammans till
Västerås där han bor. Vi vandrar runt i domkyrkan: Gustav Vasa, Swedenborg, Anna Jagellonica och andra för mig
tämligen intetsägande sarkofager. Jag vet att den dagen de
säger mig något har jag börjat slå rot i Sverige. Sedan ger
vi oss iväg i hans bil. Det är uppenbart att han tycker om
att köra. Han berättar om varenda liten vrå som vi passerar. Han känner dessa trakter och älskar dem. Ju närmare Västerås, desto mera berättar han medan han i smyg
kastar ett öga på klockan. Vi är framme. Han säger att vi
är litet tidiga eftersom Monica inte har hunnit hem från
arbetet. Vi sitter i det stora köket. Monica har kommit,
hon förbereder middag. Jag vet fortfarande inte att jag just
har träffat de personer som kommer att bli mina närmaste
vänner. De vet nog inte de själva heller. De följer mig till
järnvägsstationen.
Nobelbiblioteket. Hösten 1990. Katarina Gruber har
tillsammans med Tomasz Jastrun ordnat ett möte med
Poeten. Massor av polacker. Tranströmer skickade mig
några dagar tidigare dikten Sorgegondolen nr 2. Han läser
på originalspråket: naturligt, med vacker och något matt
röst, som om han hade nynnat något slags själens omelodiska melodi. Sedan är det min tur att läsa. Litet senare
blir jag uppringd av Helen Sigeland vid Svenska institutet.
En mycket dålig nyhet: Tranströmer har haft en stroke, det
ser mindre bra ut. Jag frågar var han är inlagd och om man
får besöka honom.
Jag väntar på en busshållplats vid Slussen. Av en slump
stöter jag på Monica och vi slår följe på väg till sjukhuset.
Hon är sjuksköterska och har vetat hela tiden att Tomas
liv hänger på en skör tråd. Hon har även vetat prognosen.
Hela hans högra sida är förlamad. Afasi. Om det inte går
tillbaka inom kort så kommer det att förbli så. Vi säger inte
mycket. Bara i Monicas ögon syns mörk tomhet. Tranströmer har eget rum. Han talar inte men det är relativt lätt
att få kontakt med honom, till och med jag klarar det. Vi
frågar om han kommer att skriva. Han nickar och vill til�lägga något. Vi försöker gissa … Ja, korta dikter. Nej, en
gammal lyrikgenre. – Epigram? gissar vi. – Nej! – Sentens?
– Nej! Monica frågar om det är någon gammal genre. –
Ja! Vi räknar upp allt vi kommer på. Inget duger! Plötsligt kommer Monica på en märklig fråga att ställa. Är det
något inom den europeiska traditionen? – Nej! – Haiku!
utropar Monica. – Ja!!!
Det var lättare för henne att gissa eftersom Tranströmer
redan hade skrivit haiku. Sorgegondolen från 1996 innehåller haiku men de är inte många, och diktsamlingen var nästan färdig innan han fick stroke. Hans sista diktsamling,
Den stora gåtan (2004), består däremot till stor del av just
haiku. Det är värt att påminna att poeten alltid konsekvent har tillämpat den europeiska varianten av strofens
versschema. Med hänsyn till den polska haikutraditionen
behöver man inte tillämpa sådant schema i polska översättningar. Här en vacker haiku ur poetens sista diktsamling:
Havet är en mur.
Jag hör måsarna skrika –
de vinkar åt oss.
År 2012 publicerade jag och Magdalena Wasilewska-Chmura
på förlaget a5 Wiersze i proza 1954-2004: alla poetens diktsamlingar och hans memoarprosa i polsk översättning. Omslaget hade designats av Joanna Rusinek. Den har en mås i centrum. Tranströmers blev mycket förtjusta i detta omslag,
Monica gav skrattande sitt bifall: – Utmärkt! En skrattmås.
opowiada zerkając ukradkiem na zegarek. Dojeżdżamy.
Mówi, że jesteśmy trochę przed czasem, bo Monica jeszcze nie wróciła z pracy. Jesteśmy w dużej kuchni. Monica
już przyszła. Przygotowuje obiad. Jeszcze nie wiem, że poznałem właśnie ludzi, którzy staną się moimi najbliższymi
przyjaciółmi. Oni pewnie też tego nie wiedzą. Odprowadzają mnie na stację kolejową.
Biblioteka Noblowska. Jesień 1990. roku. Katarzyna
Gruber z Tomaszem Jastrunem zorganizowali spotkanie z
Poetą. Tłum Polaków. Tranströmer przysłał mi kilka dni
wcześniej wiersz Gondola żałobna. On czyta oryginał: naturalnie, pięknym, nieco matowym głosem, trochę jakby
nucił jakąś niemelodyjną melodię duszy. Potem ja. Niewiele później telefon od Helen Sigeland z Instytutu Szwedzkiego. Bardzo zła wiadomość: Tranströmer miał wylew,
wygląda to nie najlepiej. Pytam, gdzie leży i czy można go
odwiedzać.
Stoję na przystanku autobusowym w Slussen. Spotykam przypadkowo Monikę i razem jedziemy do szpitala.
Monica jest pielęgniarką, wiedziała od początku, że życie
Tomasa wisi na włosku. Wiedziała też, jakie są rokowania.
Cała prawa strona jest sparaliżowana. Afazja. Jeśli się szybko nie cofnie, tak już zostanie. Mówimy niewiele. Tylko w
oczach Moniki widzę czarną pustkę. Tranströmer leży w
osobnym pokoju. Nie mówi, ale kontakt z nim jest stosunkowo łatwy, nawet ja sobie radzę. Pytamy, czy będzie pisał.
Potakuje. I coś pragnie dodać. Zgadujemy... Tak, wiersze
będą krótkie. Nie, to będzie stary gatunek liryczny. Epigram? – próbujemy zgadnąć. Nie! Sentencja? Nie! Monica
pyta, czy to jakiś stary gatunek. Tak! Wyliczmy znane nam
gatunki. Wszystko nie! Nagle Monica wpada na pomysł
dziwnego pytania: Czy to tradycja europejska? Nie! Haiku,
wykrzykuje Monica. Tak!!!
Jej było łatwiej zgadnąć, bo Tranströmer pisywał już
wcześniej haiku. Wydana w 1996. roku Gondola żałobna
zawiera haiku, ale jest ich niewiele, a tomik był prawie
gotowy przed wylewem. Natomiast ostatni tom Tranströmera, Wielka zagadka (2004), w dużej mierze składa
się właśnie z haiku. Warto przypomnieć, że poeta zawsze
konsekwentnie stosował schemat wersyfikacyjny europejskiej wersji tej strofy. W tłumaczeniach na polski, zgodnie
z polską tradycją haiku, takiego schematu nie musi się stosować. Oto piękne haiku z tego ostatniego tomu poety w
przekładzie Magdaleny Wasilewskiej-Chmury:
Morze jest murem.
Słyszę jak krzyczą mewy –
machają do nas.
W 2012. roku opublikowaliśmy z Magdaleną Wasilewską-Chmurą Wiersze i prozę 1954-2004 w wydawnictwie
a5: wszystkie tomy poety i jego prozę wspomnieniową.
Okładkę zaprojektowała Joanna Rusinek. Stoi na niej
mewa. Tranströmerom ogromnie się ta okładka spodobała, Monica powiedziała śmiejąc się z aprobatą: Świetnie!
Mewa śmieszka. Bo też Tranströmer, jego dziadek ze strony matki, ich rodzina – wszyscy mieszkali nad morzem,
z morza żyli, toteż fauna nadmorska to ich świat najbliż25
szy, dobrze znany, choć nie oswojony. Dla mnie, krakusa,
na okładce jest przede wszystkim ptak. No... może jakaś
mewa, czy rybitwa. Nie rozróżniam. Jak też nie rozróżniam łódek, statków, barek, żagli, różnych stanów morza
itp. – od tej, jakże istotnej części Szwecji jestem na zawsze
odcięty. Starałem się wierszy Tranströmera mocno osadzonych w takim krajobrazie nie tłumaczyć. W tę Szwecję nigdy nie wrosłem.
Man skall veta att Tranströmer, hans morfar, deras släkt –
alla hade de ju levt vid havet och av havet, därför var kustfaunan deras värld, välbekant om än inte tämjd. För mig,
en borgare från Kraków, föreställer omslaget i stort sett en
fågel. Nå, kanske något slags mås eller tärna. Jag ser ingen
skillnad. Inte heller särskiljer jag ekor, båtar, pråmar, segel,
sjöns olika tillstånd och dylikt – jag är för alltid avskuren
ifrån denna så väsentliga aspekt av Sverige. Jag har försökt
att inte översätta de dikter av Tranströmer som är förankrade i detta landskap. Jag har aldrig slagit rot i detta Sverige.
R ekonwalescencja nie była pomyślna: paraliż się nie
cofnął, mowa nie powróciła. Monica i Tomas zaczęli żyć
inaczej: spotykali się z ludźmi, prowadzili dom otwarty, Konvalescensen blev inte framgångsrik: förlamningen
ciepły, pełen humoru, przyjazny. Kontakt z Tomasem nie gick inte tillbaka, talet återvände inte. Monica och Tomas
był łatwy, ale Monica umiała zgadywać jego myśli, stymu- ändrade sin livsstil: de umgicks, tog emot i sitt öppna, varlować rozmowy. Traktowali tę nową sytuację z łagodnym ma, glada och vänliga hem. Kontakten med Tomas var
humorem. Testowali zresztą, na ile mogą wrócić do tej inte lätt men Monica hade förmågan att gissa hans tankar,
nowej normalności. Pierwszym filmem dokumentalnym hålla samtalet i gång. De betraktade den nya situationen
był piękny dokument Joanny Cichockiej-Guli i Jarosława med mild humor. De prövade sig fram till den rätta nivån
Guli: Portret z komentarzem (1993). Pierwszego wywiadu av denna nya normalitet. Den första dokumentärfilmen,
udzielili Józefowi Baranowi. Opublikował go pod tytułem Ett porträtt med kommentar (1993), gjordes mycket vackert
Jak by się było dzieckiem w 1994. roku. Pierwszą podróżą av de polska filmarna Joanna Cichocka-Gula och Jarosław
zagraniczną była wizyta w Gdańsku na zaproszenie Paw- Gula. Den polske poeten Józef Baran fick den första interła Huelle i Krystyny Chwin. Spotkanie z poetą prowadził vjun, publicerad med titeln Som om man vore ett barn. Den
Aleksander Jurewicz. Pamiętam dwie niezwykłe sceny. Sie- första utlandsresan gick till Gdańsk på inbjudan av Paweł
dzimy u państwa Adamców. Ich dwie małe córeczki nudzą Huelle och Krystyna Chwin. Aleksander Jurewicz var värd
się chyba, bo napierają na gości, walcząc o uwagę. Nagle för mötet med poeten. Jag minns ett par ovanliga scener.
Monica przygarnia je i... przez długą chwilę z nimi rozma- Vi sitter hos paret Adamiec. Deras två små flickor verkar
wia, a one z nią. Monica mówi po szwedzku, dziewczynki ha långtråkigt – de tränger sig på gästerna, försöker få upppo polsku. One tego w ogóle nie zauważają. Po chwili tulą märksamhet. Plötsligt tar Monica dem i famn och … talar
się do Tomasa.
med dem en lång stund, och de med henne. Monica talar
I druga scena: idziemy Starówką gdańską i nagle Tomas svenska, flickorna talar polska. De märker det över huvud
zaczyna płakać. Monica pyta, czy coś się stało. Nie, nic się taget inte. Efter en stund trycker de sig mot Tomas.
nie stało. Wtedy Monica mówi: chciałbyś tym ludziom tyle
Och en annan scen: vi promenerar i Gdańsks gamla
powiedzieć, i nie możesz. Tak. Tak.
del och plötsligt börjar Tomas gråta. Monica frågar om
W 1996. roku literacką nagrodę Nobla otrzymała Wisła- något har hänt. Nej, inget har hänt. Då säger Monica:
wa Szymborska. Sytuacja była napięta,
– Du har så mycket att säga till folk
bo poetka często panikowała, chciała
och så kan du inte. – Ja. Ja.
År 1996 tilldelades Wisława Szymuciekać, walczyła o skrócenie harmo- IDZIEMY STARÓWKĄ
borska Nobelpriset i litteratur. Läget
nogramu „obowiązkowych” spotkań, GDAŃSKĄ I NAGLE
var spänt eftersom hon ofta greps av
w roli osoby publicznej czuła się zde- TOMAS ZACZYNA PŁAcydowanie źle. I nagle dostaję telefon, KAĆ. MONICA PYTA, CZY
panik, ville dra sig undan, gjorde allt
för att dra ner på antalet ”obligatoriska”
chyba od Miki Larsson, attaché kul- COŚ SIĘ STAŁO. NIE, NIC
möten och vantrivdes i offentlighetens
turalnego w Ambasadzie Szwecji w
SIĘ NIE STAŁO. WTEDY
Warszawie, która Szymborskiej przez
ljus. Plötsligt blir jag uppringd – det
cały czas towarzyszyła, że Szymborska MONICA MÓWI: CHCIAŁvar nog Mika Larsson, kulturattaché
zażądała spotkania z Tranströmerem. BYŚ TYM LUDZIOM TYLE
vid svenska ambassaden i Warszawa,
som ledsagade Szymborska under hela
Mika mówi świetnie po polsku i Pol- POWIEDZIEĆ, I NIE MObesöket – och får höra att Szymborska
skę kocha, a Szymborską po prostu ŻESZ. – TAK. TAK
uwielbiała. Czy mógłbym towarzyszyć
insisterar på att träffa Tranströmer.
poetce w tej wizycie w Västerås? Jedziemy limuzyną spod Mika talar utmärkt polska, hon älskar Polen och hon inget
Ambasady RP w Sztokholmie: Szymborska, Teresa Walas, mindre än avgudade Szymborska. Skulle jag kunna hålla
moja żona, Jola i ja. Może ktoś jeszcze, ale nie pamiętam. poeten sällskap under hennes besök i Västerås? Vi färdas
Trochę błądzimy po przedmieściach Västerås, ale w koń- i en limousin från polska ambassaden i Stockholm: Szymcu dojeżdżamy. Szymborska zmęczona i stremowana, no i borska, Teresa Walas, min hustru Jola och jag. Kanske någłodna. Nie, jadła jej nie brakowało, ale pompa, jak sądzę, gon mera – jag minns inte. Vi irrar en del i Västeråsförorterodbierała jej chęć do jedzenia. Stajemy niedaleko domu na men hittar rätt till slut. Szymborska är trött och nervös,
Tranströmerów. Za nami gromada dziennikarzy. Dzwo- och dessutom hungrig. Nej, det hade inte varit någon brist
nimy. Monica przejmuje inicjatywę: dziennikarze dostają på mat men jag misstänker att all pompa och ståt hade
5 minut na filmowanie i pytania, a potem już mamy czas fått henne att tappa aptiten. Vi parkerar nära Tranströmers
---
26
hus. Bakom oss en skara journalister. Vi ringer på. Monica dla siebie. Po tych pięciu minutach Szymborska zadaje dwa
tar över initiativet: journalisterna får fem minuter på sig att pytania: czy może zdjąc buty i czy jest coś do jedzenia. Ja
filma och ställa frågor, sedan får vi vara för oss själva. När tego nie pamiętałem, ale Monica mi to w połowie stycznia
dessa fem minuter har gått, ställer Szymborska två frågor: 2015. przypomniała. Była zupa mięsna. Tak to pamięta ze
går det bra om hon tar av sig skorna, och finns det något wzruszeniem Monica. Podczas ostatniej wspólnej wizyty
att äta? Jag har glömt bort detta tills Monica påminde mig Tranströmerów w Krakowie, w 2012 roku, Tomas prosi,
i januari 2015. På menyn stod köttsoppa. Så minns Monica by zawieźć go do grobu Szymborskiej, chce złożyć kwiaty.
detta och blir rörd. Under parets sista gemensamma besök
i Kraków 2012 bad Tranströmer att få lägga blommor på Dzięki A kademii Szwedzkiej Tranströmerowie przeprowadzili się do Sztokholmu do pięknego mieszkania ze
Szymborskas grav.
Svenska Akademien gjorde det möjligt för Tranströmers wspaniałym widokiem. Pierwszą zagraniczną wizytą na
att flytta till Stockholm, till en underbar lägenhet med en tym nowym miejscu była wizyta Czesława Miłosza z małstorslagen utsikt. De första utländska besökarna i deras żonką. Zresztą Miłosz spotykał się z Tranströmerami zanya hem var Czesław Miłosz med maka. Miłosz ville för wsze, kiedy to było możliwe, w Krakowie. Był też jednym z
övrigt alltid träffa Tranströmers i Kraków närhelst det gick pierwszych tłumaczy poety na polski. Pamiętam ten lunch
att ordna. Han var även en av den svenske poetens första w Sztokholmie, pamiętam strzępy rozmów, ale nie będę
översättare till polska. Jag minns denna lunch i Stockholm, ich przywoływał. Carol rozmawiała z Monicą o sprawach
jag minns brottstycken ur konversationen men jag lämnar praktycznych, Miłosz, bardzo zmęczony istnym maratodem därhän. Carol talade med Monica om praktiska ting. nem wykładów, spotkań, wywiadów, po prostu starał się
Miłosz, mycket trött efter ett veritabelt maraton av före- odprężyć. Lunch był udany: Monica podała m.in. gołąbki
drag, möten, intervjuer försökte helt enkelt att koppla av. z Norlandii. Dzisiaj to danie chyba już wyszło z użycia: za
Lunchen blev lyckad: Monica serverade bl.a. norrländska dużo roboty, tym bardziej, że te szwedzkie gołąbki są cieniutkie i smukłe, więc roboty więcej.
kåldolmar. Idag har nog denna rätt
Jest początek października roku
sett sina bästa dagar: för mycket arbe2011. Tym razem ja jestem wykończote, inte minst för att svenska kåldolVI PROMENERAR
ny, Uniwersytet Śląski obsypał mnie
mar är tunna och slanka, alltså kräver
I GDAŃSKS GAMLA DEL
wyróżnieniami, co wiązało się z barde längre tid i köket än de polska.
OCH PLÖTSLIGT BÖRJAR dzo forsownym harmonogramem. Jakoś to wytrzymałem i szczęśliwy, ale
Det är tidig oktober 2011. Den här TOMAS GRÅTA. MONIz wyraźną ulgą wyjechałem do Kragången är det min tur att vara slut: CA FRÅGAR OM NÅGOT
kowa. Siedzę, jak zwykle, w kawiarni
Schlesiska universitetet har översållat HAR HÄNT. NEJ, INGET
Prowincja Nowa. Gdzieś koło połumig med utmärkelser, vilket föranleder
HAR HÄNT. DÅ SÄGER
dnia. Patrzę przez okno, idzie ciągnąc
ett mycket intensivt schema. Jag har
za sobą walizeczkę Anders Bodegård,
på något sätt klarat mig igenom detta MONICA: – DU HAR SÅ
jeden z moich najbliższych przyjaciół.
och, både lycklig och lättad, tagit mig MYCKET ATT SÄGA TILL
Macham na niego. Wchodzi. Jest w
över till Kraków. Som vanligt sitter jag FOLK OCH SÅ KAN DU
drodze na dworzec, bo jedzie do Radopå ett café vid namn Prowincja Nowa. INTE. – JA. JA.
Det är mitt på dagen. Jag tittar ut gemia na festiwal Gombrowiczowski, ale
nom fönstret och där går Anders Bodegård, en av mina bäs- ma jeszcze z pół godziny czasu. Powiada: Słuchaj, za pięć
ta vänner, och drar en liten resväska bakom sig. Jag vinkar. minut Akademia Szwedzka ogłosi, kto w tym roku dostaHan går in. Han är på väg till stationen, skall ta tåget till nie Nobla z literatury. – Eeee, mówię, pewnie, jak zwykle,
Radom till en Gombrowiczfestival men har en halvtimme Tranströmerowi nie dadzą. Ale na wszelki wypadek proszę
över. Han säger: –Nå, fem minuter kvar tills Akademien któregoś z wbitych w laptopa studentów, o pożyczenie nam
offentliggör årets Nobelpristagare i litteratur. – Tja, säger tego laptopa na kilka minut. Po kilku minutach mamy
jag, Tranströmer får det inte, som vanligt. Men för säkerhets werdykt: Tomas Tranströmer został laureatem literackiej
skull vänder jag mig till en av de studenter som sitter där nagrody Nobla!
med näsan i sina datorer, och jag ber att få låna laptopen en Ostatni raz spotkałem się z Tranströmerem w połowie
stund. Efter några minuter får vi beskedet: Tranströmer har stycznia 2015 roku, u nich w domu. Chcieli mnie pożetilldelats Nobelpriset i litteratur!
gnać, bo zdecydowałem, że wrócę do Polski na zawsze.
Sista gången jag såg Tranströmer var i mitten av januari Byli przyjaciele: Anders Bodegård, Agneta Pleijel, Marcia
2015 hemma hos dem. De ville träffa mig med anledning av i Peter Schubackowie. Agneta mówiła o swoim dziecińatt jag hade bestämt mig för att för gott återvända till Polen. stwie, Monica o niezwykłym pochodzeniu nazwiska TranVännerna kom: Anders Bodegård, Agneta Pleijel, Marcia strömer. Marcia opowiadała o swoich przekładach wierszy
och Peter Schuback. Agneta talade om sin barndom, Mo- Tranströmera na portugalski. Peter, wiolonczelista, dyrynica om det ovanliga ursprunget av namnet Tranströmer. gent, kompozytor przyniósł ze sobą wiolonczelę. I przez
Marcia berättade om sina översättningar av Tranströmers godzinę grał suity Bacha. To było pożegnanie: Johann Sedikter till portugisiska. Peter, en cellist, dirigent och tonsät- bastian Bach. ❧
tare, hade med sig sin cello. I en timme spelade han Bachs
sviter. Det var ett farväl: Johann Sebastian Bach. ❧
---
27
En mindre passande poet
Mniej odpowiedni poeta
ett samtal med Monica och Tomas Tranströmer från 2006
rozmowa z Monicą i Tomasem Tranströmerami z 2006 r.
Trzy osoby uczestniczą w rozmowie. To­
mas rysuje, pisze, gestykuluje – nie mówi
jednak prawie nic. Monica opowiada o To­
masie i jego wierszach w trzeciej osobie a
czasami zwraca się bezpośrednio do niego,
żeby potwierdził coś gestem lub mimiką.
Tre personer deltar i detta samtal. Tomas
ritar, skriver, gestikulerar han säger dock
nästan ingenting. Monica berättar om To­
mas och hans dikter i tredje person och
ibland vänder hon sig direkt mot honom
för att få bekräftelse i form av en gest el­
ler av mimik.
Zbigniew Bidakowski: Czy jest w Pańskiej poezji
polityka?
Monica Tranströmer: A co Pan ma na myśli mówiąc
poezja polityczna. W latach 60-tych i 70-tych Tomas był
krytykowany za to, że jego wiersze nie niosą żadnego wyraźnego politycznego przesłania. Teraz, z perspektywy
czasu, widać, że było to nieuzasadnione.
W roku 2005 Göran Greider wydał antologię szwedzkiej
poezji politycznej. Wybrał do niej jeden wiersz Tomasa z początku lat 70-tych pod tytułem Do przyjaciół z drugiej strony
granicy. To jest wiersz, który Tomas napisał po wizycie w
Rydze w 1970 r. Miniesej Greidera towarzyszący wierszowi
nosi tytuł Mniej odpowiedni poeta (dla politycznej atmosfery
czasu). Dla radykalnych krytyków z tamtych czasów jego
wiersz był napisany z niewłaściwych politycznych pozycji.
Kiedy czyta się listy, które Tomas pisał do Roberta Bly
na początku lat 70-tych (zostały opublikowane w 2001 r.)
widać, że Tomas był wyraźnie zirytowany tą krytyką. Jako
psycholog pracujący w eksperymentalnym więzieniu dla
młodzieży uważał, że dał wkład w budowę lepszego społeczeństwa. Jednak później, w latach 80-tych, Tomas doszedł
do wniosku, że ten opór, jaki napotykał, był właściwie pożyteczny. Nie dawał impulsów do pisania wierszy politycznych, ale zmuszał do większych wymagań wobec siebie.
ZB: W Polsce obecnie poezja nie musi, a nawet nie
powinna, pochodzić z lewej strony, ale często pre-
ZB: Finns det politik i din poesi?
MT: Det beror på vad du menar med politisk poesi. På 60
och 70-talet blev ju Tomas kritiserad för att hans dikt inte
hade något tydligt politiskt budskap. Nu retroaktivt kan
man naturligtvis se att det stämmer inte helt.
År 2005 gav Göran Greider ut en antologi med svensk
politisk dikt. Han valde då en dikt av Tomas som kom
ut i början av 70-talet och som heter Till vänner bakom
en gräns. Det är en dikt som Tomas skrev efter ett besök
i Riga 1970. Rubriken till Greiders miniessä som följde
dikten var En mindre passande dikt. För dåtidens radikala
kritiker var det en felvinklad politisk dikt.
När man läser de brev Tomas skrev till Robert Bly i
början av 70-talet (och som publicerades 2001) märks att
Tomas var rätt irriterad över kritiken. Som heltidsarbetande psykolog på ett progressivt ungdomsfängelse tyckte han
att han gjorde sitt för ett bättre samhälle. Men senare på
80-talet tycks Tomas ha tyckt att det motstånd han tidigare fått var ganska bra. Det gav inga impulser att skriva
politisk dikt, men kanske att bli strängare mot sig själv.
28
ZB: I Polen behöver poesi inte och, till och med,
får inte komma från vänster numera men den
är ofta ur arbetar synpunkt och en arbetare behöver inte vara kommunist, den kan vara troende katolik.
Foto: Anna Skwarcan
MT: Nå, politisk dikt uttrycktes naturligtvis på olika sätt
i olika delar av världen. I länder som lever under förtryck
får dikten en stor betydelse och kan kanske också påverka
den politiska utvecklingen. Sverige har levt i frihet under
lång tid och den poltiska dikt som skrivits och skrivs under
senare decennier har skrivits ur ett vänsterperspektiv.
ZB: Blev Tomas dikter tonsatta?
MT: Ja, det finns många svenska tonsättningar av Tomas
dikter. Många körverk.
ZB: Hur knöt ni kontakter med polsk kultur?
MT: Tomas första kontakt med polsk kultur skedde genom musik. Först kom nog Karol Szymanowski och det
måste ha varit tidigt 50-tal. Och sedan upptäckte Tomas
Czeslaw Milosz som var mycket tidigt översatt till svenska.
Själar i fångenskap fanns på svenska redan på 50-talet och
gjorde ett starkt intryck. Tomas beundran för Milosz har
alltid varit stor. Sedan på 70-talet kom Zbigniew Herbert
och Tadeusz Rozewicz och bra mycket senare Wislawa
Szymborska och Adam Zagajewski.
Milosz hann Tomas träffa flera gånger. Under Milosz
exiltid på poesifestivaler, senare i Krakow och senast i vårt
hem här i Stockholm. Det var år 2000 då han hade bejublade framträdanden här i Stockholm.
Zbigniew Herbert träffade vi i Italien. Han var mycket
beundrad i Tyskland och jag tror att han var den första
som fick Petrarcapriset. Tomas fick priset flera år senare
och det var vid en sådan sammankomst vi mötte honom.
Han var som sagt mycket beundrad i den här kretsen. Han
var lite tomteaktig. Rörde sig mycket fritt i gruppen av beundrare. Litet som en katt!
Också Wislawa Szymborska, som vi är mycket förtjusta i, har
vi haft regelbunden kontakt med genom gemensamma vänner.
zentuje punkt widzenia robotniczy, z tym że robotnik nie musi być komunistą, może być katolikiem.
MT: no właśnie, poezja polityczna realizuje się w różny
sposób w różnych częściach świata. W krajach, które doświadczają prześladowań, poezja ma duże znaczenie i może
nawet wpływać na politykę. Szwecja żyje w wolności od
długiego czasu i polityczna poezja powstająca w ostatnich
dziesięcioleciach – pisana jest z perspektywy lewicowej.
ZB: Muzyka odgrywa wielką rolę w życiu Tomasa, również obecnie, kiedy może grać na fortepianie tylko lewą ręką. Czy do utworów Tomasa
była komponowana muzyka?
MT: Oczywiście, jest bardzo wiele szwedzkich kompozycji
do wierszy Tomasa, dużo utworów chóralnych.
ZB: Jaki był Państwa pierwszy kontakt z polską
kulturą?
MT: Zawdzięczamy go właśnie muzyce. Najpierw był z pewnością Karol Szymanowski, to musiały być wczesne lata 50-te.
Później odkrył Tomas Czesława Miłosza, który bardzo wcześnie został przełożony na szwedzki. Zniewolony umysł wyszedł
po szwedzku już w latach 50-tych i wywarł duże wrażenie.
Tomas zawsze bardzo podziwiał Miłosza. Później w latach 70tych doszedł Zbigniew Herbert i Tadeusz Różewicz, a jeszcze
później Wisława Szymborska i Adam Zagajewski.
Tomas spotykał Miłosza wiele razy. Na festiwalach poetyckich, gdy Miłosz był jeszcze emigrantem, następnie w
Krakowie i ostatni raz w naszym domu, tu w Sztokholmie.
To było w roku 2000, kiedy Miłosz był bardzo uroczyście
w Sztokholmie przyjmowany.
Zbigniewa Herberta spotkaliśmy we Włoszech. Był bardzo
podziwiany w Niemczech, zdaje mi się, że był pierwszym,
który otrzymał nagrodę Petrarki. Tomas też otrzymał tę na29
grodę, wiele lat później i przy takiej właśnie okazji spotkaliśmy Herberta. Przypominał trochę kobolda. Zachowywał się
bardzo swobodnie między wielbicielami. Mały jak kot!
Również z Wisławą Szymborską, którą jesteśmy zachwyceni, mieliśmy regularne kontakty przez wspólnych przyjaciół.
Tomas był w Polsce wiele razy. Pierwszy raz w 1987 roku.
Zaczęliśmy od Warszawy, potem pojechaliśmy do Krakowa i na tamtejszy uniwersytet. Wspomnienia z Warszawy
mamy bardzo wzruszające. To był listopad, Wszystkich
Świętych, Warszawa było podniszczona. Było ciemno i
zimno, ale miasto świeciło tymi wszystkimi zniczami.
Kraków i Gdańsk odwiedziliśmy wiele razy. Spotkania
ze studentami Uniwersytetu Jagiellońskiego zawsze były
bardzo stymulujące. I nigdy nie byliśmy zapraszani na tak
eleganckie kolacje, na jakie zapraszało nas małe wydawnictwo w Krakowie. Innym wzruszającym wspomnieniem jest
festiwal poezji w Krakowie, na którym było 2000 słuchaczy.
Do tego nie byliśmy przyzyczajeni w Szwecji! Ostatnia nasza wizyta była jesienią 2005 r. w Warszawie, gdzie Tomas
uczestniczył w festiwalu im. Zbigniewa Herberta.
ZB: Jaka jest różnica między polską a szwedzką
poezją, czy widać jakieś narodowe cechy?
MT: Na pewno są narodowe specyficzne właściwości, które
znawca literatury mógłby usystematyzować. Myślę, że w polskiej poezji można znaleźć dużo więcej humoru oraz ironii,
która nie jest wcale równie oczywista w nowoczesnej szwedzkiej poezji. W szwedzkiej poezji ważnym składnikiem jest
natura. W czasie jednej z naszych wizyt w Polsce spotkaliśmy
pewnego literaturoznawcę, który powiedział: że piszecie o naturze, to dość oczywiste. W Polsce też tak potrafimy. Ale my
nie piszemy tyle o kamieniach – jak wy. Dlaczego jest tyle
kamienia w Pańskiej poezji, panie Tranströmer?
ZB: W Polsce jest się poetą religijnym lub nie.
Kto jest religijny pisze o Bogu, o stosunku człowieka do Boga itd. Kto nie jest religijny – pisze o
czym innym. W Szwecji natomiast odkrywamy
religijność wszędzie, jest tylko – w pewnym sensie – ukryta pod powierzchnią. Czy Tomas jest
poetą, który przywiązuje wagę do stosunków
między człowiekiem a Bogiem?
MT: Z pewnością jest słusznym spostrzeżeniem, że szwedzka
religijność – kiedy jest – leży ukryta pod powierzchnią. Jeśli
jednak zapytać Tomasa, czy jest religijny, odpowie z pewnością, bez wahania, że tak. I na pewno widać to w jego poezji.
Szwedzkie środowisko intelektualne było jednym z najbardziej zsekularyzowanych. Teraz może trochę to złagodniało. Kiedyś jednak droga do religii była w powszechnym
odczuciu zamknięta i wtedy potrzeby religijne realizowało
się w tych dziedzinach, w których były akceptowane. W
pewnych okresach była to ideologia lewicowa.
Ale również ludzie areligijni mają swoją potrzebę wiary:
potrzebę prostoty i stałych zasad. W świecie będącym w
ciągłym ruchu chcą wiedzieć, jak należy myśleć, chcą dostawać informacje posegregowane i ocenione. Tutaj można
używać języka w charakterze liturgii – aby wzmocnić siłę
przekonań w pożądanym przez nadawcę kierunku. 
Dziękuję za rozmowę
30
Tomas har varit i Polen vid flera tillfällen. Första gången
måste ha varit 1987. Vi startade i Warszawa för att senare
åka till Krakow och universitetet där. Minnena från Warszawa var mycket gripande. Det här var i november vid
alla helgons dag och Warszawa var mycket slitet. Det var
mörkt och kallt men staden lystes upp av alla levande ljus.
Krakow och också Gdansk har vi besökt flera gånger.
Mötet med studenterna på Krakows universitet har alltid
varit väldigt stimulerande. Och aldrig har vi blivit bjudna
på så eleganta middagar som av det lilla polska förlaget i
Krakow. Ett annat starkt minne är från en poesifestival i
Krakow där det var uppemot 2000 åhörare. Det är vi inte
vana vid i Sverige! Senast var vi hösten 2005 i Warszawa
där Tomas deltog i en Zbigniew Herbert festival.
ZB: Vad är det för skillnad mellan polsk och
svensk diktning, finns det nationella särdrag?
MT: Det finns säkert nationella särdrag som en litteraturvetare skulle kunna plocka fram. Jag tror man hittar
mycket mer humor i den polska diktningen och en ironi
som inte är lika självklar i den moderna svenska diktningen. Naturen är en viktigt inslag i svensk poesi. Vid ett
av våra polska besök träffade vi en litteraturvetare som sa
– att ni skriver om naturen är ganska självklart. Det kan
vi göra i Polen också. Men vi skriver inte om stenar som
ni gör. Varför finns det så mycket sten i er diktning, herr
Tranströmer?
ZB: I Polen är man antingen en religiös poet eller inte. Är man religiös så skriver man om Gud,
om relationer mellan Gud och människan osv.
Är man inte religös så skriver man om något annat. Punkt slut. I Sverige däremot upptäcker vi
religiösitet överallt, den är gömd under ytan på
sätt och vis. Jag undrar om Tomas upfattar sig
själv som en poet som fäster vikt till relationer
mellan människan och Gud?
MT: Det är säkert en riktig iakttagelse att den svenska
religiösiteten – när den finns – ligger dold under ytan.
Men frågar du Tomas om han är religiös så svarar han nog
tveklöst ja. Och visst märks det också i Tomas diktning.
Det svenska intellektuella miljö har varit en av de hårdast sekulariserade. Det har kanske mjukats upp något.
Men tidigare var vägen till religionen i vanlig mening
spärrad och då sökte sig de religiösa behoven dit där de var
godtagna. I vissa perioder har det varit till vänster ideologi.
Men också hos icke religiösa finns det trosbehov: behov
av enkelhet och fasta normer. I en värld som är i ständig
rörelse finns ett behov av en fast tankestruktur, sortering och värdering av all informationen. Här kan språket
användas som en liturgi för att ge kraft att känna starkt i
en riktning. 
Tack för samtalet
Lovtal till Tomas Tranströmer med anledning
av hans utnämning till hedersdoktor
vid jagellonska Universitetet i Krakow
Laudacja na cześć Tomasa Tranströmera z okazji
wręczenia mu tytułu doktora honoris causa
Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
Magdalena Wasilewska-Chmura
Magnificencje, Znakomity Doktorze, Szanowni Państwo!
Era Magnificenser, Ärade Hedersdoktorand, mina Damer
och Herrar!
Przypadł mi w udziale niezwykły zaszczyt, ale też ogromna przyjemność, wygłoszenia laudacji na cześć Tomasa
Tranströmera z okazji przyznania mu przez Uniwersytet
Jagielloński tytułu doktora honoris causa. Rok 2014 jest
przy tym datą znaczącą: to rok jubileuszu 650-lecia powstania Uniwersytetu Jagiellońskiego, w którego obchody
wpisuje się również dzisiejsza uroczystość. To również
swego rodzaju jubileusz Szanownego Doktoranta, który
debiutował dokładnie 60 lat temu jako bardzo młody, ledwie 23-letni człowiek, lecz artystycznie w pełni ukształtowany poeta. To dzięki niemu poezja szwedzka, po okresie
egzystencjalnego lęku spowodowanego wojenną traumą,
przemówiła nowym głosem, dając wyraz fascynacji otaczającym światem – przyrodą, sztuką, człowiekiem – oraz
ufności i afirmacji życia. Ten głos do dziś nie utracił nic
ze swej świeżości i doniosłości.
Laudacja to specyficzny gatunek, odwołujący się do
retoryki, wzniosłego stylu i porządku rytuału. Ma wszak
oddawać hołd osobie, której jest poświęcona, ale też – jak
sądzę – powinna oddać jej sprawiedliwość. Co to znaczy
w wypadku bohatera dzisiejszej uroczystości? Odpowiem
fragmentem z jego wiersza, przywołującym wspomnienie
spotkania z tubylcami w Afryce:
Det är en stor glädje och ära för mig att få hålla lovtal till
Tomas Tranströmer med anledning av hans utnämning
till hedersdoktor vid Jagellonska Universitetet. År 2014
är dessutom ett speciellt årtal – i år firas 650-årsjubileet
av Jagellonska Universitetets grundande, i vars firande
denna högtid även den ingår. Men det är samtidigt den
Ärade Hedersdoktorandens jubileum, för han debuterade
nämligen som poet för exakt 60 år sedan som mycket
ung, en knappt 23-årig man men redan fullfjädrad poet.
I och med denna debut fick den svenska lyriken, efter
perioden av existentiell ångest orsakad av krigstrauma, ett
nytt tonfall som gav uttryck åt fascination över den omgivande världen – naturen, konsten, människan – samt tillit
och bejakelse av livet. Denna röst har fram till idag inte
förlorat sin friskhet och dignitet.
Lovtal är en speciell genre som gör bruk av retorik,
högtidlig stil och ritualens ordning. Det ska ju hedra den
som hedras bör, men det ska också, vilket jag tror, göra
personen i fråga rättvisa. Vad innebär det för denna högtids föremål? Låt mig belysa det med ett citat från en av
hans dikter som åberopar ett minne av ett möte med lokal
befolkning i Afrika:
Zapraszają mnie na łódkę – ciemne drewniane czółno.
Jest dziwnie rozchybotane, nawet kiedy przykucam.
Sztuka balansowania. Jeśli serce jest po lewej stronie,
trzeba skłonić głowę nieco w prawo. Puste kieszenie,
żadnych gwałtownych gestów, retorykę lepiej zostawić
na brzegu. Właśnie, retoryka jest tu nie do pomyślenia.
(Prosto)
Jag är välkommen ombord – en kanot av mörkt trä.
Den är förvånansvärt ranglig även när jag sätter mig
på huk. Ett balansnummer. Om hjärtat sitter på
vänster sida måste man luta huvudet något åt höger,
ingenting i fickorna, inga stora gester, all retorik måste
lämnas kvar. Just det: retoriken är omöjlig här. (ur
Upprätt)
To bardzo adekwatny opis postawy twórczej Tomasa
Tranströmera: bez wątpienia odrzuca on retorykę jako
zbędny balast, kierując swoją poetycką wrażliwość ku sa-
Detta är en mycket träffande formel för Tomas Tranströmers poetiska hållning: han lämnar kvar retoriken
som onödig barlast och riktar sin poetiska sensibilitet mot
31
mej istocie egzystencji. I ja spróbuję więc retorykę zostawić
na brzegu.
W wierszu Ulewa nad lądem Tranströmer napisał:
Wszystko co żywe kuli się, zamyka oczy.
Ruch do wewnątrz. Poczuj silniej życie.
Poczuć silniej życie – to początek zarówno człowieczeństwa jak i twórczości. Zwrot ku wnętrzu nie oznacza
jednak odwrócenia się od rzeczywistości. Przeciwnie – byt
rodzi się w otwarciu się na świat w całej różnorodności jego
form i zjawisk, na przeżywaniu go jakby po raz pierwszy:
puste kieszenie, retoryka wyrzucona na brzeg oraz – cytując inny wiersz – „[...] dyplom z uniwersytetu zapomnienia
i ręce próżne jak koszula na sznurze” (Madrygał). Dzięki
tej postawie to, co zewnętrzne spotyka się z tym, co wewnętrzne, uczuciowe z obiektywnym, zmysłowe z duchowym, jednostkowe z uniwersalnym. Między tymi sferami
otwierają się tajemnicze przejścia dostępne w chwili epifanii, dając przeczucie metafizycznego porządku, w który
wpisany jest człowiek. Jak ujął to autor w wierszu Preludia:
Dwie prawdy zbliżają się do siebie. Jedna od wewnątrz,
druga z
zewnątrz,
a w miejscu ich spotkania można ujrzeć siebie.
Ale właściwie nie chciałam tu mówić o poezji Tomasa
Tranströmera – na jej temat powstało wiele uczonych rozpraw i artykułów, nadal powstają nowe, zaświadczając o
jej niewyczerpanym bogactwie, które będzie zapewne duchową strawą również dla przyszłych pokoleń. Chciałabym
powiedzieć parę słów o poecie-człowieku, jako że dane mi
było go poznać i towarzyszyć w różnych okolicznościach
związanych z jego polskimi epizodami. Po raz pierwszy
spotkałam Tomasa Tranströmera w latach 80., kiedy odwiedził Zakład Filologii Szwedzkiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był wówczas poetą u szczytu sławy, laureatem
wielu międzynarodowych wyróżnień, a jednak znalazł
czas i chęć, by spotkać się z garstką studentów w kraju
za żelazną kurtyną. Gdyby mi ktoś wtedy powiedział, że
30 lat później będę wygłaszać laudację na uroczystości
wręczenia mu doktoratu honorowego, uznałabym to za
surrealistyczny żart. Zapamiętałam z tego spotkania jego
pogodny uśmiech, który miał zachęcić nas do dialogu. Bo
w istocie sytuacja spotkania, rozmowy i międzyludzkiej
wspólnoty zawsze była i nadal jest niezbywalnym elementem jego artystycznej i ludzkiej tożsamości. Przez całe życie
czynny zawodowo jako psycholog, mierzył się z ludzkim
cierpieniem i własną niewystarczalnością. W ten sposób
pojmował swoje zaangażowanie społeczne, stroniąc od
politycznych deklaracji, co niektórzy mieli mu za złe.
Trudne okoliczności życiowe, spowodowane chorobą, nie
zmieniły jego postawy, którą można określić mianem filozofii spotkania, tak opisanej przez ks. prof. Józefa Tischnera:
Spotkać to przede wszystkim spotkać innego człowieka.
[...] Doświadczenie spotkania, ściślej – przeżycie spotkania, wprowadza tego, kto spotyka, w jakąś jedyną
32
varats innersta väsen. Så jag ska också försöka lämna kvar
retoriken.
I dikten Skyfall över inlandet har Tranströmer skrivit:
Allt levande kurar ihop sig, blundar.
En rörelse inåt, känn livet starkare.
Att känna livet starkare – det är en början till både
humanitet och skapande. Att vända sig inåt innebär dock
inte att vända sig bort från verkligheten. Tvärtom, varat
föds då man öppnar sig för världen i all mångfald av dess
former och fenomen, då man upplever den som om det
vore för första gången: tomma fickor, kvarlämnad retorik
och – för att åberopa en annan dikt – jag har examen
från glömskans universitet och är lika tomhänt som skjortan
på tvättstrecket (ur Madrigal). Tack vare denna hållning
kan det yttre möta det inre, det känslomässiga möta det
objektiva, det sinnliga möta det andliga, det enstaka
möta det universella. Mellan dessa sfärer öppnas hemliga
passager i epifanins ögonblick, som ger en föraning om
den metafysiska ordningen, som människan är inskriven
i. Som diktaren uttryckte det i Preludier:
Två sanningar närmar sig varann. En kommer inifrån, en kommer utifrån
och där de möts har man en chans att få se sig själv.
Men jag ville i själva verket inte tala om Tomas Tranströmers poesi. Om denna har många lärda avhandlingar
skrivits, ytterligare forskning pågår, vilket vittnar om dess
outsinliga rikedom som kommer att vara andlig spis även
för kommande generationer. Jag tänkte säga ett par ord
om poeten som människa, jag har nämligen känt honom
i många år och varit med under några av hans Polenresor.
För första gången träffade jag Tomas Tranströmer på
1980-talet, då han kom på besök till Institutionen för svenska språket och Litteraturen vid Jagellonska Universitetet.
På den tiden var han en poet som nått toppen av sin karriär
– internationellt känd, uppskattad och belönad med många
prestigefulla utmärkelser. Ändå fann han både tid och lust
att träffa en handfull studenter i landet bakom järnridån.
Om någon då hade sagt att jag trettio år senare skulle hålla
lovtal vid hans hedersdoktorshögtid skulle jag ha betraktat
det som ett surrealistiskt skämt. Vad jag minns av detta
författarmöte är hans vänliga leende som ville uppmuntra
oss till samtal. Det är nämligen situationer i möten, samtal
och medmänsklig gemenskap som utgör ett konstitutivt
kännetecken i hans konstnärliga och mänskliga identitet.
Under hela sitt yrkesliv var han verksam som psykolog och
fick hantera mänskligt lidande och sin egen otillräcklighet. På detta sätt uppfattade han sitt sociala engagemang,
inte genom politiska deklarationer, vilket togs illa upp av
somliga. De svåra livsomständigheterna, som orsakats av
hans sjukdom, har inte ändrat denna hans attityd som kan
tolkas som mötets filosofi. Denna förklaras av professor
Jozef Tischner i följande ordalag:
Att möta innebär främst att möta en annan människa. Erfarenheten av mötet, och närmare bestämt
Foto: Anna Skwarcan
upplevelsen av mötet, inviger den som möter i den
andres unika personliga sanning. För det mesta brukar
jag inte kunna beskriva det jag känner och ser, men
jag är emellertid säker på att mitt liv på grund av
mötet fått en ny innebörd och världen omkring fått en
ny organisationsprincip. Upplevelsen av mötet är inte
bara den främsta erfarenheten av en annan människa
utan den yttersta erfarenheten över huvud taget. (ur
Dramats filosofi)
Tomas Tranströmer försätter sig sålunda alltjämt i
mötessituationer då han träffar sina läsare, författarkollegor, översättare, forskare m.fl. Han har flera gånger
besökt Polen: han deltog i poesifestivalen ”Poeter från
Öst och Väst” i Krakow (1997), i Herbertfestivalen (2005)
och i författaraftnar i samband med utgivningen av sina
samlade verk på polska (2012).
Han besökte återigen svenska institutionen vid Jagellonska Universitetet (1999) då studenterna kunde uppleva
dels ett minnesvärt författarmöte med diktuppläsningar
dels ett seminarium, ägnat åt hans diktning då studenternas masteuppsatser kunde ventileras. Krakow, poeternas
och nobelpristagarnas stad, kan alltså ses som en särskild plats på Tranströmers polska karta. Där mötte han
Milosz, Szymborska och Zagajewski – vid såväl officiella
som privata tillfällen, och han var även alltid närvarande
vid de evenemang i Sverige som var ägnade åt hans polska
vänner – från Szymborskas Nobelpris, över författarkvällar, bokmässor och paneldiskussioner. Alltid med samma
vänliga leende som visade glädje över och nyfikenhet på
mötet. Sist men inte minst har han alltid ställt upp och
hjälpt översättare och forskare som sökt information,
källor eller bekräftelse på sina teorier – och det säger jag
av egen erfarenhet med stor tacksamhet.
w swoim rodzaju, osobistą prawdę spotkanego człowieka. [...] Zazwyczaj nie potrafię opisać tego, co widzę
i czuję, mimo to wiem, iż od momentu spotkania
życie moje nabrało nowego znaczenia, a otaczający
mnie świat uzyskał nową zasadę organizacji. Przeżycie spotkania jest nie tylko szczytowym rodzajem
doświadczenia innego człowieka, ale również szczytem
doświadczeń w ogóle. (Filozofia dramatu)
Tak więc Tranströmer nieustannie stawia siebie w sytuacji spotkania – z czytelnikami, przyjaciółmi pisarzami,
tłumaczami, badaczami. Kilkakrotnie odwiedzał Polskę
– był gościem „Festiwalu Poetów Wschodu i Zachodu”
w Krakowie (1997), Festiwalu im. Zbigniewa Herberta
(2005), wziął udział w promocji polskiego wydania swoich utworów zebranych (2012). Po raz kolejny odwiedził
też filologię szwedzką w Krakowie (1999): oprócz spotkania autorskiego wziął udział także w seminarium magisterskim poświęconym jego twórczości, dając studentom
możliwość dyskusji na temat ich projektów. Tak więc
Kraków – miasto Noblistów – zapisał się szczególnie na
jego polskiej drodze. Spotykał się tuz Szymborską, Miłoszem, Zagajewskim – i przy oficjalnych, i nieoficjalnych
okazjach, ale też zawsze był obecny na imprezach im
poświęconych w Szwecji – począwszy od nagrody Nobla
dla Szymborskiej, poprzez targi książki, panele i wieczory
autorskie. Zawsze z tym samym uśmiechem i ciekawością
wobec spotkania. Służy też nieocenioną pomocą tłumaczom i badaczom, którzy poszukują informacji, źródeł lub
pragną zweryfikować swoje teorie – mówię to z ogromną
wdzięczności z własnego doświadczenia. Właściwie powinnam powiedzieć „służą” bo ta uroczystość ma również
drugiego bohatera. To żona poety, Monica, która jest
tłumaczem jego myśli, gestów i słów, jego sekretarzem, a
33
nade wszystko ostoją i – można by powiedzieć, nawiązując do historii rodziny Tomasa Tranströmera – pilotem
morskim przez szkiery codzienności. Jest też nadzwyczajnym interpretatorem jego wierszy – jego głosem.
Wśród honorowych doktorów Uniwersytetu Jagiellońskiego nie tak wielu jest poetów. Mogłoby się wydawać,
że przynależą oni do innego porządku, oddając się nieskrępowanej twórczości, podczas gdy naukowcy zdobywają swą wiedzę na drodze długoletnich doświadczeń,
weryfikowanych nieustannie przez uczone gremia. Ale
jeśli przyjrzeć się bliżej obu powołaniom, ich istotą jest
wszak twórczość, a także służba wartościom, tradycyjnie
przypisywanym etosowi uniwersyteckiemu: prawdzie, dobru i pięknu. W naszej działalności akademickiej koncentrujemy się głównie na dochodzeniu do prawdy, milcząco
zakładając, że jej etycznym odpowiednikiem jest dobro.
Czy mamy czas na piękno? Czy poświęcamy mu dość
uwagi? Bohater dzisiejszej uroczystości napisał, że piękno
można dostrzec tylko przelotnie z boku (Pod ciśnieniem). Nie
jest ono więc dane – również poeta musi go poszukiwać i
je odkrywać. Odkrywa je dla nas i łączy według formuły
Johna Keatsa „Piękno jest prawdą, prawda pięknem!” W
istocie podążamy więc tą samą drogą. My, naukowcy,
parę kroków za poetami, gdyż prawdy naukowe czasem
się dewaluują, zaś prawda poetycka jest odporna na erozję. Tak więc wspólnota akademicka potrzebuje poetów,
którzy do prawdy i piękna intuicyjnie znajdują najprostszą drogę i najtrafniejszą dla nich formułę. Będzie więc
ona dla nas drogowskazem i dlatego, Drogi Tomasie,
jesteśmy wdzięczni i zaszczyceni, że zechciałeś przyjąć
zaproszenie do wspólnoty naukowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. 
dr hab. Magdalena Wasilewska-Chmura
Wydział Filologiczny
Uniwersytetu Jagiellońskiego
Egentligen borde jag ha sagt ”de har ställt upp och hjälpt”
– denna högtid har nämligen ytterligare en hjälte –
poetens hustru, Monica, som tolkar hans ord, tankar och
gester, är hans sekreterare samt hans stöttepelare och – för
att anknyta till släkten Tranströmers historia – hans lots
genom vardagens skär. Hon är också en ypperlig tolk av
hans dikter – hans röst.
Bland hedersdoktorerna vid Jagellonska Universitetet
är poeter relativt sällsynta. Man skulle kunna tro att de
tillhör en annan ordning i och med att de ägnar sig åt fritt
skapande medan vetenskapsmän skaffar sig kunskap och
vetande genom mångåriga studier, vars resultat kontinuerligt verifieras och bedöms av lärda sällskap. När man emellertid närmare betraktar de båda kallen, inser man att de i
själva verket utgör former av kreativitet samt tjänar de värden som traditionellt associeras med universitetets etiska
principer: sanning, godhet och skönhet. I vår akademiska
verksamhet värnar vi först och främst om sanningen i tron
att dess etiska motsvarighet är godhet. Men reflekterar vi
över skönhet? Ägnar vi tillräcklig uppmärksamhet åt den?
Denna högtids hjälte har skrivit i dikten Under tryck: Det
sköna hinner man bara se hastigt från sidan. Det är alltså
inte givet – poeten får även han söka och upptäcka det.
Han finner det för oss och knyter ihop med andra värden
enligt John Keats formel: ”Beauty is truth, truth beauty!”
Vi går sålunda samma väg – vi forskare ett par steg bakom
poeterna, eftersom vetenskapliga sanningar med tiden kan
förlora sitt kunskapsvärde medan den poetiska sanningen
är motståndskaftig mot erosion. Den akademiska gemenskapen behöver alltså poeter som intuitivt finner den rätta
vägen och den mest träffande formeln för sanningen och
skönheten. Den kommer att bli ett vägmärke för oss och
därför, kära Tomas, är vi hedrade och tacksamma för att
du har tackat ja till vår inbjudan till Jagellonska Universitetets akademiska gemenskap. 
Magdalena Wasilewska-Chmura
Filologiska Fakulteten
vid Jagellonska Universitetet
Tomas Tranströmers gran, planterad vid Schlesiska biblioteket i Katowice efter beskedet om Nobelpriset. År 1999
besökte poeten biblioteket och träffade sina läsare. Leon
Neuger ledde samtalet och läste Tranströmers dikter i
sin egen översättning, medan Monica Tranströmer läste
på originalspråket.
Poeten var hedersdoktor vid både Jagellonska och Schlesiska universitetet.
Świerk upamiętniający Tomasa Tranströmera, zasadzony
przed Biblioteką Śląską w Katowicach na wieść o nagrodzie Nobla dla poety.
Poeta, w 1999 r., spotkał się z czytelnikami w tej bibliotece. Spotkanie prowadził Leonard Neuger, czytał też
wiersze Tranströmera w swoim przekładzie. Wiersze w
oryginale czytała Monika Tranströmer.
Poeta jest doktorem honoris causa Uniwersytetów Jagiellońskiego i Śląskiego.
34
odpowiednie wiersze | passande dikter
do przyjaciół za granicą
till vänner bakom en gräns
I
I
Jałowo do was pisałem. Lecz czego nie mogłem napisać
nabrzmiewało jak niegdysiejszy statek powietrzny
by w końcu odpłynąć przez nocne niebo.
Jag skrev så kargt till er. Men det jag inte fick skriva
svällde och svällde som ett gammaldags luftskepp
och gled bort till sist genom natthimlen.
II
II
Oto list u cenzora. Cenzor zapala lampę.
W świetle moje słowa wyskakują jak małpy na kratę
potrząsają, zamierają, pokazują zęby!
Nu är brevet hos censorn. Han tänder sin lampa.
I skenet flyger mina ord upp som apor på ett galler
ruskar till, blir still, och visar tänderna!
III
III
Czytajcie między wierszami. Spotkamy się za lat 200
gdy zapomniane będą mikrofony w ścianach hotelu
i nareszcie zasną, staną się skamieniałościami.
Läs mellan raderna. Vi ska träffas om 200 år
då mikrofonerna i hotellets väggar är glömda
och äntligen får sova, bli ortoceratiter.
bujda marynarska
skepparhistoria
Są takie dni bezśnieżnej zimy gdy morze spokrewnione jest
z górami, przycupnięte w szarej szacie godowej,
przez minutę niebieskie, a całymi godzinami o falach jak
blade
rysie, daremnie szukające uchwytu w nabrzeżnym żwirze.
Det finns barvinterdagar då havet är släkt
med bergstrakter, hukande i grå fjäderskrud,
en kort minut blått, långa timmar med vågor som bleka
lodjur, fåfängt sökande fäste i strandgruset.
W taki właśnie dzień wraki wychodzą z morza i szukają
swoich armatorów, zagnieżdżonych w hałasie miasta,
utopione
załogi lecą w kierunku lądu, rzadsze od dymu z fajki.
(Na północy chodzą prawdziwe rysie, z zaostrzonymi
pazurami
i rozmarzonymi oczyma. Na północy gdzie dzień
mieszka w kopalni dzień i noc.
Gdzie jedyny pozostający przy życiu może siedzieć
przy piecu zorzy polarnej i słuchać
muzyki zamrzniętych na śmierć.)
En sådan dag går väl vraken ur havet och söker
sina redare, bänkade i stadens larm, och drunknade
besättningar blåser mot land, tunnare än piprök.
(I norr går de riktiga lodjuren, med vassta klor
och drömmande ögon. I norr där dagen
bor i en gruva både dag och natt.
Där den ende överlevande får sitta
vid norrskenets ugn och lyssna
till de ihjälfrusnas musik.)
35
wytchnienie lipiec
andrum juli
Ten co wyleguje się pod wyniosłymi drzewami
jest zarazem u góry. Strużkami wsącza się w tysiące gałązek,
kołysze się wte i wewte,
katapultuje się w zwolnionym tempie.
Den som ligger på rygg under de höga träden
är också däruppe. Han rännilar sig i tusentals kvistar,
gungar fram och tillbaka,
sitter i en katapultstol som går loss i ultrarapid.
Ten co stoi na przystani, patrzy na wody spod zmrużonych powiek.
Pomosty starzeją się szybciej niż ludzie.
Ich drewno srebrnosiwe a brzuch pełen kamieni.
Oślepiające światło przenika aż do wnętrza.
Den som står nere vid bryggorna kisar mot vattnen.
Bryggorna åldras fortare än människor.
De har silvergrått virke och stenar i magen.
Det bländande ljuset slår ända in.
Ten co płynie cały dzień otwartą łodzią
przez rozmigotane zatoki
uśnie w końcu wewnątrz błękitnej lampy
a wyspy jak wielkie ćmy będą łazić po szkle.
Den som färdas hela dagen i öppen båt
över de glittrande fjärdarna
ska somna till sist inne i en blå lampa
medan öarna kryper som stora nattfjärilar över glaset.
snö faller
sypie śnieg
Begravningarna kommer
tätare och tätare
som vägskyltarna
när man närmar sig en stad.
Pogrzebów przybywa
coraz gęściej i gęściej
jak znaków drogowych
im bliżej miasta.
Tusentals människor blickar
i de långa skuggornas land.
Tysiące ludzi zagląda
do kraju długich cieni.
En bro bygger sig
långsamt
rakt ut i rymden.
Z wolna
buduje się most
prosto w kosmos.
podpisy
namntecknigar
Muszę przekroczyć
ten ciemny próg.
Sala.
Jaśniej biały dokument.
Wiele poruszających się cieni.
Wszystkie chcą go podpisać.
Jag måste kliva
över den mörka tröskeln.
En sal.
Det vita dokumentet lyser.
Med många skuggor som rör sig.
Alla vill underteckna det.
Aż doścignęło mnie światło
zwijając czas.
Tills ljuset hann upp mig
och vek ihop tiden.
❧
Śmierć schyla się
nade mną, problem szachowy.
Ma rozwiązanie.
Wiersz Wytchnienie lipiec i haiku w przekładzie Magdaleny Wasilewskiej-Chmury, pozostałe przełożył Leon Neuger
36
❧
Döden lutar sig
över mig, ett schackproblem.
Och har lösningen.
Kaj Svensson
Till Tomas Tranströmer
Tomasowi Tranströmerowi
utan titel
(III)
(III)
bez tytułu
”Metaforerna” …
– Vänta nu lite!
„Metafory”...
– Chwileczkę!
Alla vägar möts till slut
I drömmens nollpunkt;
I den sovande fantasins timma
Kan inte ens stenar flyta
Wszystkie drogi w końcu się przetną
W punkcie zero snu;
W tej godzinie śpiącej fantazji
Nawet kamienie nie pływają
Om tusen cigaretter tänds
Samtidigt vid samma front –
Vem fångar då första kulan?
Svaret står att läsa i din position
Det är diktens hemlighet
Jeśli zapalić tysiąc papierosów
Jednocześnie w jednej linii –
Kto dostanie pierwszą kulę?
Odpowiedź odczytasz w swojej pozycji
Oto tajemnica wiersza
En djup ton ljuder kanske
När du dansar i mörkret
Dansar med den andre
(vem vill dansa med densamme?)
Głęboki ton może dźwięczy
Kiedy tańczysz w ciemności
Tańczysz z innym
(kto chce tańczyć z tym samym?)
Och stegen du tar i skrift
Så obegripligt enkla, så rena
Suddas ut av tidens stormviska
Den enväldige förgöraren
A kroki które stawiasz w piśmie
Tak niepojęcie proste, tak czyste
Ściera szept wichury czasu
Samowładnego niszczyciela
Men vi byter inte språk
Inte gran och tall och björk
Mot cypress och mandelträd
Vi knådar istället stilla på
Som musslan sandkornet
I ytterligare tusen äppeldoftande
Pälsmössade vintrar
Ale nie zmieniamy języka
Ani świerków ani sosen ani brzóz
Na cyprysy i drzewa migdałowe
W spokoju za to ugniatamy
Jak perłopław ziarenko piasku
Przez kolejny tysiąc pachnących jabłkami
Zim w futrzanych czapach
Vi vet att det dagliga livet
Bara existerar under läsningen av böcker
Lyssnande till vattnets musik –
Allt annat är en metafor för döden
Wiemy, że codzienne życie
Istnieje tylko podczas czytania książek
Słuchając muzyki wody –
Cała reszta to metafora śmierci
Dikten ur samlingen Ännu på väg (2012)
z tomu Ännu på väg [Wciąż w drodze] (2012)
37
Michał Haykowski
1939-2015
foto: Wacław Gudowski
Przez wiele lat prowadził niestrudzoną działalność krzewiącą mądry polski patriotyzm,
przyjaźń polsko-szwedzką i dobrosąsiedzkie
stosunki polsko-szwedzkie oparte na wzajemnej znajomości historii i kultury sąsiadujących narodów. Niestrudzenie badał osiągnięcia Polaków w Szwecji i Szwedów w Polsce,
robiąc to z miłości do Polski i szacunku do
Szwecji. Budował pełną wzajemnego szacunku dobrą pamięć historyczną.
Michał Haykowski urodził się w Warszawie 25 marca
1939 roku. Ojciec, Stanisław był malarzem i ilustratorem
książek. Księga Jazdy Polskiej, którą ilustrował i której
nadał formę graficzną, uważana jest za jedno z najlepszych osiągnięć edytorskich II Rzeczypospolitej. Był
ofi­cerem rezerwy i uczestnikiem wojny polsko-sowieckiej
od 1918 do 1920 roku. Podczas okupacji hitlerowskiej był
porucznikiem Armii Krajowej, działającym min. w komórce wywiadu Komendy Głównej AK „Lombard”. Został
roz­strzelany w czasie w egzekucji ulicznej na ulicy Nowy
Świat w 1943 r. Matka Michała, Zofia z domu Tuliszkowska, również była członkiem AK.
Michał Haykowski ukończył Liceum im. Adama Mickiewicza w Warszawie, studiował archeologię śródziemnomorską, etnografię, a później operatorstwo w Państwo38
Oförtrutet ägnade han sig under många år åt
verksamhet som spred förnuftig polsk patriotism, polsk–svensk vänskap och goda polsk-svenska vänskapsförhållanden, baserade på
ömsesidig kunskap om de båda grannländernas historia och kultur. Oförtrutet lyfte han
fram de prestationer som polacker i Sverige och
svenskar i Polen hade utfört, och han gjorde
det av kärlek till Polen och respekt för Sverige.
Han byggde upp ett gott historiskt minne fullt
av ömsesidig respekt.
Michał Haykowski föddes i Warszawa 25 mars 1939.
Hans far Stanisław var målare och illustratör. Księga Jazdy
Polskiej (Det polska kavalleriets bok) som han illustrerade
och gav grafisk form anses vara en av mellankrigsperiodens bästa utgåvor. Fadern var reservofficer och deltog
i polsk-ryska kriget från 1918 till 1920. Under den tyska
ockupationen var han löjtnant i Hemarmén och verksam
bland annat i huvudkommandots underrättelsecell ”Lombard”. Han arkebuserades under en avrättning på Nowy
Świat-gatan 1943. Michałs mamma Zofia, med flicknamnet Tuliszkowska, var också medlem i Hemarmén.
Michał Haykowski gick på Adam Mickiewiczgymnasiet i Warszawa och studerade sedan Medelhavsarkeologi,
etnografi, och därefter filmfotografi på Filmhögskolan i
Łódź. Han tog en examen i historia på Warszawas universitet och skrev sin magisteruppsats om scoutrörelsens
historia. Uppsatsen kom senare ut i bokform under titeln
Scoutrörelsen i försvaret av Warszawa 1939.
Han arbetade en tid som kameraassistent på en studio för animerad film, Studio Miniatur Filmowych i
War­szawa, och samtidigt på Polska scoutförbundets
huvudkvarter. År 1969 började han arbeta som journalist på scoutförbundets veckotidning för ungdomar, Na
przełaj, vilket han fortsatte med ända fram till krigstillståndet 1981, då han på eget initiativ upphörde med
journalistik. I Na przełaj skrev Michał om scoutrörelsens historia. I månadstidningen Scoutrörelsen publicerade han under åren 1982–1984 en serie i tjugofem delar,
Material till en kronologi över polska scoutrörelsens historia
och traditioner. Det skulle bli inledningen till ett arbete
i fyra band med titeln Kronologi över polska scoutrörelsens
historia åren 1911–1956.
Införandet av krigstillståndet satte dock stopp för dessa
planer och manus till de två första banden gick förlorade.
Då började Michał arbeta som hantverkare. I mars 1986
fråntogs han möjligheten till fortsatt arbete och tvingades
resa till Sverige där han anslöt sig till sin familj, och här, i
Stockholm, fick han sitt andra hem.
Efter att ha lärt sig svenska fick Michał sedan en
beställning från förlaget Brombergs på en biografi om
Henryk Bukowski, den polske emigranten som kom till
Sverige efter januariupproret 1863. Det var Henryk Bukowski som 1870 grundade auktionshuset Bukowski Auktioner AB (Bukowskis) som finns kvar än idag. Biografin,
Henryk Bukowski: namnet lever kvar, var baserad på arkivmaterial från Frankrike, Sverige och Polen. Boken omfattade över 300 sidor, översattes till svenska av Jan Henrik
Swahn och fick utmärkta recensioner i svensk press.
Efter att boken om Bukowski hade kommit ut fick han
1993 ett erbjudande om att redigera kvartalstidningen
Polonia som gavs ut på polska av Polska riksförbundet i
Sverige. Han lyckades skapa om tidskriften till en periodskrift om huvudsakligen polsk-svenska kulturella, ekonomiska och politiska relationer. Där började han publicera
en serie artiklar om de båda ländernas historiska förbindelser. Serien bar namnet I svenskars spår i Polen och fram
till 2011 kom det ut 28 delar. År 2002 började han ge ut
den tvåspråkiga svensk–polska kvartalstidskriften Suecia
Polonia, en tidskrift som vände sig till både svenskar och
polacker. Där fortsatte han med sin serie I svenskars spår i
Polen.
I skriften Acta Sueco-Polonica, som ges ut av Uppsala
universitet, publicerade han 1995 artikeln Svenskar i Polen.
Till den tvåspråkiga samlingsvolymen Polen och Sverige i
ett gemensamt Europa som gavs ut år 2001 av PWN i War­
szawa skrev han texten Svenskar i Polen och polacker i
Sverige, och 2000 texten Svenskar och den polska militära
orden Virtuti Militari som ingick i Allvarlig debatt och
rolig lek, en festskrift tillägnad professor Andrzej Nils
Uggla i Uppsala.
wej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Jest absolwentem
historii Uniwersytetu Warszawskiego. Pracę magisterską
poświęcił historii harcerstwa; ukazała się później w formie
książki pod tytułem Harcerstwo w obronie Warszawy
1939.
Pracował jako asystent operatora w Studio Miniatur Filmowych w Warszawie i równolegle w Głównej
Kwaterze Związku Harcerstwa Polskiego. W 1969 r.
rozpoczął stałą pracę dziennikarską w związanym z ZHP
młodzieżowym tygodniku Na Przełaj. Kontynuował ją
do wprowadzenia stanu wojennego w 1981 r., kiedy to sam
zrezygnował z dalszej pracy dziennikarskiej. W tygodniku
Na przełaj Michał zajął się historią harcerstwa. W latach
1982-1984 w miesięczniku Harcerstwo ogłosił 25. odcinkowy cykl publikacji Materiały do chronologii historii i
tradycji ZHP. Miał to być wstęp do pracy nad czterotomową książką Chronologia Historii Harcerstwa Polskiego w
latach 1911-1956 r.
Wprowadzenie stanu wojennego uniemożliwiło realizację tych planów, a maszynopisy dwóch pierwszych tomów
uległy zagubieniu. Podjął wówczas pracę jako rzemieślnik. W marcu 1986 r. pozbawiony możliwości dalszej pracy został zmuszony do wyjazdu do Szwecji, gdzie dołączył
do swojej najbliższej rodziny i tu, w Sztokholmie, znalazł
swój drugi dom.
W Szwecji, po pierwszym okresie nauki języka, Michał
zaczął pracować nad zamówioną przez wydawnictwo
Adama Bromberga biografią Henryka Bukowskiego,
polskiego emigranta przybyłego do Szwecji po Powstaniu
Styczniowym. Henryk Bukowski założył w 1870 r. istniejący do dziś dom aukcyjny sztuki pod nazwą „Bukowski Auktioner AB” (Bukowskis). Biografia ta, Henryk
Bukowski: namnet lever kvar (Henryk Bukowski - imię żyje
nadal), napisana na podstawie archiwaliów przechowywanych we Francji, Szwecji i Polsce i licząca ponad 300
stron ukazała się, przetłumaczona szwedzki przez Jana
Henrika Swahna, w 1990 r. zyskując doskonałe recenzje w
szwedzkiej prasie.
Po ukazaniu się książki o Bukowskim otrzymał w
1993 r. propozycję redagowania kwartalnika Polonia
wydawanego po polsku przez Zrzeszenie Organizacji
Polonijnych w Szwecji. Udało mu się przekształcić to
pismo w periodyk poświęcony głównie polsko-szwedzkim
związkom kulturalnym, ekonomicznym i politycznym. W
Polonii rozpoczął publikowanie stałego cyklu artykułów o
historycznych powiązaniach obu krajów. Cykl nosił tytuł
Szwedzkimi śladami w Polsce i do roku 2001 ukazało się
28 odcinków. W roku 2002 zaczął wydawać dwujęzyczny, szwedzko-polski, kwartalnik Suecia-Polonia – pismo
adresowane do Szwedów i Polaków. Kontynuował w nim
cykl Szwedzkimi śladami w Polsce.
W wydawanym przez Uniwersytet w Uppsali roczniku
Acta Sueco-Polonica zamieścił w 1995 r. źródłowy artykuł
Svenskar i Polen (Szwedzi w Polsce). W zbiorowej dwujęzycznej książce Szwecja-Polska we wspólnej Europie,
wydanej w Warszawie przez PWN w 2001 r. ukazał się jego
39
tekst Szwedzi w Polsce i Polacy w Szwecji. Natomiast do
zbiorowej publikacji Allvarlig debat och rolig lek z 2000
r. będącej księgą jubileuszową poświęconą profesorowi
Andrzejowi Nilsowi Uggli z Uppsali przygotował tekst
Szwedzi i polski Order Wojenny Virtuti Militari.
Swoją pasję do harcerstwa i przygody Michał Haykowski realizował w ośrodku szkolenia żeglarskiego dla
młodzieży w Sztokholmie jako znakomity żeglarz i wy­
chowawca „Morskich Wilków”.
W 2005 r. Michał podjął stałą współpracę jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej w Warszawie. Obsługiwał wówczas pięć krajów skandynawskich. Od 2009 r.
współpracował z Informacyjną Agencją Radiową Polskiego Radia. Z zainteresowaniem i sympatią czytaliśmy
codziennie jego zwięzłe i treściwe, pełne ciekawych informacji i oryginalnych spostrzeżeń doniesienia ze Skandynawii, które rozsyłał e-mailem swoim przyjaciołom.
W 2005 r. Michał Haykowski wraz z niżej podpisanym,
i kilkoma kolegami, wystąpili z koncepcją powołania w
Sztokholmie stowarzyszenia profesorów wyższych uczelni
szwedzkich i wywodzących się z Polski. Przyjęło nazwę
„Suecia Polonia Bro” i skupia ponad 30 osób reprezentujących najróżniejsze dyscypliny nauki. Dzięki wieloletniej
współpracy z Ambasadą RP, co kwartał, odbywają się
spotkania profesorskie budujące nowe kontakty naukowo-intelektualne z ośrodkami badawczymi w Szwecji i
w Polsce. Michał Haykowski był sekretarzem SPB i jego
duszą, spiritus movens…
Michał nigdy nie przeszedł intelektualnie na emeryturę
– właśnie pracował nad książką poświęconą rozpadowi
polsko-szwedzkiej unii personalnej w końcu XVI wieku.
Czy ktoś dokończy tę pracę?
Michał był członkiem Stowarzyszenia Dziennikarzy
Szwedzkich oraz Związku Pisarzy Szwedzkich. 4 marca
2015 r. został – jakże zasłużenie – odznaczony Złotym
Krzyżem Zasługi.
Michała opłakuje jego najbliższa rodzina, żona Milena,
córka Milena i syn Mikołaj Peter z żoną Camillą i córką
Kają wraz ze wszystkimi przyjaciółmi, których opuścił
tak niespodziewanie.
Żegnaj Michale, Twoje życie i praca przyniosły tyle
dobra. I to zostanie z nami.
Wacław Gudowski
i przyjaciele ze Stowarzyszenia „Suecia Polonia Bro”
40
På seglarläger för ungdomar i Stockholm fick Michał,
som var en förträfflig seglare och ledare för ”Havsvargarna” (Morskie wilki), utlopp för sin passion för scoutrörelsen och äventyr.
År 2005 inledde han ett fast samarbete med Polska
pressagenturen (PAP) i Warszawa, som korrespondent. Michał försåg de skandinaviska länderna med material. Från
2009 samarbetade han med Polska radions informationsagentur. Med intresse och sympati läste vi dagligen hans
koncisa och kortfattade underrättelser från Skandinavien,
fulla av spännande information och originella iakttagelser, som han skickade med epost till sina vänner.
År 2005 lade Michał Haykowski, tillsammans med
undertecknad och några kollegor, fram ett förslag till att
bilda ett sällskap för professorer med polska rötter som
var verksamma på svenska högskolor och universitet.
Sällskapet tog namnet ”Suecia Polonia Bro” och består
av drygt trettio personer som representerar de mest skilda
forskningsområden. Tack vare ett mångårigt samarbete
med Polska ambassaden äger varje kvartal professorsmöten rum, där det skapas nya vetenskapliga och intellektuella kontakter mellan forskningscentra i Sverige och i
Polen. Michał Haykowski var sällskapets sekreterare och
dess själ, dess spiritus movens …
Michał gick aldrig i pension rent intellektuellt – han
höll på att arbeta med en bok om den polsk-svenska unionens upplösning i slutet av 1500-talet. Kommer någon att
avsluta det arbetet?
Michał var medlem i svenska Journalistförbundet och
Författarförbundet. Den 4 mars fick han – med rätta –
utmärkelsen Förtjänstkorset i guld.
Michał är sörjd och saknad av sin familj, sin hustru
Milena, dottern Milena och sonen Mikołaj Peter med
hustrun Camilla och dottern Kaja, samt av alla sina vänner som han lämnade så oväntat.
Farväl Michał, Ditt liv och Ditt arbete förde med sig så
mycket gott. Och det finns kvar hos oss.
Wacław Gudowski
och vännerna från sällskapet ”Suecia Polonia Bro”
Wszystkie osoby, które
pracuja lub mieszkaja w
Szwecji, maja prawo do
emerytury.
Zapraszamy do naszych biur obsługi, gdzie odpowiemy na Twoje
pytania dotyczące emerytury.
Więcej informacji na temat emerytury znajduje się na stronie
pensionsmyndigheten.se/polska
Tutaj można znaleźć adresy naszych biur obsługi
pensionsmyndigheten.se/servicekontor
Känner du till två av Sveriges viktigaste telefonnummer?
I Sverige är nödnumret 112 och numret 1177 för sjukvårdsrådgivning två viktiga telefonnummer till vården som alla i Sverige
behöver känna till. I stora drag kan man säga att man alltid ska
ringa 112 när det är en akut nödsituation. För alla andra frågor
om vård och hälsa kan man ringa 1177. Då får man prata med
en sjuksköterska som svarar på frågor, ger råd och vägleder
rätt i vården.
Numer alarmowy 112 i numer przewodnika służby zdrowia 1177
to dwa ważne numery do służby zdrowia, które wszyscy mieszkańcy Szwecji powinni znać. Ogólnie można powiedzieć, że pod
numer 112 należy dzwonić zawsze w nagłej, nadzwyczajnej
sytuacji. Na wszystkie pozostałe pytania związane z opieką
zdrowotną i naszym stanem zdrowia dostaniemy odpowiedź
pod numerem 1177. Pielęgniarka odpowie na pytania, udzieli
porady i skieruje do odpowiedniej placówki służby zdrowia.
Läs mer om SOS Alarm och 1177 Vårdguiden på
www.sosalarm.se
www.1177.se
Samhällsinformation från Stockholms Läns landsting
zaginęła
13 września 2004 roku zaginęła Joanna Brylowska.
Ma 33 lata, 165 cm wzrostu i niebieskie oczy. Ostatnio
widziana na promie z Gdyni do Karlskrony w Szwecji.
Ktokolwiek widział Joannę Brylowską lub ma jakiekolwiek informacje o jej losie proszony jest o kontakt z
ITAKĄ - Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych pod
całodobowym numerem +48 22 654 70 70. Można również napisać w tej sprawie do ITAKI: [email protected]
Naszym informatorom gwarantujemy dyskrecję.
Zdjęcie Joanny Brylowskiej oraz innych zaginionych:
www.zaginieni.pl
The project is co-financed from the funds granted by the Ministry of Foreign
Affairs in the competition for the public task ”Cooperation with Polish Diaspora and Poles Abroad in 2013.”
Projekt jest współfinansowany ze środków finansowych otrzymanych z Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu na realizację zadania
"Współpraca z Polonią i Polakami za granicą w 2015 r."
42
Suecia
Polonia
nr 1(46)/2015
”Suecia Polonia” utges av Föreningen
Forum Suecia-Polonia/„Suecia Polonia” jest
pismem wydawanym przez Stowarzyszenie
Forum Suecia-Polonia
Ansvarig utgivare/ Wydawca odpowiedzialny: Zbigniew Bidakowski
Redaktör/Redaktor:
Zbigniew Bidakowski
Översättningar/Tłumaczenia: Jurek Hirschberg, Lisa Mendoza Åsberg, Emi-Simone
Zawall
Grafisk form/Opracowanie graficzne:
Anna Bidakowska
Foto: John Carey, E. Feldman, Wacław
Gudowski, Instytut Polski i Muzeum im.
gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek
Karta, jankarski.org, Stefan Markiewicz,
polona.pl, Anna Skwarcan, wikipedia.org
Adress/Adres:”Suecia Polonia”,
Himlabacken 8, 170 78 Solna
Tel/fax:+46-(0)8-85 72 62,
+46-(0)704 868 225
e-mail:
[email protected]
Alla inbetalningar till Postgiro/Wszystkie
wpłaty na Postgiro: 194 626-8
Föreningen Forum Suecia-Polonia
Redaktionen tar inget ansvar för innehåll i
annonser, återsänder inte obeställd materiall
och har inga möjligheter att svara på alla
insända brev. Vi förbehåller oss rätter att
förkorta och redigera texter samt ändra rubriker/ Redakcja nie odpowiada za treść ogło­
szeń, nie zwraca materiałów nie zamówionych
i nie ma możliwości odpowiadania na wszystkie nadsyłane listy. Zastrzegamy sobie prawo
skracania i adiustacji tekstów oraz zmiany ich
tytułów.
ISSN 1651-0658
REDAKTIONSRÅDET/Rada redakcyjna:
Ordförande/Przewodniczący:
Leo Kantor, publicist, ordförande
i Internationellt Kulturforum i
Sverige/ publicysta, przewodniczący
Międzynarodowego Forum Kultury w
Szwecji
Ledamöter/Członkowie:
Kjell Albin Abrahamson, publicist och
författare, utrikes­korrespondent
för Sveriges Radio i Warszawa, Wien
och Moskva/publicysta i pisarz,
korespondent Szwedzkiego radia
w Warszawie, Wiedniu i Moskwie
Piotr Cegielski, journalist och F.D
direktör för Polska Institutet
i Stockholm/dziennikarz, Były
dyrektor Instytutu Polskiego w
Sztokholmie
Katarzyna Janowska, journalist,
direktör av TVp Kultura/
dziennikarka, dyrektorka TVP
kultura
Anna M. Packalén-Parkman, professor
i polska vid Uppsala universitet/
profesor filologii polskiej
uniwersytetu w Uppsalii
112
1177
Vilket nummer ringer du
om ditt barn har feber?
Posttidning B
Avsändare: Suecia Polonia
Himlabacken 8, 170 78 Solna