Jastarniô przódë lat

Komentarze

Transkrypt

Jastarniô przódë lat
Jastarniô przódë lat
s. 59
Potrzebujemy dyskontów?
s. 5
Carving na Kaszubach
s. 8
Jarosłôw Kroplewsczi
Mòje serakòjsczé
miesące
Jigrzan*
Maczi
zdmùchnãłë
Swiéce kasztanóm,
Akacje zaskrzëłë
Sniegã, a miodã
Namòkłi filc zémi
dôł pôchã łońsczim lëstowiczim
przewònionym terôtészim sanem.
Swiat dostôł mitczi skórë...
Zakrącył sã jigrzanowi wińc
nimò chlastawica juszącô
nimò praga, co skwarzi na gnôt.
jem sã mżawą
ł
ô
n
i
p
s
W
P
ł
ë
n
ą
ł jem
w d
ó
ł
s
pò brzëchu,
pò żebrach,
bez piersnik
na kark
zdëszëc krzik,
malënë na lëpach zgniesc,
w jigrzanowim wińcu
zaprzec sã mërkù**.
k
r
o
m
a
* W nowòkaszëbsczim szósti miesąc zwie sã czerwińc, ale mie barżi sã widzy Labùdowô pòzwa.
** Mërk – pòl. rozumny porządek; mój dzadek pò przeczëtanim gazétë czasem gôdôł „kò w tim ni ma
żódnégò mërkù”.
Òdj. © tomasz – Fotolia.com
jaż ni mòglë më sygnąc rena:
do sta palców
n
ë
k
a
ł
o
òd nieba
Numer wydano dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji
oraz Samorządu Województwa Pomorskiego.
Dofinansowano ze środków Miasta Gdańska
W NUMERZE:
W NUMERZE:
Opowieśćwôżnô
o losach
Polski
33 Wrócëła
tradicjô
Krzysztof
Korda
DM
45 Pòmòrańcë
mają dodóm
Od konnychzôs
omnibusów
do Pesa Duo
Sławomir Lewandowski
5 Co je dobré dlô mieszkańców?
Léssnawa, Dariusz
Majkòwsczina gwiazdy
8 Pioter
Teatr Szekspirowski
z widokiem
Grażyna
Antoniewicz
8 Kulinarne piękno
10 Andrzej
JubilatkaBusler
Politechnika
Marta
Szagżdowicz
11 Gdańskie
Airport City
Sławomir Lewandowski
11 Kaszëbizna w stolëcë
12 Zéńdzenia
ù Méstra Jana. Jón Trepczik
kg
w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dz. 2)
Kaszubi
w Gdańsku. Gdańsk stolicą Kaszub? –
12 Słôwk
Fòrmella
raz jeszcze!
14 Józef
Kłopoty
z Klio czy Klio ma kłopoty?
Borzyszkowski
Stanisław Salmonowicz
17 Działo się w Gdańsku
16 Teresa
Ta kôłbasa
mie szmaka
Juńska-Subocz
DM
18 Kaszubskaksiazka.pl
Pòmión skòwrónka – w
Renata
Gleinert
17
nowëch
ruchnach
Tómk
Fópka
Red.
20 Gadki
Ożywiają
przeszłość
17
Rózaliji.
Mój wnuk chudożnik
MarekWejer
Adamkowicz
Zyta
18
nasz powszedni
22 Krajobraz
Brzôd kònkùrsu
Drzéżdżona
Kazimierz
Ostrowski
Stanisłôw Janke
18
naj codniowi szewców
23 Krôjmalënk
Na zdrowié wejrowsczich
Tłóm.
Bòżena
Ùgòwskô
rd
20 Notatki z wewnętrznych podróży profesor
24 Wnukowej
Tacewnô pòzwa „Grif ”. Wòjcech Czedrowsczi
w papiorach
bezpieczi (dz. 2)
Małgorzata
Dorna
Słôwk Fòrmella
22 Òsada ze snieniów
ZapachyBùllmann
mieszane, czyli o Coco Chanel
26 Matéùsz
Stanisław
24 ZrozumiećSalmonowicz
Mazury. Targ
28 Waldemar
Mierzwa
Młodokaszuba,
żołnierz, starosta (cz. 1)
Marian
Hirsz
26 Szukómë lëdowëch ùtwórców i rzemiãslników!
Red.
30 Na kùńc Eùropë i jesz dali…
26
są prësczé
półtorôczi…
ZToTomaszã
Plichtã
gôdô Dark Majkòwsczi
rd
32 Ùczba 37. Kaszëbsczi króm
27 Róman
Genius Drzéżdżón,
loci. WenusDanuta
i Apolonia
Pioch
Jacek Borkowicz
34 Terpy stworzyły Fryzów
Jacek Borkowicz
28
Gãsôrka
z Mirochòwa
I–VIII
Najô Ùczba
Z Marią Damps gôdô Tómk Fópka
35 Jô jem kòmédiantã
30 Ze
Legenda
o Scycie zamienionym w Kaszubę Zbigniewã Jankòwsczim gôdô Stanisłôw Janke
Marek Adamkowicz
39 Kaszëbsczi
Dzień Edukacji,
czyli po naszamu
32
dlô wszëtczich.
Ùczba Uczby
44
Maria Pająkowska-Kensik
Róman
Drzéżdżón, Danuta Pioch
39 Wśród
Mirosława
Möller
34
murów
wszelakich
Szkoła Szagżdowicz
Marta
40 „Gdynia” w Holandii
NAJÔAndrzej
ÙCZBA Busler
I–VIII
35
nas idea kaszubska
42 Zbliżyła
Żyją w niewygasłej
pamięci
Edward
Breza
wspomina prof. Jerzego Tredera
Kazimierz Ostrowski
38 „Aby dużo młodzieży dać, trzeba dużo umieć”
Żëją w
niewëgasłi pamiãcë
42 Jerzy
Szmytka
Tłóm. Danuta Pioch
40 „Wielki łowczy” – Władysław Janta-Połczyński
Biég za zdrowim
44 Edmund
Kamiński
Bògumiła
Cërockô
44 Kaszubskie
drożdże artysty
46 ZWiérztą
Januszem
Jutrzenką-Trzebiatowskim
żëcé pisóné
rozmawia
Kazimierz
Maya
Gielniak,
tłóm. Ostrowski
Bòżena Ùgòwskô
47
48 Listy
Zrozumieć Mazury. Pobożność
Waldemar Mierzwa
50 Filmë na spòdlim legeńdów i bôjków
DM
50 Z drugiej ręki
51
51 Lektury
Listy
57
53 58
57 59 59
61 62
67 66
ZLektury
drugiej ręki
Dodawanie
swojskości
Pamiętajmy blasku
o Żeromskim
– piewcy morza
Maria
Pająkowska-Kensik
Jerzy Nacel
Jastarniô przódë lat
Pustaòdj.
nocArek
w Kanadzie
Red.,
Wegner
Aleksandra Kurowska-Susdorf
Klëka
Klëka
Globalné òce(p)lenié
X Konkurs
Tómk
Fópka„Moja pomorska rodzina”
Krzysztof Kowalkowski
Dudk we dwòrze, Kùka w kòmòrze
68 67 Rómk
Drzéżdżónk
Po czim
pòznac artistã
Tómk
Fópka
II òbkłôdka
Mòje serakòjsczé miesące
Pëlckòwsczi
meloman
68 Jarosłôw
Kroplewsczi
Rómk Drzéżdżónk
POMERANIALËSTOPADNIK
CZERWIŃC 2015
POMERANIA
2014
Od redaktora
Niedawno mogliśmy uczestniczyć w dwóch ważnych
wydarzeniach, które mają co najmniej jedną wspólną
cechę – są powrotem do przedsięwzięć i miejsc, które
przez lata przyniosły naszemu regionowi wiele dobrego.
Najpierw, pod koniec kwietnia, udało się wskrzesić
tradycję organizowania Spotkań Pelplińskich, które
skupiały inteligencję pomorską i były ważną platformą
wymiany myśli między świeckimi a duchownymi. Wydarzeniu nadano nową nazwę: Areopagu Pelplińskiego.
Zarówno uczestnicy Areopagu, jak i jego organizatorzy – władze diecezjalne
i zrzeszeniowe – podkreślali, że warto kontynuować tę wznowioną tradycję.
Miesiąc później, 30 maja, zakończyły się rewitalizacja i gruntowny remont
chëczë pomorańców w Łączyńskiej Hucie. Podczas uroczystości, które odbywały się z tej okazji, prezes ZKP Łukasz Grzędzicki mówił, że dla środowiska
Zrzeszenia, a w szczególności dla Klubu Studenckiego Pomorania, ta chëcz
to miejsce „szczególne, symboliczne a nawet legendarne”. Przez dziesiątki lat
integrowali się tutaj, bawili, ale i dyskutowali o sprawach ważnych dla przyszłości regionu działacze kaszubsko-pomorscy, zwłaszcza młodzi. Cieszymy
się, że chëcz wróciła do życia. To dobra wiadomość nie tylko dla jej gospodarzy, czyli gdańskich pomorańców. Z pewnością wiele jeszcze dobrych pomysłów zrodzi się tu podczas formalnych lub nieformalnych spotkań.
Dariusz Majkowski
PRENUMERATA
Pomerania z dostawą do domu!
Koszt prenumeraty rocznej krajowej z bezpłatną dostawą do domu: 55 zł. W przypadku prenumeraty zagranicznej: 150 zł. Podane ceny są cenami brutto i uwzględniają
5% VAT.
Aby zamówić roczną prenumeratę, należy
• dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28 1020 1811 0000 0302 0129 35 13, ZG ZKP,
ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę jednostki zamawiającej) oraz dokładny adres
• zamówić w Biurze ZG ZKP, tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31, e-mail: [email protected]
wp.pl
• Prenumerata realizowana przez RUCH S.A: zamówienia na prenumeratę (...) można
składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy kierować na adres e-mail: [email protected] lub kontaktując się z Infolinią Prenumeraty pod numerem: 22 693 70 00 – czynna w dni robocze
w godzinach 7–17. Koszt połączenia wg taryfy operatora.
2
ADRES REDAKCJI
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31
e-mail: [email protected]
REDAKTOR NACZELNY
Dariusz Majkowski
ZASTĘPCZYNI RED. NACZ.
Bogumiła Cirocka
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
(WSPÓŁPRACOWNICY)
Piotr Machola (redaktor techniczny)
Marika Jocz (Najô Ùczba)
KOLEGIUM REDAKCYJNE
Edmund Szczesiak
(przewodniczący kolegium)
Andrzej Busler
Roman Drzeżdżon
Piotr Dziekanowski
Aleksander Gosk
Ewa Górska
Stanisław Janke
Wiktor Pepliński
Bogdan Wiśniewski
Tomasz Żuroch-Piechowski
TŁUMACZENIA
NA JĘZYK KASZUBSKI
Hanna Makurat
Marta Miszczak
Bożena Ugowska
FOT. NA OKŁADCE
Jastarniô przódë lat
fot. A. Wegner
WYDAWCA
Zarząd Główny
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
DRUK
Drukarnia WL
Redakcja zastrzega sobie prawo
skracania i redagowania artykułów
oraz zmiany tytułów.
Redakcja nie ponosi odpowiedzialności
za treść ogłoszeń i reklam.
Wszystkie materiały objęte są
prawem autorskim.
POMERANIA CZERWIEC 2015
WËDARZENIA
Wrócëła wôżnô tradicjô
Pierszi Pelplińsczi Areòpag (pòl. Pelpliński Areopag) ju za nama. Bëła leżnosc do dialogù
dëchòwnëch i swiecczich liderów kaszëbskò-pòmòrsczi rësznotë a téż czekawô òbgôdka ò
religijnoscë Pòmòrzô. Żôl, że frekwencjô nié za wiôlgô…
W dniach 24–25 łżëkwiata òdbéł sã
Pelplińsczi Areòpag – dwadniowô
kònferencjô ò religijnoscë Pòmòrzô.
Jednym z ji òrganizatorów bëło
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié.
Pòdług jegò przédnika miała to bëc
przede wszëtczim leżnosc do òbgôdczi
ò wôżnëch dlô najégò regionu sprawach i do nawzôjnégò pòznaniô sã:
Pòtrzébny je dialog midzë lëdzama, jaczi
bierzą ùdzél w sztôłtowanim dzysdniowi
kaszëbskò-pòmòrsczi rësznotë. Mùszimë
kôrbic ò tradicji i przińdnoce Pòmòrzô.
Pelplin jakno dôwnô stolëca chełmińsczi
diecezji zdôwô sã nama bëlnym placã do
taczégò pòtkaniô. Areòpag mô bëc môlã
zéńdzeniô sã swiecczich z dëchòwnyma,
môlã wëmianë mëslów – pòdczorchiwôł
òbczas kònferencji Łukôsz Grzãdzëcczi.
Ùczãstników przëwitôł w Diecezjalny Bibliotece w Pelplinie ks. bp Riszard
Kasyna, chtëren wspòmnął ò dłudżi
historie Pelplińsczich Zéńdzeniów (pòl.
Spotkania Pelplińskie), jaczé bëłë pòdług
niegò bùchą nôùkòwégò òkrãżô stolëcë
chełmińsczi diecezji. Jak rzekł, Pelplińsczi Areòpag mô zôs przëwróconé tã
tradicjã.
Wëkładë zaczãłë sã òd wëstąpieniô ks. bpa prof. Wiesława Smigla na
témã lëdowi religijnoscë. Pò nim ks.
prof. Jón Perszón òpòwiedzôł ò tradicji i dzysdniowòscë pielgrzimkòwi
pòbòżnoscë. Òbëdwaji prelegeńcë
gôdelë ò wôrtnoce òpisywónëch przez
sebie zjawiszczów i zagrôżbach dlô
nich. Pò krótczi diskùsji ùczãstnicë
Areòpagù mielë leżnosc òbezdrzeniô
ògrodu biskùpów i seminarijnégò, a téż
òbgôdczi w mniészich karnach.
Drëdżégò dnia òdbëłë sã dwie
wëkładowé sesje. W pierszi ks.
prof. Henrik Skòrowsczi wëgłosył
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Òd lewi sedzą: Ł. Grzãdzëcczi, bp W. Smigel, ks. J. Perszón. Òdj. DM
referat ò aksjologicznëch rozmësłach
dzysdniowòscë, a ks. prof. Jón Walkùsz
ò bractwach i stowôrach chełmińsczi
diecezji w midzëwòjnowim czasu.
Òbczas drëdżi sesji przemówilë swiecczi: dr hab. Michôł Kaczmarczik kôrbił
ò chrzescëjaństwie jakno wëbòrze,
a dr Krësztof Kòrda ò lëdowëch to­wa­
rzëstwach na Kaszëbach. Na za­k ùń­
czenié ò. Janusz Jãdriszek rôcził wszëtczich na Swiãtą Górã Pòlanowską, gdze
ju 13 czerwińca òdbãdze sã kaszëbsczi
òdpùst.
Wszëtczich wëstąpieniów mòżna
pòsłëchac na starnie http://radioglos.pl/
wiadomosci/regionalne.
W diskùsji wiele razy dało sã czëc
głosë nôdzeji, że Areòpag bãdze téż
sã òdbiwôł w pòstãpnëch latach.
Ùczãstnicë pòdczorchiwelë, że to zéńdzenié pò prôwdze pòmògło w nawzôjnym zrozmienim, pògłãbienim wiédzë
ò problemach – nié leno religijnëch –
Pòmòrzô.
Żôl leno, że tak mało dzejôrzów KPZ
dojachało do Pelplëna na to wëdarzenié.
Òsoblëwie drëdżégò dnia zala òbradów
bëła dosc lózô. Szkòda, że wiôlgô
robòta òrganizatorów i referentów nie
òstała wëzwëskónô przez wiãcy lëdzy.
Tim barżi je to dzywné, że òd czile
lat na rozmajitëch zrzeszeniowëch
pòtkaniach jak referen pòwtôrzałë sã
apele ò to, cobë Spotkania Pelplińskie
wrócëłë... Mòże za rok mdze lepi.
Òbczas kònferencji bëła téż zaprezentowónô wëdónô w łżëkwiace przez
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié ksążka z dolmaczënkã na kaszëbsczi Knédżi
Zôczątków. Z hebrajsczégò jãzëka przełożił jã ò. prof. Adóm Riszard Sykòra.
Òrganizatorama Pelplińsczégò
Areòpagù – òkróm KPZ – bëlë: Diecezjalnô Pelplińskô Kùriô i Teòlogiczny
Wëdzél Ùniwersytetu Mikòłaja Kò­per­
nika w Toruniu.
DM
3
WËDARZENIA
Pòmòrańcë zôs mają dodóm
Chëcz w Łątczińsczi Hëce 30 maja znôwù òtemklë, i to ùroczëstô! Ten òsoblëwi dlô Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô môl òstôł do czësta wëremòntowóny i òddóny do ùżëtkù nôleżnikóm
Klubu Sztudérów Pomorania. Dlô wiele dzysdniowëch dzejôrzów to plac – jak gôdają – „legendarny”. W niejednym sercu prawie tuwò ùrodza sã miłota dlô kaszëbiznë, a czasã i do przińdnégò
chłopa abò przińdny białczi.
1.
2.
3.
5.
4
4.
1 i 2. C
hëcz jesz czësto niedôwno i dzysô. Nalézë 10 drobnotów, jaczima apartnią sã te òdjimczi…
3. Na binie dwòje przédników: Łukôsz Grzãdzëcczi, jaczi
dzãkòwôł tim, co nôbarżi pòmòglë w remònce, i Magdaléna Bigùs – przédniczka KS Pomorania, gòspòdëni
ùroczëznë.
4. Hewò karno VIP-ów, krótkò przed cãcym czôrno-żôłti
blewiązczi.
5. Kazmiérz Kleina i Hùbert Lewna ni mòglë ùwierzëc,
że ten bùdink to pò prôwdze je ta chëcz, jaką znelë
z młodëch lat.
POMERANIA CZERWIEC 2015
GÒSPÒDARKA
Co je dobré
dlô mieszkańców?
Serakòjce są jedną z niewielnëch gminnëch wsów, gdze donądka nie dzejają niżódné
supermarketë ani diskòntë. Je to dzywné tim barżi, że mómë do ùczinkù z dosc wiôlgą (kòl 7 tës.
mieszkańców) môlëzną.
P I OT E R L É S S NAWA ,
DA R I U S Z M A J KÒ W S C Z I
Nie chcemë Biedronczi
Bògactwã Serakòjc je môlowi hańdel, jaczi
warô òd cziles pòkòleniów – môłé krómë,
baro czãsto familijné, w jaczich wespółrobią
chłop z białką abò starszi z dzecama. Tak to
wëzdrzi òd lat. Nie brëkùjemë Biedronczi ani
jinëch wiôldżich krómów. I nie chcemë jich,
cobë tegò, co mómë, nie stracëc – gôdô wójt
Serakòjc Tadéùsz Kòbiela. Pòdług niegò
dzysdniowi system hańdlu pòmôgô
w rozwiju môlowi solidarnoscë, bò jeden
kùpiwô òd drëdżégò. Hańdlôrz pòmôgô
zarobic rzemiãslnikòwi, a rzemiãslnik
hańdlôrzowi. A markete są zainteresowóny
leno nafùlowanim swòjich miészków. Jich
wpùszczenié òznôczô dżiniãcé mniészich
krómów, a co za tim jidze, rosniãcé lëczbë
lëdzy bez robòtë – pòdczorchiwô wójt.
Tadéùsza Kòbielã pòpiérô Marek Theus, prezes zarządu MerCo Sp.
z o.o., znajôrz pòmòrsczégò hańdlu,
dobiwca nôdgrodë „Firmy Rodzinne”
wrãcziwóny przez Newsweek Polska.
Wójt baro dobrze czëje, że lokalny biznes
nanëkiwô sóm sebie i sóm sebie chróni.
W Serakòjcach je wiele ùsłëgòwëch firmów:
stolarsczich, bùdowlanëch, hańdlowëch,
gastronomicznëch. Wiãkszosc z nich
to familijné firmë. Czãsto swòje ùsłëdżi
wëkònywają gdzes bùten, ale zarobioné
dëtczi inwestëją ù sebie i swòjima dëtkama
zmòcniwają bùdżet gminë. Wspiérają
gò pòdatkama i inwesticjama. Kùpiwają
POMERANIA CZERWIŃC 2015
òd sebie nawzôj. Dzãka temù pieńdze nie
trôfiają bùten – przekònywô.
Czë felënk diskòntów ni mô równak cëskù na przistãp mieszkańców do
rozmajitëch produktów i jich prizów?
Czë w Serakòjcach mòże wszëtkò kùpic
i nie zapłacëc wiãcy jak w jinëch placach?
Colemało dô sã ù nas kùpic dobri, môlowi produkt. Na sprawùnczi przëjéżdżają
téż lëdze z bùtna, z jinëch gminów. Żebë
wszëtkò bëło do dostaniô w krómach, nie
są brëkòwné diskòntë. W 90. latach bëło
jinaczi, ale terô mómë dosc swòjégò kapitału. Mómë lëdzy, co twòrzą mòcné firmë
– òdpòwiôdô T. Kòbiela.
Ò pòcwierdzenié tëch słów prosymë
M. Theusa. W Serakòjcach i òkòlim dzejô
m.jin. môlowô séc Ribena. Wëbór towarów je wiôldżi, a prizë pòrównywalné do
Biedronczi. W ti gminie mô swòjã sedzbã
140 detalicznëch składów. Pò prôwdze
mòżna tam wszëtkò kùpic. Chcemë téż
pamiãtac, że Serakòjce nie leżą setczi kilométrów òd miastów, chòcle Kartuz czë
Kòscérznë, w jaczi na 23 tës. mieszkańców
są 3 pòrtugalsczé Biedronczi, niemiecczi
Lidl, dwa pòlsczé Polo Marketë, francësczi
Carrefour, britijsczé Tesco i jesz sã bùdëje
niemiecczi Kaufland. Tam môlowi biznes
prakticzno nie jistnieje. Mòżna zapitac,
czë bùrméster, jaczi wpùscył do miasta
tëli hańdlowëch òbiektów, dzejô dlô dobra mieszkańców? I czë pò prôwdze je
tam tóni jak gdze jindze? Badérowania
pòkazywają, że tak pò prôwdze rówizna
prizów je dzysô wnetka wszãdze równô –
gôdô prezes MerCo.
W Lëzënie i Żelëstrzewie
Chcącë nalezc przikładë gminów, gdze
władze mëslą jinaczi jak w Serakòjcach,
jedzemë nôprzód do Lëzëna, gdze Biedronka dzejô òd pôrã lat. Mieszkańcë
i tak jezdzëlë do Wejrowa na sprawùnczi –
tłómaczi wójt Jarosłôw Wejer. Mùszimë
jic z dëchã czasu i wëchòdzëc naprocëm
pòtrzébnotóm mieszkańców. Przed
pòwstanim pòrtugalsczégò diskòntu wiele lëdzy sã pitało w Ùrzãdze Gminë, czë
i czedë bãdze w naji wsë – dodôwô wójt.
Nôwiãcy pòdług niegò bëło taczich zapitaniów òd wieledzetnëch familiów.
Terô – jak pòdczorchiwô – mieszkańcë
są rôd, a prizë w Biedronce są niższé jak
w lokalnëch krómach. Skùtkã tegò je to,
że w piątczi i sobòtë do Lëzëna przëjéżdżô
całô gmina, a téż lëdze z sąsedzczich:
Lëni, Strzépcza czë Bòżégòpòla.
Na terenie gminë Pùck Biedronka pòwstała w Żelëstrzewie – jedny
z nôwiãkszich wsy. Rosnącô wielëna
mieszkańców i to, że wies leżi przë wôżny drodze w czerënkù Gdini i krótkò
wòjewódzczi drodżi 216 w stronã
Hélu, miało gwës cësk na decyzjã
ò bùdowanim tu krómù przez Jerónimo
Martins, miéwcã sécë Biedronka. Tak pò
prôwdzë mòżemë sã równak tegò leno
docëgac – òficjalny òdpòwiedzë w ti
sprawie jesmë nie dostelë. Na wiesczich
zéńdzeniach më gôdelë z mieszkańcama,
czë chcą Biedronczi. Òdpòwiôdelë, że jo, i są
terô rôd. Ni mùszą jezdzëc do Pùcka, mògą
sprawùnczi robic na placu – gôdô wójt
Tadéùsz Pùszkarczuk.
5
GÒSPÒDARKA
Samòrządôrzë mùszą mądrze wëbierac,
jeżlë chcą, żebë spòlëzna żëła jak nôlepi.
Mùszą miec starã ò lokalny biznes, a nié
wspierac diskòntë z cëzym kapitałã. Jeżlë
władze mdą chronic swòjich pòdjimców
i nie pòzwòlą na kòncentracjã hańdlu
w cëzëch rãkach, to môlowô spòlëzna
bãdze miała szansã stwòrzëc rozwiązania, jaczé mdą dobré i dlô pòdjimców,
i dlô klijeńtów – kôrbi M. Theus. Pòdług
niegò pòliticzny liderzë mielëbë rozmiec
i tłómaczëc mieszkańcóm, gdze je jich
długòterminowi interes.
Krajòbrôzk pò Biedronkach
Wôrt sprôwdzëc, czë są szkòdë w môlowim hańdlu pò wpùszczenim Biedronczi do gmin Lëzëno i Pùck. Ù nas ten
diskònt nie zniszcził niżódnégò krómù, në
mòże jeden – gôdô wójt Wejer. Wiãkszé
protestë bëłë przë bùdowanim Polo Marketu czile lat temù, ale to téż kùńc kùńców ni
miało cëskù na kòndicjã najich pòdjimców.
Mùszelë dopasowac prizë do nowëch realiów, a téż òbrotë gwës spadłë, ale òglowò
Biedronka nie zabiła lokalnégò hańdlu –
dodôwô.
Jistno cwierdzy wójt gminë Pùck,
jaczi tłómaczi, że to normalné, że czedë
pòwstôwô nowi kònkùrencyjny króm, to
jinszi na tim stracą. Równak pôrã miesący pò òtemkniãcym Biedronczi wszëtczé
składë w Żelëstrzewie dzejają. Jem gôdôł
z miéwcama, chtërny mówią, że je gòrzi
i że spadłë jima òbrotë. Ale pòszlë na miónczi z wiôlgą sécą, zmienilë marketingòwą
strategiã, wprowôdzają pòstãpné produktë,
nie pòddôwają sã – pòdczorchiwô T.
Pùszkarczuk.
A czë pò prôwdze je dzãka temù
tóni? Pòdług M. Theusa nié wiedno:
Zachãcywóm do przezéraniô prizowëch
rankingów, jaczé są regùlarno robioné
na pòrtalu www.wp.pl. Biedronka nie je
nôtańszim detalicznym krómã w Pòlsce.
Wnetka wiedno bãdzemë w sztãdze nalezc w dóny môlëznie przënômni jeden
króm, gdze prizë sã pòrównywalné. Nie
tikô to sã môłëch składów, chtërne dzejają sómno, bò tam wiedno mdze jiwer
z ùdostanim dobri cenë, ale wszãdze
tam, gdze ùdôwô sã stwòrzëc jaczés
sztrukturë, jak chòcle sprawùnkòwé
karna, tam je przistãp do promòcyjnëch
akcjów na wësoczi rówiznie, do mnié­
szich prizów, colemało niższich jak
w zagrańcowëch sécach.
Chto tej robi dobrze dlô gminë?
Tadéùsz Kòbiela nie chcôł kòmeńtowac
rozsądzeniów swòjich „drëchów pò
warkù” z Lëzëna i Pùcka. Nie chcã gadac ò decyzjach wójtów czë bùrméstrów
w jinëch gminach. Nie wiém, jak tam
wëzdrzi sytuacjô. Jeżlë gdzes nie bëło krómów bez dłudżi czas abò bëło jich mało, tej
gwës wëszëznë miałë starã ò to, żebë za jednym razã dac mieszkańcóm wiãkszi wëbiér
w jednym, wiôldżim krómie. Kòl naju je
wiãcy jak 140 môłëch składów i to sygnie,
żebë òbsłużëc naszich mieszkańców a téż
cëzëch – gôdô.
Jarosłôw Wejer òdpòwiôdô prosto: Serakòjce robią lëchò. Wójt mùszi
zdrzec na wszëtczich mieszkańców,
téż na tëch biédniészich. Ni mòże
zakazëwac rozwiju, a krómë mają bëc
kònkùrencyjné. Do te w dzejaniach gminë
je widzec niekònsekwencjã. Nie gòdzy sã
na bùdowã Biedronczi, czedë na gminowim
tôrgòwiszczu królëje chińszczëzna.
Biedronka w Lëzënie.
Òdj. AM
6
POMERANIA CZERWIEC 2015
GÒSPÒDARKA
To łża – òdpòwiôdô wójt Serakòjców.
Ni mòżna gadac ò chińszczëznie na najim
tôrgù, skòrno gôdómë ò żëwnoscë, a ta je
produkòwónô tuwò – na môlu. Kùrë, swinie
czë chléb – wszëtkò je òd naszich gbùrów –
zagwësniwô.
Barżi łagódno òceniwô dzejania T.
Kòbielë wójt gminë Pùck. Jeżlë gmina
Serakòjce prowadzy lokalną pòlitikã, jakô
nie zezwòliwô na bùdowã diskòntów,
i zalegalizowała jã pasownyma przepisama, to je jich swiãté prawò. Mòże jidze
jima ò sprawã pòdatków? – zastanôwiô
sã T. Pùszkarczuk. Żelë równak pòdług
gminnëch władzów wzątczi z pòdatków do
Skôrbù Państwa są mniészé na skùtk dzejaniô diskòntów, to winny je ùstawòdôwôcz,
chtëren mô ùstanowioné taczé prawò.
Ni mielë prawa pëtac
Co czekawé, wójtowie Lëzëna i Pùcka
wnetka do kùńca nie wiedzelë, że
pòwstôwają w jich gminach Biedronczi.
Mómë wòlnotã gòspòdarczégò dzejaniô
i dopëtiwanié sã na etapie wëdôwaniô decyzji ò warënkach zabùdowë ò to, co mô
pòwstac w tim abò tamtim môlu, bëłobë
POMERANIA CZERWIŃC 2015
ògrańczenim òbëwatelsczich praw i bëłobë
niepasowné. Nie wiémë, jaczé mô zamësłë
ten, chto bùdëje pawilon – czë bãdze pachtowóny, czë nié. Mómë zó to òbòwiązk
zacząc administracyjné pòstãpòwanié
i wëdac decyzjã. W tim przëpôdkù bëła òna
pòzytiwnô – tłómaczi T. Pùszkarczuk.
W Lëzënie dzejało sã jistno. Jak
gôdô wójt Wejer, w gminie robi sã plan
wiéchrzëznowégò zagòspòdarzeniô,
ale władze nie wiedzą, jaką ùdbã na
wëzwëskanié nierësznotów mô jich
miéwca. Teren pòd lëzëńską Biedronką je priwatną włôsnoscą, a Jerónimo
Martins leno gò pachtëje. W planach
zagòspòdarzeniô zemia bëła namienionô na hańdlowò-ùsłëgòwé dzejanié.
Jesmë wiedzelë, że włôscëcel negòcjowôł
z czile pòtencjalnyma inwestorama ò ji
przińdnoce, ale më nie wiedzelë, z kògùm,
i nawetka jesmë ni mielë prawa ò to pëtac
– gôdô wójt.
Lëché prawò
Wójtowie Pùszkarczuk i Kòbiela są
zgódny, że pòlsczé prawò tikającé sã
diskòntów nie je dobré. Taczé kraje, jak
Niemcë, Hòlandzkô, Francjô czë Angliô ju òd
dłudżégò czasu mają regle, że jeżlë wiôlgô
séc chce wëbùdowac market, tej mùszi miec
dogôdënk z ùrzãdã, jaczi zajimô sã sprawama kònsumentów, czë z ministerstwã. A më
mómë systemòwi felënk, chtëren mùsz je
ùprawic – pòdczorchiwô wójt Serakòjc.
Wójt Pùszkarczuk zgôdzô sã z tim, że
prawò nie je bëlné, ale pòdczorchiwô, że
mùszi sã gò trzëmac w swòjim dzejanim.
Marek Theus dodôwô, że ni mòżna
za lëché prawò òbwiniwac Eùropejsczi
Ùnie i ùnijnëch przepisów. Pòdług niegò
ten czãsto pòwtórziwóny argùmeńt
nie je prôwdzëwi. W Ùnie je téż Lëtwa.
To takô wiôlgô gmina Serakòjce, jakô
òbroniła sã przed zagrańcowima sécama.
Dopiérze òd pôrã miesący je bùdowóné
logisticzné centrum dlô Lidla, ale mómë
ju 2015 rok. Do te czasu pòwstałë baro
mòcné lëtewsczé hańdlowé sécë, jaczé
zdominowałë całi rënk Pribalticzi. To są
nowòczasné òbiektë z baro nisczima prizama. Mëszlã, że Lidl mdze miôł wiôldżi
jiwer, żebë dac so radã na Lëtwie. Pòlsczi
pòdjimcowie nie dostelë taczi mòżlëwòtë –
gôdô hańdlowi znajôrz. Nie zgôdzô sã
òn téż do kùńca z argùmeńtama ò tim,
że diskòntë pòmôgają naji gòspòdarce,
bò przedôwają pòlsczé produktë. Pòdług
niegò zagrańcowé sécë są skôzóné na
niejedné krajewé towôrë, bò za wiôldżé
są kòsztë transpòrtu, ale jak tłómaczi,
czejbë dzejałë tu kaszëbsczé sécë, nie
bëłobë nick jinaczi, a zwësczi z hańdlu
òstôwałëbë na placu.
Wójt Kòbiela nie je téż rôd z tegò,
że diskòntë próbùją sã dostac do centrów gardów abò wiãkszich wsów, gdze
mieszkô nôwiãcy lëdzy, nie wzérającë
na niżódną zgòdnosc z donëchczasną
zabùdową. Pòdług niegò zagrańcowé
sécë nié wiedno trzimają sã téż pra­
wa. Bëło nawetka tak, że inwestorzë
chcelë wëmùszëc òd ùrzãdników, żebë ti
nie zdrzelë na niezgódnoscë w papiorach
sparłãczonëch z planama zagòspòdarzeniô
i bùdowlanyma reglama. Taczé próbë
wchôdaniô diskòntów do naji gminë dzeją
sã całi czas – pòdczorchiwô.
Przegrónô biôtka?
Na zakùńczenié wôrt jesz zapëtac, czë
biôtka z diskòntama, jaką widzymë
w Serakòjcach, mô jaczis cwëk. Pò­pié­
rający dzejania władz gminë M. Theus
nie widzy za wiôldżich nôdzeji. De facto
jesmë ju przegrelë wòjnã ò pòlsczi hańdel.
Pòdmiotów, co mògą kònkùrowac z zagrańcowima sécama, je tak mało, że bez taczégò
wspiarcô, jaczi dostôwôł môłi i strzédny
hańdel w jinëch krajach, ni mómë szans.
Taczé dobré przikładë, jak Serakòjce, to za
mało – gôdô.
A nowé diskòntë wcyg bãdą sã pò­
jôwiałë. Miéwca Biedronczi nie pò­dô­wô,
kùli krómów pòwstónie w pò­mòrsczim
wòjewództwie, ale planë rozwiju w całi
Pòlsce są stolemné. Hewò mailowô òd­pò­
wiédz na naje pitanié w ti sprawie:
„Informujemy, że podział regionalny
Jerónimo Martins Polska nie pokrywa
się z podziałem administracyjnym Polski, w związku z czym nie udostępniamy danych dotyczących liczby sklepów
w konkretnych województwach lub
powiatach. (…) W odpowiedzi na pytanie o nasze plany informujemy, że zamierzamy kontynuować uruchamianie
nowych sklepów. W planach mamy ok.
100 otwarć nowych placówek rocznie”.
Za pòmòc w napisanim tegò artikla baro
dzãkùjemë Leszekòwi Szmidtce.
7
CARVING NA KASZUBACH
Kulinarne piękno
Od kilku lat w Polsce coraz popularniejsza staje się sztuka carvingu, czyli rzeźbienia w owocach.
Korzenie ma ona na dalekim wschodzie – w Chinach, Japonii i Tajlandii. W ostatnim z tych krajów
carving uznaje się za dziedzictwo narodowe, a jego elementów uczy w szkołach podstawowych.
W Polsce liderami w tej dziedzinie są Paweł Sztenderski i Grzegorz Gniech pochodzący z Kaszub.
ANDRZEJ BUSLER
Pierwsze wzmianki o fantazyjnym, artystycznym wycinaniu owoców i warzyw pochodzą z Chin z okresu panowania dynastii Tang (VII–X w.). Rozkwit
tej sztuki miał miejsce podczas rządów
dynastii Song (X–XIII w.). Nieco później
carving stał się popularny w Tajlandii
(XII–XIV w.). Początkowo był zarezerwowany dla wyższych sfer. Zdarzały się
przypadki wykonywania kary śmierci
za praktykowanie carvingu poza pałacem. Na szczęście w późniejszych
latach ta ciekawa sztuka stała się dostępna wszystkim obywatelom Tajlandii, a w ostatnich latach dotarła także
do Polski. Na razie w naszym kraju jest
jednak dość mało znana. Chcąc zgłębić
temat, udaję się do siedziby Instytutu
Sztuki Carvingu w Wejherowie.
8
Zgłębianie tajników carvingu
Skąd na Kaszubach wzięła się tak egzotyczna sztuka rzeźbienia? Dekadę temu
Paweł Sztenderski, absolwent gdyńskiego Technikum Gastronomicznego, pracował w Stanach Zjednoczonych. Będąc
jednym z 212 kucharzy na wielkim promie pasażerskim, podpatrywał ciekawy
sposób dekorowania w gastronomii
praktykowany przez Azjatów, którzy
za pomocą kilku niepozornych narzędzi
tworzyli piękne kwiaty i różne wzory
w arbuzach i melonach. Była to sztuka
zupełnie nieznana w polskiej gastronomii. Aby poznać choćby jej podstawy,
trzeba było nie lada zabiegów, Azjaci
niechętnie dzielili się swą wiedzą. Jednak po kilku miesiącach ustawicznych
próśb zgodzili się na prezentację bardzo podstawowego kursu carvingu.
Kolejnym punktem doskonalenia dla
adepta sztuki rzeźbienia w owocach
był kontakt z kucharzem, który zajmował się wyłącznie carvingiem na wspomnianym promie pasażerskim. Każdego
dnia po dwunastu godzinach pracy odwiedzałem mistrza carvingu i pod jego okiem
doskonaliłem swoje umiejętności. Doszło
do takiego momentu, że dzieliliśmy się
obowiązkami, pracowałem za darmo
w zamian za zdobytą wiedzę.
Zaraźliwa pasja
W 2007 roku po powrocie do rodzinnej
Rumi Paweł Sztenderski rozpoczął pracę
jako zastępca szefa kuchni w redzkim
hotelu Murat. Umiejętności zdobyte za
granicą były jego silnym atutem podczas ubiegania się o to stanowisko. Po
pewnym czasie owoce pięknie zdobione
metodą carvingu upiększały stoły podczas wielu uroczystości w tym hotelu.
Sztenderski w dalszym ciągu doskonalił swoje umiejętności, carving stał się
jego pasją, którą zaraził kolegę z pracy
– Grzegorza Gniecha, absolwenta wejherowskiego Technikum Gastronomicznego, który okazał się bardzo pojętnym
uczniem.
Po trzech latach carving stał się
dla obu kucharzy sposobem na życie
i głównym zajęciem zawodowym –
założyli firmę Carving-Art świadczącą
usługi tworzenia fantazyjnych dekoracji
z owoców i warzyw. Ich prace zdobiły
wiele wesel, bankietów, imprez kulturalnych, dożynek. Ale to nie wszystko, uczą tej ciekawej sztuki w wielu
szkołach gastronomicznych. Wiedzę
z tej dziedziny można także zdobyć,
uczestnicząc w organizowanych przez
nich warsztatach o różnym stopniu
zaawansowania i dla rozmaitych grup
POMERANIA CZERWIEC 2015
CARVING NA KASZUBACH
wiekowych. Ciekawą ofertę stanowią
zajęcia dla przedszkoli, które mają na
celu także promowanie zdrowej żywności w postaci warzyw i owoców.
Sporym zainteresowaniem cieszą się
pokazy carvingu, które są świetnym
show. Z biegiem czasu do rzeźbionych
arbuzów i melonów Paweł Sztenderski
i Grzegorz Gniech dołączyli także rodzime owoce i warzywa: buraki, marchew,
kalarepę i dynię. Nawiązali kontakt
z Krzysztofem Wierzbą z Gdańska, wielkim pasjonatem i propagatorem carvingu oraz osobą integrującą środowisko,
które skupia obecnie około 20 osób zawodowo zajmujących się tą dziedziną.
Carving-Art jest obecnie jedyną
firmą w Polsce specjalizującą się wyłącznie w carvingu. W 2009 roku Paweł Sztenderski i Grzegorz Gniech
debiutowali w konkursie carvingu organizowanym przez Polską Grupę Carvingową. W tej edycji uczeń przerósł
mistrza – Grzegorz Gniech zajął trzecie
POMERANIA CZERWIŃC 2015
miejsce, a Paweł Sztenderski czwarte.
Jak na debiut w tego typu zawodach
był to bardzo dobry wynik. W kolejnych
latach brali udział w wielu turniejach,
zdobywając czołowe lokaty. W latach
2010 oraz 2011 Sztenderski wystartował we wszystkich zawodach carvingowych organizowanych w Polsce, nie
dając szans rywalom i zwyciężając za
każdym razem. Został Mistrzem Polski w carvingu i zdobył Puchar Polski
w tej dyscyplinie. W zeszłym roku obaj
panowie reprezentowali Polskę na Mistrzostwach Świata w Luksemburgu,
gdzie otrzymali wicemistrzowski tytuł.
Zarówno ich wygrane na szczeblu ogólnopolskim i międzynarodowym, jak
udział w wielu programach telewizyjnych (w TVP1, TVP2 oraz TVN) sprawia,
że stali się kulinarnymi i artystycznymi ambasadorami powiatu wejherowskiego. Przedstawiciele różnych stacji
telewizyjnych często bywają w wejherowskim Instytucie Sztuki Carvingu,
nagrywając materiały promujące ten
rodzaj sztuki kulinarnej. W tym roku,
chcąc jeszcze bardziej upowszechnić
carving, Paweł Sztenderski i Grzegorz
Gniech zaplanowali wiele jego pokazów
na rynku w Wejherowie oraz (jak co
roku) Carvingowe Mistrzostwa Polski
Juniorów, o których piszemy w dalszej
części artykułu.
Rozgłos podczas zawodów oraz
udział w programach telewizyjnych
przyczyniły się do rozwoju ich firmy,
która otrzymuje coraz więcej ciekawych
zleceń. Sztenderski i Gniech stworzyli
profesjonalny portal poświęcony carvingowi (www.carving-art.pl) oraz
wydali kilka książek dotyczących tej
tematyki: albumów i publikacji instruktażowych. Dwa lata temu wspólnie
z kolegami utworzyli stowarzyszenie
Carving Team Poland działające na Pomorzu. Z uśmiechem wspominają swój
pierwszy pokaz, który miał być jedną
z atrakcji Dnia Kobiet w hotelu Murat.
9
CARVING NA KASZUBACH
Nasze umiejętności nie były wtedy zbyt
duże, jednak cały stół różnego typu dekoracji po prostu zniknął, najwidoczniej bardzo spodobał się paniom. Był to moment,
w którym stwierdziliśmy, że carving jest
tym, co chcielibyśmy robić w życiu, właśnie ze względu na świetny odbiór ludzi
– wspomina Paweł Sztenderski. Obecnie pozycja ich firmy jest na tyle mocna, że to właśnie oni wyznaczają nowe
trendy polskiego carvingu. W ostatnim
roku do dwuosobowego zespołu dołączyła Dominika Sadowska, pochodząca
z pomorskiego Grudziądza absolwentka Akademii Morskiej w Gdyni, obecnie
mieszkanka Gdańska.
Organizując różnego typu pokazy,
niejednokrotnie spotykali się z zarzutem, że ich prace są tak piękne, że aż
żal je jeść, dlatego opracowali nową
metodę, w której głównym materiałem
używanym do rzeźbienia jest mydło. Są
niesłychanie otwarci, swych umiejętności nie zostawiają dla siebie, starają
się je przekazać jak największej liczbie
zainteresowanych osób.
Kaszubskie tropy
Paweł Sztenderski i Grzegorz Gniech
są Kaszubami, tak o sobie mówią. Obaj
urodzili się w Wejherowie. Pierwszy
z nich od lat jest mieszkańcem Rumi,
a drugi grodu Wejhera. Rodzina Pawła
pochodzi ze środkowych Kaszub, z Borkowa, to właśnie tam poznał w dzieciństwie język kaszubski. Grzegorz Gniech
jest członkiem rodziny, która wśród
swych przodków może się poszczycić
„kaszubskim królem”. Takim zwrotem
określano dziadka mistrza carvingu
– Józefa Gniecha. Ogromny szacunek
społeczności wejherowskiej zaskarbił
sobie w międzywojniu wieloletnią pracą przy budowie tamtejszych obiektów
sportowych oraz działalnością w WKS
Gryf Wejherowo. W czasach pruskich
organizował tajne nauczanie języka polskiego. Jako ochotnik walczył w wojnie
polsko-bolszewickiej. Należał do Związku Zachodniego. W 1939 roku został
zamordowany przez Niemców w Piaśnicy. Kaszubskie tropy w przypadku
mistrzów carvingu trudno byłoby ograniczyć do historii ich rodzin. W pracy
mają bowiem bardzo częsty kontakt
z kaszubszczyzną, zarówno w Wejherowie, gdzie mieści się siedziba ich firmy,
jak i przy realizacji projektów dla wielu
szkół, przedszkoli i stowarzyszeń z całych Kaszub. Elementy kaszubskie możemy ponadto znaleźć w zdobieniach
ich prac.
„Kaszuby XXI wieku” w Olimpie
Ciekawym pomysłem na promocję Kaszub są Carvingowe Mistrzostwa Polski
Juniorów, które odbywają się od trzech
lat w Wejherowie. Jest to świetne narzędzie promujące ziemię wejherowską.
Dzięki zapałowi Pawła Sztenderskiego
i Grzegorza Gniecha udało się zgromadzić wielu partnerów, którzy wspierają
finansowo i merytorycznie organizację
tej dużej imprezy. W tym roku jednym
z tematów mistrzostw będą „Kaszuby
XXI wieku”. Organizatorzy zaplanowali
ponadto wystawę pod tym samym tytułem, którą utworzą prace 25 uczestników. Impreza odbędzie się 13 czerwca
w Olimp Resport & Spa w Wejherowie,
towarzyszyć jej będzie festyn. Ciekawym punktem tego wydarzenia okażą
się zapewne pokazy mistrzów Polski
barmanów oraz baristów. Ponadto
podczas mistrzostw szefowie kuchni ze
Stowarzyszenia Kucharzy Polskich będą
przeprowadzać różne pokazy gastronomiczne i warsztaty dla dzieci. Warto
dodać, że podczas ubiegłorocznej edycji
w niektórych pracach inspirację stanowiło kaszubskie wzornictwo.
Podczas jednej z edycji nocy muzeów w Wejherowie można było oglądać
wystawę wyrzeźbionych w arbuzach
prac związanych z tematyką kaszubskich dworków i pałaców. Ekspozycja
cieszyła się dużym zainteresowaniem.
W maju tego roku Paweł Sztenderski
i Grzegorz Gniech po raz kolejny prezentowali sztukę carvingu podczas
nocy muzeów w grodzie Wejhera. Tym
razem na arbuzach można było zobaczyć podobizny znanych władców kaszubskich.
Pokaz umiejętności Sztenderskiego
i Gniecha będziemy mogli zobaczyć
m.in. podczas tegorocznego XIV Kaszubskiego dyktanda, które odbędzie
się w Gdyni.
Fot. Archiwum Instytutu Sztuki Carvingu
POMERANIA CZERWIEC 2015
GOSPODARKA
Gdańskie Airport City
Lotniska pełnią w XXI wieku taką samą funkcję, jaką pełniły porty morskie w wieku XVI. To
wokół nich rozwijały się miasta, prowadzona była wymiana handlowa, tętniło codzienne życie.
Dzisiaj tę rolę zaczynają odgrywać lotniska. Również port lotniczy w Gdańsku.
Doskonałe miejsce do prowadzenia
biznesu
Dynamiczny rozwój transportu lotniczego oraz infrastruktury lotniskowej
sprawia, że rośnie znaczenie otoczenia
portów lotniczych jako lokalizacji biznesowych. W dużych portach lotniczych
i na przyległych do nich terenach, zazwyczaj dotąd niezagospodarowanych,
powstają nowe miejskie dzielnice będące doskonałym miejscem do prowadzenia biznesu. W ten sposób w obrębie
lotniska rosną miasteczka zwane potocznie „Airport Cities”. Skupiają one
różnorodne formy usług adresowanych
zarówno do podróżnych, w tym głównie do pasażerów biznesowych, jak i do
mieszkańców pobliskich aglomeracji.
Funkcjonują tu liczne sklepy wolnocłowe, restauracje, bary, kawiarnie, hotele, kasyna, osiedla mieszkaniowe, parkingi, banki, kantory wymiany walut,
centra biurowe, kongresowe, handlowe,
logistyki i dystrybucji. W przypadku
większych lotnisk zdarzają się również
liczne atrakcje kulturalne i rozrywkowe. W Europie przykładami miejsc,
które można określić mianem „Airport Cities”, są lotniska w Düsseldorfie, Wiedniu, Zurychu czy Frankfurcie.
Jednak najlepszym europejskim przykładem na zobrazowanie tej idei jest
lotnisko Amsterdam Schiphol, gdzie na
obszarze 2,8 hektara, oprócz samego
portu lotniczego, znajdują się centra
handlowe, muzeum sztuki, kasyno,
poczekalnia dla rodziców z dziećmi,
ekspresowy salon wellness&spa, hotele, 446 000 m kw. powierzchni biurowej, stacja kolejowa oraz metro.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Zatrudnionych jest na nim 62 000 osób
pracujących w 596 firmach, a lotnisko
generuje 1,5 do 2 proc. holenderskiego
PKB. Z ciekawostek: do kluczowych inwestycji przyszłości zaliczane jest m.in.
pole golfowe.
Szansa na dalszy rozwój,
nie tylko dla lotniska
Czy gdańskie lotnisko pójdzie w ślady
wspomnianych wyżej portów lotniczych? Wszystko wskazuje na to, że tak.
Dynamiczny rozwój lotniska w ostatnich latach sprawił, że zaczęto myśleć
także o rozwoju terenów wokół niego.
Gdańskie „Airport City” miałoby integrować się z planami zagospodarowania przestrzennego miasta i wpisywać
w charakter okolicznych inwestycji,
w ostatnich kilku latach bowiem
w okolicy portu powstały m.in. biurowce znanych w Polsce i na świecie
firm, głownie z branży informatycznej, np. Intel i Young Digital Planet.
W 2013 roku ok. 200 metrów od portu
lotniczego działalność rozpoczął hotel
Hampton by Hilton. Hotel nastawiony
jest na obsługę zarówno tradycyjnych
gości hotelowych, jak i biznesmenów, którzy podróżując po Europie
czy świecie, spotykają się wyłącznie
w okolicach lotnisk, by jak najmniej
czasu stracić na dojazd na biznesowe
spotkanie i powrót z niego. To jedna
z pierwszych inwestycji wpisująca się
w przyszły okołolotniskowy projekt.
Podobnie jest z budowaną Pomorską
Koleją Metropolitalną. Przystanek Port
Lotniczy usytuowany na wysokości
terminalu T2 i bezpośrednio z nim
połączony ułatwi transfer pasażerów
do przyszłej dzielnicy „Airport City”. Jeszcze w tym roku powstaną nowe
drogi, które uporządkują sposób poruszania się przy lotnisku. Zmiany
mają ułatwić przemieszczanie się pasażerom korzystającym z komunikacji
miejskiej i autokarów dojeżdżających
z innych miast. Żeby infrastruktura
drogowa w sąsiedztwie lotniska mogła zacząć w pełni funkcjonować, musi
jeszcze zostać wydłużona Trasa Słowackiego, tak aby zapewnić swobodny
dojazd do terminalu T2. Ta część inwestycji leży jednak po stronie miasta.
Pomysłodawcom – władzom Portu Lotniczego w Gdańsku – chodzi
o jak najlepsze wykorzystanie terenów
w bezpośrednim sąsiedztwie lotniska
i wprowadzenie porządku urbanistycznego w strefie przedterminalowej i okolicy. Jednak przede wszystkim to szansa
na dalszy rozwój dla samego lotniska,
ale także dla Trójmiasta i całego regionu. W tym roku władze portu chcą
znaleźć firmę, która opracuje dla nich
strategię dla „Airport City”, czyli lotniskowej dzielnicy z biurowcami, hotelami i sklepami. Wybrany doradca będzie
musiał przedstawić analizy rynkowe
i finansowe oraz zaproponować model
działania przyszłego projektu.
Mając na uwadze obecne i planowane inwestycje biznesowe, infrastrukturalne oraz ciągły rozwój
lotniska, nowa dzielnica ma szansę
stać się strategicznym miejscem na
mapie województwa pomorskiego.
Sławomir Lewandowski
11
KASZËBI W PRL-U
Zéńdzenia
ù Méstra Jana.
Jón Trepczik
w ùbecczich
zôpiskach do 1956 r.
(dzél 2)
Pò wëbùchù II swiatowi wòjnë Méster Jón wrócył na kaszëbską zemiã. Wiadła ò tim
mòżemë nalezc midzë jinszima w pismionie z 6 łżëkwiata 1955 r. wësłónym przez przédnika
kartësczégò ùrzãdu bezpiekù do wëszëznów bezpieczi w Wejrowie. Bëło òno òdpòwiedzą na
kąsk wczasniészą prosbã ÙB z Wejrowa ò przeprowadzenié dokładny wëdowiédzë na témã
Jana Trepczika. Wejrowskô bezpieka, co w pòłowie piãcdzesątëch lat XX wiekù krëjamno
dozéra Méstra Jana, chca ùdostac òd kartësczich „towarzëszi” jegò pòdrobną charakteristikã,
w chtërny zamkłé miałë bëc wiadła tikającé sã jegò dzejaniégò, przënôleżnotë do òrganizacjów
i jegò òdnieseniô do Pòlôchów òb czas wòjnë.
SŁÔWK FÒRMELLA*
Historiczné zdrzódła
a jiwrë z pamiãcą
W nadczidniãtim wëżi pismionie z 6
łżëkwiata 1955 r. wëczëtac mòżemë, że
na samim pòczątkù hitlerowsczich rządów na naji zemi Trepczik mieszkôł
w Strëszi Bùdze kòle swòjegò szwagra Bruna Klejnë. Robił ù niegò na
gbùrstwie do 1943 r., czedë to zaczął
prôcã w Ùrzãdze Gminë w Swiónowie.
Z jinëch zdrzódłów z tegò czasu wiémë, że w nym slédnym placu zajimôł
sã òn pierwi prowadzenim zôpisów
w ksãdze meldunkòwi, a kąsk pózni
gminną kasą. W tim môlu wôrt dejade
pòdsztrëchnąc téż, że rozmajitégò zortu
historiczné zdrzódła, w jaczich zamkłô
je wiédzô na témã naji ùszłotë, mògą
nas czasã òcëganic. Zdôrzô sã doch, że
w jednym dokùmeńce napisóné je jedno, a w drëdżim ju cos jinszégò, chòc
òba òpisëją to samò. Różnice mògą
sã tikac na przëmiôr datë, czedë cos
sã zdarzëło, abò téż tegò, na jaczi ôrt
zdarzenié òstało òpisóné. Wëchôdac
12
to mòże nié blós z lëchi wòlë tegò, co
nen dokùmeńt pisôł (chòc tak cos téż je
mòżlëwé), ale téż z jiwrów z pamiãcą.
Òsoblëwie czej chtos gôdô abò pisze
ò rzeczach ju dosc dôwnëch. A piszã
ò tim temù, że w zôpiskù z òperacjowégò
kôrbieniô ùbówców z Janã Trepczikã
z 15 lëpińca 1955 r. czëtómë, że w swiónowsczim ùrzãdze gminë robił òn nié
òd 1943, a ju òd 1941 r. Jeżlë chòdzy
ò przëjãcé przez Méstra Jana III grëpë
niemiecczi nôrodny lëstë, zdrzódła
téż pòdôwają rozmajice. W zôpiskù
z òperacjowégò kôrbieniô z lëpińca
1955 r. widzymë, że stało sã to nibë
w 1943 r., a wedle nadczidniãtégò rëchli
pismiona z 6 łżëkwiata 1955 r. miało to
môl w rokù 1942. Zdôwô mie sã równak, że barżi szlachùje za prôwdą ta
drëgô data.
Wòjnowé kawle Trepczika
W 1943 r. jak wiele Kaszëbów Jón Trepczik wcygniãti òstôł do niemiecczégò
wòjska. We wspòmniónym zôpiskù
z lëpińca 1955 r. wëpisóné òstałë rozmajité drobnotë, co tikałë sã jegò
służbë w Wehrmachce. Béł żôłniérzã
19 Diwizje Procëmlotniczi Artilerie.
Przebiwôł tej w Hanowerze i w Belgie. W pòstãpnym rokù, to je w 1944,
òstôł przeniosłi do Weterinarny Kómpanie do Italie. Òb czas bëcégò w tim
kraju zwiornął z niemiecczégò wòjska.
W maju 1945 r. kòle Wenecje, w czasu,
czej zemia ta òsta wëzwòlonô przez
amerikańsczé wòjskò, przëłącził sã do
partizanów. Përznã pózni w Trewiso
wstąpił do II Kòrpùsu Pòlsczégò Wòjska
na Zôpadze, gdze zajimôł sã ùczbą analfabetów. W 1946 r. przeniosłi òstôł na
leżã kòle Neapòlu, a jesz pózni wëjachôł
do Glasgow na Britijsczich Òstrowach
i dopiérze stądka w tim samim rokù
wrócył do Pòlsczi.
Co sã tikô tegò, co w piãcdzesątëch
latach ùszłégò stalata mòcno interesowało wejrowską bezpiekã, to je dzejaniô w òrganizacjach i òdnieseniô do
Pòlôchów, to z pismiona ÙB w Kartuzach z 6 łżëkwiata 1955 r. towarzësze
z Wejrowa nie dowiedzelë sã ò Méstrze
Janie nick lëchégò. Napisóné tam bëło,
że nie przënôlégôł òn do niżódny
POMERANIA CZERWIEC 2015
KASZËBI W PRL-U
hitlerowsczi òrganizacje, ani nie wespółdzejôł z Niemcama. Wiémë równak
téż, że wiadła te i tak nie zmieniłë za
baro pòzdrzatkù fónkcjonariuszów
ùrzãdu bezpiekù na personã Jana Trepczika i nie zmiészëłë jich niedowiérnotë
w òdniesenim do niegò.
W „Pòmòrsczim Grifie”
Wôrt w tim môlu nadczidnąc ò czims,
co w żëcym Trepczika nie je za baro
znóné, to je ò jego przënôleżnoce
do Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacje
„Pòmòrsczi Grif”. Wiadło ò tim nalôzł
jem w rapòrce zrëchtowónym dlô bezpieczi przez ji wiadłodôwôcza ò tacewnym mionie „Kos-Wojciech” w dniu 17
stëcznika 1956 r. Napisôł òn, że z karna
zrzeszińców do „Pòmòrsczégò Grifa”
przënôlégelë Jón Rómpsczi, Francëszk
Grëcza i Jón Trepczik. Zdôwô sã
pòtwierdzëwac to wiadło służbòwi
zôpisk zrëchtowóny we Gduńskù
w stëcznikù 1955 r., w chtërnym
czëtómë, że Jón Trepczik béł nôleżnikã
„Pòmòrsczégò Grifa” i miôł tam tacewné
miono „Józef”. Nie nalôzł jem równak we
zdrzódłach Institutu Nôrodny Pamiãcë
niżódnëch drobnotów na tã témã.
Pòtkania zrzeszińców
w Gòwidlënie i Kartuzach
Jeżlë chòdzy ò żëcowé kawle Trepczika
z czasów II swiatowi wòjnë, to mùsz
je wspòmnąc jesz ò zéńdzeniach zrzeszińców, co miałë òdbëwac sã w tim
czasu co czile miesący. Nadczidł ò nich
w swòjim pisónym dlô ùrzãdu do sprawów bezpiekù rapòrce z 17 stëcznika
1956 r. krëjamny wiadłodôwôcz „Kos-Wojciech”. Môlama, gdze sã òne
òdbiwałë, bëłë plebaniô ks. F. Grëczë
w Gòwidlënie i kartësczi dodóm Féliksa Marszôłkòwsczégò. Ùczãstnikama
jich òkróm samégò Trepczika bëlë: ks.
F. Grëcza, J. Rómpsczi, Sztefón Bieszk, F.
Marszôłkòwsczi ë Aleksander Labùda.
Tej sej zdarzało sã, że jaczis z nëch
dzejarzów ni mógł przëjachac, bò na
przëmiôr, jak to biwało w przëtrôfkach
Labùdë, Trepczika czë Bieszka, nie dostôł wòlnégò z niemiecczégò wòjska.
Zetkania te òdbiwałë sã jaż do czasu
pòjmaniô przez Niemców Rómpsczégò
i ks. Grëczë. Pózni zrzeszińce òprzestelë
je rëchtowac. Cëż taczégò dzejało sã òb
czas nëch zéńdzeniów? Wedle „Kosa-Wojciecha” ùczãstnicë jich czëtelë swòje
dokazë, kôrbilë ò sprawach kaszëbsczi
pismieniznë, jãzëka ë pisënkù. Òkróm
tegò miałë tam bëc tedë rëchtowóné
regle przińdny aùtonomie Kaszëb
w òbrëmienim nowi Pòlsczi. Napisóny
òstôł nibë w ti sprawie memóriał i dejologiczny program, jaczi miôł bëc wësłóny
do Londinu, a zarô pò zakùńczenim
wòjnë dóny pòlsczémù rządowi. Aùtor
rapòrtu, to je „Kos-Wojciech”, òkróm
napisaniô tegò wszëtczégò przëòbiecôł
fónkcjonariuszóm bezpieczi, że mdze
miôł starã zdobëc òdpisënczi nëch
dokùmeńtów i wëdowiedzec sã, czë
zrzeszińce pò prôwdze mielë òb czas
wòjnë łączbã z Londinã.
Drãgò terô pòwiedzec, czë rzeczë
òpisóné przez „Kosa-Wojciecha” są
prôwdą. Òsoblëwie chòdzy tuwò
ò sprawã zrëchtowaniô negò memóriału ò aùtonomie Kaszëb i łączbë
zrzeszińców z pòlsczim rządã „londińsczim”. Nawetka sami fónkcjonariuszowie służbë bezpiekù w piãcdzesątëch
latach ùszłégò stalata nie bëlë tegò
gwësny. Nadczidlë prôwdac ò ti sprawie w napisóny we Gduńskù 24 łżekwiata 1958 r. Infòrmacje tikający sã
rozwiju ë sztôłtowaniégò sã kaszëbsczégò
separatizmù, ale napiselë tam, że wiadła
te nie òstałë pòtwierdzoné.
Dzejarze ò słowiańsczim pòzdrzatkù?
Pò przëjachanim nazôd do Pòlsczi Méster
Jón, jeżlë wierzec nadczidce zamkłi
w pismionie z 6 łżëkwiata 1955 r., przë­
biwôł krótczi czas w Swiónowie. Kąsk
pózni przecygnął do Prokòwa kòle
Kartuz, pò czim dopiérze zamieszkôł w Wejrowie, gdze zaczął robic
jakno szkólny. Zaczął tej wespółdzejac z wëchôdającą tedë prawie w nym
gardze òdrodzoną pò wòjnie „Zrzeszą
Kaszëbską”. W aktach INP ni ma wiele
wiadłów, co bë tikałë sã jegò robòtë dlô
tegò cządnika. Tej sej jidze nalezc blós
jaczés òglowé wiadła na tã témã. Jednym z cekawszich zôpisków, co tikają
sã Trepczika w tim czasu, je agenturowi rapòrt wiadłodôwôcza bezpieczi ò tacewnym mionie „Walkowski”
z 8 rujana 1947 r., to je z czasu ju pò
zlëkwidowanim „Zrzeszë”. Wedle niegò
Trepczika razã z Rómpsczim i Bieszkã
mòżno bëło zarëchòwac do karna
kaszëbsczich dzejarzów ò słowiańsczim
pòzdrzatkù. „Walkowski” pisôł, że bëlë
òni czësto sómny i jakbë sã prowadzëło
w òdniesenim do nich rozëmną pòlitikã,
tej mòglëbë sã stac przëstojnikama
dzysdniowi jawernotë, to je „lëdowëch”
rządów w Pòlsce. Òkróm te nen sóm
wiadłodôwôcz béł dbë, że mòglëbë
òni bëc redaktorama kaszëbsczégò
pismiona ò słowiańsczim charakterze, chtërno bëłobë procëmtrëcëzną
na pòdskacywóną z Pelplëna robòtã
wrogów lëdowi Pòlsczi. Òkôzało sã
dejade, że to, co pisôł „Walkowski”,
bëło dosc dalek òd jawernotë. Ani
wëmieniony przez niegò lëdze nie
stelë sã przëstojnikama nowëch rządów, ani téż nie òstelë redaktorama
niżódnégò cządnika. Niezanôléżno òd
te, co mëslôł so „Walkowski”, stało sã
czësto jinaczi. „Zrzesz Kaszëbskô” ani
na ògle kaszëbskô rësznota nie bëłë
wëszëznóm rządzący partie i państwa
do niczegò pòtrzébné. Dëcht czësto
òpaczno. Wszëtkò to, co chcało bëc chòc
w môłim dzélu samòstójné i niezanôléżné òd wëszëznów partie i państwa, bëło
lëkwidowóné. Tak stało sã téż ze „Zrzeszą Kaszëbską”, co miało cësk na żëcé ë
dzejnotã Jana Trepczika.
*Autor je starszim archiwistą w archiwalnym
dzélu gduńsczégò partu Institutu Nôrodny
Pamiãcë.
R E K L A M A
POMERANIA CZERWIŃC 2015
13
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
Kłopoty z Klio
czy Klio ma kłopoty?
STANISŁAW SALMONOWICZ
W starożytnej Grecji muzami nazwano
bóstwa opiekuńcze ludzkich dokonań,
twórczości, sztuki. W sumie muz było
dziewięć, były muzy poezji, muzyki,
tańca, astronomii i filozofii, a wśród
nich Klio, muza historii, czyli historiografii, muza tych, co piszą o historii
dawnej czy świeżo przeżywanej. Czy
działa nadal bóstwo opiekuńcze historyków, można dziś wątpić. Rozmaicie
oczywiście z historykami przez wieki bywało, nieraz służyli i nadal służą
swoim władcom czy narodom, opiewając sukcesy, ukrywając klęski i nędzne
postępki.
W XX wieku, niekoniecznie może
wyłącznie na chwałę kultury, narodziły
się dwie nowe, rzekomo wspaniałe, ale
potężne muzy naszych czasów: kinematografia, czyli przemysł filmowy, oraz
telewizja. Obie te muzy czy nie muzy
dziś panują głównie nad umysłami ludzi, określają ich spojrzenie na świat, na
przyszłość i na przeszłość. Już w 1931 r.
pisarz rosyjski Ilia Erenburg, który miał
talent do lapidarnych sformułowań, nazwał światowe centrum kinematografii, Hollywood, „fabryką snów”. Możemy
się oczywiście pytać, czemu miałoby to
szkodzić poważnym adeptom sztuki
czy fachu spod znaku Klio? Otóż od lat
obserwując zmienne sytuacje kształtujące obrazy przeszłości w skali globalnej, a głównie w optyce spraw polskich,
14
mam tu (podobnie jak i wielu moich kolegów) – wrażenia mieszane, w sumie
niekoniecznie pozytywne.
Zacznijmy od stwierdzenia równie dobrze prawdziwego w Polsce, jak
i w innych krajach kręgu europejskiego. Nauczanie historii jest z reguły ukierunkowane wyłącznie na pewien obraz
historii ojczystej. W niektórych krajach
(jak Francja) miało to zawsze charakter
wręcz klasyczny: młody Francuz niewiele wiedział (i chyba nadal niewiele
wie) o geografii i historii Europy i świata, natomiast doskonale musiał znać
sprawy ściśle francuskie. Dziś w Europie nauka historii na ogół bywa spychana na margines dydaktyki, często jest
to przedmiot nielubiany przez uczniów.
Dodajmy, że historia wieku XX,
skomplikowana i ciągle kontrowersyjna, z reguły bywa w miarę możliwości częściowo pomijana. W Polsce po
upadku komunizmu pozostało na długie lata grono nauczycielskie mocno
związane z epoką PRL-u, stąd uciekało
od jakichkolwiek nowych opisów spraw
lat 1939–1989. Z reguły na uniwersytety przychodziły roczniki studentów,
którzy nigdy nie słyszeli, jaką rolę historyczną odgrywali Bierut, Gomułka
czy Mikołajczyk, nie wiedzieli nic o Teheranie, Jałcie, Katyniu. Jeżeli tak było
i nieraz jest dalej u nas, to na co możemy liczyć w zakresie historii Polski XX
wieku w skali globalnej? Oczywiście,
że dla wielu kwestii istnieje fachowa,
wielojęzyczną literatura naukowa, czasem i dostępna w książkach ciekawie
i przystępnie napisanych. Rzecz jednak
w tym, że książek dziś się nie czyta, że
młode pokolenie do książek się nie garnie. Czy można jednak skonkludować
uspokajająco, że skoro nas wszystkich
przeszłość nie obchodzi, to po co o niej
pisać czy produkować filmy historyczne? Byłbym może przyjął takie rozwiązanie, choć dla historyka bolesne, kulturę zubożające o różne doświadczenia
i godne uwagi dokonania, ale sprawa
nie wygląda tak prosto. Otóż wbrew
pozorom tematyka historyczna, w najrozmaitszy sposób, jest stale obecna
w telewizji i w kinach.
Nie dysponuję tu żadną statystyką,
ale łatwo zauważyć, że w ogromnej
ilości filmów, w wielu serialach, nawet
komediach, filmach obyczajowych itd.,
nie wykorzystuje się scenerii współczesności, ale raczej dla rozrywki niż dla
innych przyczyn, dla szukania tego, co
filmowcy amerykańscy nazywają jakąś
„story”, czyli dla znalezienia historyjki,
która widza może zainteresować, sięga
się właśnie do takich czy innych rekwizytów historycznych. Pełno więc w nich
obrazów, które dzieją się w jakichś mitycznych czasach przedhistorycznych
barbarzyńców, w epoce Antyku, Wikingów, Inków. Do tego dochodzą rozliczne filmy z europejskiego średniowiecza
o wybitnie sensacyjnym charakterze.
W większości przypadków scenariusze
POMERANIA CZERWIEC 2015
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
takich filmów nie mają wiele wspólnego ze znanymi historykom faktami.
Póki chodzi o tak odległe od nas tematy, że nie budzą żadnych skojarzeń ksenofobicznych czy nacjonalistycznych,
póty możemy sobie powiedzieć, że są
to zwykłe filmy przygodowe, tematy
wydane na łup „fabryki snów”, które
wielkiej szkody społecznej nie czynią.
Natomiast, kiedy zbliżamy się do wieku XX, a mamy za sobą dwie wojny
światowe, dzieje potwornych totalitaryzmów, faszystowskich i komunistycznych, dzieje zbrodni ludobójstwa
na różnych narodach, to wtedy ostrożność jest wielce wskazana, a nie każda
indywidualna „story” budzić może nasz
merytoryczny podziw. Ograniczam się
ogólnie do spraw polskich, które niestety przez ostatnie 70 lat niekoniecznie
były przedmiotem uczciwego zainteresowania owej dziesiątej i jedenastej
muzy, i to zarówno w Polsce (pod rządami cenzury PRL), jak i na świecie.
Dlaczego to nie jest sprawa obojętna,
że w jakimś filmie czy serialu polskie
sprawy historycznie pogmatwane wyglądają niejasno, niezrozumiale bądź
wręcz niewesoło i niezgodnie z podstawowymi faktami historycznymi?
Wbrew pozorom opinii międzynarodowej poglądy przeciętnego obywatela
w skali globalnej kształtują się właśnie
dzięki telewizji i kinematografii. Żyjemy bowiem w epoce cywilizacji obrazkowej. Zazwyczaj wielu twórców
uważa, że należy widza zaskakiwać,
sytuacje gmatwać, podstawowych danych, gdzie i w jakiej chronologii akcja
się toczy, skąpić. Wiele elementów treści różnych filmów w odbiorze ulega
takim czy innym nieporozumieniom.
Dość rzadko otrzymujemy wielkie filmy historyczne, których przesłanie nie
ulega wątpliwości. Trudno zaś nie przypomnieć faktu socjologicznie jasnego:
ludzie z reguły przyjmują obrazy telewizyjne (zwłaszcza treści historycznej)
jako realistyczny obraz danej sytuacji,
nie kwestionują prawdziwości mało
znanych realiów. Amerykanie po wojnie nakręcili kilka znakomitych filmów
historycznych o tematyce im szczególnie bliskiej (o Pearl Harbour, o Arnhem
i o wojnie z Japończykami). Tam jednak,
gdzie chodzi o sprawy kłopotliwe, kinematografie francuska (sprawa Vichy)
czy niemiecka, rzecz jasna, mają swoją
politykę historyczną: pewnych tematów się nie porusza, a jeżeli są poruszone na marginesie tej zasady, to dany
film w handlu schodzi na manowce
(przykład: film „Lucien Lacombe” bojkotowany szeroko we Francji z uwagi na
realistyczny obraz reżimu Vichy i jego
zbrodni). Najczęściej porusza się tematy
kontrowersyjne w sposób korzystny dla
danego kraju. Mam tu na myśli zwłaszcza kinematografię RFN. Przykładem
koronnym i skandalicznym jest w ostatnim okresie wielki serial niemiecki
„Nasi ojcowie, nasze matki”, który
zwłaszcza w sekwencjach związanych
ze sprawami polskimi jaskrawo mija
się z faktami historycznymi. Warto dodać, że konsultantem naukowym tego
filmu był historyk znany w Niemczech
z nacjonalistycznej postawy i który co
ciekawe, w ogóle nie jest specjalistą od
tych spraw.
Musimy sobie zdawać sprawę
z tego, że po II wojnie światowej sprawy polskie lat 1939–1956 były niewygodne dla wszystkich: nie tylko dla
cenzury PRL, ale i dla całego świata
zachodniego, w tym i dla kinematografii RFN. Do dziś panuje często w tych
sprawach ignorancja bądź wręcz zła
wola, której symbolem jest od półwiecza powtarzane kłamstwo, tak zwana
nieśmiertelna pomyłka geograficzna,
o „polskich obozach zagłady dla Żydów”. Podobnie wygląda problem powstania warszawskiego, które przez
lata zostało tak globalnie zapomniane
czy było świadomie ignorowane, że
nawet dziś prezydenci naszych sojuszników publicznie nie wiedzą, o jakie
powstanie w Warszawie chodziło. Czy
ten stan rzeczy utrwalony przed rokiem
1989 się zmienił? Przypominam, że nawet wielki film Andrzeja Wajdy „Katyń”
wiele nie zmienił, jeżeli chodzi o świadomość, czym był Związek Sowiecki.
Dziś możemy obserwować na przykładzie spraw ukraińskich, że nadal
znaczna część Europy zawsze wybiera
Rosję i jej kłamstwa, a nie interesy zagrożonych przez Rosję krajów Europy
środkowo-wschodniej. W takiej trudnej sytuacji film historyczny odgrywa
swoją rolę. Nasza kinematografia ucieka
jednak od wielkich tematów okupacyjnych, choć nie brak tam interesujących
„story”. Nie zdołaliśmy na przykład
przypomnieć Anglikom o roli polskiego
lotnictwa. Ciągle brakuje pieniędzy na
nakręcenie projektowanego filmu w tej
kwestii. Legenda wielka Armii Krajowej pozostaje naszą regionalną specjalnością. Poza Polską możemy czytać
i oglądać obrazy kłamliwe, inspirowane
przez RFN bądź Rosję.
Jeżeli jakaś tematyka okupacyjna
czy epoki PRL-u pojawia się w polskim
filmie, to można mieć wrażenie, że
reżyserowi nie chodzi o przybliżenie
skomplikowanych spraw przeszłości,
a jedynie o taką czy inną „psychologiczną story”, która ma mieć na tyle
walor uniwersalny (?), że przeciętny
widz poza Polską nie wie nawet dokładnie, o co tu w istocie chodzi, co
reprezentują poszczególne osoby i jak
wyglądała – w konkretach – epoka, do
której film formalnie nawiązuje. Nie
mamy żadnego wielkiego polskiego
filmu, wolnego od ograniczeń cenzury
PRL-u, o polskich sprawach okupacji
niemieckiej. O rzeczywistych dylematach moralnych, ale i bytowych ludzi
tej epoki, dylematach, które były obce
w tej ostrości Francuzom, Holendrom
czy Czechom. Być może, że takie filmy
polskie nie mają szans na sukces na
festiwalach międzynarodowych, ale
powinno być naszym celem, by przeszłość mrocznych lat 1939–1945 była
w naszym kinie obecna, zrozumiała,
a zwłaszcza wiarygodna.
A MOŻE PRENUMERATA?
POMERANIA CZERWIŃC 2015
s. 2
15
NA BINIE
Ta kôłbasa mie szmaka
No era una salchicha de Kaszubi / To nie bëła wòrzta z Kaszub – taczi téater przërëchtowelë sztudérowie Institutu Romańsczi Filologie Gduńsczégò Ùniwersytetu wespół ze Sztudérsczim Nôùkòwim
Kòłã Iberisticzi.
22 maja pòjachôł jem na Filologiczny
Wëdzél GÙ nié do kùńca gwës, czë dobrze robiã. Plakat za baro mie sã nie widzôł, titel jaczis dzywny… Na szczescé
pòsłëchôł jem zachãtów prof. Danutë Stanulewicz i baro ji za to dzãkùjã. Pò pierszé za to, że doznôł jem sã, że nawetka
na amatorsczi pòkôzk rëchtowóny przez
sztudérów (i to nié aktorstwa) mòże
przińc pò prôwdze fùl lëdzy. Jeżlë nawetka sztótama ten felënk profesjonalnégò
przëszëkowaniô bëło widzec, to równak
ni miało to niżódnégò cëskù na zabawã
i pòzytiwny òdbiér całoscë. Przepis
na to béł taczi: bëlnô kòmediowò-kriminalnô akcjô, wiôldżé zaangażowanié wszëtczich ùczãstników widzawiszcza, dobrô ùdba na wcyganié do akcji
pùbliczi (co pôrã minut aktorzë pòjôwielë
sã midzë nama, zadôwelë pitania) i tekst
tak napisóny, że pòd kùńc przedstôwkù
człowiek do czësta zabéł, że dokôz je gróny w baro słabò mù znónym szpańsczim
jãzëkù. Aktorzë pòwtôrziwelë te same
zdania pò pôrã razy (ale tak, że akcjô
nick nie tracëła na chùtkòscë), swòją grą
pòkazywelë to, ò czim gôdelë, do te na
ekranie pòjôwiałë sã malënczi, chtërne
pòmôgałë wszëtkò zrozmiec. Mòżna blós
pòwinszowac taczi ùdbë i pòdpòwiedzec
Kaszëbóm, co rëchtëją dokazë na binã, że
dô sã pëszno sparłãczëc téater z ùczbą
jãzëka.
Wôżné je téż to, że taczé przedstôwczi stałë sã ju tradicją. Jak rzekł mie
Zgłoszenia przyjmujemy do
15 czerwca 2015
Letnia szkoła
języka kaszubskiego,
kultury i historii Kaszub
Część teoretyczną w systemie stacjonarnym przeprowadzi wykwalifikowana kadra (wykładać
będą m.in. prof. Cezary Obracht-Prondzyński, Danuta Pioch, Stanisław Janke czy David Shulist).
Zajęcia odbędą się w wymiarze 60 godzin lekcyjnych (50 godzin zajęć z gramatyki i ortografii
języka kaszubskiego oraz 10 godzin z historii, kultury, sztuki i regionalizmu).
Część warsztatowo-praktyczna będzie liczyła łącznie 60 godzin lekcyjnych i ma polegać na
bezpośrednim kontakcie z językiem kaszubskim oraz kulturą i tradycją Kaszub.
W celu zapisania się na kurs i rezerwacji miejsca należy wypełnić i wysłać Formularz
zgłoszeniowy znajdujący się na stronie www.kaszubi.pl do końca 15 czerwca 2015 roku.
Uczestnicy otrzymają CERTYFIKAT potwierdzający ukończenie kursu.
Kurs będzie trwał 14 dni, łącznie 120 godzin lekcyjnych
16
w w w.kaszubi.pl
Podczas Letniej szkoły uczestnicy doświadczą żywej kaszubskiej kultury poprzez wspólne wyjazdy
do okolicznych miejscowości, m.in. Kluk, Wdzydz Kiszewskich, Swołowa, Płotowa, Wejherowa,
Bytowa, Słupska, Kościerzyny, Kartuz, Gdańska i Sopotu.
Szczegółowe informacje
można znaleźć na stronie
od 29 czerwca do 13 lipca 2015 roku
Andrzéj Òrłowsczi, wespółaùtor (razã
z białką Norą) No era una salchicha de
Kaszubi, sztudérowie rëchtëją dokôz na
binã rok w rok ju òd 13 lat. Wiele lëdzy,
òsoblëwie absolweńtów, dôwnëch aktorów, niecerplëwò żdaje na to, co tim razã
wëmëslą i zagrają jich młodszi drëszczi
i drësze. To zagwësniwô fùl zalã.
A skądka sã wzãła kaszëbskô wò­
rzta? Baro sã nama widzą Kaszëbë.
Kòżdégò rokù wiele czasu spãdzywómë
w Łątczënie i mómë leżnosc je pòznawac.
Do te łońsczégò rokù jesmë bëlë na
nôùkòwi kònferencji, jaczi témą bëła ùczba
cëzëch jãzëków, w tim kaszëbsczégò. To
nas pòdskacëło i przekònało, że mùszimë
téż jakòs sã włączëc w propagòwanié
kaszëbiznë – gôdô Nora Òrłowskô, Argentinka, jakô ùczi szpańsczégò na
GÙ. Chcemë jesz pòdczorchnąc, że
òkróm wòrztë, na binie pòjawiła sã téż
pòstacjô Kaszëbczi, młodi sztudérczi
z Erasmùsa, jakô swòje wëpòwiescë
gôdała pò kaszëbskù (tłómaczenié
zrëchtowała Hana Pestka).
Ten szpańskò-kaszëbsczi miszung
òbzérało sã i słëchało czësto dobrze. Za
rok gwës pòjadã zôs.
DM
Òdj. DM
POMERANIA CZERWIEC 2015
CASSUBIANA I POMERANICA W INTERNECE / Z KOCIEWIA – GADKI RÓZALIJI
Kaszubskaksiazka.pl w nowëch ruchnach
16 maja minãłë trzë lata òd pòwstaniô internetowi ksãgarnie
www.kaszubskaksiazka.pl. Z ti leżnoscë do kùńca czerwińca
dostóniemë 10% rabatu na wszëtczé ksążczi.
Zmienił sã téż graficzny wëz­drzatk starnë. Òstało dodóné
czile no­­wëch mòżlëwòtów, np. szëkba wszë­tczich pùblikacji
dónégò aùto­ra, bez­pòstrzédné sparłãczenié z Facebookã. Są téż
nowé załóżczi – „idealne na prezent”, „bestsellery”. Ùnowionô
starna je dopasowónô do smartfónów i jinëch przenosnëch
ùrządzeniów, bò widzymë, że wiele lëdzy kùpiwô prawie na taczi
ôrt. Dlôte jesmë mùszelë kąsk graficzno „òdchùdzëc” Kaszëbską
Ksążkã, żebë chutkò sã òtmikała – tłómaczi Ana Dunst
z Wëdôwiznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Dzysô na www.kaszubskaksiazka.pl jidze kùpic kòl 450
ksążków, platków czë gadżetów. Trzë lata temù bëło jich 116.
W pierszim miesącu dzejaniô zazdrzało na starnã 1570 lëdzy,
chtërny kùpilë 10 ksążków. Terô strzédno wchôdô na niã 3300
lëdzy òb miesąc, a przedôwónëch je wiãcy jak 250 pùblikacjów.
W internetowi ksãgarnie mómë nié leno ksążczi Wëdôwiznë
KPZ, ale téż jiné na kaszëbskò-pòmòrsczé témë, jaczé wëdôwają
Kaszëbsczi Institut, Bernardinum, Wòjewódzkô Pùblicznô
Mój wnuk chudożnik
Z Y TA W E J E R
Dziś żam grzebałóm we swojych szpargałach, co jych móm
całe mniechi, ji derłóm, co sia dało!
Toć musiałóm, bo jinaczi zgina wew tim bajzlu. Nó jó, ale
patrza, czi moga podrzyć abo podskasiyć łogań timi papjyrziskami czi niy. Patrza, a tu je nagryzmolóni wjyrsz wnuka
na Dziań Matki, chtóran łón przisłał córce, eszcze jak sztudyrował. Jak łón był na studjach, to psisał wjyrsze, malował,
śpśywał, grał na gitarze, istorni chudożnik! Chudożnik to je
po rusku artysta. Jó, chudi to łón był, ale żebi zara artysta?
Ale czego to babka nie wimiśli o swojim wnuku?
Zdziebko żam je łusprawjedliwjóna, bo ja tyż psisałóm,
jak byłóm we szkołach! Ja mniałóm zdziebko tego, ale pomniantóm ano 2 abo 3, bo sia topjylim na spłiwje kajakowim
na Zalywje Wjiślanim ji całki rubzak wped mnie do wodi, zez
mojimi łachami ji niełodżałowanó twórczośció!!! Tan jedan
wjyrsz, to łuż móm wew jedni gadce napsisani. Rozchodzi
sia o tan „Łodpowjedź ałtorowju żagla” ałtorstwa Lermóntowa. Łón psisał tak: „Bjelejet parus odinokij”. Jó, ja sia czułóm
taka samotna jak tan jego żagel we środku burzi na morzu! A
tan wnuk erbnył pó mnie te mankolije poeticke. Binójmni na
Dziań Matki wysmarował fest wjyrsziczek! Posłuchejta, ano
że łón nie psisał po kociewsku, a ja se pozwolyłóm trocha na
moja kociewska modła go przedmnianiyć. Obaczim, jak to
bandzie wijrzało.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Biblioteka i jinszi – dodôwô A. Dunst. Wôrt jesz pòdczorchnąc,
że na www.kaszubskaksiazka.pl zazérają lëdze z całégò swiata. Pierszą ksążkã kùpił Pòrtugalczik, òd te czasu westrzód nabiwców pòjawiło sã wiele lubòtników Pòmòrzô i Kaszub z całi
Eùropë, a téż z Aùstralie, Kanadë, USA i Nowi Zelandie.
Red.
Wew dniu Matczinygo Śłanta niezmniernie sia wzrusza,
Bo dalek łod Matki Najdroższi bić musza!
Dlatego śla do Cia ta kartka mizerna,
gdzie próba dziankcziniania podejmuja mnierna!
Musiałbym jych bowjam słać setki tisiónce,
bo żeś je dla mnie Mamo jak dla kwiatów słóńce!
Jak łóno przeca kwjatóm siła żicia daje,
ogrzewa ji kyrunek wzrostu wskaże,
Tak Ty mnie, Mamo, prowadzisz bez żicie!
Wskazujesz piękno wokół, przestrzegasz przed cierniem!
A gdy mi serce zmrozi strzała ludzki złości, Ty mi je zawdy leczisz
łogniam Twoji mniyłości!
Ale łuczyłaś mnie równie (ż), móndra to nałuka,
że samą słodiczą żić – to przeca nie sztuka.
Raniłóm Cia czansto słowami, na czarno ubierając przestrzań
mniadzi nami!
Kocham Ciebie mocko ji wjelce, choc żam tyle cierniów wbjijał
w Twoje syrce!
Dlatego nie tylko dziękować, lecz ji przeprosić muszę!
Znajduję, że tim wjyrszam duszę Twoją wzruszę!!!
Teraz ów Junak zajmiwa sia ochronó środowjiska. Tedi
żiczma mu wszitkygo najlepszygo ji pociechi zez przichówku,
chtórnygo miśla sia dorobji, choc czasi só niy potamu!
Dobrze Rózalija, że masz sia ło co troskać, na niy?! Żicie
bez kłopotów, to nie je żicie, jano śmniyrć za żicia!
Dobrych wnuków Wóm żicza!
Rózalija
17
Z POŁUDNIA
Krajobraz nasz powszedni
K A Z I M I E R Z O ST RO W S K I
Jakiś czas temu w wiosce położonej nad jeziorem pojawił się nadużywanej. W ten właśnie sposób dewastowany jest
dom letniskowy z jaskrawo niebieskim dachem, tak charak- nasz piękny kaszubski krajobraz, którym przecież lubimy się
terystyczny, że dla turystów stanowił punkt orientacyjny. chwalić. Jest jednak nadzieja, że to się zmieni. 28 czerwca
Bardziej wrażliwych po prostu kłuł w oczy i irytował. Może 2013 roku prezydent Bronisław Komorowski, na tle jeziora
z tego powodu, a może zbieżw Charzykowach, uroczyście
ność czasu była przypadkowa,
zainaugurował prace nad
Krajobraz to jest razem projektem ustawy o ochroRada Gminy w Chojnicach
uchwaliła, że budownictwo
wszystko, co stworzyła nie krajobrazu. Cieszyliśmy
na jej terenie musi spełniać
że stało się to u nas, choć
przyroda, i to, się,
pewne normy estetyczne. Lubowiem jesteśmy przekonani,
co ukształtował człowiek, że krajobraz naturalny pozydzie żartowali, że wójt nie lubi
niebieskiego koloru. Tak czy
a ideą ochrony jest tywnie wyróżnia nasz region,
inaczej był to rzadki przypadek
współistnienie obydwu to jednak nie szanujemy i nie
ustanowienia prawa lokalnego
chronimy tej wartości wyczłonów w harmonijnej starczająco. Po dwóch latach
porządkującego przestrzeń publiczną. Co prawda, plany zagosymbiozie. prac, konsultacji społecznych
spodarowania przestrzennego
i ekspertyz, ustawa, zwana
uchwalane przez samorządy
w skrócie krajobrazową, zoteż wprowadzają określone reguły, ale czy ktoś słyszał, by stała przez sejm uchwalona i 16 maja podpisana przez prezydenta.
zabraniały psuć i oszpecać środowisko?
A jest w tej dziedzinie grzechów niemało, aby je zobaNie idzie w tym projekcie o tereny, które są już objęte
czyć, wystarczy obejrzeć się dookoła siebie. Wiele wykro- różnymi formami ochrony – rezerwaty, parki narodowe
czeń przeciwko naturze i harmonii powstaje w myśl zasa- i krajobrazowe, obszary biosfery – lecz o środowisko miejdy, że co nie jest zabronione, jest dozwolone – bez umiaru skie czy wiejskie, w jakim na co dzień żyjemy. Chodzi o to,
Krôjmalënk naj codniowi
Jaczis czas temù w leżący nad jezorã wsë pòstawilë
letniskòwą chëcz z tak sklëniącym mòdro dakã, tak wëapartniwającym sã, że dlô letników béł òn òdniesenim do
czerowaniô sã pò òkòlim. Co wrażlëwszich razył w òczë
i grôł jima na nerwach. Mòże to bëło leżnoscą, a mòże
przëtrôfk, że w tim samim czasu Rada Gminë w Chònicach
ùchwôlëła, że w ji òbéńdze bùdowiznë mùszą bëc dopasowóné do przëjãtégò esteticznégò szëkù. Lëdze so szpôsowelë,
że wójt nie lëdô mòdri farwë. Co bë nie rzec, béł to rzôdczi
przëpôdk wprowadzeniô môlecznégò prawa, jaczé òdnôszô
sã do wëzdrzatkù pùblicznégò òbrëmia. Nót je przëznac,
że ùchwôloné przez samòrządzënë planë òbrëmiennégò
zagòspòdarowaniô téż zòbòwiązywają do stosowaniô
przëjãtëch zasadów, ale czë czuł chto, bë zakôzywałë psëc
i paskùdzëc strzodowiszcze?
A prawie w ti sferze grzéchów je skòpicą i cobë je
òbôczëc, sygnie rozezdrzec sã wkół. Wiele bezprawiégò
procëm nôtërze i harmónii bierze sã z mëszleniô, że co nie
18
je zakôzóné, to je dozwòloné – wëzwëskiwónégò bez żódny miarë. Taczim szëkã niszczony je nasz snôżi kaszëbsczi
krôjmalënk, a doch lubimë sã nim chwôlëc. Równak mòże
miec nôdzejã, że to sã òdmieni. 28 czerwińca 2013 rokù prezydent Bronisłôw Kòmòrowsczi, stojącë nad sztrądã jezora
w Charzëkòwach, ùroczësto ògłosył rozpòczãcé prôców nad
projektã ùstôwù ò chrónienim krôjmalënkù. Më bëlë rôd, że
to sã zaczãło ù nas, bò chòc jesmë ti dbë, że nôtëralny krôjmalënk widzało wëapartniwô naszã òbéńdã, dejade më nie
szónëjemë i nie dozérómë ti wôrtnotë, jak sã przënôlégô. Dwa
lata prôców, spòłecznëch kònsultacjów i ekspertizów dérało, nim ùstôw, w skrócënkù zwóny krôjmalënkòwim, òstôł
przez sejm ùchwôlony i 16 maja latoségò rokù pòdpisóny
przez prezydenta.
Nen projekt nie òdnôszô sã do terenów, jaczima je ju
zagwësnionô rozmajitégò ôrtu òchróna – rezerwatë, nôrodowé i krôjmalënkòwé parczi, òbrëmia biosferë – leno ò miesczé
i wiesczé òkòlé, w jaczim më żëjemë. Rozchòdzy sã ò to, żebë
POMERANIA CZERWIEC 2015
Z PÔŁNIA
by w Małych Swornegaciach drewniana budka mieszcząca
sezonowy bar i toaletę, jak najbardziej potrzebna turystom,
nie mogła stanąć na trawiastej plaży ledwie 10 metrów od
brzegu jeziora. I o to, by najwyższe wzgórze nad jeziorem
w Borzyszkowach pozostało nietknięte zabudową. Ażeby
posesja pośrodku miejskiego osiedla nie była grodzona
dwumetrowym betonowym parkanem. Także o to, by najpiękniejsza panorama zabytkowych budowli nie była zasłaniana wielką, czerwoną bryłą sali sportowej, jak to się stało
w Chojnicach.
Wiele zdążyliśmy już zniszczyć, teraz jest szansa powstrzymać ten proces. Projekt ustawy zobowiązuje sejmiki
wojewódzkie do ustanowienia urbanistycznych zasad ochrony krajobrazu, a więc zaprowadzenia ładu w chaotycznym
budownictwie. Ponadto wprowadza obostrzenia dla wznoszenia obiektów dominujących w krajobrazie. Przewiduje
możliwość ustalenia przez gminę zasad i warunków sytuowania obiektów tzw. małej architektury. Mówiąc wprost
– koniec ze stawianiem i wieszaniem tablic, banerów, billboardów, pstrych szyldów, brudnych chorągwi na masztach
i innych urządzeń reklamowych, jakie kto chce i gdzie mu
się podoba. Nie tylko reklam, lecz także ogrodzeń i wszelkich
elementów, które zamiast ozdabiać, zaśmiecają otoczenie.
Krajobraz to jest razem wszystko, co stworzyła przyroda,
i to, co ukształtował człowiek, a ideą ochrony jest współistnienie obydwu członów w harmonijnej symbiozie. Nawet
więcej, nawzajem muszą się dopełniać i wzbogacać. Tak jak
ważna jest ochrona natury przed nadmierną ingerencją, tak
samo na szacunek i pieczę zasługuje krajobraz kulturowy,
czyli zabytki budownictwa i architektury, archeologiczne i historyczne, dzieła sztuki, folkloru oraz inne, godne utrwalenia
wytwory intelektu i rąk ludzkich.
Dobre skutki „ustawy krajobrazowej” nie objawią się od
razu, w otaczającej przestrzeni będą widoczne dopiero po
latach. Najważniejszym jednak i najbardziej oczekiwanym
skutkiem będzie ukierunkowanie myślenia władz samorządowych wszystkich szczebli na ochronę krajobrazu jako
dobra wspólnego, którego nie wolno nadwerężyć czy zdegradować. W ślad za tym, wolno mieć nadzieję, dbałość o nasze
bliskie i dalsze środowisko stanie się powszechna.
w Môłëch Swòrach drewnianô bùdka, w jaczi òb lato je bar
i wichódk (sã rozmieje, że dlô letników pòtrzébnô), ni mògła
bëc wëstawionô na trôwiastim pieglëszczu leno 10 métrów
òd ùbrzegù jezora. A jesz ò to, żebë na nôwëższi grzëpie
nad jezorã w Bòrëszkach nigdë niczegò nie wëstawilë.
Cobë pòsesja we westrzódkù miesczégò òsedlégò nie bëła
òbgrodzonô dwamétrë wësoką betonową ògardą. Téż ò to,
abë nôpiãkniészô panorama stôrodôwnëch bùdacjów nie
bëła zakrëtô wiôldżim czerwònym klocã spòrtowi salë, jak
to zrobilë w Chònicach.
Naniszczëc më zdążelë ju wiele, terô je leżnota do wstrzimaniô negò bezszëkù. Projekt ùstôwù nakazywô wòjewódzczim
sejmikóm ùstanowienié ùrbanisticznëch wskôzów òchrónë
krôjmalënkù, co mô zaprowadzëc pòrządk w bùdowiznowi
rénowiznie. Do te zaòstrziwô mòżlëwòtë stôwianiô òbiektów
górëjącëch nad krôjmalënkã. Dôwô téż gminóm ùprawnienia
do ùstaliwaniô wskôzów i warënków do ùmôlnianiô tak
pòzwóny môłi architekturë. Jednym słowã – terô kùńc
ze stôwianim i wiészanim tôflów, banerów, billbòrdów,
bestrëch szildów, szôtorowatëch fanów na masztach
a jinëch reklamòwëch ùrządzeniów, jaczé le chto chce i dze
mù sã widzy. Kò nié leno reklamów, ale téż ògrodzeniów
i wszelejaczich rzeczi, chtërne miast bëc przëòzdobą, szpacą
òbmiescé.
Na krôjmalënk skłôdô sã to wszëtkò, co stwòrzëła nôtëra,
i to, co ùsztôłtowôł człowiek, a za ùdbą jegò chrónieniô
stoji harmònijné wespółjistnienié òbëdwùch elementów.
Wiãcy nawetka, nót je, żebë sã nawzôjno dofùlowiwałë
i ùbògacywałë. I tak jak wôżné je òchrónienié nôtërë przed
zbëtecznym zmieniwanim ji, tak samò ùszónowanié i dbałota
nôleżi sã kùlturowimù krôjmalënkòwi, to je stôrodôwnotóm
bùdowiznë i architekturë, zaòstałoscóm archeòlogòwim i historicznym, dokazóm kùńsztu, fòlkloru i jinym wôrtnotóm,
gódno ùwdôrzającym ùsôdzczi lëdzczich rãków i intelektu.
Bëlné zwënédżi „krôjmalënkòwégò ùstawù” nie przińdą
dorazu, a w doòkòlnym òbrëmim dô sã je widzec za pôrã lat.
Równak nôwôżniészą i nôbarżi żdóną zwënégą mdze naczerowanié mësleniô samòrządzënowëch władzów wszëtczich
stãpieni na dbałotã ò krôjmalënk jakno pòspólną wôrtnotã,
chtërna ni mòże duńc do niszczeniô czë znikwieniô. Jidącë
tim szlachã, trzeba miec nôdzejã, że stara ò naje blëższé i dalszé strzodowiszcze mdze wszëtczim leża na sercu.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
R E K L A M A
Tłómaczëła Bòżena Ùgòwskô
19
SZTUKA
Notatki z wewnętrznych
podróży profesor Wnukowej
M A Ł G O R Z ATA D O R NA
Swoje artystyczne i prywatne życie
związała z Trójmiastem, współzakładała w latach 50. tak zwaną szkołę
sopocką. Józefa Wnukowa była nie
tylko wykładowczynią i profesorem
Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk
Plastycznych w Gdańsku (pracownia
tkaniny dekoracyjnej i malarstwa), ale
także uczestniczyła w odbudowie gdańskiej starówki, z pietyzmem odtwarzając polichromie i malarstwo naścienne
renesansowych kamienic oraz pracując
przy rekonstrukcji plafonu sieni w Ratuszu Głównomiejskim. Zajmowała się
malarstwem pejzażowym, martwą
naturą, sztuką przedstawiającą. Do
jej najbardziej znanych cykli – pokazywanych w galerii Związku Polskich
Artystów Plastyków w Gdańsku, w sopockim Biurze Wystaw Artystycznych
i w Pałacu Opatów w Oliwie – należały impresje na temat ptaków i pejzaży
okolic Chmielna oraz malarskie „notatki” z wędrówek Jarem Raduni. Fascynowały ją także dalekie wyprawy: do Chin
i Wietnamu, na północ Europy, a także
podróże szlakiem Conradowskim, na
pokładzie statku Artur Grottger. Planeta
Ziemia stała się dla mnie wielkim Dziełem
Sztuki. (…) Mam do dzisiaj poczucie, że
byłam świadkiem jakiejś wielkiej harmonii w naturze. Czułam zależność kształtów i ich barw od miejsca na mojej drodze,
z którego dane mi było je oglądać – pisała
po powrocie z jednej ze swych dalekich
podróży.
Najważniejsze jednak szlaki wiodły
ją na Kaszuby, to tutaj (w Chmielnie
i okolicach) jeszcze w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia organizowano
plenery i spotkania, w których uczestnictwo stało się po latach kultywowaną tradycją środowiska artystycznego
Pomorza Gdańskiego.
20
Od romantycznej
surowości fiordów…
Wiosną do wnętrza sopockiej pracowni owej ciepłej, serdecznej, niezwykle
życzliwej ludziom i światu malarki
(pracowni mieszczącej się przy ul.
Obrońców Westerplatte, w dawnym
pawilonie PWSSP) wchodziła zieleń
ogrodu, fioletowe kity bzów, cała kipiąca życiem przyroda. Jesienią okna,
oplątane pędami dzikiego wina, graficznym rysunkiem gałęzi, otwierały
się gościnnie ku skrzydlatym gościom,
czarnym, niekochanym ptaszyskom,
przybywającym tu ze Skandynawii na
swoje zimowe leże.
Jeszcze w początku lat osiemdziesiątych – Józefa Wnukowa zaczęła
tworzyć, jak lubiła mawiać, „skrzydlate
formy”, cykl mrocznych, pełnych ekspresji kompozycji, nazwany w czasie
wielogodzinnych rozmów (przyjaciele
wiedzieli, że nie należy tutaj „zaglądać,
„wpadać” na moment, na chwilę) smutnym, metaforycznym mianem „ptaków
stanu wojennego”. Wydaje się, że już
w tamtym okresie maska ptaka została przyjęta, by mówić o sprawach ludzi
niejednoznacznie, nie wprost, a płótna
zaczęły „zaludniać” nie tylko teatralne,
patetyczne kruki i orły, ale także zastygłe w cierpieniu, zamyślone mewy, tajemnicze sowy i puchacze, wpatrujące
się natarczywie w oczy odbiorcy.
Żyjąc w cieniu pejzaży Północy, pamiętając surowe, nieprzyjazne człowiekowi krajobrazy Norwegii, zapisane
czernią i bielą na płótnach powstałych
po podróży wzdłuż wybrzeża od Bergen po Nord Cap, artystka wybiegała
na spotkanie znanych z prozy Josepha
Conrada, przepalonych słońcem, niemal zbielałych w upale dalekich, południowych, wyidealizowanych mórz.
Gdy morza były odległe – wyjeżdżała
po prostu na Kaszuby, gdzie łąki pachniały macierzanką i miętą, gdzie siwe
czupryny piołunów kłębiły się bujnie
po miedzach, gdzie (patrząc na skąpane w deszczu jezioro) można było posłuchać radiowego koncertu poematów F.
Liszta poświęconych św. Franciszkowi,
co to „chodził po falach”.
Muzyka i literatura stanowiły dla
malarki niekończące się źródło inspiracji. W psychologicznej prozie Conrada
w upale dokonywały się wielkie, romantyczne wybory, poematy muzyczne Liszta zwróciły jej uwagę ku postaci skromnego, żyjącego w kontakcie z Naturą
świętego. Sama nie szukała rozgłosu, cechowała ją miłosna pokora wobec tego,
co piękne, wykraczające poza doświadczenie zwykłego, zmysłowego poznania.
Świat wartości materialnych ograniczyła do koniecznego minimum,
wybierając ascezę pracowni. Koncentrowała się na dbałości o warsztat, na
gromadzeniu prostych, niezbędnych
narzędzi, które umiejętnie wykorzystywane pozwalały na kontakt, na rozmowę z drugim, jakże ważnym, pojmowanym na prawach Persony, człowiekiem.
W pracach zgromadzonych w prywatnym atelier – które w początkach
lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia stanowiło jeszcze wielką, osobną,
celowo wydzieloną scenę – rozgrywał
się nieustanny dramat, zderzenie tradycji romantycznej Północy z kulturowym dziedzictwem świetlistego,
znanego z powieści Conrada, jakże
jednak spokojnego Południa. Źródeł
tego dramaturgicznego kontrapunktu,
celowego zderzenia i charakterystycznych dla twórczości Wnukowej kontrastów, upatrywać należy w samotnych
wyprawach artystki brzegami dzikich,
skalistych fiordów, a szczególnie na
niewielką wyspę położoną w pobliżu
Alemurd (niedużego, urokliwego miasta), na wysepkę, z której ptaki uczyniły
swoje wrzaskliwe, pełne ruchu, trzepotu królestwo.
POMERANIA CZERWIEC 2015
SZTUKA
niepożądane, żeby nie powiedzieć –
znienawidzone w sposób programowy
i ostateczny przez tych wszystkich, którzy nie potrafią oddzielać sfery sztuki od
sfery ideologii czy polityki. Korzystając z doświadczeń „szkoły
sopockiej”, Wnukowa wzbogacała jej
tradycję o potrzebę pokazania (wzorem
modernistycznych twórców) wielości
doznań, doznań nie tylko wzrokowych,
ale także muzycznych, zapachowych,
zmysłowych.
Okładka katalogu wystawy
„Święty Franciszek na Kaszubach. Malarstwo Józefy Wnukowej 1974–1994”
Malując – zapisywała monologi,
o morzach południowych, o ptaszyskach, o pagórkowatym pejzażu okolic
Chmielna, o głębokim i mrocznym Jarze Raduni. Malowała zawsze, nawet
„nie malując”, utrwalała swe pomysły na kartach niewielkich notesów,
pełnych szkiców i rysunków... Zbiór
takich dzienników pokazała mi po powrocie ze swego wymarzonego rejsu.
W 1988 r. popłynęła w podróż dookoła świata na statku Artur Grottger,
zbudowanym w kanadyjskiej stoczni
w Sorel, na statku, którego dziewięć lat
wcześniej została matką chrzestną. Po
powrocie zmieniła (w sposób dość radykalny, zdecydowany) swój stosunek
do malarstwa, do sztuki. Opowiadając
o tym jak poczuła swoiste „dotknięcie
Absolutu”, o pięknie Natury i o wszechogarniającej ciszy, którą niemal „fizycznie” odczuwa się w upale – odkryła, że
artysta potrzebuje pokory, że wystarczy
utrwalić na płótnie „tylko to, co się widzi”, bez zbędnej deformacji, bez surrealnych wynaturzeń, bez formalnych
(nie zawsze zrozumiałych dla odbiorcy)
eksperymentów.
Jak namalować upał, jak utrwalić na płótnie kolor nieba, które nagle
nieruchomieje nad morzem, tworząc
POMERANIA CZERWIŃC 2015
przytłaczającą kopułę? – zapytywała,
zdając się nie dostrzegać mojej obecności. Jak zapisać owe niuanse fioletów, rozbielonego ugru, zapach kopry dźwiganej
w porcie przy wyładunku statku? I nie pisz
o Conradzie (dodawała stanowczo, despotycznie). Nie pisz o Conradzie, proszę.
Nie mam prawa dodawać swym obrazom
wielkości, która nie jest im dana. Conrad
był wielkim pisarzem, gdybyś napisała
o mojej fascynacji jego powieściami – byłoby to nadużycie, przypisanie sobie jakiegoś
moralnego prawa do Jego talentu i wielkości… Notowałam z ogromnym rozczarowaniem te słowa, przygotowując
niewielki felieton dla „Tygodnika Sopot”
i czując, że wytrącono mi z ręki jakże
wygodne i bezpieczne „narzędzie” interpretacji obrazów, których dziesiątki
(na stelażach pod sufitem) czekały na
swój czas, na czas zaistnienia w świadomości i sercach odbiorców.
Schyłek minionego wieku nie okazał
się był przychylny dla sztuki, dla malarstwa wyrosłego z tradycji polskiego
koloryzmu, z realizmu dziewiętnastego wieku, ze szkoły dobrego warsztatu
i szacunku wobec tworzywa, której dokonania, nazywane ironicznym mianem
„sopockich socrealistycznych sosów”,
stawały się coraz bardziej kłopotliwe,
…ku radosnym spotkaniom ze Św.
Franciszkiem w okolicach Chmielna
Obrazy malowane w Chmielnie pachniały kolorami lata, rozbrzmiewały głosami bujnych, kaszubskich łąk, dając
wytchnienie od wielkomiejskiego gwaru – wabiły (metaforycznie i dosłownie)
Conradowską „smugą cienia”, kładącą
się miękką plamą w jarze otoczonej
bujną zielenią Raduni. Chropawe formy pól, kameralna bliskość przestrzeni, piaszczyste wiodące niedaleko, ku
skromnym domostwom drogi, mroczne lasy dotykające nieba, kręte, wydeptane w pożółkłych trawach ścieżki
– wszystko to wiodło artystkę ku owej
romantycznej krainie, która stawała się
prawdziwą enklawą ciszy, miejscem
ukojenia, dla nieczujących potrzeby
zakorzenienia się w jarmarcznie kolorowym, dotkniętym skazą popkulturowej tymczasowości, bezdusznie materialnym świecie.
To tutaj, na Kaszuby właśnie zaprosiła św. Franciszka, malując poświęcony
mu cykl obrazów, a ślad owego spotkania, owych wielokrotnych spotkań zapisał się był wrażliwą, mądrą refleksją we
wstępie do katalogu z wystawy „Święty
Franciszek na Kaszubach”: A gdyby tak
zaprosić świętego Franciszka do Chmielna? Będzie mu tu dobrze, tyle ptaków w lesie i w szuwarach, wilki i sarny na leśnych
polanach, ryby w Raduni, cały czarodziejski świat Szwajcarii Kaszubskiej.
Józefa Wnukowa umarła w 2000 r.
w swym ukochanym Sopocie. Można ją
jednak spotkać, gdy na polach w okolicach Chmielna pojawiają się stada kaszubskich wróbli, gdy przez niewysokie łachy wyzłoconego owsa przemyka
wiatr, gdy nad zasnutą przedwieczorną
mgiełką taflą jeziora Kłodno z trzepotem polatuje wodne ptactwo.
21
Z NORDË
Òsada ze snieniów
Gmina Pùck zaczinô stojec historią ë to tą nôdôwniészą. Dzejô ju w Rzucewie Òsada Lowców
Zélińtów (pòl. Osada Łowców Fok), chtërny żëlë tam wiele tësący lat dowsladë. Terô henëtny ë
letnicë mògą téż zazerac do Òsadë Slowianów (pòl. Osada Słowiańska), co mieszkelë tu wicy jak
tësąc lat przed nama. Gród pòwstôl w Slawùtowie.
M AT É Ù S Z B Ù L L M A N N
Drzewiany prowadnicë
Trafic tam mòże nie je baro letkò, równak je w tim pòmòc. Czej jedzemë
wòjewódzką szaséją nr 216 z Rédë na
Hél, tej we wsy Slawùtówkò mùsz je
skrącëc w lewą starnã. Chòc asfaltowô,
ale wązëchnô stegna cygnie ju w stronã
òsadë. Tu ju drãgò sã zgùbic, bò mómë
prowadników. Co jaczis czas w rowie, na
krziżówkach, stoją drzewiané pòstacje.
Wòjarze, bialczi ë nawetka dzôtczi jidą
w starnã, w jaką më téż sã wëbiérómë.
22
Rzezbë ju przenôszają nas w czas, ò
chtërnym òpòwiôdô ta nowô atrakcjô
òkòlégò. Òstalë zrëchtowóné òbczas pleneru na placu bùdowë òsadë. Czerëjącë
sã za nima, ju pò 7 minutach jesmë na
môlu. A jedze sã fejn, nôprzód wedle
pòlów ze zbòżim ë ląków, a tej tak jak
przed tësącã lat, westrzód drzéwiãtów
darzlëbsczi pùszczë.
Jak Slowianie sprzed tësąca lat
Òsada Slowianów je pò prawi starnie
òd drodżi. Witô nas bróma, chtërna na
mësl nëkô tã z Biskùpina. Z bùtna òsada
to prôwdzëwi òbronny gród, òd dwùch
brómów jidze bò wej wësoczi plot (palisada) z drzewianëch pôlów zaòstrzonëch ù
górë. Ju zeza niegò czëc òsoblëwą mùzykã.
Dopiérze jak weńdzemë bënë, widzec
je òkrąg chëczków téż z drzéwianëch
òkrãglaków (je jich òsmë), krëtëch strzechą nawetka pòdobną do ti z tradicyjnëch
kaszëbsczich bùdinków, ale wëkùńczoną
barżi prosto. Kòżdô chëcz je përznã jinô,
to dlôte, że jedna przenôléża do rëbôka,
drëgô do kòwôla, jesz jinszô do bialczi,
co zbiéra zelé. W tim je nôwôżniészô deja
tegò placu – dolmacził mie (pò pòlskù)
POMERANIA CZERWIEC 2015
Z NORDË
jegò włôscëcel ë ùdbòdôwôcz Môrcën Selonke mieszkający zarô stroną – jô przede
wszëtczim bë chcôl, żebë ta òsada żëla. Żebë
to nie bëlo taczé prosté mùzeùm, gdze blós
wzérómë na przedmiotë. Jô bë chcôl, żebë
kòżdi, chto przińdze, móg ùlepic cos z glënë,
cos ùszëc czë pòkôrbic z wòjôrzã trzimiącym
wachtã.
Tak téż sã dzeje. Jô sóm do òsadë trafil
w westrzódkù tidzenia, ju prawie przed
zamkniãcym ë zarô przewitalë mie bialczi
òbloklé tak, jak sã slëchô na Slowianczi.
Òne prawie zajimalë sã tegò dnia rëchtowanim nié bële czegò, bò stôrodôwnëch
slowiansczich amùletów ze sztëczków
materialu, chtërny same ùtkalë.
Cekawé je to, że kòżdô chëczka je dosc
bëlno zafùlowónô sprzãtã. Nie felëje tam
statków, ruchnów, bronie, séczerów ëtd.
Ùwôgã przëcygają lóżka, na jaczich spelë
naszi przódkòwie, czë trapczi wëkùmóné
z jednégò sztëkù drzewa. Czej przejéżdżają tu rekònstruktorzë – gôda mie jedna z bialków rëchtëjącëch amùletë – tej
mieszkają tu jistno jak prôwdzëwi Slowianie
sprzed tësąca lat. Jedzą téż tak samò. I më
mòżemë òbezdrzec na przëmiôr, jak tej
na délkù wãdzëlo sã lososa. W jednym
z bùdinków przë sami brómie òdkrëté je
klepiszcze ë pòd nim za rutą òbezdrzec
mòżna stôré pamiątczi pò Slowianach
żëjącëch w òkòlim ë na terenie darzlëbsczi pùszczë. Nié dokladno w tim placu, ale
tu w òkòlim Slawùtówka bél téż pò prôwdze
przódë lat taczi òbronny gródk – dolmaczi
mie wasta Selonke.
Do ùzdrzeniô na placu!
Ta òsada pòwsta prawie z jegò dbë, jak
gôdô „z jegò spikù”. Czej przecygnąn do
Slawùtowa, zainteresowôl sã òkòlim.
Sznëkrowôl w historie, gôdôl z môlowima
lëdzama. Stądka dowiedzôl sã midzë jinyma ò sztrikach dôwnëch czasów w nëch
stronach. Tak narodzëla sã ùdba. Do realizacje bél jesz sztëk drodżi. Pòwsta równak
fùndacjô „Sławny Gród”, nalezlë sã téż
dëtczi z Eùropejsczi Ùnie, chtërne ùdalo
sã pòzwëskac pòprzez nordowé rëbacczé karno. Robòtë prowadzoné pòdlug
stôrëch prawidlów waralë pôrãnôsce miesąców ë terô plac je ju fardich. Wszëtkò
kòsztalo wicy jak mëlión zlotëch.
Ju zaczãlë sã w òsadze warsztatë
dlô dzôtków z nordë. W planach są téż
rozegracje, òbczas chtërnëch gródk
òżëje òsoblëwie mòcno. Mòże to bëc ju
POMERANIA CZERWIŃC 2015
za sztócëk „noc Kupały”, w kaszëbsczi
kùlturze przechôdającô w znóną nama
doch sobótkã.
Pòstąpnô deja, chãc, je takô, żebë
òsada stala sã jedną z nôlepszich ë nôwôżniészich atrakcji Nordë. Mòże tak sã stac.
Pò prôwdze w Slawùtowie czëje sã dôwné czasë. Wiele sã mòżna dowiedzec,
wiele naùczëc. Je wôrt tam zazdrzec. Tim
barżi je mòżlewòta, żebë scygnąc calô
ùrma lëdzy, że z czasã prowadnicë stojący przë szasym mdą mielë wiele wicy
przejéżdżającëch do wòlaniô. Stroną
òsadë ju za 3–4 lata mô jic nowô, alternatiwnô droga z Pùcka do Wejrowa. Téż
stôrim, historicznym szlakã. Terô prawie
rëszëlë rëchtowania dokùmentacje taczi
inwesticje. Timczasã jô rôczã, żebë òsadë
pòszukac stôrą wązëchną stegną. Mòże to
nawetka bãdze czekawszé... Do ùzdrzeniô
na placu!
Òdj. M. Bùllmann
Kòntakt do òsadë:
Slowianskô Òsada Slawùtowò
tel.: 604 148 233
www.slawutowo.pl
23
ZROZUMIEĆ MAZURY
Targ
WA L D E M A R M I E R Z WA
„Poprzestawanie na małym i lekkomyślność powodują, iż Mazurowi brak bodźców do poważnego zarobkowania. Również zagrożony biedą, godzinami potrafi
beztrosko wystawać nad brzegiem jeziora, przyglądając się, jak inni łowią ryby,
zawsze też znajdzie czas na poświęcenie uwagi licznym wiejskim karczmom
i niełatwo mu przejechać obok gospody,
by do niej nie wstąpić. O przyszłości myśli jak najmniej; rzadko się zdarza, by
oszczędzał, raczej przepuszcza wszystko, co właśnie posiada, a co dalej będzie,
zawierza Stwórcy (…), a kiedy ściśnie
bieda, pogodzony z losem potrafi poddać się nieuchronnemu biegowi spraw”
– pisał niezbyt przychylny Mazurom, ale
ojcowsko dla nich wyrozumiały Albert
Zweck w pracy Masuren. Eine Landes- und
Volkskunde.
Wydarzeniem, które było w stanie
wyrwać Mazura z letargu, był na pewno targ. Niemieccy badacze byli raczej
zgodni co do tego, że jednym z największych nieszczęść, jakie mogło dotknąć
Mazura, było opuszczenie przez niego
choćby jednego jarmarku. Jeśli nie wydarzyło się nic naprawdę dramatycznego,
jeśli na drodze nie stawały przeszkody
nie do pokonania, to jechał on na targ
z całą rodziną, nawet gdy jego ziemia
domagała się pilnych prac. Albert Zweck
przytaczał za Zeissem (1890) uwagę, że
„ludzi tu nigdy głowa nie boli o to, co i ile
mają zabrać na targ. Nawet jeśli już dawno stopniowo się pozbył owej znikomej
ilości przeznaczonego na sprzedaż zboża
– więcej ziarna dawny Mazur niechętnie zabiera na targ, ponieważ jeździłby
wówczas rzadziej – zawsze jest jeszcze
coś, co może załadować na wóz (…)”.
24
Nie ulega wątpliwości, że dzień targowy był dla Mazurów świętem. Wielu
gospodarzom czas upływał w rytmie
targów i jarmarków. Bywało, że do miasteczek, które przez wieki były miejscem
niezbędnej wymiany towarowej, zjeżdżało się tylu gospodarzy i kupców, że
przybywające wozy nie tylko blokowały wszystkie ulice, ale i większość dróg
dojazdowych. Rynki mazurskich miast
zapełniały się wówczas ludźmi, wozami i końmi. Bogatsi jechali wozami lub
konno, biedniejsi podążali do miast na
piechotę. Od końca XIX w. tam, gdzie
było to możliwe, niektórzy docierali na
miejsce porannymi pociągami. Wozy stawiano w porządku, wyprzęgnięte konie
przywiązywano do tylnych kół, by mogły sobie podjeść przywiezionego siana.
Targi miały miejsce w każdym mazurskim mieście. Te większe, jak Ostróda, miały po kilka targowisk, mniejsze, jak Dąbrówno, co najmniej dwa.
W niektórych rolę targowiska znakomicie spełniały wielkie, wytyczone w dawnych czasach, rynki. Handlowano najczęściej dwa razy w tygodniu, w wielu
miastach odbywały się kilka razy w roku
targi kramarskie powiązane ze spędem
bydła. Na rynku aż do lat trzydziestych
XX w. dominowała mowa mazurska.
Rzadko pojawiał się ktoś obcy, sprzedawcy i klienci się znali, witano się uprzejmie
i każdego kupującego traktowano z należytym szacunkiem. W dzień targowy nawet najmniejsze
mazurskie miasteczka zdawały się immanentną częścią wielkiego świata. Jak
pisał na początku XX w. Johannes Müller
w Dziejach Ostródy, rynek wyglądał tego
dnia jak jeden wielki sklep „przypominający aptekę, żeby użyć starego wschodniopruskiego słowa na określenie sklepu
kolonialnego połączonego z bławatnym,
lub sklep z przyprawami, w którym trzyma się wszelkiego rodzaju towar w sporych zapasach. (…) W żywych kłębowiskach falują i przesuwają się przeciskając
w tłoku niepozorni, mali, niedożywieni,
lecz rześcy ludzie z zadziwionymi dziećmi. Znajomi pozdrawiają się serdecznie,
padają sobie w ramiona i całują, głośno
przy tym cmokając”.
Bogatsi gospodarze sprzedawali towar z wozów, biedacy oferowali swoje
produkty rozłożone na ziemi. Nabyć
można było dosłownie wszystko. Gospodynie korzystały z okazji, by zapełnić spiżarnie. Wybór był ogromny,
ceny przystępne, na pewno niższe niż
w przyrynkowych sklepach, no i oczywiście można było się targować. Kupowano masło i śmietanę domowego wyrobu, jajka, ubity i żywy drób, warzywa
i owoce, grzyby i jagody, a z ryb także,
a może nawet przede wszystkim śledzie! Trafiały one tu z portu w Królewcu
i były przysmakiem Mazurów. Już Max
Toeppen zauważył w Historii Mazur, że
„ludność mieszkająca nad jeziorami żywi
się łowionymi w nich rybami, ale przedkłada ponad nie śledzie”. W porównaniu
z tymi oferowanymi dzisiaj były one
wielkie i tłuste, nie dziwota więc, że znikały z beczek szybko. Wspaniale pachnącą ofertą kusili liczni rzeźnicy i piekarze.
Woń wędzonych kiełbas, salcesonów,
pasztetów, świeżo rozebranych połci
mięs i smakowitych bochnów chleba
ściągała do ich straganów nawet sytych
i ciężko chorych, a biegające luzem psy
pędziły tego dnia na rynek z najodleglejszych wsi.
Gospodarze sprzedawali płody pól
i zagród, przede wszystkim zboże, kartofle, drób i prosięta, by za uzyskane
pieniądze zakupić niezbędne w codziennej pracy materiały i sprzęty. Jeszcze
POMERANIA CZERWIEC 2015
ZROZUMIEĆ MAZURY
niecałe sto lat temu mazurski rynek
był także wielkim salonem odzieżowo-obuwniczym z dużym wyborem,
niezbyt może szykownych, ale na pewno praktycznych, a przede wszystkim
wytrzymałych spodni, koszul i butów,
przede wszystkim niezbędnych w każdym gospodarstwie chodaków zwanych tu szlorami. Im większe miasto, im
większy targ, tym więcej wystawiało się
rzemieślników: stolarzy, szewców, wikliniarzy, bednarzy, rymarzy i wytwórców
drewnianych zabawek, do tego handlarze „materiałami łokciowymi”, czyli sukiennicy, sprzedawcy ceramiki i szkła,
sprzętów gospodarstwa domowego,
a nawet obrazów. Wśród tych ostatnich
szczególną uwagę zwracały „jaskrawo
namalowane portrety cesarza i jego rodziny oraz krzykliwymi kolorami ubarwione obrazy biblijne”. Ofertę uzupełniały oczywiście wielkie lizaki, marcepany,
„odpustowa” biżuteria dla dziewczynek,
gwizdki, drewniane pistolety i karabiny, piłki na gumce, gwiżdżące figurki
ptaków, fujarki, wszystko, co mogło zainteresować najmłodszych. Stanowczy
malcy bywali dobrymi klientami, tak
samo skutecznie jak i dziś radząc sobie
z niechęcią rodziców do ponoszenia
zbędnych (ich zdaniem) wydatków.
Miasta miały swoje specjalizacje, do
małego Dąbrówna ściągały przez ponad
dwieście lat setki kupców, także z zagranicy, by wziąć udział w słynnych końskich jarmarkach. Koń był największą
miłością Mazura, wygrywał rywalizację
o jego serce, pozostawiając w pobitym
polu kobiety, a nawet i samego cesarza! Był Mazura największym skarbem
i przyjacielem, o którego dbał często bardziej niż o siebie samego i „gdy rzecz do
załatwienia nie była nagła a droga daleka, Mazur zostawiał go w zagrodzie, by
nie zaprzątać mu głowy”.
Handel końmi już w I połowie XIX
wieku opanowali tu Żydzi z Polski.
Sposoby, jakich imali się, by osiągnąć
za zwierzę najwyższą cenę, budziły
powszechne oburzenie. Choć znano je
doskonale, to jednak wielu dawało się
oszukać i miast rozwojowej kobyły zdarzało się im przyprowadzać do domu
podrasowaną chabetę. Fritz Skowronnek w barwny sposób opisywał robienie
z konia „nowego” zwierzęcia: „czyszczą
szkapie poczerniałe zęby i opiłowują
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Bywało, że na targ zjeżdżało się tylu gospodarzy i kupców, że przybywające wozy
nie tylko blokowały wszystkie ulice, ale i większość dróg dojazdowych.
Fotografia ze zbiorów autora
linie, po których można poznać wiek. Następnie podkarmiają ją, przy czym bardzo pomocne jest ponoć gaszone wapno.
Niewielka ilość arszeniku sprawia, że
sierść konia staje się gładka i błyszcząca. A w dniu targu podsuwa się koniowi
kęski chleba maczane w gorzałce. Wtedy staje się śmiały i ognisty. To znaczy
w rzeczywistości jest podchmielony”.
Handlowano oczywiście i innymi
zwierzętami. Nie wszystkie zakupy
były udane, zdarzało się że nabyta sztuka nie chciała w nowym miejscu jeść
jak należy. Ze wszystkich sił starano się
ją sprzedać ponownie, bywało, że „kobiecie a nawet dziecku”. Jak pisał Toeppen w Wierzeniach mazurskich, aby nie
uchybić formie kupna, trzeba było przy
tym obowiązkowo zapłacić pieniądze
i wypić litkup, by sfinalizować transakcję. Trunek stawiał nabywca, „resztkę
wylewa się przy tym ponad głową za
siebie, żeby kupującemu nabyte zwierzę
chowało się dobrze”.
W dni targowe zapełniały się wszystkie gospody. Jedni oblewali udane zakupy, inni zyskowną sprzedaż, wielu piło
bez handlowego powodu, często jedynie
dla towarzystwa lub by jak co dzień, utopić smutki. Jedzono niewiele, pito dużo,
przede wszystkim piwa i sznapsów.
Nieliczni zachowywali umiar. Ci biedniejsi, często głodni i zmęczeni drogą
do miasteczka, upijali się dość szybko.
Bogatsi pili dłużej, a do tego zdarzało
im się opuszczać wyszynk z fantazją.
W Dąbrównie pewien inspektor ziemski
tak popił, że próbując po targu wrócić
do domu, wykonał wozem rundę honorową wokół wypełnionego ludźmi
rynku, zawalając przy tym kilka bud.
Jak zanotował świadek tego wydarzenia, „dopiero interwencja żandarmów
zatrzymała jego pęd”. Sprawca trafił do
aresztu, z którego został wypuszczony
po wytrzeźwieniu i pokryciu szkód.
Mazurskie targi i jarmarki przeszły
do historii już w kilka lat po II wojnie
światowej. W wielu miejscowościach
z dawnej tradycji ostały się jedynie dni
targowe. Rzadko kto przyjeżdża teraz
konnym zaprzęgiem, nie ma już handlu
płodami rolnymi na skalę hurtową, zniknęli (nie tylko zresztą z targowisk) rzemieślnicy. Tak, jak w całej Polsce, w morzu tandetnej „chińszczyzny” ostatnie
już „babcie” sprzedają warzywa, owoce i kwiaty ze swoich przydomowych
ogródków.
Najbardziej znany mazurski jarmark
organizuje obecnie Muzeum w Szczytnie. Każdego roku, na początku sierpnia,
obok ruin krzyżackiego zamku można
tu skosztować specjałów regionalnej
kuchni i poczynić zakupy u ostatnich
rękodzielników. Choć jarmark ten jest
z nazwy „mazurski”, to jednak wśród
wystawców dominują Kurpie, a wśród
kupców „warszawiacy”, co od lat nikogo
tu już nawet nie dziwi.
25
BIÔTKA Ò PAMIÃC / ZACHË ZE STÔRI SZAFË
Szukómë lëdowëch ùtwórców
i rzemiãslników!
„Ginące rzemiosło na Kaszubach”
to latosô pòdjimizna Ka­s zëb­s kò-Pò­mòrsczégò Zrzeszeniô. Ji ùd­bò­dô­
wôczã je Krësztof Falcman. To inicjatiwa, jaczi célã je ùchòwanié pamiãcë ò
rze­miãsłach, chtërne na Pòmòrzim i Kaszëbach są corôz mni zwëskòwné.
Jak ùretac òd zabôczeniô warczi, co dżiną na najich òczach? Skòrno niemòżlëwé je
piastowanié niejednëch rzemiãsłów, chcemë je chòc ùdokùmentowac. I robimë to na
òsoblëwi ôrt – gôdô Krësztof Falcman.
Jem pòmëslôł, że do realizacje tegò projektu nôlepszô bãdze stôrô fòtograficznô
technika na kliszach. Pò pierszé dlôte, żebë
òddac dëcha dôwnëch czasów. Pò drëdżé, to
téż fòrma achtnieniô lëdzy, jaczi piastëją
stôré warczi, bò i më przë leżnoscë tegò
projektu bãdzemë taczé dôwné rzemiãsło
praktikòwac. Je taczé kaszëbsczé słowò:
fòtoòdjimnik, co òkresliwô człowieka
wanożącégò ze stôrim miechòwim aparatã
òd wsë do wsë – dodôwô.
Falcman wespół ze swòjim drëchã
Andrzejã Sewerińsczim òd czile
lat próbòwelë swòjã ùdbã zrealizowac. Òkróm nëch dwùch fòtografów
z Lãbòrga, dżinącé warczi bãdą òdjimac
téż jiny lubòtnicë XIX-wiekòwi techniczi analogòwi fòtografie. Do projektu
rôcził jem lëdzy z rozmajitëch regionów
Pòlsczi. Przede wszëtczim dlôte, że lëdze
z bùtna widzą wiãcy drobnotów jak më,
tej jich wezdrzenié dô cos nowégò. A do te,
pò skùńczenim swòji robòtë rozjadą sã do
swòjich dodomów i tam bãdą pòkazywac
òdjimczi i òpòwiadac ò tim, co widzelë na
Kaszëbach. Wëbrôł jem fòtografów z wiôl­
dżim doswiôdczenim tak w analogòwi,
jak i socjologòwi fòtografie – tołmaczi
ùdbòdôwôcz projektu.
Dzysdnia fòtoòdjimnicë szukają na
Pòmòrzim rzemiãslników i lëdowëch
ùtwórców, żebë na òdjimkach pòkazac
jich robòtã i sparłãczoną z nią sceneriã.
Òkróm fòtografiów „w terenie” òdbãdze
sã téż sesjô w Mùzeùm – Kaszëbsczim
Etnograficznym Parkù we Wdzydzach,
jaczé je partnerã projektu. To pra­wie
w tim pësznym môlu òstóną przë­
rëchtowóné warkòwnie zrzeszoné z taczima warkama, jak dakôrz, pòwroznik,
młënôrz, krôwc, szewc, cesla, kòłodzéj,
smòlôrz, wãglownik czë kamieniôrz.
Wspiarcé òdjimnikóm dôwô téż Mù­
zeùm Słowińsczi Wsë w Klukach
i Mùze­ù m Westrzédnégò Pòmòrzô
w Słëp­­skù. Brzadã dzejaniô fòtografów
bã­dze pôrãset òdjimków. Nôlepszé z nich
òstóną wëdóné w fòrmie albùmù.
Wôżné je to, że wcyg szukómë na
Kaszëbach bòhaterów tëch òdjimniãców,
lëdowëch ùtwórców i rzemiãslników, co
piastëją mało ju pòtikóné, dżinącé warczi. Jeżlë tej znajeta lëdzy, chtërny sã
tim zajimają, żelë znajeta place, gdze zatrzimôł sã czas (wiosczi z tradicyjnyma
gbùrstwama, kùznie itd.), to prosymë
ò infòrmacjã. Kòntaktowac sã mòżna
z Haliną Malijewską z Biórã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô (szas. Straganiarskô 20–23, Gduńsk), tel. 58 301 27 31,
e-mail: [email protected]).
Red.
Òdj. K. Falcman
To są prësczé półtorôczi…
Tacą sã jesz pewno w niejednëch stôrëch szafach, pòd drzewianyma pòdłogama,
w kùchniowëch czë ruchnowëch szpiniach… Fenidżi – dëtczi, jaczich ùżiwelë
naju praópòwie za „prësczich” czasów. Na Kaszëbach znómë je do dzysdnia, kò
spiéwómë ò nich w òbrazkòwi piosence pt. „Kaszëbsczé nótë”. Prôwdac zwią sã
w ni półtorôkama abò półtrojôkama, ale to prawie jidze ò niemiecką walutã
– piãc fenigów. Marczi i fenidżi ùżiwóné bëłë w całëch Niemcach òd 1873 rokù do
31 gòdnika 2001 rokù, czedë zastąpioné òstałë przez eùro.
rd
26
POMERANIA CZERWIEC 2015
GENIUS LOCI
Wenus i Apolonia
JACEK BORKOWICZ
Na gdańskim Zamczysku do 1945 roku
zwarta zabudowa dochodziła do Kanału Raduni. Krzywe uliczki dawnej
portowej dzielnicy zamieszkiwała
wówczas najuboższa ludność miasta.
Jedna z tych ulic, króciutka, przedłużenie Czopowej, nazywała się Krause Bohnengasse. Trudno tę nazwę dosłownie
przetłumaczyć… ale zaryzykujmy: ulica
Pomarszczonych Fasolek. Tak przynajmniej kojarzyć się mogła ówczesnym
gdańszczanom. Dziwna nazwa z pewnością wzbudzała uśmiech na ustach
zabłąkanego przechodnia, skłaniając
go do refleksji nad wiecznotrwałością
sowizdrzalskiego ducha portu nad Motławą. Tymczasem nazwa, w jej pierwotnej
formie, była jak najbardziej poważna.
Profesor Januszajtis podaje, że ongiś
brzmiała Grossebaellegasse – ulica Wielkich Bali albo też Wielkich Dyli. Po tych
to dylach (ich nazewniczą pamiątką
jest pobliska uliczka Dylinki) sztauerzy
dźwigali towary ze szkut do pobliskich
magazynów. Słowo Grossebaellegasse zapisano w XVII w., zapewne w miejskiej
kronice, jednak ówczesny gdański lud
wymawiał nazwę uliczki po swojemu:
Grote Bonen. Po niemiecku Bonen i Bohnen wymawia się podobnie. Pod koniec
następnego stulecia urzędnik odpowiedzialny za wykonanie tablic z ulicznymi
nazwami nie rozumiał już pierwotnego
znaczenia owego miana, zapisał je więc
tak, jak słyszał. To wtedy narodziły się
Pomarszczone Fasolki.
Każdy, kto chociaż pobieżnie zetknął się z kulturą średniowiecznych
miast Europy, wie, że nazwy niektórych
z ich ulic (z reguły tych mniejszych) tłumaczyć powinien nie tyle filolog, ile
poeta. Podszyta figlarnością – często
rubaszną – fantazja miejskiego ludu
pozostawiła w nich pamiątki niepokornego ducha minionych wieków, mentalności, której nie da się podrobić. W wypadku hanzeatyckich portów Północy
POMERANIA CZERWIŃC 2015
sprawa ma jednak dodatkowy aspekt.
Lud posługiwał się tutaj mową platt,
która uchodzi za dialekt języka niemieckiego, lecz w istocie stanowi osobny język – gdyż od średniowiecza powstają
w nim dzieła literackie. Problem w tym,
że przez około 300 lat, mniej więcej od
XVII do końca XIX stulecia, w formie
pisanej wyparł ją przybyły z południa
Hochdeutsch, czyli dzisiejszy język niemiecki. Plattem posługiwał się już tylko
miejski proletariat, jak gdańscy bówkowie i przekupki na Rybnym Targu. Około 1800 roku wykształceni
gdańszczanie nie rozumieli swojego
ludu, tym bardziej, że sam lud zaczął
już wytracać pierwiastki platt ze swojego słownika, zastępując je mieszaną
mową Północy i Południa, przez Niemców zwaną Missingsch. Stąd wzięły się
przekręcone, osobliwe nazwy uliczne,
z którymi stykamy się na południowym
pobrzeżu Bałtyku i Morza Północnego.
W hanzeatyckim Stralsundzie, niedaleko za polską granicą, mamy ich
cały pęczek. Za kościołem Mariackim
znajdziemy tam uliczkę o wdzięcznej
nazwie Kiebenhieber Strasse. Spróbujcie zatrzymać Niemca i zapytać go, co
ona oznacza. Raczej nie odpowie, chyba
że przypadkiem zna dawny miejscowy
platt i wie, że kyven znaczy w nim „kłócić się”, zaś nibbe – „gębę”. Pierwotna
nazwa uliczki w mowie ludu (Buersprake) brzmiała Kyvenibben Strate, czyli
Ulica Kłótliwych Gąb. Na podobnej zasadzie położony nieco dalej jarmark tandety Plonnenmarkt stał się w XIX wieku
Targiem Apolonii (Apollonienmarkt).
Kolejnym matecznikiem dziwnych
nazw były uliczki Hamburga – dopóki
nie unicestwiły ich alianckie naloty.
Ale niektóre pozostały, wśród nich Venusberg. Góra Wenus kojarzyć się może
z pobliską dzielnicą erotycznych uciech
Sankt Pauli, jednak i w tym wypadku
to mylny trop. W 1216 roku wykopały
tutaj swe szańce oblegające miasto wojska duńskiego króla Waldemara. Hamburski lud ochrzcił wzgórze mianem
Veendsberg, Góra Wroga (niemiecki
Feind), z czego potem wyłoniła się przypadkiem grecka bogini.
A skoro już jesteśmy przy tym temacie… W dawnych czasach jedna z portowych uliczek Stralsundu nosiła nazwę
Potrzebna, a to z powodu kilku funkcjonujących tam burdeli (kiedyś i u nas mówiło się o „potrzebowskich”). Purytańsko nastrojona rada miejska przechrzciła
ją na Niepotrzebną (Unnütze) i pod taką
nazwą istnieje ona do dzisiaj. Budząc
tylko niepotrzebne pytania szkolnych
wycieczek.
R E K L A M A
27
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
Gãsôrka z Mirochòwa
Mariô Damps, czerowniczka biblioteków w Mirochòwie a Stajszewie,
òtmikô dwiérze swòji chëczë przë Kartësczi. W dómie witô mie krówka. Jak sã
jã włączi, tej zabeczi – dôwô do wiédzë
gòspòdëni a rôczi do jizbë.
Czej jô bëła môłô – zaczinô òpòwiésc
ò pilach, dlô jaczi më sã spòtkelë – tej
swiat ju béł zmieniony, ale gãsë we wsë
mielë przewôżno wszëscë. Babcza mie
pòwiôdała, że czedës òni mielë na môlu
30–40. Më tu mielë 10–12. Ti, co mielë 2–3,
to je colemało wedle drodżi pôselë. Lëdze
nôwiãcy chòwelë kùrë, kaczczi a swinie.
Terô gãsë mómë dwie.
Gôdelë mie Marila. Pò przińdzenim ze
szkòłë jem wiedza, że mòjim òbòwiązkã
bëło: wrëczi òczechlac dlô krowë, drzewa przëniesc z szurkù, bùlwë ùskrobac...
Chòc jô bëła jedna, równak miała swòje
òbòwiązczi. Na zymkù, czej môłé gãsë
bëłë pasłé na łące abò kòle chëczi wënëkóné – czãsto gapë je brałë, tej mùszôł przë
nich bëc.
– Jak napôda gapa na pilãta?
Chòdzëła so pò łące i narôz – so wzãła.
Łepk ùdzoba i òstawiła, bò to bëło dlô ni za
cãżczé. Jastrząb bë wzął.
Ù nas bëła takô zwëcz, że pò żniwach,
jak bëło z pòla wzãté, to sã brało dłudżi
szlig i gãsë bëłë nëkóné na pòle, na r’zëskò.
Wãbórk z wòdą bëło wzãté, co te gãsë
sã mògłë napic. Òne miałë tam lepi jak
w kòpli do żercô – tej tam rôd sedzałë.
Wiedno jem miała co jesc i co pic. Nié
wszãdze tak bëło. Nasza babcza pòwiôda,
czej òna sã na ten môl do swégò chłopa
przeprowadza, a z pòczątkù dzecë sã rodzëłë mòcno, co rok to prorok, tej òni mielë
do gãsy, do krów paseniô parobka. Białka,
co te knôpa przëszła zgòdzëwac, do ni
gôda: Białeczkò, le żebë òn nie béł głodny.
Chléb ni mùszi bëc pòsmarowóny, ale żebë
gò bëło pòd dostatkã.
– W waji chëczach mòdernosc łączi sã z tradicją a wiarą. Kòl wiôldżégò
zdrzélnika z płasczim ekranã, nowégò
kòminka są pòbòżné òbrazë: Jezës
28
miłoserny, Òstatnô wieczerza, Jan Paweł II, Swiãto Familiô. Je krziż przez
artistã zrobiony.
Kò wiara je nôwôżniészô. Bez tegò
człowiek bë nierôz zwątpił, a tak je nôdzeja, że to sã czedës dô dokònac. Jim człowiek
starszi, tim barżi do tegò dodrzeniwô.
Póczi jô tu bądã mieszka, a bùdink
mómë z chłopã wëbùdowóné – nie zdjimnã
jich ze scanë. Ani krziża, ani òbrazów.
Ni móm ju tëch zemsczich rodzyców, tej
mùszã sã do tëch niebiesczich ùdac. Reno
wiedno mówiã na zaczãcé dnia: Matkò
Bòskô, mòja patrónkò, dopòmòżë mie
szczestlëwie ten dzéń przeżëc, Jezu ùfam
Tobie – i ni mògã rzec, żebëm sã na tim
zawiodła.
Jak jô bëła môłô – mòja roz­pò­wiô­
dôczka wrôcô do ùszłotë – jô nie zna,
żebë nama przëszedł lës wząc. Le rôz nama
z pòla – tam bëło taczé błotkò, a òne zamiast przińc dodóm, to so na błotkò wlazłë – tej nama z pòla lës na dwùch nogach
w nocë piãc gãsów ùkrôdł. Dopiére je, wejle, gòrzi z lësoma tuwò ù nas. Lës pòtrafił
mie tu przińc a z zagrodzonégò, póczi
më pôłnié jedlë, piãc kaczków wëcygnąc.
A dzysô chłop bùlwë wsadzoné grodzył, bò
dzëczi przëchòdzą.
– A Miszu bë pòtrafił òbrónic? – pitóm ò psa, co nama w jizbie towarzi.
Miszu terô je ju stôri. Czej jô pùdã,
òn pùdze wszãdze ze mną, a tak z wszëtczima òn nie jidze. Òn je taczi pòkòjowi.
Wszëtczé dwiérze òtemknie. A nômili na ti
skórze òd dzëka bë leżôł...
Jô nie pamiãtóm – Mariô Damps
znôwù je mëslą w dôwnëch latach –
żebë swinie bëłe pôsóné. Mëma, a jô bëła
z dodomù Miotk, òpòwiôda, że czej bëło
swinióm gnoje wërzucywóné – tej òne
mògłë pò wsë chòdzëc.
– Jaką ksążkã pani bë wzãła na bezlëdny òstrów?
To sã z wiekã zmieniwô. Za młodëch
lat lubiła jem „Franka” Kònopnicczi, za to,
że ten môłi knôp tegò ùrwisza tak pòtrafił
zmienic. Pózni „Dzieci z Bullerbyn”,
„W pustyni i w puszczy” mie sã widzałë.
Terô lubiã ksążczi ò Janie Pawle II, ò Òjcu
Pio a ò Sybirakach. Te, co są na faktach
òpiarté. A przede wszëtczim lubiã taczé,
co cos złégò sã dzało, a pózni sã cos przemieniło, że z tegò pòtrafilë wińc.
– Òd czedë pani prôcëje w bibliotece?
Pò skùńczenim ósmi klasë jem chòdza
do Kartuz, do liceùm, a czej jem dosta
maturã, zarô òd lipca zaczãła robic. Szesc
i pół rokù robia w zamrażalni, jakno instruktor. Robòta midzë lëdzoma to mie
sã widza. Pózni człowiek założił rodzënã,
a òd òsmëdzesątégò rokù jem przëszła do
biblioteczi i jem ju w ni 35 lat.
– Co mô w tim żëcym cwëk?
Człowiek całé żëcé cos chce miec wiãcy.
Jak jedno zrobi, tej jesz to bë mùszôł... A czej
dochodô do pewnégò wiekù, tej so mësli, ale
jô tegò ze sobą nie weznã... Nôwôżniészé,
cobë lëdze rozmielë sã dogadac.
Czej gãsë bëłë ju pòdrosłé, a zbòża prawie rosłë – jesz cos ò pilach przëbôczało
sã mòji rozprôwiôczce – tej òne mùszałë
bëc w bùlwach pasłé, co òne sã ti trôwë nażarłë. Bùlwiczô òne nie chwëtałë, leno òszôc,
mlécze czë lëstë òd łapùchë. To jima plażëło.
A człowiek mùszôł je pasc a przë tim mlécz
abò òst wërëwac. Nie bëło jak terô, że wjadą òpriskiwôczã... Pò ti wédze w bùlwach,
czej gãsë bëłë nëkóné nazôt, mùszałë miec
karczi sztiwné, krzëwé. To znaczëło, że
òne są nażarté. Ten mlécz, òst abò łapùchã
przënôszało sã dodóm, krãcëło na seczkòwi
maszinie a swinioma to bëło dôwóné.
A kùroma sã pòkrzëwë dôwało, cobë bëłë
zdrów a dłëżi sã trzimałë. Pilãtoma téż
sã pòkrzëwã z jajã dôwało – terô sã lëdzë
téż do pòkrzëwë przekònywają. Czedës
pòkrzëwë robiłë téż za lodówkã. Rëbë abò
miãso lëdze zawijelë w lesce òd pòkrzëwë
a kłedlë w céni. I to trzimało.
– Co je w żëcym nôwôżniészé? Za
czim sã czerowac?
Nôprzódkã miłosc do drëdżégò człowieka. Tej przebôczenié jinyma. Chtos
mùszi kòmùs ùstąpic. Czëtóm ò tim tej-sej
w religijnëch ksążkach.
POMERANIA CZERWIEC 2015
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
Dzecë pierwi bëłë barżi przënãconé do
robòtë jak terô. Mùszałë równo ze stôrima
pòmagac. Jô przë gãsach robia, jak miała
sétmë, òsmë lat – wdarziwô so gãsôrka. Jak
bëłë malinczé gąsãta, tej pitkałë wòdã z taczi
kachlë òd piécka, do górë nogama pòłożony.
Cobë ònë za wiele wòde nie dostałë, bò czejbë sã òchlapałë – to bë skréplałë.
– Co sã dzeje z człowiekã pò smiercë? Bãdze to zgaszenié widu czë prawie
òtemkniãcé dwiérzi?
To mie prawie interesëje. Tam mô
bëc baro piãkno. Ti, co przeżëlë kliniczną
smierc, chcelëbë tam wrócëc. Na drëgą
stronã.
Czej jem gãsë pôsa, nie bëło telewizorów, leno ksążczi. Gãsë dzes òdeszłë,
ksążka òsta pòd drzewã czë dze... Przedtim sã miało gãs i gąsora. Jak chto ni
miôł gąsôra, tej szedł do sąsôda. Kòl mòji
babczë béł taczi bakùz, a w nim béł blat,
dze nierôz bùlwë dlô swini gòtowelë. Gãsë
miałë tam gniôzda, za zasuwónyma
dwiérkama, w jaczich bëło piãc, szesc
dzurków do òddichaniô. Czej të przëszedł,
tej jedną razą gãs: gã, gã, gã – bò gãs
czëła, że chtos cëzy przëszedł. A jakbë tam
chcôł pôlc wsadzëc, to bë letkò dzobnãła...
W piãcdzesątim sódmim më dostelë
tuwò wid i tej bëło pierszé radio kùpioné.
Matisakòwie, Pòdwieczórk przë mikrofónie. Pamiãtóm. Na to sã czekało.
– Dô to swiatową wòjnã?
Pòlitiką sã nie zajmiwóm, ale mie sã
zdôwô, że za mało lëdze w całoscë ze sobą
gôdają. Za wiele je nienawiscë. Nôgòrzi
ti młodi w internece, co kòmeńtëją. To
mie w internece denerwùje, jak sã stónie
tragediô, a chtos swòje głupé mądroscë
wëpòwiôdô...
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Jaja bëłë wiedno zaznaczoné – Mariô
Damps wrôcô do òpòwiescë ò gãsach.
Jak bëło jaje zniosłé, tej bëło dodóm
przëniosłé a kòpiowim òłówkã bëło napisóné: 1, 2. Jak bëło wiãcy gãsy, tej bëła
„storô” i „młodô” gãs: s1 a m1. Tej, czej òne
bëłë wsadzoné, tej pò tidzeniu czasu bëłë
przezéróné. Czej bëłë zaległé, tej bëłë cemné, a jak je szło przezdrzec – czësté. Swiéczka bëła pòstawionô, wid béł zgaszony i tej
bëło przezéróné. Gòspòdôrz czë gòspòdëni
jaja w kòsziczkù przë zbiéranim a pózni
w gniôzdze przëgôrnielë, cobë bëłë równo
grzóné. Gãs téż sama dzobã tak robia,
cobë sã pisklãta równo rozwijałë.
– Gãsë są do jedzeniô?
Mój chłop wspòminô, że ù nich bëła
òkrasa sekónô ekstra z gnôtama i na tim
bëłë bùlwë grzónë. Zôs mòja mëma baro
lubia piersniczi, wãdzoné. Wspòminóm
gãsy szmôłt z majerónkã na chlebie,
z cëbùlką. Zupã z wrëków na gãsym
miãsu. Bëłë téż flaczi wëczëszczoné a nima
bëłë òwinioné gãsé szpérczi a skrzidełka.
To bëłë ale smaczczi. A wëtopiony gãsy
szmôłt jesz pòmôgôł na gòjenié renów i na
rojmã.
– A skùbanié piórów?
Terô nie lubiã skùbac gãsy. Pãcherzów
dostajã – smieje sã. Czej mòja babcza żëła, tej czej mëma zabiła gãs – na
drëdżi dzéń babcza mia pióra wëskùbóné.
Pamiãtóm, rôz w zôpùstë, we wsë bëła
beczka. Na stole bëłë pióra wësëpóné.
Białczi so kawã zrobiłë a przë skùbanim
rozpòwiôdałë. Jedno skrzidło bëło ùcãté.
To béł piórnik, co do òmiôtaniô pajiczënów
służił.
– Co to je za fejny topk?
To mòja wnuczka wëgra na kònkùrsu.
Na taczim klockù bùkòwégò drzewa
wëmalowa òrzła (i ju za sztót Julita
pòkôzywô kònkùrsową robòtã). A drëdżi
topk móm z akcje „Bezpieczny internet”.
– Trzë nôwôżniészé rzeczë?
Zgòda, zdrowié.
– A to trzecé?
Hm.
Szóstô wëbiła. Czej jô chwëcył za
klëczkã bùtnowëch dwiérzi, gòspòdëni
włączã nã krówkã w dómie: – Mùùù!
Mùùù! Mùszã jachac.
Z Marią Damps gôdôł i wszëtkò
fejn spisôł Tómk Fópka.
29
ROZMAITOŚCI
Legenda o Scycie
zamienionym w Kaszubę
Zrzeszonëch naju nicht nie złómie albo po polsku: zrzeszonych nikt nas nie złamie. Dewiza,
która przyświeca kolejnym pokoleniom działaczy kaszubsko-pomorskich. Można ją wyczytać na
sztandarach i gdańskim pomniku księcia Świętopełka. Słowa o zrzeszonych padają w chwilach
uroczystych. Niewiele osób wie, skąd naprawdę pochodzą.
MAREK ADAMKOWICZ
Opowieść pana Józefa
Zazwyczaj wskazuje się, że hasło
o „zrzeszonych” jest nawiązaniem do
Życia i przygód Remusa Aleksandra Majkowskiego. To prawda. Sęk w tym, że
jakkolwiek Majkowski rozpowszechnił
historię o umierającym „władcy kaszubskim”, który nawołuje synów do
zachowania jedności, to nie on był jej
autorem, lecz jedynie wykorzystał starożytną legendę. Zanim padnie dokładne wyjaśnienie, warto przywołać scenę
z Życia i przygód..., w której umierający
Józef Zabłocki, były powstaniec i mentor Remusa, opowiada mu o dziejach
Kaszubów. Zabłocki twierdzi, że największym z władców był Świętopełk II,
którego „nawet na śmiertelnym łożu
nie opuszczała (...) troska o przyszłość
jego ludu. Kazał więc zwołać swych
synów i podał im pęk mocno związanych prętów, by go złamali. Żaden
z synów nie mógł tego dokazać. Tedy
książę Świętopełk rozwiązał pęk i podał swoim synom z osobna. Teraz oni
łatwo je połamali… »Weźcie sobie przykład z tych prętów – powiedział książę
Świętopełk. – Złączonych nikt was nie
złamie, ale każdego z osobna – zniszczą!... «. Nieszczęście nasze, że zawsze
jakaś zła ręka rozwiązywała więź, która
trzymała nas razem”.
30
Przywołując tę historię, Majkowski
jawi się jako psycholog wyczuwający
potrzeby kaszubskiego odbiorcy tekstu.
Rozbudza tęsknotę za czasami, w których Kaszubi byli znaczącą siłą. Jednocześnie zdradza znajomość wzorców
antycznych.
Scytyjski bohater
Pierwotnie to nie Świętopełk był bohaterem tej opowieści, lecz żyjący w II w.
p.n.e. król Scytów Skiluros, znany też
pod imieniem Scilurus, Skyluros, Skylur
czy Skilur. Potwierdzenie znajdziemy
w Powiedzeniach królów i wodzów Plutarcha, gdzie podano, że umierający
Skiluros pozostawił osiemdziesięciu (!)
synów. Tuż przed śmiercią podał każdemu wiązkę oszczepów (w innej wersji:
strzał) i kazał złamać, czego oni nie byli
w stanie zrobić. Wtenczas król zaczął
wyciągać oszczepy z wiązki i polecił łamać pojedynczo. Tak też się stało. Próba
unaoczniła synom, że tylko trzymając
się razem, zdołają zachować swą moc.
W pojedynkę zaś nie przetrwają.
Majkowski miał rozeznanie w czasach starożytnych, na co wskazuje chociażby wykorzystanie w powieści motywu walki dobra ze złem poprzez
odwołanie się do Ormuzda i Arymana, czyli bóstw z wierzeń perskich.
Z historią króla Skilurosa być może
zapoznał się w czasach nauki szkolnej lub uniwersyteckiej, chociaż nie
można wykluczyć, że inspirację znalazł
w Gdańsku. Warto bowiem wiedzieć, że
do czasów II wojny światowej Zimową
Salę Rady Ratusza Głównomiejskiego
zdobił obraz Izaaka van den Blocke’a
(ur. 1572–1626), przedstawiający opisaną przez Plutarcha scenę. W inwentarzach dzieło opisywano wprawdzie
jako „Artur leżący na łożu śmierci” (!),
ale za sprawą historyka sztuki prof.
Macieja Kalecińskiego zostało ono
właściwie zinterpretowane. Obraz był
jednym z pięciu przedstawiających
exempla cnót obywatelskich. Niestety,
zaginął w zawierusze wojennej i znany
jest obecnie tylko z czarno-białej reprodukcji.
Co ciekawe, malarskie wyobrażenia historii króla Skilurosa zdarzały
się i w innych miejscach. Spod pędzla
Antona Möllera (ok. 1563–1611) wyszedł
obraz „Scilurus Rex Scytharum”, który
zdobił niegdyś ratusz w Toruniu, czy
płótno „Scilurus, król Scytów nakazujący synom zgodę” z Zamku Królewskiego w Warszawie. To drugie datowane
jest na rok 1767, a namalował je Noël
Hallé (1711–1781) na zamówienie króla
Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Nauki niewysłuchane
Wzywanie do jedności, szukanie tego,
co łączy, a nie dzieli, jest jak najbardziej wskazane, zwłaszcza kiedy się
wspomni los synów Świętopełka. Nie
POMERANIA CZERWIEC 2015
ROZMAITOŚCI / WIEŚCI Z GDAŃSKIEGO ODDZIAŁU ZKP
Pomnik Świętopełka II w Gdańsku
z napisem „Zrzeszonëch naju nicht nie
złómie”. Fot. M. Adamkowicz
posłuchali oni wskazań ojca i po jego
śmierci wszczęli bratobójczą walkę. Wiadomości o tym znajdujemy
w „Kronice oliwskiej”, gdzie można
wyczytać, że: „Ten [Świętopełk] zostawił po sobie dwóch synów: Mściwoja
starszego i Warcisława młodszego,
którego Pomorzanie wpierw chcieli
mieć za pana i dla tego z ich pomocą Warcisław pojmał brata i trzymał
uwięzionego w Raciążu. Potem zaś
znaczniejsi wojowie wyzwolili Mściwoja i oświadczając mu wówczas
wierność, a następnie wsparcie, wypędzili w pościgu Warcisława z Pomorza; ten uciekając do Elbląga, krótko tam zabawił i odchodząc stamtąd
zmarł [w 1271 r.] na obczyźnie [w księstwie kujawskim], nie powróciwszy
na Pomorze”.
Niedługo potem, wraz ze śmiercią
Mściwoja w 1294 r., wymarła dynastia
Sobiesławiców i zaczął się okres intensywnych walk o Pomorze Gdańskie.
Można się w tym dopatrywać pewnej
paraleli do dziejów królestwa Scytów,
w którym po śmierci Skilurosa władzę
objął jego syn Palakos. Skonfliktowany
z sąsiadami, zginął w czasie wyprawy
wojennej w 108 r. p.n.e. Jego królestwo
zaczęło chylić się ku upadkowi, który
nastąpił ostatecznie na początku naszej ery.
W tekście wykorzystano m.in. następujące
dzieła:
A. Majkowski, Życie i przygody Remusa, tłum.
L. Bądkowski, Gdynia 1966.
M. Kaleciński, Mity Gdańska. Antyk w publicznej sztuce protestanckiej res publiki, Gdańsk
2011.
„Kronika oliwska”, tłumaczenie za: G. Labuda,
Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. I, Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.
DZIAŁO SIĘ
w Gdańsku
• 2 kwietnia – zmarł Stanisław Pestka, Kaszuba
z Rolbika (gm. Brusy), od 50 lat związany z Gdańskiem. Dziennikarz, publicysta, poeta, działacz
kaszubsko-pomorski. W latach 1976–1980
i 1992–1994 prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Nagrodzony m.in. Medalem Stolema
(1975), Pieczęcią Świętopełka Klasy Złotej (1991)
i Medalem Mściwoja II (2013). Członkowie ZKP Oddział w Gdańsku uczestniczyli w jego pogrzebie na
Cmentarzu Srebrzysko, został pochowany w tamtejszej alei zasłużonych.
• 2 kwietnia – zmarł prof. Jerzy Treder, wybitny
polonista i lingwista, badacz i popularyzator języka kaszubskiego (autor wielu prac naukowych
i książek, m.in. podręcznika Spòdlowô wiédzô
ò kaszëbiznie), pracownik Uniwersytetu Gdańskiego od początku jego istnienia. Laureat m.in. Medalu Stolema (1983) i Honorowego Wyróżnienia
za Zasługi dla Województwa Pomorskiego (2015).
Został pochowany na cmentarzu w Rumi, w jego
ostatniej drodze brała udział także reprezentacja
naszego oddziału ze sztandarem.
• 13 kwietnia – zmarł Günter Grass, ambasador
Gdańska i Kaszubów. 29 kwietnia noblista spoczął
na cmentarzu w Behlendorfie k. Lubeki. W pogrzebie uczestniczyła kaszubska rodzina zmarłego
POMERANIA CZERWIŃC 2015
(ze strony jego matki Heleny z Knoffów) – syn
jego kuzynki Irmgardy Andrzej Hutyra z żoną
Małgorzatą. Podczas pogrzebu zostały złożone
wiązanki kwiatów także od kaszubskich rodzin:
Hirszów, Krauzów i Hutyrów.
• 18 kwietnia – w czwartą rocznicę śmierci Wojciecha Kiedrowskiego w kartuskiej kawiarence
Pod refektarzem (po mszy świętej w kolegiacie
pw. WNMP) wspominano tego wielkiego człowieka, który całe swoje życie poświęcił Kaszubom.
W spotkaniu uczestniczyli: żona Renata wraz z rodziną, przyjaciele zmarłego, także z ławy szkolnej,
współpracownicy z „Pomeranii”, której był wieloletnim redaktorem naczelnym, oraz zrzeszeńcy
z Chmielna, Gdańska, Gdyni i Kartuz.
• 19 kwietnia – gdańscy Kaszubi uczestniczyli
w XXVI Pieszej Pielgrzymce SEMPER FIDELIS na
Wzgórze św. Wojciecha, gdzie odbyły się archidiecezjalne uroczystości ku czci św. Wojciecha,
którym przewodniczył abp Sławoj Leszek Głódź.
Na zaproszenie Kapelana Kaszubów ks. dr. Leszka
Jażdżewskiego przybyły liczne poczty sztandarowe z oddziałów ZKP.
• 19 kwietnia – w Pręgowie koncelebrowaną
mszą świętą z kaszubską liturgią Słowa rozpo-
częto uroczystości z okazji 10-lecia powstania
oddziału ZKP w Kolbudach. Mszy świętej przewodniczył i homilię wygłosił ks. dr Leszek Jażdżewski. Uroczystość uświetnił muzyką i śpiewem
ks. kanonik Zygmunt Słomski, uprzedni proboszcz
w Pręgowie, świadek powstania oddziału. Wspólnie z jubilatami świętowali członkowie oddziałów
Zrzeszenia z Banina, Gdańska, Pruszcza, Przywidza i Żukowa.
• 24 kwietnia – w dwudziestą rocznicę śmierci
Izabelli Trojanowskiej, pełniącej funkcję prezesa
ZKP w trudnych latach 1980–1983, przyjaciele –
zrzeszeńcy uczcili jej pamięć złożeniem kwiatów
na miejscu jej pochówku na cmentarzu Srebrzysko. Odwiedzili również groby Stanisława Pestki,
Brunona Synaka i Lecha Bądkowskiego.
• 2 maja – poczet sztandarowy oddziału gdańskiego uczestniczył w obchodach 25-lecia przekazania sztandaru ZKP Oddział w Wejherowie.
Uroczystości rozpoczęto koncelebrowaną mszą
świętą z kaszubską liturgią Słowa, której przewodniczył ks. kanonik Roman Skwiercz. Oprawę
mszy wzbogacił chór Towarzystwo Śpiewacze
im. Jana Trepczyka.
Teresa Juńska-Subocz
31
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
ÙCZBA 44
Prowadnik
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN, DANUTA PIOCH
Prowadnik to pò pòlskù przewodnik. Prowadnik mòże bëc na przëmiôr turisticzny, tj. turystyczny abò mùzealny, tj.
muzealny. Prowadnik prowadzy karna turistów, tj. grupy turystów, pò rozmajitëch szlachach abò turach – szlakach.
Cwiczënk 1
Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk.
Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi.
(Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język
polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).
– Móm dobëté cedel turisticznégò prowadnika!
– Baro serdeczno gratulëjã!
– Terôzka mògã legalno prowadzëc letników pò najich
kaszëbsczich stegnach.
– Jaczima szlachama të mdzesz jejich prowadzył?
– Jô béł niedôwno na zéńdzenim, dze zagrelë kaszëbsczé
nótë, tej zaczãlë je spiewac i to mie sã baro widzało, chòc
móm je ju czëté wiele razy. Mëszlã, że i wanożnikóm
òne sã mògą widzec, tej pùdã z nima chòcbë szlachã
kaszëbsczich nót abò szlachã kaszëbsczich dëchów,
szlachã stolemów, szlachã kamianëch krãgów, szlachã
dwòrów i pałaców… Wiele je do pòkôzywaniô a òpò­
wiôdaniô.
– Në, żebë të czasã jich nie zaprowadzył na jaczé
barabónë czë përdëgónë.
– Cëż të pleszczesz, przecã móm licencjã. Króm tegò
dobrze wiész, że naju barabónë są równo pëszné, jak
wse i gardë.
– A w jaczim jãzëkù të mdzesz nëch wanożników pò
Kaszëbach prowadzył?
– Jakùż w jaczim? Pò najémù! Nie wiész të, że turiscë
spragłi są naji gôdczi.
– Jo, jo, spragłi to òni są. Czasã tak baro, że z kilométra je
czëc, czim òni gaszą no swòje pragnienié.
– Wszëtkò dlô lëdzy, nawetka… szlach kaszëbsczich
gòspòdów.
– Në, prawie taczich swójsczich gòspòdów, z najim jestkù
a napitkù, to më za wiele ni mómë.
– Jo, jô wiém. Trójno letników sã pitô, dze mòże co
regionalnégò zjesc a wëpic. Le jô móm taczé place ju
nalazłé. Fejn regionalną karczmã pòstawilë chòcbë
w Miszewkù, wëszëkòwelë w Celbòwie czë òdemklë
w Pùckù.
– A òprowadzysz mie téż?
– Cebie? Kò të bëlno znajesz najã zemiã.
– Wejle, to jô téż mògã bëc turisticznym prowadnikã!
32
Cwiczënk 2
Nalézë w prowadnikach a na inter­ne­to­
wëch starnach wiadła ò rozmajitëch
turisticznëch szlachach na Kaszëbach:
wòdnëch, kónnëch, kòłowëch, do chò­
dzeniô piechti. Wëpiszë czile jejich pòz­
wów i przedolmaczë na kaszëbsczi jãzëk.
(Znajdź w przewodnikach lub na stronach internetowych
informacje o różnych turystycznych szlakach na Kaszu­
bach: wodnych, konnych, rowerowych, pieszych. Wypisz
kilka ich nazw i przetłumacz na język kaszubski).
Cwiczënk 3
Na Kaszëbach je wiele cekawëch môlów wôr­
tnëch òbezdrzeniô. Przełożë jejich pòzwë na
kaszëbsczi, wëzwëskùjącë pòdóné niżi słówka.
(Na Kaszubach jest wiele ciekawych miejsc, któ­
re warto zobaczyć. Przetłumacz ich nazwy na
ka­szubski, korzystając z podanych poniżej słów).
Muzeum Kolejnictwa w Kościerzynie
Ołtarz Papieski w Sierakowicach
Wieża widokowa „Kaszubskie Oko” w Gniewinie
Groty w Mechowej
Diabelski Kamień nad Jeziorem Kamiennym
Zamek w Łapalicach
Kamienne kręgi w Odrach
Klasztor kartuzów w Kartuzach
Kalwaria Wejherowska
Muzeum Ceramiki w Chmielnie
Krzywy dom w Sopocie
Chata rybacka w Jastarni
Osada Łowców Fok w Rzucewie
sedlëszcze, zómk, mùzeùm, zélińt, kam, diôbéł, klôsztór, kalwarëjô,
banowizna, Wejrowò, grota, chëcz, rëbôk, torma, wôłtôrz
Cwiczënk 4
Przëzdrzë sã pòdczorchniãtim w gôdce zdanióm.
Wëbierzë dlô nich pasowné tłómaczenia.
(Popatrz na podkreślone w dialogu zdania. Wy­
bierz dla każdego z nich odpowiednie tłu­ma­
czenie).
POMERANIA CZERWIEC 2015
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
Fejn regionalną karczmã pòstawilë chòcbë w Miszewkù,
wëszëkòwelë w Celbòwie czë òdemklë w Pùckù.
– Świetną regionalną karczmę postawili chociażby
w Miszewku, przygotowali w Celbowie czy otworzyli
w Pucku.
– Świetną regionalną karczmę postawiono chociażby
w Miszewku, przygotowano w Celbowie czy otwarto
w Pucku.
Żelë z pòlsczich dolmaczënków òstałë wëbróné òd­pò­
wie­dzë z czasnikama zakùńczonyma na -no i -to, tej je to
dobri wëbiér. Dôjmë równak bôczënk, że w kaszëbiznie
taczé kònstrukcje nie fąksnérëją.
(Jeśli z polskich tłumaczeń wybrano odpowiedzi z cza­
sownikami zakończonymi na -no i -to, to jest to pra­
widłowy wybór. Zwróćmy jednak uwagę na fakt, że
w języku kaszubskim takich konstrukcji nie ma).
Znónëch z pòlaszëznë nieòsobòwëch fòrmów
czasnika zakùńczonëch na -no i -to nie
nalézemë w kaszëbiznie. W jich môlu bãdą
stojałë òsobòwé fòrmë, np. zagrelë nótë, zaczãlë spiewac (zamiast zagrano nuty, zaczęto śpiewać).
(Znanych w języku polskim nieosobowych form czasownika zakończonych na -no i -to nie znajdziemy w języku
kaszubskim. W ich miejscu będą formy osobowe...)
Cwiczënk 5
Prowadnik prowadzy wanożné karna – to znaczi,
że co òn robi (przełożë to słowò na pòlaszëznã)
…..........................................….....…………...……….
Czëtôj zdania i pasowno przełożë w nich czasnik
prowadzëc. Mòżesz so wëbrac pòlsczé słowa
i zwrotë z pòdónëch na kùńcu cwiczënkù.
(Przeczytaj zdania i odpowiednio przetłumacz czasownik
prowadzëc. Możesz użyć polskich słów i zwrotów po­da­
nych na końcu ćwiczenia).
przeprowadzać, prowadzić w tańcu, wskazywać drogę,
kontynuować, prowadzić rozmowę, wieść życie, stanowić
dojście
Cwiczënk 6
Òd czasnika prowadzëc mòże ùtworzëc wiele
jinszich słów przez dodanié do niegò przedrostków (np. doprowadzëc), a òd nëch no­wò­pòw­
stałëch mòże dali twòrzëc jich niedokònóné
fòrmë (np. doprowadzac).
(Od czasownika prowadzëc można utworzyć wiele innych
słów przez dodanie do niego przedrostków, a od tych
nowo utworzonych dalej można tworzyć ich formy
niedokonane).
Zapiszë czile pôrów tak ùrobionëch słów (czasnik do­
kònóny i niedokònóny). Ùżij nëch słów w zdaniach.
(Zapisz kilka par tak utworzonych słów [czasownik
dokonany i niedokonany]. Użyj tych słów w zdaniach).
Cwiczënk 7
Przedstawi so, że jes prowadnikã / prowadniczką pò
Kaszëbach. Przëszëkùj plan jednodniowi wanodżi dlô
letników.
Zapiszë:
môle do zwiedzeniô
drodżi do przejachaniô
strzódczi transpòrtu
wielënã kilométrów
zabëtczi
(Wyobraź sobie, że jesteś przewodnikiem turystycznym /
przewodniczką turystyczną po Kaszubach. Przygotuj plan
jednodniowej wycieczki dla turystów. Zapisz: miejsca
do zwiedzenia, trasę – drogi, środki transportu, ilość
kilometrów, zabytki).
SŁOWÔRZK
Jô béł niedôwno na zéńdzenim, dze zagrelë kaszëbsczé
nótë, tej zaczãlë je spiewac i to mie sã baro widzało, chòc
móm je ju czëté wiele razy.
– Byłem niedawno na spotkaniu, na którym zagrano
kaszubskie nuty, potem zaczęto je śpiewać i to mi się
bardzo spodobało, choć wielokrotnie już je słyszałem.
– Byłem niedawno na spotkaniu, na którym zagrali
kaszubskie nuty, potem zaczęli je śpiewać i to mi się
bardzo spodobało, choć wielokrotnie już je słyszałem.
barabónë – miejsce odludne, zabite „dechami”; cedel – kwit,
zaświadczenie; jestkù – jedzenie; króm tegò – oprócz tego;
napitk – napój; plac – miejsce; przecã – przecież; spragłi –
spragniony; stegna – ścieżka
R E K L A M A
UCZ SIĘ ONLINE
Starszich lëdzy je nót prowadzëc przez drogã.
Dokądka të prowadzysz te dzecë?
Jô z nim wczora prowadzył gôdkã.
Co të prowadzysz za żëcé?
Më mùszimë to zadanié prowadzëc dali.
Czë ta stegna prowadzy do jezora?
Chcemë zatańcowac, bò të fejn prowadzysz.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
33
GDAŃSK MNIEJ ZNANY
Wśród murów wszelakich
Wędrujemy dziś najpierw powoli, później w rytm harcerskiej musztry, aż dotrzemy do tajemniczej ceglanej szkatuły…
MARTA SZAGŻDOWICZ
Bez pośpiechu
Na dzisiejszy spacer, który zaczynamy
na ulicy Ogarnej, polecamy wybrać się
w jedną z letnich sobót. Podczas wakacji
i we wrześniu gości tu bowiem tzw. Wolny Targ. Na chodnikach ustawia wtedy
stragany ok. 50 wystawców. Można tu
zaopatrzyć się w lokalne przysmaki, ale
też skosztować gruzińskich chaczapuri
(placków z serem) lub tatarskich czeburieków (smażonych pierogów z mięsem).
Oko cieszy rękodzieło lokalnych artystów. Na Placu Tadeusza Polaka łączącym
ulicę Ogarną z ulicą Za Murami czekają
leżaczki i kolorowo przystrojone stoły.
Druh Tadeusz
Nazwa placu upamiętnia Tadeusza Polaka, który był historykiem sztuki i konserwatorem zabytków, a przede wszystkim
harcerzem. Dzięki niemu w 1970 roku
otwarto w ciągu średniowiecznych murów miejskich Dom Harcerza – siedzibę
Komendy Chorągwi Gdańskiej ZHP. Tadeusz Polak urodził się na ziemi nowogródzkiej w 1927 roku. Swoją przygodę
z harcerstwem rozpoczął w wieku 11 lat.
Jako nastolatek uczestniczył w walkach
o Grodno oraz w powstaniu warszawskim. Po wojnie zamieszkał w Gdańsku,
z którym związał się do lat sześćdziesiątych. Tutaj od 1949 roku stał na czele tajnej organizacji harcerskiej „Szczerb”, za co
trafił w 1953 na ponad 2 lata do więzienia.
Po zwolnieniu kierował pracami przy odbudowie kościoła św. Katarzyny, Wielkiego Młyna oraz Żurawia. W późniejszym
okresie poświęcił się sprawie Zamku
Królewskiego w Warszawie. Prowadził
też prace konserwatorskie w Kambodży
i Egipcie. Zmarł w 2001 roku.
Dwór Miejski
Wspomniany Dom Harcerza mieści
się w odbudowanym zespole Dworu
34
Dom Harcerza w zespole Dworu Miejskiego. Fot. M.S.
Miejskiego. Od czasów średniowiecznych obiekty pełniły funkcję wozowni
i stajni. W XIX wieku przejęte zostały
przez straż pożarną. W tamtym czasie
pracowało tu około 70 osób, które dysponowały pięcioma zaprzęgami pożarowymi. Prócz gaszenia pożarów do
obowiązków strażaków należało przewożenie chorych konną karetką do szpitali. Dwór legł w gruzach w 1945 roku.
Po wojnie budynek odbudowano razem
z trzema basztami. Pierwsza z prawej to
Baszta Narożna, której początki sięgają
1343 roku. Centralna zwana jest na cześć
malarza Basztą Johanna Carla Schulza.
Ostatnia to odbudowana od podstaw
Baszta Browarna.
Otwierana szkatuła
Zespół Dworu Miejskiego wspaniale prezentuje się z murów Gdańskiego Teatru
Szekspirowskiego, więc to właśnie tam
zakończymy wędrówkę. Teatr powstał
w historycznym miejscu, w którym
od 1635 roku znajdowała się Szkoła
Fechtunku. Obiekt posiadał wewnętrzny dziedziniec, na którym trenowano
szermierkę, ale także wystawiano spektakle. Makietę szkoły możemy obejrzeć
w foyer teatru. Gdański Teatr Szekspirowski szokuje barwą – jego elewację
zdobi 600 000 sztuk ręcznie formowanych cegieł klinkierowych w kolorze
antracytowym. Aby zrozumieć zamysł
architekta Renato Rizziego, trzeba
wejść do wnętrza, które jest utrzymane
w jasnych kolorach. Zewnętrzna czerń
to bariera chroniąca skarb, czyli scenę.
Budynek został otoczony murem – niczym średniowieczna warownia. Pełni
on funkcję ścieżki spacerowej, na którą
można bezpłatnie wejść o każdej porze
dnia. Obiekt szczyci się sceną, która jest
rekonstrukcją sceny elżbietańskiej z galeriami dla widowni. Dzięki otwieranemu
dachowi przedstawienia mogą się odbywać przy naturalnym świetle. Łączna
waga skrzydeł dachu wynosi 90 ton,
a otwiera się on w ciągu trzech minut.
Gdański Teatr Szekspirowski można także zwiedzać od wewnątrz z przewodnikiem, ale najlepsze poznanie magii tego
miejsca zapewni udział w spektaklu pod
gołym niebem.
POMERANIA CZERWIEC 2015
WSPOMNIENIE
Zbliżyła nas idea kaszubska
Śp. prof. Jerzy Treder (14 IV 1942 – 2 IV 2015)1 urodził się w Białej Rzece (od roku 1954 część Rumi)
jako najmłodszy, dziesiąty syn Władysława, robotnika kolejowego, i Anastazji z d. Młyńskiej.
Rodzice przybyli tu spod Sierakowic: ojciec z Bukowa, matka z Paczewa. Do szkoły podstawowej
uczęszczał w Redzie i w Białej Rzece, Liceum Pedagogiczne ukończył w Wejherowie w 1961 r. i od
następnego roku podjął studia w Wyższej Szkole Pedagogicznej (WSP) w Gdańsku.
EDWARD BREZA
Wyróżniający się student i uczony
Tego wszechstronnego badacza kaszubszczyzny osobiście poznałem jako
tzw. kończącego studenta, jak pod koniec XIX w. mawiano, filologii polskiej
na ówczesnej WSP w Gdańsku, gdy
podjąłem pracę w Zakładzie Języka
Polskiego tej uczelni w roku 1966 na
stanowisku starszego asystenta. Był
przewodniczącym Studenckiego Koła
Naukowego, a opiekunem koła był ówczesny dr Bogusław Kreja.
Wyróżniający się nie tylko wzrostem, ale przede wszystkim wiedzą
student ukończył studia z oceną bardzo
dobrą z wyróżnieniem oraz z wyróżnieniem „Złotą Różą”. We wrześniu 1967 r.
przyjęty został do pracy w gdańskiej
Alma Mater (od 1970 pn. Uniwersytet
Gdański), gdzie zdobywał kolejne stopnie naukowe: doktora, doktora habilitowanego, stanowiska docenta i profesora
nadzwyczajnego w roku 1992 po tytuł
profesora i stanowisko profesora zwyczajnego w 1994, na którym to stanowisku pracował aż do przejścia na emeryturę od października 2012 r. Z owego,
jak zwykło się po łacinie mawiać, panem bene merentium, utrzymywał się
przez niespełna trzy lata. Pracował
także w Wyższej Szkole Pedagogicznej
w Słupsku i w (prywatnej) Bałtyckiej
Wyższej Szkole Humanistycznej w Koszalinie od roku 1998.
Współautor Zasad pisowni kaszubskiej
Idea kaszubska zafrapowała nas i zbliżała od 12 lutego 1974 r., gdy w kawiarni Literacka (Związku Literatów
Polskich) pod przewodnictwem Lecha
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Bądkowskiego powołana została Komisja do spraw Pisowni Kaszubskiej
w osobach pisarzy kaszubskich: Aleksandra Labudy, Leona Roppla i Jana
Trepczyka, redaktora „Pomeranii”
Wojciecha Kiedrowskiego i, jak mawiano, dwóch naukowców, ale tylko ze
stopniem doktora: autora tego tekstu
i Jerzego Tredera. Ukonstytuowaliśmy
się: przewodniczący E. Breza, sekretarz
J. Treder, członkowie pozostali. Z tego
zespołu, jak widać, żyje dotychczas jedynie autor tej relacji. Komisja odbyła
sporo spotkań; to w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim, to w Uniwersytecie
Gdańskim, to w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej
w Wejherowie. Problematykę spotkań
dobierali pracownicy naukowi, dyskusja bywała niekiedy ostra. W składzie
Komisji byli autorzy tekstów kaszubskich i ich wydawca L. Roppel; w kwestiach spornych jako arbiter powołany
został ks. dr Bernard Sychta; jednak nie
zaszła potrzeba zasięgania Jego opinii
i rozstrzygnięcia ewentualnych sporów.
Sporządzane przez J. Tredera protokoły
zdeponowano w wejherowskim muzeum.
W roku 1974 zredagowany został
przez Tredera i Brezę projekt, rozesłany
następnie do pisarzy kaszubskich i piszących w tym języku, do działaczy kaszubskich, instytucji kultury. Nadesłane
uwagi rozważyli członkowie Komisji,
przyjęli stosowne uchwały, a autorzy
projektu przygotowali obowiązujące
Zasady pisowni kaszubskiej, wydane
w roku 1975; w 1984 ukazało się II wydanie, obowiązujące do dziś dnia po
wprowadzeniu niektórych poprawek
w roku 1996, podyktowanych głównie
nowymi możliwościami graficznymi
znaków ã i ë.
Współtwórca Gramatyki
kaszubskiej i toponomasta
Wychodząc naprzeciw szkołom, literatom i miłośnikom kaszubszczyzny,
napisaliśmy razem Gramatykę kaszubską. Zarys popularny (Gdańsk 1981) na
podstawie Atlasu językowego kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich, t. wstępny,
t. I–XV (Wrocław 1964–1978), 3-tomowej Gramatyki pomorskiej F. Lorentza
(Wrocław 1958–1962), wyzyskania
wielu utworów literatury kaszubskiej
i własnej znajomości mowy Kaszubów.
Spod pióra prof. Tredera wyszła fonetyka i składnia, współautor napisał wstęp
i opracował morfologię, tj. słowotwórstwo i fleksję, czyli odmianę wyrazów.
Prof. Treder nie godził się na wydanie II
w przedłożonym kształcie, tłumacząc,
że gramatyka ta winna być ujęta historycznie. Przygotowuję zatem tylko
morfologię przez dodatkowe wyzyskanie Słownika ks. dra B. Sychty (w słowotwórstwie) dzięki Indeksowi a tergo do
tego Słownika przygotowanemu przez
Bronisława Rocławskiego (Wrocław
1991) oraz opracowania angielskojęzycznego w edycji Instytutu Slawistyki
w Innsbrucku (zob. dalej).
Dodać trzeba, że doskonale nam się
pracowało, uzupełnialiśmy się: prof.
Treder, znawca gwar północnokaszubskich, ja – południowokaszubskich.
Zmarły opracował Toponimię powiatu
puckiego (Gdańsk 1973) jako doktorat
i Toponimię powiatu wejherowskiego jako
magisterium, wydaną w roku 1997,
podpisany Toponimię powiatu kościerskiego (Gdańsk 1974) w serii GTN Pomorskie
35
WSPOMNIENIE
Wręczenie Medalu Stolema 1983 r. Od lewej: Jerzy Treder, Jan Drzeżdżon,
Edward Breza. Fot. ze zbiorów rodzinnych
Monografie Toponomastyczne jako nr 1,
gdzie nasz wspólny Nauczyciel i Mistrz
prof. Hubert Górnowicz zamieścił zasady opracowania serii. Prace Kolegi Tredera stanowią numery 3 (Puckie) i 14
(Wejherowskie).
Znawca frazeologii kaszubskiej
i kaszubszczyzny literackiej
Współpraca nasza dotyczyła wielu dzie­
dzin, ale główne dokonania samodzielne Zmarłego to systemowe opracowanie stylizacji kaszubskiej przez pisarzy
kaszubskich, frazeologii kaszubskiej
w trzech książkach2 i w wielu artykułach. Wielka szkoda, że śmierć, wytrąciwszy Autorowi pióro z ręki, nie
pozwoliła Mu dokończyć kaszubskiego
słownika frazeologicznego, który zapowiadał i nad którym pracował. Był także najlepszym znawcą kaszubszczyzny
literackiej3, liczne Jego studia i artykuły
warto by opublikować w osobnym tomie. Uzupełnialiśmy się jeszcze w wielu dziedzinach, o czym szczegółowo
w pozycjach przywołanych w przypisie 1. Nadto Zmarły opracował kaszubszczyznę w rozwoju historycznym i w różnych aspektach opisowych, zwłaszcza
jej zróżnicowanie terenowe; mnie wypadło ją prezentować wśród slawistów
niemiecko- i angielskojęzycznych4. Na
Jego prośbę jako kierownika Zakładu
Języka Polskiego (po moim przejściu na
36
emeryturę) podjąłem się opracowania
według z góry ułożonego schematu słowotwórstwa kaszubskiego do 2-tomowego Słowotwórstwa języków indoeuropejskich w języku angielskim (tekst polski
tłumaczyła mi córka Anna Breza-Wójcik,
polonistka i anglistka), jakie przedsięwziął Instytut Slawistyki Uniwersytetu
w Innsbrucku. Według planu t. II z tym
opracowaniem ma się ukazać w br.
Wspólnie daliśmy teoretyczne podwaliny mowie Kaszubów
Dyskutowany był szeroko na nowo
status kaszubszczyzny: dialekt języka
polskiego czy osobny język słowiański,
zwłaszcza po zapoznaniu się z tezą prof.
Alfreda Majewicza, że czym będzie kaszubszczyzna, winni zadecydować sami
Kaszubi przez pomnażanie literatury
pięknej, fachowej, naukowej w swojej
mowie. Zorganizowaliśmy w Gdańsku
stosowną konferencję popularnonaukową, gdzie uczeni dialektolodzy z całej Polski wypowiedzieli swoje opinie,
a prof. Hanna Popowska-Taborska zakończyła konkluzją, że o statusie jakiegoś etnolektu (termin wprowadzony
przez A. Majewicza) orzekają nie tylko
językoznawcy, ale także kulturoznawcy, socjologowie i przedstawiciele wielu
innych dyscyplin humanistycznych, zatem winniśmy się zebrać w tym gronie
i rzecz od nowa przedyskutować.
Tymczasem prof. Jadwiga Zieniukowa zorganizowała w Warszawie
konferencję nt. „Obraz językowy słowiańskiego Pomorza i Łużyc. Pogranicza i kontakty językowe”, gdzie obaj
wyraziliśmy pogląd, że kaszubszczyzna
literacka to rodzący się język literacki,
język in statu nascendi. Dodać można,
że obecna na konferencji prof. Barbara
Bartnicka z Uniwersytetu Warszawskiego oświadczyła, iż od tej chwili głosić
będzie zawsze, że mowa Kaszubów to
osobny język; w podobnym tonie wypowiadało się także wielu innych uczestników tej konferencji.
Nie pamiętam dokładnie daty,
gdyśmy razem z prof. Trederem występowali na posiedzeniu Komitetu
Językoznawstwa PAN w Warszawie,
uzasadniając tezę, że kaszubszczyzna
to osobny język słowiański.
Podane tu fakty i wymienione w cy­­to­
wanej Księdze jubileuszowej (zob. przyp. 1)
pozwoliły parlamentarzystom kaszubskim na przekonanie posłów Sejmu RP,
i oto dnia 6 I 2005 r. uznali oni mowę Kaszubów za język regionalny ze znanymi
konsekwencjami. Niestety, w 10-lecie
tego faktu Rada Naczelna ZKP na swym
poszerzonym posiedzeniu z Radą Języka Kaszubskiego, które odbyło się 21
marca w Szemudzie, nie mogła już gościć, z powodu posuniętej choroby, prof.
J. Tredera; odnośny tekst przedstawił prof.
M. Cybulski.
Przeżywaliśmy wspólną radość, gdy
w roku 2002 odbyła się na Wydziale
Humanistycznym UG promocja Języka
kaszubskiego. Poradnika encyklopedycznego, zredagowanego i w lwiej części
napisanego przez prof. J. Tredera (wyd.
2 z 2006 r.), oraz Kaszubszczyzny / Kaszëbiznë zredagowanej przez E. Brezę
z jego czterema artykułami z serii Najnowsze Dzieje Języków Słowiańskich,
prof. J. Treder zamieścił tu także cztery
teksty. Pozwoliłem sobie wtedy przywołać myśl ks. Piotra Skargi, że jak apostołowie św. Piotr i Paweł schrystianizowali ówczesne ziemie pogańskie, tak
Treder i Breza dali teoretyczne podwaliny mowie Kaszubów; z pamięcią o dorobku kaszuboznawczym ośrodków:
warszawskiego, całego zespołu Atlasu
językowego kaszubszczyzny…, krakowskiego (prof. K. Nitsch) i poznańskiego
(prof. M. Rudnicki i następcy). To, że
POMERANIA CZERWIEC 2015
WSPOMNIENIE
Prof. J. Treder, 2012 r. Fot. ze zbiorów rodzinnych
kaszubszczyzna uzyskała osobny tom,
jak wszystkie inne języki słowiańskie
(w serii Najnowsze Dzieje Języków
Słowiańskich), świadczy pośrednio, że
jest osobnym językiem, tak samo, jak
dowodzi tego opracowanie w latach
1994–2010 przez prof. Wiesława Borysia i prof. H. Popowską-Taborską VI-tomowego Słownika etymologicznego kaszubszczyzny, bo dotąd żaden dialekt nie
doczekał się słownika etymologicznego.
Praca zbliża ludzi, nasza przyjaźń
także wyrastała z harmonijnej współpracy, tak że za J.W. Goethem powiedzieć można: Füge, du Arbeit, Hand zu
Hand, Herzen zu Herzen ‘Praco, skuj dłoń
z dłonią, serce z sercem’.
W tzw. trzecie święto wielkanocne, tj. we wtorek 7 kwietnia 2015 r. we
mszy św. żałobnej w kościele pw. św.
S. Kostki w Wejherowie, koncelebrowanej przez 6 księży, z kazaniem wygłoszonym przez wejherowianina, o. prof.
Adama Ryszarda Sikorę OFM, któremu
Zmarły przeprowadzał weryfikację
pisowni kaszubskiej w przekładzie na
język kaszubski 4 Ewangelii, uczestniczyła małżonka śp. J. Tredera, Jego syn
i córka z rodzinami, krewni, znajomi,
koleżanki i koledzy, przedstawiciele
wejherowskiego starostwa, poczty
sztandarowe 16 oddziałów ZKP z prezesem Ł. Grzędzickim. Spoczął na starym
cmentarzu rodzinnej parafii w Redzie
przy ul. Gdańskiej; żegnany w sumie
(w kościele i na cmentarzu) przez 7
mówców (podpisany odpowiadał na
pytania reportera Radia Gdańsk).
Sic itur ad astra.
1 Obszerne omówienie życia i dokonań naukowych oraz dydaktyczno-organizacyjnych na podstawie materiałów dostarczonych przez Jubilata
przedstawiłem w księdze homagialnej (z bogatym materiałem ilustracyjnym), opublikowanej
przez Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego
z okazji 65. rocznicy urodzin i 40-lecia pracy naukowej, pt. Opuscula linguistica Georgio Treder
dedicata pod red. E. Brezy, Z. i A. Liców, Gdańsk
2007, s. 9–32. Ciąg dalszy bibliografii podany do
r. 2013 w publikacji Język, tradycja, tożsamość pod
red. E. Rogowskiej-Cybulskiej i M. Milewskiej-Stawiany, Gdańsk 2013, s. 11–20.
2 Są to: rozprawa habilitacyjna Ze studiów
nad frazeologią kaszubską, Gdańsk 1986; Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje na
tle porównawczym, Wejherowo 1989; Nazwy
ptaków we frazeologii i inne studia z frazeologii
i paremiologii polskiej, Gdańsk 2005.
3 Przegląd tych badań i niejako program badawczy w części już zrealizowany przedstawił
w referacie „Dzieje badań kaszubszczyzny literackiej”, w: Badania kaszuboznawcze w XX
wieku. Materiały pokonferencyjne, pod red. J. Borzyszkowskiego i C. Obracht-Prondzyńskiego,
Gdańsk 2001, s. 251–259.
4 W dwujęzycznym tomie Pomorze – mała ojczyzna Kaszubów, pod red. J. Borzyszkowskiego
i D. Albrechta, Gdańsk – Lubeka 2000, opracowałem „Język, nazwiska, miejscowości”,
s. 548–601, i zamieściłem „Teksty kaszubskie”,
s. 602–617; „Merkmale der kaschubischen Literatursprache”, w: Language in Minorities and
Minority Languages in the Changing Europe,
ed. by B. Synak and T. Wicherkiewicz, Gdańsk
1997, s. 323–327; „Das Kaschubische”, w:
Einführung in die slavischen Sprachen, hrsg. v.
P. Rehder, Darmstadt 1998, s. 171–177; „Familiennamen des kaschubischen Adels”, w: Namenforschung. Ein internationales Handbuch zur
Onomastik, Berlin – New York 1994, Nr 198;
„Das kaschubische Personennamensystem”,
w: Europäische Personennamensysteme. Ein
Handbuch vom Abasisch bis Zentralladinisch,
hrsg. v. Andrea Brendler u. Silvio Brendler,
Hamburg 2007, s. 375–386
DZIAŁO SIĘ
• 3 VI 1855 – w Gdańsku zmarł pastor Krzysztof
Celestyn Mrongowiusz, nauczyciel języka polskiego w gdańskim Gimnazjum Akademickim i Szkole
Świętojańskiej, leksykograf, poliglota i tłumacz, jeden z pierwszych badaczy kaszubszczyzny. Urodził
się 19 lipca 1764 w Olsztynku.
• 8 VI 1975 – z okazji 700-lecia Chojnic, z inicjatywy miejscowego oddziału ZKP, odsłonięto w tym
mieście pomnik Floriana Ceynowy.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
w czerwcu
• 26 VI 1295 – arcybiskup gnieźnieński Jakub
Świnka koronował księcia wielkopolskiego Przemysława II na króla Polski. Dzięki zapisowi księcia gdańskiego Mściwoja II, łączącego Pomorze
z Wielkopolską, Przemysław II został pierwszym
królem Polski po okresie rozbicia dzielnicowego.
• 26 VI 1925 – w Grudziądzu otwarto Pierwszą Pomorską Wystawę Przemysłu i Rolnictwa. W uroczystości otwarcia uczestniczył prezydent Stanisław
Wojciechowski, ministrowie, wojewoda pomorski
dr Stanisław Wachowiak oraz licznie zaproszeni
goście. Prezesem Komitetu Wykonawczego Wystawy był jej inicjator i pomysłodawca, ówczesny
prezydent Grudziądza Józef Włodek.
• 28 VI 1945 – został otwarty port w Gdyni po II
wojnie światowej.
Źródło: Feliks Sikora,
Kalendarium kaszubsko-pomorskie
37
WSPOMNIENIE
„Aby dużo młodzieży dać,
trzeba dużo umieć”
W czerwcu mija szósta rocznica śmierci wybitnego nauczyciela ziemi kościerskiej, profesora
szkoły średniej mgr. Leonarda Knuta.
L. Knut. Fot. ze zbiorów rodziny Knutów
Autor myśli stanowiącej tytuł tego
artykułu Leonard Knut urodził się 29
grudnia 1929 r. w Chwarznie, gdzie
uczęszczał do szkoły podstawowej.
Naukę kontynuował w Liceum Ogólnokształcącym w Kościerzynie. 16 lutego
1950 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel
matematyki i fizyki w Szkole Podstawowej w Starej Kiszewie, będąc jednocześnie słuchaczem Wyższego Kursu
Nauczycielskiego w Krakowie. Po jego
ukończeniu został awansowany na nauczyciela szkoły średniej. W związku
z tym z dniem 1 stycznia 1954 r. podjął
pracę nauczyciela fizyki i astronomii
w Liceum Pedagogicznym w Kościerzynie. W tym samym czasie rozpoczął
zaoczne studia magisterskie w Wyższej
38
Szkole Pedagogicznej w Gdańsku, które
ukończył w 1960 r., otrzymując tytuł
magistra fizyki. Kontynuując pracę nauczyciela, w latach 1962–1967 pełnił
funkcję kierownika internatu przy
Liceum Pedagogicznym. Następnie,
w roku 1967 i 1968, był Podinspektorem Oświaty i Wychowania w Kościerzynie. W 1969 r. został mianowany
dyrektorem Liceum Pedagogicznego,
funkcję tę pełnił aż do likwidacji szkoły. Gdy w jej miejsce utworzono Zespół
Szkół Budowlanych, został dyrektorem
nowo powstałej placówki, i na tym stanowisku pozostał do sierpnia 1985 r.
Od września tego roku nadal pracował
w tej szkole, w niepełnym wymiarze
godzin, jako nauczyciel praktycznej
nauki zawodu. W okresie pracy w ZSB
w roku 1974 otrzymał tytuł profesora
szkoły średniej. Od początku swojej
pracy zawodowej należał do Związku Nauczycielstwa Polskiego, jednego
z najstarszych i największych ruchów
zawodowych w Polsce (w 2015 r. przypada 110. rocznica jego powstania),
będąc jego aktywnym członkiem. W latach 1964–1990 działał na rzecz swojej
gminy, wielokrotnie pełniąc funkcję
radnego miasta Kościerzyny.
Profesor Leonard Knut całe swoje
życie poświęcił kształceniu i wychowaniu młodego pokolenia – młodzieży
pochodzącej głównie z Kaszub i Kociewia. Swoim autorytetem oddziaływał
na rozwój osobowości we wspólnocie
klasowej i na przyszłą drogę zawodową dorastającej młodzieży. Kształtował
u młodych ludzi zdyscyplinowanie,
poczucie odpowiedzialności za siebie,
pracowitość i punktualność, wyzwalał
aktywność, zachęcał do samokształcenia i wszczepiał głębokie zainteresowania działalnością pozalekcyjną. Prof.
Brunon Synak (Jego uczeń) w książce
Moja kaszubska stegna (s. 110) napisał,
„że lekcje z fizyki u Leonarda Knuta stały na wysokim poziomie i były wyjątkowo ciekawie prowadzone”. Z kolei Józef
Błaszkowski w „Pomeranii” nr 4 z 2015
(s. 27) z listy nauczycieli, którzy pozytywnie nas kształtowali, wymienia
Leonarda Knuta „za dobroć pod maską
surowości i dar zrozumiałego mówienia
o rzeczach trudnych”.
Prof. L. Knut wykształcony i wychowany w atmosferze poszanowania
prawa i służenia drugiemu człowiekowi, pracując w trudnym okresie powojennym, rzetelnie wypełniał obowiązki
nauczyciela i wychowawcy, był człowiekiem prawym, uczciwym i pracowitym.
Nie zabiegał o zaszczyty. Miał szacunek
do instytucji, urzędów państwowych,
a także dla ludzi – bez względu na ich
pochodzenie, wykształcenie i pozycję
społeczną. Leonard Knut, nauczyciel
i wychowawca wielu roczników Liceum
Pedagogicznego, był wybitnym pedagogiem i organizatorem szkolnictwa
średniego. To niezapomniana osobowość, o wysokich walorach moralnych,
pozostająca dla nas niedoścignionym
wzorem i autorytetem. Potrafił przekonywać młodzież rzetelną wiedzą
merytoryczną, darzył ją zaufaniem,
szanował godność osobistą ucznia,
angażował się w sprawy obchodzące
POMERANIA CZERWIEC 2015
WSPOMNIENIE
wychowanków, wprowadzał ich
w świat wartości. Jego motto brzmiało:
„Aby dużo młodzieży dać, trzeba dużo
umieć”. Do tego miał cierpliwość, poczucie sprawiedliwości, pogodne usposobienie i wiarę w sens tego, co robił.
Będąc na emeryturze, nadal utrzymywał kontakt ze swoimi uczniami,
kolegami nauczycielami i miejscową
społecznością. Cieszył się udaną rodziną. Żona Edyta (1929–2010), również nauczycielka, pracowała w szkole
ćwiczeń przy Liceum Pedagogicznym,
wspierała męża w jego życiowych poczynaniach. Wychowali dwóch synów:
Krzysztofa i Arkadiusza. Małżonkowie
zostali odznaczeni Medalem za Długoletnie Pożycie Małżeńskie. Prof. L. Knut
za swoją pracę pedagogiczną i społeczną otrzymał wiele nagród, odznaczeń
państwowych, resortowych i związkowych, między innymi: Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal
Komisji Edukacji Narodowej i Złotą Odznakę ZNP.
Absolwenci rocznika 1960 są dumni,
że na swojej drodze życiowej spotkali
nauczyciela tak życzliwego, a jednocześnie bardzo wymagającego i sprawiedliwie oceniającego uczniów. Niniejsze wspomnienie jest wyrazem
L. Knut (w ciemnym garniturze) ze swoimi byłymi uczniami, 2008 r.
Fot. ze zbiorów autora (stoi pierwszy z prawej)
pamięci o nauczycielu, któremu maturzyści dawnego Liceum Pedagogicznego w Kościerzynie tak wiele zawdzięczają.
Corocznie w pierwszą sobotę czerwca obchodzimy rocznicę zdania matury,
spotykamy się w tym dniu przed budynkiem dawnego Liceum Pedagogicz-
nego w Kościerzynie. W br. przypada
55. rocznica zdania przez nas egzaminu dojrzałości.
Jerzy Szmytka
starszy wykładowca (na emeryturze)
Uniwersytet Gdański – Instytut Pedagogiki
OGŁOSZENIE · OGŁOSZENIE · OGŁOSZENIE · OGŁOSZENIE
Burmistrz wraz z Radą Miasta Kościerzyna oraz Biblioteka Miejska im. ks. Konstantego Damrota zapraszają
11 lipca 2015 roku na kościerski rynek, gdzie odbędą się XVI Kościerskie Targi Książki Kaszubskiej
i Pomorskiej „COSTERINA 2015”.
Celem Targów jest promocja autorów oraz wydawnictw literatury kaszubskiej i pomorskiej, nawiązywanie
nowych kontaktów i współpracy, tworzenie forum dla zawierania umów, bezpośrednia sprzedaż.
Warunkiem uczestnictwa w Targach jest przesłanie na adres organizatora wypełnionej i podpisanej karty
zgłoszenia do 19 czerwca 2015 roku.
Podczas XVI Kościerskich Targów Książki Kaszubskiej i Pomorskiej zostaną ogłoszone wyniki konkursów
Wydawnictw Literatury Kaszubskiej oraz Wydawnictw Literatury Pomorskiej. Termin przysyłania
wydawnictw na adres biura organizacyjnego (Biblioteka Miejska im. Konstantego Damrota w Kościerzynie,
ul. Rynek 21, 83-400 Kościerzyna) upływa także 19 czerwca 2015 roku.
Szczegóły dotyczące imprezy, regulamin, zasady konkursowe, karta uczestnictwa w Targach oraz karta
zgłoszeniowa do konkursów dostępne są na stronie http://biblioteka.kna.pl/.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
39
POMORZANIE
,,Wielki łowczy”
– Władysław Janta-Połczyński
W styczniowym numerze „Pomeranii” (nr 1/2015, s. 21–24) Tadeusz Linkner przypomniał zapomnianą kartuską powieść Władysława Janta-Połczyńskiego. Poza wyszczególnieniem kilku jego
prac, o samym autorze niczego się nie dowiedzieliśmy. Sądzę, że warto przypomnieć dokonania
tego idealisty-patrioty działającego w zaborze pruskim w obronie zasobów ziemiaństwa, dóbr
natury, myślistwa i łowiectwa.
W roku 1980, kiedy gromadziłem
zabytki piśmiennictwa dla wejherowskiego Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, udało mi
się za zgodą mgr. Romana Mieczysława
Janta-Połczyńskiego z Sopotu przejąć
archiwum rękopiśmiennych pamiątek
po Władysławie Janta-Połczyńskim,
które zaewidencjonowano w dziale rękopisów pod nr MPM W-wo R-5009 do
R-5019. Zanim jednak wymienię spuściznę, pragnę przedstawić biograficzną
sylwetkę tego nietuzinkowego działacza, zapalonego myśliwego i łowczego,
korzeniami wywodzącego się z kaszubskiej ziemi, bo z powiatu tucholskiego.
Władysław Janta-Połczyński.
EDMUND KAMIŃSKI
„Przywróćmy pamięć o Janta-Połczyńskich”1, tak zatytułował swój artykuł
opublikowany w „Głosie Wągrowieckim” Rafał Rożak. Na łamach ,,Pomeranii” ukazało się szereg artykułów o wielu zacnych przedstawicielach tego rodu,
jednak jak dotąd brak wiedzy na temat
Władysława – publicysty, poety, pisarza
i wielkiego patrioty walczącego o swą
małą i wielką Ojczyznę.
1 R. Rożak, Przywróćmy pamięć o Janta-Połczyńskich, ,,Głos Wągrowiecki”, nr 10(938)
z 11 III 2011, s. 14.
40
„Czynność moja patrjotyczna
rozpoczęła się rychło”
W życiorysie swym Władysław Janta-Połczyński pisze: Urodziłem się 23 listopada 1854 r. w Wielkiej Komorzy (...) z ojca
Stanisława [i] matki Anieli z Grąbczewskich
z rodziny ziemiańskiej. Dwa lata później
[w 1856 r.] kupił Ojciec mój od hr. Łąckiego
dobra redgoskie około 7.500 mórg. Nauki
pobierałem w gimnazjum Marji Magdaleny w Poznaniu. Ojciec przeznaczył dla
mnie zawód również ziemianina i oddał mi
w 1876 r. Redgoszcz, a w kilka lat później
Zakrzewo na własność. Ożeniwszy się [w]
1879 r. z Różą Paruszewską [z Obudna] miałem z takową troje dzieci, dwie córki i jednego syna. [Zofia wyszła za mąż za Kazimierza Mlickiego z Komaszyc, Aniela wyszła za
dr. Tadeusza Bolewskiego, a Tadeusz ożenił
się z Ireną Piwnicką z Sosnowca (matka
była z domu Jabłońska)].
Czynność moja patrjotyczna rozpoczęła się rychło, gdyż już w szkołach należałem do tajnych związków polskiej oświaty i ducha narodowego, i byłem za nie
przez władze szkolne cieleśnie i aresztem
karany. Po osiągnięciu samodzielności
należałem do wszystkich polskich towarzystw utrzymujących ideę niepodległości
i ekonomicznej obrony przeciwko germanizmowi i to: [byłem] Delegatem Towarzystwa Czytelni Ludowych, wiceprezesem
i prezesem Kółek Rolniczych, członkiem
Dyrekcji Towarzystwa Rolniczego, Banku
Ludowego i Rolnika w Wagrówcu. Założyłem pierwsze pod zaborem pruskim
,,Towarzystwo Łowieckie” w Poznaniu [31
X 1906 r.] i pismo ,,Łowiec Wielkopolski”
[Ilustrowany – dwutygodnik 1 IV 1907 r.].
Obydwóch byłem kierownikiem i redaktorem [odpowiedzialnym] przez lat kilkanaście. Wszystkie urzęda sprawowałem
honorowo i bezpłatnie.
Podczas najostrzejszych działań komisji kolonizacyjnej, brałem żywy udział
w publicystyce w różnych pismach politycznych dla podtrzymania ducha narodowego, podpisując się ,,Rovera”. Pod [drugim] pseudonimem – Władysław Bończa
wydałem także specjalną broszurę ,,Kilka
słów na czasie – O Banku Ratunkowym
i o obecnym położeniu tegoż”, Poznań
1887, nakładem autora, ss. 14 [w zbiorach
MPM R-5009, s. 56-62]. Należałem zawsze
do partji narodowo-demokratycznej...2
2 Arch. rodziny J. i B. Janta-Połczyńskich,
kopia maszynopisu życiorysu W. Janta-Poł­
czyńskiego, s. 5.
POMERANIA CZERWIEC 2015
POMORZANIE
Dalej opisuje szczegółowo swój
udział w powstaniu wielkopolskim
w 1919 r. i najazd bolszewików w 1920,
tu m.in. 3 stycznia 1919 r. odebrałem rozkaz
od Rady Ludowej objęcia władzy w państwowym nadleśnictwie Durowo. Ze względu na
panującą anarchię – bezprawie, konieczność
nakazywała działanie szybkie i energiczne.
Dnia następnego, przy asyście wojskowej
zająłem, jak sądzę, pierwsze w Wielkopolsce
nadleśnictwo w imieniu Rzeczypospolitej
i obsadziłem polskimi urzędnikami, a sytuacją stosunków w lasach zająłem się osobiście (...). Nadto, podczas najazdu bolszewickiego od lipca do września 1920 r. zaciągnąłem
się jako ochotnik do wojska i pełniłem służbę
początkowo jako prosty żołnierz, później
jako dowódca odwachu na zamku w Poznaniu (...)3.
Publicysta, przyjaciel
leśnictwa i łowiectwa
O dużym zaangażowaniu w społeczno-patriotyczne działanie świadczy rękopiśmienny zapis W.J.P, że był członkiem
honorowym byłych ,,Czwartaków”
58 pp w Poznaniu, członkiem Związku
Powstańców i Wojaków (ZPiW) w Poznaniu, członkiem honorowym ZPiW
w Rąbczynie, wiceprezesem Związku
Weteranów Powstania Wielkopolskiego
w Mieścisku. Ponadto aktywnie działał
jako wiceprezes Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra w Frankfurcie n. Menem oraz prezes honorowy Polskiego Oddziału Towarzystwa Ochrony
Żubra w Poznaniu, poświęcając wiele
artykułów publicystycznych temu zagadnieniu. Pełnił na przemian funkcję
prezesa i honorowego prezesa Towarzystwa Łowieckiego w Poznaniu, którego
był założycielem. Ponadto był honorowym członkiem Polskiego Związku
Stowarzyszeń Łowieckich w Warszawie
i takimże w Towarzystwie Myśliwych
oraz w Towarzystwie ,,Sokół” w Wągrowcu, a w Ministerstwie Rolnictwa
nadano mu honorowy tytuł doradcy dla
spraw łowieckich.
Zainteresowania Władysława Janta-Połczyńskiego nie były związane li
tylko z ochroną przyrody czy łowiectwem. Jako prezes Koła Towarzyskiego
[Obywatelskiego] z końcem 1922 r. na
sali Bazaru Poznańskiego miał odczyt
3 Tamże, s. 2.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Pierwsze polskojęzyczne pismo łowieckie
założone 1 IV 1907 r.
przez W. Janta-Połczyńskiego
Okładka wydawnictwa
z l. 1928/29.
pt. „Estetyka w rozbudowie miast przy
udziale władz i mistrzów budownictwa”, który przyjęty został owacyjnie
długo trwającymi oklaskami i wręczeniem kosza kwiatów4.
Jako publicysta współpracował
także z pismem ,,Przegląd Leśniczy”,
który tak powitał Władysława Janta-Połczyńskiego: Szanownym Czytelnikom
podajemy do łaskawej wiadomości, że pozyskaliśmy jako stałego naszego współpracownika, znanego w szerokich kołach,
dla niezrównanych jego zalet ogólnie szanowanego i wysoko cenionego przyjaciela
leśnictwa i łowiectwa.
Niemałe zasługi położył W. Janta-Połczyński również w roku 1920 jako organizator Polskiego Związku Myśliwych
i założyciel licznych towarzystw myśliwskich, jak Wielkopolski Związek Myśliwych czy Towarzystwo Kynologiczne.
obyczaje, tak w zawodzie leśniczym, jak
i w myślistwie. Treści te są pełne zdrowego humoru i przepełnione wielkim
umiłowaniem lasu, przyrody do tego
stopnia, że w majątku swoim w Redgoszczy prowadził hodowlany zwierzyniec danieli oraz innej zwierzyny leśnej.
Autor artykułu „Myśliwstwo w małym łowisku” Józef W. Kobylański5 tak
wspomina ówczesną sytuację: Zachodnie dzielnice Polski, mające wysoką kulturę
ziemi, są przedewszystkiem wystawione na
eksperyment oddania majątków wywłaszczeniu, a co za tem idzie, pozostawienie
proletariuszom myśliwskim dalszego losu
resztek szlachetnego zwierza łownego.
Takiej przyszłości naszych łowisk (...) nie
mógł przewidzieć nestor wielkopolskich
myśliwych p. Władysław Janta-Połczyński,
obejmując przed 60 latami skromną, zaniedbaną i bezleśną posiadłość o obszarze
412 ha. Jest to majątek Redgoszcz w powiecie wągrowieckim. Ale jego umiłowanie
przyrody i myśliwstwa, wysoka kultura
zachodu i estetyka, złączyły się, stwarzając
z kawałka opuszczonej ziemi rezerwat (...).
W przypisie Kobylański dodaje: Majątek
PP. Władysławowstwa Janta Połczyńskich
W Poznaniu, Redgoszczy
i Nieder-Ramstadt
Po odzyskaniu prze Polskę niepodległości, w roku 1920, Janta-Połczyński
przenosi się z Redgoszczy na stałe do
Poznania, by tu poświęcić swój czas
publicystyce przyrodniczej, myśliwskiej
i łowieckiej. W twórczości swej karci złe
4 MPM R-5009, s. 17 i 17a.
5 J. W. Kobylański, Myśliwstwo w małym
łowisku, ,,Łowiec Polski”, Organ PZSŁ, R. 1936,
nr 24(836) z 20 VIII, s. 463–464.
41
POMORZANIE
w Redgoszczy oraz tamtejszą gospodarkę
łowiecką poznałem naocznie. Tam z okien
pałacu strzelałem do dzikich królików,
a z łódki na uroczym stawie – do wszelakiego ptactwa wodnego i błotnego6. Ponadto,
na terenie redgoskiego parku stała drewniana kaplica św. Huberta oraz domek zakopiański położony w środku bażantarni, służący różnym celom: był miejscem
śniadań na polowaniach w Redgoszczy,
także miejscem obserwacyjnym karmionych w porze zimowej bażantów, jednak
najczęściej służył do podwieczorkowych
przyjęć gości, którzy ciekawi redgoskich
łowieckich osobliwości i okazów przyrody podejmowani byli z serdeczną gościnnością przez gospodarzy.
Przeglądając pierwszy rocznik pisma ,,Łowiec Wielkopolski”, zauważyć
można, że poważniejsze artykuły podpisywane są imieniem i nazwiskiem
„Wł. Janta-Połczyński”, natomiast wiele
informacji odredakcyjnych bez podpisów oraz rysunki także należą do redaktora odpowiedzialnego.
Ponieważ stosunki familijne Władysława z synem Tadeuszem układały się
różnie, sędziwy wdowiec w roku 1938
(miał wówczas 84 lata) postanowił ożenić
się powtórnie, z wieloletnią własną gospodynią, Ludwiką Spengler, o niemieckim rodowodzie. Dzięki niej udało się
utrzymać majątek Redgoszcz w okresie
II wojny światowej. Nie udało się ustalić daty emigracji małżeństwa Ludwiki
i Władysława Janta-Połczyńskich do Niemiec. Wiadome jest, że Władysław Janta-Połczyński zmarł 12 listopada 1946 r.
w Nieder-Ramstadt w miejscowości
rodzinnej jego drugiej żony Ludwiki na
terenie Niemieckiej Republiki Federalnej.
Jego pogrzeb odbył się w Nieder-Ramstadt z asystą polskiego kapelana wojskowego ks. Augusta Zimnego i niosących
trumnę sześciu polskich żołnierzy, natomiast oficerowie i pozostali wojskowi
oddali zmarłemu należne honory wojskowe. Na płycie nagrobnej na cmentarzu
Nieder-Ramstadt widnieje napis:
WŁADYSŁAW JANTA-POŁCZYŃSKI
23.11.1854 – 12.11.1946
I Wielki Łowczy Rzeczpospolitej Polskiej
Ziemianin i literat
Kochał Ojczyznę i Piękno
6 Tamże, s. 463.
42
Literacki i publicystyczny dorobek Władysława Janta-Połczyńskiego to szereg prac
opublikowanych, a także zachowanych w rękopisach, i to w zbiorach prywatnych rodziny Janta-Połczyńskich i autora tego artykułu
oraz w zbiorach Muzeum Piśmiennictwa
i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Oto zbiór materiałów przechowywanych
w MPiMKP:
1. R -5009 – pol., niem., 1887–1938, druk,
masz., rkps, 32,5x20,5 cm i mniej., k. 92
[Album], Zbiór różnych materiałów (artykułów, korespondencji, referatów, druków,
opowiadań itd.) powklejanych a dotyczących m.in. łowiectwa, myślistwa, ochrony
przyrody oraz majątków ziemiaństwa.
2. R-5010 – pol., ok. 1900, rkps, 22x17,5cm, k.
153, brulion Władysław Janta-Połczyński, Symulantka
miłości (Kłusowniczka z rewiru erotycznego). Szkic obyczajowy z końca dziewiętnastego wieku z cyklu ,,Polująca Pani”.
3. R-5011 – pol., ok. 1890–1939, rkps, masz.,
30x21cm, k. 128 (2 egz. łącznie po 64 k.)
Wł. Janta-Połczyński, Symulantka miłości
(dwie wersje). Oryginał autorstwa (pseud.)
Jerzego Bończyka w 1939 r. odnaleziony
i przepisany przez Wł. J.-Połczyńskiego.
4. R -5012, akc. 1980/C1/35 – pol., masz.,
k. 36
Wł. J.-Połczyński, Polująca Pani. Utwór dla
pożytku zabawy myśliwych i niemyśliwych. Wydanie nowe powiększone licznymi opowiadaniami.
5. R-5013 – pol., 1920–1929, masz., rkps, druk,
34x23 i mniejsze, k. 71
Wł. J.-Połczyński, W zadymkę. Nowele myśliwskie, wyd. I: 1929 (?).
6. R-5014 – pol., 1920–1931, masz., druk, rkps,
34x21 cm i mniejsze, k. 160 łącznie
Wł. J.-Połczyński, Najada Szczyrbskiego
jeziora. Opowiadanie myśliwego z cyklu
„Polująca Pani” (niekompletne), dwa egz.
k. 89 i 71 (wyd. I 1931?).
7. R -5015 – p o l. , 1920 –1928 , mas z . ,
21x34cm, k. 100
Wł. J.-Połczyński, Spółka Myśliwska. Trzy
wersje opowiadań (2x31 kart i 1x38 k.).
8. R -5016 – pol., 1920–1928, masz., rkps
30x21cm, k. 132 [masz. k. 37, rkps k. 95]
Wł. J.-Połczyński, Przygoda niedoszłego
prokurenta ojcostwa. Z cyklu ,,Polująca
Pani”.
9. R-5017 – pol., 1923, rkps 21x17cm i więcej,
k. 105 Wł. J.-Połczyński, Karczma pod wilkiem (powieść) – Sceniczny tryptyk współczesny na
tle myśliwskim.
10. R-5018, akc. 1980/C1/36–39 – pol., 1920–
1930, masz., rkps, druk 17,5 i więcej, k.
97
Wł. J.-Połczyński, Niekompletne fragmenty druków oraz notatki i brudnopisy związane z cyklem opowiadań ,,Polująca Pani”.
11. R-5019 – pol., ok. 1935, druk, masz., rkps
35x22,5 i mniej, k. 14
Wł. J.-Połczyński, Materiały różne, m.in.
dot. sfałszowania weksli Wł. J.-Połczyńskiego przez Edwarda Bielskiego, i list Wł.
J.-P. Do uzdrowisk i miejsc kuracyjnych
w Polsce itd.
Utwory publikowane w różnych pismach
oraz w książkach ze względu na ich unikatowość oznaczone zostały – w nawiasach kwadratowych – miejscem ich przechowywania
w zbiorach bibliotecznych lub prywatnych.
1. Pojedynek czy sąd honorowy (broszura), drukowana jako manuskrypt, Poznań
1906, ss. 23 [w albumie R-5009 w MPiMKP,
s. 73–86, formatu B-5; w Archiwum rodziny
Janta-Połczyńskich, skrót: ARJP – sygnat.
AII/30].
2. Myśliwska bajka, kopia masz. art. polemicznego, Redgoszcz 12 XI 1937 r. [w albumie
R-5009 w MPiMKP, s. 87, 87a i 88].
3. S prawa życiorysu Patrona Maksymiljana Jackowskiego [w albumie R-5009
w MPiMKP, s. 89, 89a i 90].
POMERANIA CZERWIEC 2015
POMORZANIE
Fragment autografu W. J.-P.
4. Artykuł polemiczny z pisma ,,Łowiec Polski”, R. XVII, 1924, nr 9(378), s. 4–6 [w albumie R-5009 w MPiMKP, s. 91–92].
5. Wł. Bończ (pseud.), Kilka słów na czasie
o banku ratunkowym i o obecnem położeniu tegoż, Poznań 1887, Nakł. Autora,
Czcionkami Drukarni Kuryera Poznańskiego, ss. 14 [w ARJP – sygnat. A-6].
6. Pojedynek czy sąd honorowy? Napisał Wł.
J.-P., Drukowane jako manuskrypt, Do publikacyi i przedrukowania nie przeznaczone, Poznań 1906, Z drukarni Bernarda Milskiego, format B-5, ss. 23 (w Redgoszczu,
w marcu 1906 r.) [w Archiwum Edmunda
Kamińskiego, skrót: AEK].
7. Estetyka łowiectwa, Poznań 1923, Wyd.
,,Łowiec Polski”, format 8, ss. 69, nlb. 2, il. 3,
R. 2: 1925 [w Książnicy Miejskiej w Toruniu,
skrót: KM – sygnat. 28455, w UMK – sygnat.
351475, w Bibl. w Kórniku – sygnat. Cz 2422,
egz. jest współoprawny z książką tegoż:
Echa leśne].
8. Gdy Trzej Królowie szli od Wschodu, w:
Przewodnik bibliograficzny, nr 4 z 1926,
format 8, ss. 6, nlb. 2, Poznań 1926, wyd.
Związek Obrony Przemysłu Polska, Drukarnia Polska [w UMK –sygnat. 162911].
9. Polująca Pani. Opowiadania dla pożytku
i zabawy myśliwych i niemyśliwych. Warszawa [1927], Księg. Gebethner i Wolff,
format 16, s. nlb. 2, ss. VIII, ss. 96 i 1 nlb.
[w MPiMKP – sygnat. I-402; w Bibl. Gd. PAN
– sygnat. I-20348; w KM sygnat. –65099;
w UMK – sygnat. 360536].
10. Święty Eustachy. Powieść myśliwska, wyd.
II, z wstępem Juliana Ejsmonda, Poznań
1928, Nakł. Druk. ,,Przeglądu Leśniczego
i Rynku Drzewnego w Poznaniu, format 8,
ss. 139, nlb. 1, portret 1, 1 tabl., 1 rys. w tekście, ilustracje: Leon Prauziński [w AEK,
POMERANIA CZERWIŃC 2015
w UMK – sygnat. 351490; w MPiMKP – sygnat. II 1283, w KM – sygnat. 16183].
11. Ramoty myśliwskie, Warszawa (w druku 1928/29?), wyd. Dom Książki Polskiej,
Druk. Spółki Akc. ,,Ostoja” w Poznaniu,
format 8, ss. 131, nlb. 2, il. w tekście [w UMK
– sygnat. 353208; w Bibl. Gd. PAN – sygnat.
II 122947].
12. Karczma pod Wilkiem. Sceniczny tryptyk
współczesny na tle myśliwskim. Obraz
dramatyczny z życia leśników, Poznań
1929, Druk. Przeglądu Leśniczego i Rynku Drzewnego, format 8, s. 2 nlb., ss. 81, 1
nlb. tabl. w tekście [w KM – sygnat. 17471;
w UMK – sygnat. 351495].
13. Przedmowa do: Leon Ossowski, Choroby
zwierzyny łownej, Toruń 1933 [w MPiMKP
– sygnat. II-3065].
14. Kilka słów, ale zawsze na czasie, ,,Łowiska
Pomorskie”, Toruń 1938, wyd. Pom. Tow.
Łowieckiego, Toruń 1928–1938, format 4,
ss. 16 [ARJP – sygnat. 17].
15. Czego nas uczy wystawa łowiecka Wielkopolskiego Związku Myśliwych, ,,Łowiec
Polski”, nr 33(809) z 20 XI 1935 r., s. 656
[Wypisano 5 XII 1977 w antykwariacie
w Gdyni].
16. J ęzyk myśliwski potrzeba (ą) narodu
kulturalnego, ,,Łowiec Polski”, R. 1936, nr
5(817) z 10 II 36, s. 83–85 [Wypis. 5 XII 1977
w antykw. w Gdyni].
17. Bocian szkodnikiem?, ,,Łowiec Polski”, Organ Polskiego Związku Łowieckiego, R.
1937, nr 23(871) z 10 III 37, s. 446–447 [Wyp.
5 XII 77 r. w antykw. w Gdyni].
Okładka II wydania powieści z 1928 r.
Oprac., zdjęcia i reprodukcje
Edmund Kamiński
43
NASZE ROZMOWY
Kaszubskie
drożdże artysty
O Januszu Jutrzence-Trzebiatowskim można powiedzieć, że posiada podwójne
obywatelstwo – krakowskie i chojnickie. Od sześćdziesięciu lat mieszka
w podwawelskim grodzie i jest człowiekiem światowym, lecz całym sercem
wciąż lgnie do rodzinnego miasta.
NASZE ROZMOWY
Urodził się w 1936 roku w Chojnicach
w rodzinie Marii i Józefa, naczelnego sekretarza w magistracie. W czasie wojny
ojciec był więziony w obozach koncentracyjnych, matka z trojgiem dzieci przeżyła okupację w Warszawie. Powojenna
tułaczka (Pruszków, Kraków) skończyła
się szczęśliwym powrotem do Chojnic,
gdzie Józef ponownie został urzędnikiem
miejskim. Janusz po ukończeniu Liceum
Ogólnokształcącego w Chojnicach podążył tropem starszego rodzeństwa do
Krakowa, rozpoczął studia w Akademii
Sztuk Pięknych, zakończone dyplomem
w 1961 roku.
Jest artystą, który zdąża od sukcesu
do sukcesu w malarstwie, rzeźbiarstwie,
plakacie artystycznym, architekturze
wnętrz, scenografii teatralnej, grafice
użytkowej, szczególnie zaś w medalierstwie. Jego prace znajdują się w kilkudziesięciu muzeach w kraju i na świecie.
Własną twórczość artystyczną łączy
z popularyzacją sztuki.
Uczuciowej więzi i kontaktów
z Chojnicami Janusz Jutrzenka-Trzebiatowski nigdy nie zerwał. Wielokrotnie
przedstawiał w mieście swą twórczość,
obchodził kolejne jubileusze, współpracuje z chojnickimi instytucjami kultury, stowarzyszeniami i macierzystym
LO im. Filomatów Chojnickich. Zainicjował i współtworzył unikatową Galerię Współczesnej Sztuki Polskiej ’84
w Muzeum Historyczno-Etnograficznym, dla której pozyskał ponad 120 prac
od najwybitniejszych artystów okresu
powojennego. Jest twórcą medalu honorowego miasta Chojnic, medali dla zasłużonych w dziedzinie kultury i sportu,
medali okolicznościowych, emblematów
i odznak organizacyjnych itd. Dla Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Chojnicach zaprojektował piękny sztandar.
Jako projektant chętnie czerpie inspiracje z tradycyjnej ornamentyki kaszubskiej. Przez całe życie nieustannie
akcentuje swoje chojnickie i kaszubskie
pochodzenie, stąd na gruncie krakowskim jest powszechnie znany jako ambasador Chojnic i przedstawiciel kultury
Kaszub.
Kilkaset swoich prac, a także część
zbiorów etnograficznych zgromadzonych podczas podróży po świecie podarował rodzinnemu miastu. Na siedzibę autorskiej galerii władze miasta
POMERANIA CZERWIŃC 2015
przeznaczyły średniowieczną gotycką
Basztę Więzienną przy ul. Sukienników,
wyremontowaną i zaadaptowaną niemałym kosztem. Wcześniej basztę użytkowało Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, lecz po likwidacji ekspozytury
zaniedbany obiekt w szybkim tempie
niszczał. Dzięki współpracy artysty i ratusza cztery lata temu w baszcie została
otwarta nowa placówka kulturalna pod
nazwą Muzeum – Galeria Janusza Trzebiatowskiego. Eksponaty rozmieszczone
na czterech kondygnacjach dają przegląd
bogatej i różnorodnej twórczości artysty.
Do galerii łatwo trafić, bo znajduje się
przy centralnej ulicy Chojnic.
Z inicjatywy Oddziału Miejskiego
ZKP, na wniosek burmistrza, Rada Miejska nadała Januszowi Jutrzence-Trzebiatowskiemu tytuł honorowego obywatela
Chojnic. Uroczystość uhonorowania artysty odbyła się 9 marca br. w ratuszu
podczas sesji Rady Miejskiej.
KO: Urodziłeś się i mieszkałeś w Chojnicach. Czy twoja rodzina – ojciec i jego
bracia – utrzymywała kontakt z dalszymi krewnymi mieszkającymi w kaszubskich wsiach?
Janusz Jutrzenka-Trzebiatowski: Naturalnie, że tak. Rodzina mego ojca była
liczna i szeroko rozsiana, rodzeństwo
utrzymywało z sobą dość ścisłe związki,
to się przenosiło na następne pokolenie. Szczególną okazją do spotkań były
uroczystości rodzinne, jak chrzciny, śluby, no i niestety – pogrzeby. To był taki
ciepły układ. Gdy pojawiałem się nawet
u dalekiego krewnego po raz pierwszy
i dochodziliśmy do wspólnych korzeni,
ramiona otwierały się serdecznie. Tak
było w Leśnie, Zapędowie, w Wielu. Dziś
istnieje Stowarzyszenie Rodu Trzebiatowskich, któremu prezesuje mój kuzyn
z Wejherowa Paweł Jutrzenka-Trzebiatowski. Doroczne zjazdy, każdorazowo
w innej kaszubskiej miejscowości, gromadzą nawet do trzystu osób; ja też
tam bywam. Stowarzyszenie ma silny
nurt kulturowy i społecznikowski. Na
jego bazie powstało rok temu Stowarzyszenie Dziedzictwa Pomorza, będące
inicjatorem i współorganizatorem Pierwszych Europejskich Dni Pomorza, które
odbyły się w br. w Szczecinie. Oba stowarzyszenia posługują się przeze mnie
projektowanymi logo, medalami itp.
Jestem w komitecie organizacyjnym Dni
i inauguruje je 5 czerwca br. o godz. 20
na zamku w Szczecinie moja wystawa
indywidualna, poprzedzona recitalem
pianistycznym mojej córki Izabeli i moją
poezją recytowaną przez Martę Żmuda-Trzebiatowską.
Kiedy uświadomiłeś sobie swoje kaszubskie pochodzenie? Co na to wpłynęło?
Wiedziałem to od dziecka. Szczególnie
od powrotu w 1945 roku do zrujnowanych Chojnic, kiedy ojciec pokazywał mi
małą ojczyznę. Najpierw konie, bryczka,
rowery, dopiero po latach syrena, wartburg. Poznawałem ziemię kaszubską
i rodzinę, przyrodę i tradycję. W szczególnych momentach mojego życia, takich jak nadanie honorowego obywatelstwa mojego miasta, czuję się dumny, że
jestem członkiem starego rodu kaszubskiego. Jestem Kaszubą, jestem chojniczaninem.
Wiadomo, że przyjaźniłeś się z Julianem Rydzkowskim, niezapomnianym
chojnickim społecznikiem, działaczem
kulturalnym. Wymienialiście listy, odwiedzał cię w Krakowie... Czy ta bliska
znajomość wywarła wpływ na kształtowanie twojej tożsamości regionalnej?
Juliana Rydzkowskiego poprzedziła Zofia
Łukowiczówna, znakomita nauczycielka.
Już od szóstej klasy szkoły powszechnej
byłem członkiem licealnego koła Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego,
którym ona się opiekowała. Organizowała i prowadziła wycieczki, najczęściej
piesze, z dojazdem koleją, zdarzało się, że
„dopraszała” do prowadzenia pana Juliana. Potem Rydzkowski prowadził samodzielnie wycieczki w ramach powstałego
PTTK, gromadził wówczas materiały do
przewodnika turystycznego i opisu tras
wycieczkowych. Jak silnie wpłynęła ta
mała turystyka na moje umiłowanie
ziemi chojnickiej i w ogóle wszystkiego,
co się z regionem wiąże, niech świadczy fakt, że już półtora roku po pojawieniu się w Krakowie stałem na czele
studenckiego ruchu krajoznawczego,
zostałem pierwszym prezesem Oddziału Akademickiego PTTK, zrzeszającego
studentów ze wszystkich, wówczas jedenastu, uczelni Krakowa, z czterema
kołami przewodników (tatrzańskich,
45
NASZE ROZMOWY
pytają, a ja muszę zaczynać opowieść od
budownictwa kaszubskiego, Gulgowskich i Majkowskiego. Prócz ceramiki,
kołowrotków, czerpaków do zbierania
jagód, masielnicy itp. itd. jest osiem wielkich emaliowanych pater kaszubskich,
wykonanych własnoręcznie przeze mnie
w Olkuszu w latach 70. ubiegłego wieku. Mam też unikalną kołyskę (kolebkę)
kaszubską, w której sypiała moja córka,
dziś pianistka. Jest w tej checzy przede
wszystkim moja dusza.
beskidzkich, wodniackich i turystyki pieszej). Wracając do Rydzkowskiego – nasz
„Szarak pomorski” hołubił wszystko, co
przekraczało szarzyznę przeciętności.
Widząc moje zaangażowanie w sztuce
(grałem także na skrzypcach), uczynił
ze mnie swojego przyjaciela, nie zważając na różnicę wieku i pozycję. Zdarzało
się, że wracając do rodzinnych Chojnic,
cichcem zatrzymywałem się na pierwszą noc u pana Juliana, by rozmawiać,
rozmawiać i wzajemnie ładować swoje
akumulatory. Wszak wracałem z odległego i – powiedzmy – wielkiego świata,
telewizji jeszcze w tym czasie nie było.
Jaki wpływ na twoją twórczość wywarła kultura kaszubska – literatura,
sztuka ludowa, zdobnictwo, kultura
materialna?
To głównie inspiracje w tak zwanej sztuce użytkowej, w odznakach, plakatach,
grafice. Od Dni Chojnic w 1957 roku
wszystkie opracowania czyniłem na
wzorach kaszubskich, dostrzegłem ich
oryginalność i atrakcyjność. A w Polsce,
Europie? Choćby wygrany konkurs na
plakat Międzynarodowych Dni Folkloru – znana „cebula kaszubska”, czy też
„łąka kaszubska” na Dni Chojnic, które
są w muzeach nie tylko polskich i dobrze
promują sztukę kaszubskiego regionu.
W moim malarstwie dużą rolę odegrało zauroczenie krajobrazem i przyrodą
naszego regionu. Namalowałem kiedyś
monumentalny cykl „Leśne katedry”,
a jeziora, oczka wodne znalazły się
w cyklu „Woda”. Były też „Ptaki ziemi
46
kaszubskiej” i „Bory Tucholskie”, do których improwizacje wykonał wybitny
krakowski organista i kompozytor Julian
Gembalski w chojnickiej bazylice. Mógłbym wyliczać jeszcze mnóstwo innych
przykładów kaszubskiej i pomorskiej inspiracji w mojej sztuce.
Krążą opowieści o twoim krakowskim
mieszkaniu, z licznymi świadectwami
przywiązania do rodzinnej ziemi…
Mam sporo literatury związanej z regionem, bedekery, słowniki, wiele bibelotów itd., ale to zaledwie początek. Mój
dom (pracownia) w górach jest najdalej
na południe położoną rubieżą ziemi kaszubskiej (tak napisano ongiś w prasie
krakowskiej) i nosi nazwę „Checz Trzebiatówka”, wykutą w półtorametrowej
wywieszce w stylu gotyckim. Górale
Jesteś w Krakowie znany jako Kaszuba,
a jaki stosunek do twej kaszubskiej deklaracji ma twoje środowisko?
Ludzi kaszubskiego pochodzenia jest
w Krakowie niemało, ale zapewne jestem jednym z najbardziej znanych,
dzięki temu, że udało mi się wysforować
i wejść do kręgów intelektualnych. Moje
inklinacje są może uznawane za ekscentryczność, ale Kaszuby są na tyle daleko,
że nikt nie czuje się z tego powodu zagrożony. W takich centrach kultury, nauki i sztuki budzą się demony, nie brak
ludzi zawistnych, nieprzyjaznych. Ja na
szczęście nie doznałem z tego powodu
przykrości. A kaszubskość to drożdże
mojej twórczości, pożywka dla nowego.
W sztuce bowiem tylko nowe ma znaczenie i zostawia ślad po istnieniu twórcy.
Życiorys J. Jutrzenki-Trzebiatowskiego opracował
i z nim rozmawiał Kazimierz Ostrowski
Załączone zdjęcia przedstawiają fragmenty ekspozycji w Galerii Janusza Trzebiatowskiego
Fot. Zbigniew Buława
POMERANIA CZERWIEC 2015
Prosba do wësziwôczków
i wësziwôczów żukòwsczégò sztélu
Fùńdacjô Pszczelarsczégò Skansenu
w Żukòwie przërëchtowùje òpisënk
kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò
sztélu i przëdôwczi do wpisënkù tegò
wësziwaniô na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë
pro­wadzoną przez Ministra Kùlturë
i Nôrodny Spôdkòwiznë (Minister
Kultury i Dziedzictwa Narodowego).
Naje materiałë, chtërne tikają sã tegò
pùblicznégò zadaniô, trafią wnetka do
Nôrodnégò Institutu Spôd­kòwiznë w Warszawie (Narodowy Instytut Dziedzictwa).
Ùzwë­skanié wpisënkù na krajową lëstã
niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë
mô sã w pierszi rédze przëczënic do
wzmòcnieniô przekazywaniô pòstãpnym
pòkòlen ióm w iédzë ò rãczny m
kaszëbsczim wësziwanim żukòwsczégò
sztélu, a téż ùmiejãtnoscë wësziwaniô
zgódno ze wskôzama tegò sztélu.
W bédënkù w ti sprawie sczerowónym
do Nôrodnégò Institutu Spôdkòwiznë
nôleżi przedstawic òbmëslënk dzejaniów, chtërne pòdtrzimùją żëwòtnosc
wësziwaniô i służą jegò òchrónie, nôleżi w nim dac bôczenié na czinnoscë
przewidzóné na cząd 5 lat. Prosymë
òsobë, chtërne sã zajimają kaszëbsczim
wësziwanim żukòwsczégò sztélu, ò
pò­­mòc w òpracowanim taczégò òb­më­
slënkù. Mòże to zrobic, wësëłającë na naj
adres: Fundacja Skansenu Pszczelarskiego,
Dworcowa 4, 83-330 Żukowo/ Żu­kòwò;
e-mail: [email protected], wëfùlowóną
pòniższą ankétã:
1. Proszã rozszlachòwac mòżlëwé zagrożenia, chtërne mògą negatiwno wpłënąc
na żëwòtnosc wësziwaniô.
2. Do kòżdégò z rozszlachòwónëch
zagrożeniów proszã òbmëslëc dzejania, chtërne mają na célu òchrónã
wë­sziwaniô. Jeżlë nie dało sã roz­szla­­­
chòwac niżódnëch biéżnëch zagrôż-
POMERANIA CZERWIŃC 2015
bów, tedë proszã zaplanowac dzejania, chtërne mdą sczerowóné na
zachòwanié żëwòtnoscë i rozwij wësziwaniô, np. edukacyjné, promòcyjné,
infòrmacyjné dzejania (proszã wskazac
główné prôce, chtërne mdą pòdjãté dlô
òchrónë i promòcje wësziwaniô – jejich cél i przewidiwóny skùtk. Proszã
pamiãtac, że w planowanim i pózniészi realizacje òchrónowëch dzejaniów
mają w mòżlëwie nô­wiã­kszim stopniu
ùczãstniczëc de­pò­zy­tariusze wësziwaniô, to je wëszi­wôczczi i wësziwôcze.
3. Proszã òpisac, w jaczi ôrt wasta/
wa­s tnô ùczãstnicził/ùczãstniczëła
w òbmëslanim dzejaniów i jakô je dlô
wastë/wastny przewidzónô rola w realizacje nëch pòdjimiznów.
4. Proszã òpisac, z kògò ewentualny
pòmòcë zamiérzô wasta/wastnô kò­
rzëstac przë realizacje planowónëch dzejaniów (bùtnowi ekspercë, pò­za­rządowé
òrganizacje, jinszé institucje) i w jaczim
zôkrãżu.
5. Proszã przedstawic spisënk pla­
no­­wónëch dzejaniów, a jeżlë jidze ò
pò­djimiznë, chtërne mdą wëmôgałë
finan­sowégò wkładu, to prosymë ò
òszacowanié przëblëżonëch kòsztów jejich realizacje na lata 2016–2020.
6. Jeżlë ni mô wasta/wastnô włôsnëch
strzódków abò jeżlë ne strzódczi wë­
dôwają sã wasce/wastny niesygającé do
zrealizowaniô ùdbónëch dzejaniów, tedë
proszã òkreslëc przewidiwóné bùtnowé
zdrzódła finansowaniô.
(adresowé dane òsobë,
chtërna wëfùlowała ankétã):
......................................
......................................
Czejbë najô próba wpisaniô ka­szëb­
sczégò wësziwaniô żukòwsczégò
sztélu na krajową lëstã niematerialny
kùlturowi spôdkòwiznë bëła ùdônô, to
bë béł pierszi wpisënk z pòmòrsczégò
wòjewództwa. Mòżlëwé bë bëłë téż starania ò jegò wpisënk na jednã z systemù
lëst UNESCO. Do te czasu np. do indeksu
tołmaczeniów UNESCO (Index Translationum) trafiłë niechtërne tołmaczenia
kaszëbsczi lëteraturë na pòlsczi jãzëk.
Célã tegò projektu je wzmòcnienié
przekazëwaniô rãcznégò kaszëbsczégò
wësziwaniô żukòwsczégò sztélu
pòstãpnym pòkòlenióm. Art. 2 pkt 1, 2 i 3
Kònwencje UNESCO w sprawie òchrónë
niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë,
spòrządzony w Pariżu dnia 17 rujana
2003 r. (Dz.Ù. 2011 nr 172 pòz. 1018)
tikô sã dëcht nôprzód ùmiejãtnosców
i wiédzë, chtërnëch rãczné kaszëbsczé
wësziwanié wëmôgô. Wôżné są tuwò
téż: art. 12, ùst. 1 pkt f Eùropejsczi Kôrtë regionalnëch abò mniészëznowëch
jãzëków (Europejska Karta języków
regionalnych lub mniejszościowych),
spòrządzonô w Strasbùrgù dnia 5
lëstopadnika 1992 r. (Dz. Ù. 2009 nr
137 pòz. 1121) i zapisë Ùstawë z dnia 6
stëcznika 2005 r. ò nôrodnëch i etnicznëch mniészëznach i ò regionalnym
jãzëkù (Dz. Ù. 2005 nr 17 pòz. 141).
Infòrmùjemë, że nasz projekt je współfinansowóny przez Samòrządzënã
Pòmòrsczégò Wòjewództwa w Gduńskù.
Skłôdómë dzãczi za pòmòc òkôzóną naji
Fùńdacje.
Wëbróny wôżny lëdze kaszëbsczégò
wësziwaniô żukòwsczégò sztélu
Zofiô Ptôch (1896–1970), chtërna
ùczëła pòsługiwaniô sã jigłą swòjã
sostrã Jadwigã, w 30. latach XX
stolatégò wprowôdzała w krëjamnoscë wësziwkù dzéwczãta z Żukòwa
i òkòlégò. Czedë w 50. latach lëdze
nacëskalë, bë szerok wprowadzëc
kaszëbsczé wësziwanié w biôłi wersje i tim spòsobã rozrzeszëc sprawã
felënkù farwnëch nitków, òna zabrała głos na łamach gazétë „Dziennik
Bałtycki” (1953) a pisa m.jin.: „Kaszëbsczé wësziwanié wiedno bëło
sétmëfarwné ù naju w Żukòwie,
a nawetka wiãcy farwné (…), np.
we Wdzydzach”. To wskôzywô, że
dokùmentacyjné dzejania w prasowëch pùblikacjach mają wicy jak pół
stolatégò.
Jadwiga Ptôch (1902–1968) z Żukòwa
je ùznôwónô za przédną wësziwôrkã
Kaszëb. Òna òdegra wiôlgą rolã w adaptowanim do lëdowëch tôflôków
mòdłów z zasobów kòscélnégò
pònorbertańsczégò skôrbca, chtëren
czãsto òdwiedziwa. Òna kómpònowa
wzorë kaszëbsczégò wësziwaniô
pòdług włôsnëch ùdbów, le zgódno ze
zwëkã. Òb czas wòjnë bëła trzimónô
47
LISTY
w kòncentracyjnym lagrze Ravensbrück. Sostrë Jadwiga i Zofiô Ptôch są
patrónkama ùlëcë w Żukòwie. Jim i jejich òjcu je pòstawiony pòmnik.
Léna [pòl. Helena] Gros (ùr. w 1927 r.
w Kòkòszkach, dzysdnia dzél Gduńska) je jedną ze slédnëch ùczenków
sostrów Ptôch. Òna wësziwała ju
w piãcdzesątëch latach XX s. w prowadzonym przez nie wësziwôrsczim
karnie. Baro zapadło ji w pamiãc
wëkònanié tôflôka dlô Francësczi
Ambasadë. Ji wësziwôrsczé robòtë
to m.jin.: tôflôczczi, bieżniczi, òbrë­
sczi i pószewczi na pòdëszczi. Ji
wësziwk trafił téż do Wiôldżi Britanie.
Òdznaczonô je Złotim Krziżã Zasłëdżi
Prezydenta RP.
Wanda Dzerzgòwskô (ùr. 1938 r.)
to wësziwôczka, jaczi robòtë nadgrôdzóné są za wësoką artisticzną
niwiznã na różnëch wëstôwkach.
Mòże je pòdzëwiac np. w Nôrodnym Mùzeùm we Gduńskù – Etnograficznym Òddzélu (Muzeum Narodowe w Gdańsku – Oddział
Etno­­graficzny), w etnograficzny kò­
lekcje Kaszëbsczégò Lëdowégò Ùni­
wersytetu w Wieżëcë, a téż w Parafialnym Mùzeùm w Żukòwie. Òd 2001 r.
je nôleżniczką Zarządu Gduńsczégò
Òddzélu Stowôrë Lëdowëch Ùsô­dzców
(Zarząd Oddziału Gdańskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych).
W 2003 r. zaczã współprowadzëc
wësziwôrsczé karno w Gimnazjum nr
2 w Żukòwie. Pòstanowieniã Prezydenta RP w 2004 r. je òdznaczonô Złotim Krziżã Zasłëdżi za kùltiwòwanié
lëdowégò ùtwórstwa. W 2009 r. ta
nadzwëkòwô żukòwskô wësziwôrka
je òdznaczonô Kawalersczim Krziżã
Òrderu Òdrodë Pòlsczi.
kaszëbsczégò wëszi­wkù w Lëni. Je
òdznaczony Bronksowim Krziżã
Zasłëdżi.
Bernadeta Mariô Reglińskô (ùr. 1950 r.
w Żukòwie) stikała sã z wësziwanim
òd dzecnëch lat. Robòtã w Regionalny
Rzesznicë Robòtë Lëdowi i Artisticzny
Rãkòrobiznë Cepelia (Regionalna Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego
i Artystycznego Cepelia) òna rozpòcza
1 rujana 1968 r. Ji mésterką bëła matka Mónika – ùczenka Zofii i Jadwidżi
Ptôch. Òd séwnika 2003 r. współprowadzy wësziwôrsczé karno w Gimnazjum nr 2 w Żukòwie. Je òdznaczonô
Srébrznym Krziżã Zasłëdżi.
Marión Jelińsczi,
tłóm. Marta Miszczak
W sercu Borów Tucholskich
(...) W piątek 17 kwietnia uczniowie
klas szóstych Szkoły Podstawowej im.
ks. Erharda Staniszewskiego w Śliwicach uczestniczyli w zajęciach o tematyce regionalnej prowadzonych przez
członkinie Borowiackiego Towarzystwa
Kultury: Bogumiłę Błażejewską i Dorotę Kłosowską, oraz przez niżej podpisanych. Inicjatorką spotkania była Iwona
Rak, nauczycielka tej szkoły. Pomysł zaakceptowany został przez dyrekcję i nauczycieli, którzy czynnie włączyli się do
wspólnej edukacyjnej zabawy.
Celem spotkania było uświadomienie uczniom własnych korzeni, więzi
z miejscem urodzenia i zamieszkania,
bogactwa tkwiącego w bezpośrednim,
przyrodniczym i kulturowym otoczeniu.
Dzieci i młodzież doskonale wiedzą, że
mieszkają w pięknym, bogatym kulturowo i krajobrazowo regionie, dlatego
zwrócono uwagę na to, że pielęgnowanie tego, co jeszcze się zachowało, jest
cennym wkładem w miejscowe dziedzictwo.
Zajęciom towarzyszyła zaaranżowana w świetlicy ekspozycja sztuki ludowej i wydawnictw o tematyce regionalnej oraz prezentacja multimedialna
dotycząca kultury i tradycji, wzbogacona opowieściami gwarą o codziennym
życiu naszych przodków – Borowiaków,
a także sąsiednich grup etnicznych zamieszkujących Bory Tucholskie – Kociewiaków i Kaszubów. Była też okazja
posłuchać na żywo języka kaszubskiego, poznać podręczniki do nauczania
kaszubskiego (elementarz i słowniki)
oraz literaturę piękną i prasę wydawaną w tym języku. Prezentacja stroju
regionalnego – tradycyjnego i „świetlicowego” – zobrazowała zmiany zachodzące w kulturze, życiu codziennym
i otoczeniu człowieka, natomiast haft
kaszubski szkoły tucholskiej, borowiackiej, żukowskiej i kociewskiej, ptaszki,
czepce i kraszanki – współczesne bogactwo sztuki ludowej. Na zakończenie
spotkania był konkurs z nagrodami,
pytania i swobodne rozmowy. Dyrekcja
szkoły otrzymała od prowadzących zajęcia przygotowane materiały – prezentacje multimedialne i teksty gwarowe
do wykorzystania w pracy z uczniami
podczas realizacji szkolnych projektów
dotyczących tematyki regionalnej.
Maria i Jerzy Ollickowie
Fot. ze zbiorów autorów
Édmùnd Szëmikòwsczi (ùr. 1942 r.
w Żukòwie) kaszëbsczim wësziwkã
interesëje sã òd małoscë. Jakno dze­
sãcletny knôp zaczął współrobòtã z Jadwigą i Zofią Ptôch. Farwił akwarelama
céchòwóné przez nie wzorë. Òn twòrzi
wësziwczi w żukòwsczim sztélu. Jegò
aùtorstwa je òpracowanié ABC... haftu
kaszubskiego szkoła żukowska (2006).
Òd wiele lat òrga­nizëje kònkùrsë
48
POMERANIA CZERWIEC 2015
LISTY
w Tawernie Mestwin w Gdańsku, na
którym widnieje Stanisław Pestka.
Jego pamięć żyje w Sippoli i w moim
sercu.
Kirsti Siraste
W zespole „Jagódki” występuje 10 członków oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Pruszczu
Gdańskim.
Sukces i radość „Jagódek”
Zbrzyca w sercu Finów
Zespół Pieśni i Tańca Gminy Pruszcz
Gdański „Jagódki” został wytypowany
przez Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego do reprezentowania
naszego regionu w X Ogólnopolskim Festiwalu Artystycznym Zespołów Wsi
Polskiej w Kielcach. 24 kwietnia o godz.
17.15 przedstawiliśmy naszą konkursową
prezentację na wielkiej scenie Wojewódzkiego Domu Kultury im. Józefa Piłsudskiego w Kielcach. Po koncercie omawialiśmy
nasz występ z Radą Artystyczną tego
festiwalu. (...) Usłyszeliśmy wiele ciepłych
słów o „Jagódkach”, m.in., że nasz wielopokoleniowy zespół „wnosi świeżość”
i jest nadzieją Polski w pielęgnowaniu
dziedzictwa narodowego. (...)
W sobotę odbywały się kolejne prezentacje. W niedzielę zaś po paradzie i
mszy św. w katedrze kieleckiej (...) nastąpiło przedstawienie werdyktu Rady
Artystycznej. I oto wielki sukces, wielka radość – Zespół Pieśni i Tańca Gminy Pruszcz Gdański „Jagódki” zdobył
III miejsce w kategorii Zespołów Artystycznych – Folklorystycznych. Rywalizowaliśmy z kilkunastoma świetnymi
zespołami, w większości były to złożone z dorosłych tancerzy grupy, które
mają wieloletnie, nawet kilkudziesięcioletnie doświadczenie. Jesteśmy DUMNI i PRZESZCZĘŚLIWI! W lecie 1990 roku odbyło się w Sippoli
w Finlandii, w wiosce, przez którą przejeżdżał Tadeusz Kościuszko, gdy wracał
z niewoli rosyjskiej do Ameryki, pierwsze europejskie spotkanie artystyczno-literackie Paltta-Baltto z udziałem Stanisława Pestki (Jana Zbrzycy) i Tadeusza
Fiszbacha, pod opieką Ojca Świętego
Jana Pawła II. Redaktor Stanisław Pestka
wygłosił wtedy na Pallta-Baltto odczyt
pod tytułem „O źródłach i korzeniach”.
Załączam zdjęcie, które zostało zrobione w ubiegłym roku, podczas mojego
ostatniego spotkania z Kaszubami
Ten list został przysłany do redakcji tuż po śmierci red.
Stanisława Pestki. Jego autorką jest fińska pisarka, tłumaczka m.in. literatury czeskiej, polskiej i kaszubskiej.
Kirsti Siraste przetłumaczyła na fiński bajki kaszubskie
oraz przekładała poezję Idy Czaji, Hanny Makurat, Stanisława Jankego, Jana Zbrzycy. Kilkakrotnie uczestniczyła
w organizowanych przez ZKP i Jerzego Kiedrowskiego
Sympozjach Polonii Kaszubsko-Pomorskiej w Kaszubskim Uniwersytecie Ludowym w Wieżycy i Starbieninie.
Bardzo przyjaźniła się z red. Izabellą Trojanowską i po
jej śmierci kilkakrotnie ufundowała młodym poetom
kaszubskim prywatne nagrody literackie „jej pamięci”,
jak to nazwała.
Jest wielką przyjaciółką Kaszubów. Wszystko, co dla
nas robi, jak kiedyś tłumaczyła, jest jej zadośćuczynieniem za to, że jako studentka Uniwersytetu Praskiego
nie napisała, jak pierwotnie zamierzała, pracy magisterskiej o języku kaszubskim.
Pamięć serdeczna o Panu
Stanisławie pozostanie na zawsze
I umarli milczą do czasu
– który za nich przemówi (S.J. Lec)
Czas, ten nieubłagany wędrowiec, zabiera nam naszych bliskich i tych, którym
coś w życiu zawdzięczamy... Jakże trudno pisać o kimś, kogo się znało, z kim się
Barbara Biedrzycka
Fot. ze zbiorów autorki
POMERANIA CZERWIŃC 2015
49
LISTY / KASZËBIZNA W SZKÒLE
pracowało, a kto już odszedł niepowrotnie. Tak mi trudno pisać o p. Stanisławie
Pestce, z którym pracowałem w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Gdańsku
(miał siedzibę w Ratuszu Staromiejskim
przy ul. Korzennej). Pan Stanisław był
dla mnie szczególnym człowiekiem, był
moim „ojcem chrzestnym” (wspólnie
z Jerzym Kiedrowskim – wówczas dyrektorem WOK-u), kiedy wstępowałem
do Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.
Zawsze okazywał mi serdeczność i był
mi przychylny.
W tamtym czasie pracownikami
Wojewódzkiego Ośrodka Kultury byli
również Krystyna Szałaśna, Tadeusz
Gleinert, Jerzy Stachurski i niezapomniany Antek Sutowski, który często
nocował w biurze, gdy nie miał już pociągu. Pracowałem w WOK-u jako starszy portier. Uczęszczałem do Studium
Pedagogicznego i mając nocne dyżury,
mogłem spokojnie się pouczyć.
Pan Stanisław miał w tym czasie naszej wspólnej pracy psa o imieniu Bomba. A Bomba był bardzo spokojny, grzeczny, patrzał tak, jakby wszystko rozumiał.
Któregoś razy pozostawił mi go p. Pestka
na nocny dyżur. Przed 22.00 wyszedłem
z psem na spacer. Nie zabrałem ze sobą
klucza od drzwi wejściowych, a pracownicy kawiarni znajdującej się w piwnicy
ratusza, wychodząc o godz. 22, zamknęli drzwi na klucz. Aby wejść do środka,
musiałem wybić szybę. Bomba położył
się pod stołem i do rana się nie ruszył.
Rano wstawiłem szybę i nikt nie wiedział o mojej „przygodzie”. Już nie pamiętam, czy p. Stanisławowi o tym opowiedziałem.
Pan Pestka wiedział, że zaczynam parać się poezją (pierwszy tomik wydałem
w 2005 r.), i tak mi wpisał w swym zbiorku Południca: „Panu Henrykowi Musie,
bezprzykładnie wiernemu muzie poezji,
życzę, by w tej twórczej wierności osiągał coraz lepsze rezultaty. Gdańsk 28 VI
1986 r. Jan Zbrzyca – Stanisław Pestka”.
Gdy później wydawałem kolejne tomiki,
zawsze życzliwie je komentował. Kiedy
się spotykaliśmy przy różnych okazjach,
zawsze pytał o to, co nowego dokonałem
na polu poezji.
Będzie mi brakowało życzliwych
uwag Pana Stanisława, rozmów
o życiu i poezji na moich dyżurach
w WOK-u i potem w innych miejscach.
Lecz pamięć serdeczna o p. Stanisławie
Pestce pozostanie na zawsze.
Henryk Jerzy Musa KOT
(22.04.2015 Konarzyny)
Filmë na spòdlim legeńdów i bôjków
Òd strëmiannika dzecë ze Spòdlecznëch Szkòłów w Miszewie,
Mòjuszu i Gdini (SS nr 40) twòrzëłë animòwóné filmë inspirowóné kaszëbsczima legeńdama i bôjkama. 11 czerwińca
pòkôżą brzôd swòji robòtë.
Na zôczątkù dzecë pòtkałë sã z bôjkòpisarzã Januszã Mamelsczim, jaczi òpòwiôdôł jima ò rozmajitëch kaszëbsczich
ùtwórcach i dokazach. Pózni mògłë spróbòwac sã w robòce nad
ùsôdzanim filmów, pisanim swòjich tekstów, reżiserowanim
itd. Mòdłã dlô naju bëłë warkòwnie wëmësloné przez Magdã Bielesz,
jakô prowadzëła zajimniãca, òbczas chtërnëch nômłodszi ùczëlë sã
twòrzëc filmë na spòdlim gduńsczich i warszawsczich legeńdów. Më
jesmë zrobilë kaszëbską wersjã tegò projektu, żebë w pôrã szkòłach
ùczbë rodny mòwë bëłë barżi atrakcyjné – gôdô Lucyna Radzymińskô z Bióra Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Warkòwnie prowadzëłë dwie instruktorczi: Elżbiéta Òkroy
i Éwa Òkroy. Òbëdwie są badérkama, animatorkama kùlturë,
50
òd 2009 rokù sparłãczonyma z artisticzno-edukacyjnym
programã AutoArt w LKW Gallery. Pòmôgałë jima szkólné
kaszëbsczégò jãzëka: Irena Brzustewicz, Ùrszula Chòmickô,
Danuta Pioch i Elżbiéta Prëczkòwskô.
Zajimniãca bëłë pòdzeloné na dwa partë: plasticzny
i mòntażowi. W pierszim z nich dzecë rëchtowałë malënczi,
z jaczich pózni pòwstôwałë filmë òpiarté na legeńdach i bôjkach. Ùczniowie piselë téż kaszëbsczé tekstë do swòjich dokazów, parłãczëlë je z òdjimkama, dodôwelë zwãk, regùlérowelë
długòsc pòkazywaniô filmòwëch klôtków.
Jich robòtã mòżna bëło (i jidze téż terô) òbzerac na
facebookòwim funpage’u https://www.facebook.com/kaszubskielegendyibajki.
Dzecóm baro widzałë sã te warkòwnie, mògłë pòkazac swòjã
kreatiwnosc. Niecerplëwò czekałë na kòżdé zajimniãca. Doswiôdczenia z tegò projektu na gwës wëzwëskóm w swòji robòce w szkòle
jesz nié rôz. Razã z ùczniama jem òdkriwała program do twòrzeniô
filmów. Na jegò spòdlim próbùjã zrëchtowac karaoke z kaszëbsczima spiéwama – kôrbi szkólnô z Miszewa E. Prëczkòwskô.
Na zakùńczenié projektu 11 czerwińca w Spòdleczny
Szkòle nr 40 w Gdini òdbãdze sã ùroczësti pòkôzk filmów
przëszëkòwónëch przez dzecë, co brałë ùdzél w warkòwniach.
Pózni wszëtczé te dokazë bãdze mógł òbzerac na kanale You
Tube Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Projekt „Kaszubskie legendy i bajki w dziecięcej twórczości animowanej” realizowóny przez Òglowi Zarząd KPZ òstôł
dofinansowóny przez Ministerstwò Administracji i Cyfrizacji.
DM
POMERANIA CZERWIEC 2015
Co dali z nama?
Ùkôzała sã ksążka wôżnô dlô rozmieniô
dzysdniowégò lëdztwa naszi zemi: Kaszubi. Tożsamość. Rodzina ks. profesora
Jana Perszona. Pierszi mój pòzdrzatk po
przeczëtanim ti pùblikacji je taczi: Kaszëbi przeżiwają głãbòczi krizys wiarë,
a jesz do tegò dochôdô rozlózowanié
łączbów rodzëznowëch i spòlëznowëch
i dżiniãcé rodnégò jãzëka.
Żelë jidze ò wiarã, jak pisze ùczałi
(pò pòlskù): „Przódë dzejało sã to prawie »samò«, czej starkòwie, starszi
i dzecë co wieczór klëkalë do pôcerza,
czej wszëtcë czekalë na niedzelã, żebë
– stojąc przed Swiãtim – prôwdzëwò
»swiãtowac«, czej zbiérelë sã na Gòrzczé
żale czë sąsedzczé nieszpòrë, a kòżdi
dzéń i kòżdą robòtã zaczinãlë »na
jimiã Bòsczé«, wiara przemikała całą
egzystencjã człowieka”.
Òd wiele ju lat dżiną dzéle lëdowi
pòbożnoscë, dżinie wie­lepò­kò­­leństwòwô
rodzëzna. Jak pisze ksądz profesor:
„Zmiana ôrtu żëcô (prze­ńdzenie z mòdła
wiesczégò do miesczégò) òderwała szeroczé rzmë òd tradicyjnëch spòlëznowëch
kòrzeni. Zmieniłë sã téż łączbë midzë
pòkòleniama (redukcjô pòkòleniowô
rodzënë), sąsedzczé relacje (w miesce
ò wiele mni intensywné), co mùszało
przëczënic sã do òsłabieniô (abò dëcht
zdżiniãcô) midzëpòkòleniowégò
przekazënkù zamkłosców kùlturowëch
(tradicji)”. Ksądz profesor widzy w ti destabilizacji rolã emancypacji białków,
przeńdzenié władzë rodzëcelsczi na
dialog i negòcjacje wedle dzecy. Widzec
je wedle niegò stopniową desakralizacjã
małżeństwa i rodzëznë.
Jak temù wszëtczémù zaradzëc?
Żelë jidze ò ùretanié lëdowi pò­bòż­
noscë, to wniosczi aùtora są baro
kòntrowersyjné. „Kòniecznô je – òn pisze – szerokô »promòcjô« tradicyjnëch
POMERANIA CZERWIŃC 2015
dzélów pòbòżnoscë pòzaliturgiczny
(jak swiãconô wòda, medalik, różańc,
kòrunka, ikòna, »swiãti òbrôz«…)”.
W jinym placu pòdczorchiwô: „W òd­
niesenim do młodzëznë kò­niecznô je
równak »nowô ewanielizacjô«, to je
gruńtownô, òpiartô ò taczé fòrmë
»pòbòżnëch« òbrzãdów (znaków, rytuałów, zwëków) introdukcjô w wiarã,
chtërna angażëje emòcjonalno i czëni
chrzescëjaństwò fascynëjącym”. Cze
na tim pò prôwdze mô zanôlegac nowô
ewanielizacjô? A gdze są Bòżé słowò,
mòralnosc, chrzescëjańsczi etos robòtë,
jidzenié z pòmòcą jinym, kòntemplacjô
Bòga, żëcé w godnoscë? Chcemë rzec
krótkò, jô bë rzek, że pòwinno bëc
tak: pòbòżnosc barżi bënowô niżle
bùtnowô, wicy ùczënków wedle jinëch
lëdzy a mni rituałów.
Żelë równak jidze ò kaszëbiznã, to
z wnioskama ksãdza profesora mùszã
sã czësto zgòdzëc: „Stojimë tej przed
– wiele razy ju dwigóną – alternatiwą
– abò pòwòlné kònanié i cëchô zgòda
na przeńdzenie do mòdła sztucznégò
fòlkloru (karna piesni i tuńca, dwa
razy w rokù regionalny strój, czile piesniczków i wiérztów), jak téż òglowô,
niewiele znaczącô deklaracjô »jô jem
Kaszëbą« – co przëbôcziwô wëpisz
wëmalëj »jô jem katolëkã, ale taczim
co òd dôwna nie praktikùje«, abò »jidzemë na całosc«, to je mòbilizëjemë sã
do institucjonalnégò ùmòcowiwaniô
wszëtczégò (na przódkù z jãzëkã), co
Kaszëbów stanowi, w ùstôwòdawstwie
i spòłeczny praktice Pòmòrzô i Pòlsczi.
To wëmôgô stałi, wiérny, ùpiarti
determinacji setków przédników,
»apòsztołów« kaszëbsczi kùlturë. Konieczné je sztôłtowanié ùtwórczich
strzodowisków (kùltura je żëwô,
czej sã rozwijô), jak téż nadanié jima
òrganizacyjnëch strukturów. Je pò­
trzeba zòrganizérowaniô masowi
edu­kacji pò kaszëbskù (òbòwiązkòwi
w spòdlecznëch szkòłach), bëlny
òbecnoscë medialny (całodniowé
radio, gazéta pół na pół etnicznô),
zbùdowaniô lobby pòliticznégò,
kùreszce przebùdzeniô bùsznotë z bëcô
Kaszëbą, to je zdrowégò lokalnégò patriotizmu”.
Wedle przeprowadzonëch przez aù­­
tora badérowaniów westrzód dzecy
i młodzëznë corôz wicy je kriticyzmù,
òbòjãtnoscë, niechãcë, a nawetka
nieprzëjôcélstwa wedle katolëcyzmù
i Kòscoła. Młodzëzna chùdzy niż dozdrzeniałi „ùlégô w sferze kòscelny/
religijny/ dëchòwi dezintegracji”. Ale
z drëdżi stroné, żele jidze ò młodëch,
to istnieje baro pòzytiwné apartné
zjawiszcze – wiôlgô chãc do piel­grzim­
kòwaniô. Młodi cygną òd czile dze­
sãclatów do sanktuariów marijnëch
w Wejrowie, Swiónowie, Swôrzewie
(szkòda, że ksądz profesor nawetka
nie wspòminô ò Wielewsczi Kalwarii, drëdżi na Kaszëbach pò Wejrowie); òd 1982 rokù do Mariji, Królewi
Pòlsczi, na Jasną Górã. Aùtor je ùdbë
– i tuwò jô sã w całoscë zgôdzóm – że
„Erozjã religijnoscë (i chrzescëjańsczi
dëchòwoscë) młodëch Kaszëbów jidze
zatrzëmac, a mòże nawetka òdwrócëc
nié le w òpiarcym ò nôbëlniészé dësz­
pasturstwò zwëczajné, ale przez twò­
rzenié warënków wespólnotowégò
przeżiwaniô piãkna”.
Ksążka ksãdza profesora wiele dôwô
do mëszleniô, ale w całoscë je spiérno,
niejednoznacznô w tezach. Wôrt jã
przeczëtac.
Stanisłôw Janka
Ks. Jan Perszon, Kaszubi. Tożsamość. Rodzina,
Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk
2015.
51
LEKTURY
Historia miasta
nad Debrzynką
Nie mam wątpliwości, że książka Dzieje
miasta i gminy Debrzno należy do najlepiej opracowanych historycznych monografii pomorskich miejscowości. Jest
to tym bardziej cenne, że dotąd ukazało
się niewiele opracowań dotyczących poszczególnych miast i wsi południowo-zachodnich krańców województwa
pomorskiego, niezwykle ciekawego kulturowo obszaru. Jak wynika z lektury
książki, to właśnie fascynacja miejscem
i żyjącymi w nim ludźmi była jednym
z głównych powodów powstania tej
publikacji. A zatem obecni mieszkańcy
miasta i gminy Debrzno w coraz większym stopniu za swoje dziedzictwo
kulturowe przyjmują także to ukształtowane w czasie, kiedy ten teren wchodził w skład państwa niemieckiego.
W każdej części omawianej książki
widać troskę o utrzymanie wysokiego
poziomu. Można to zauważyć w jej zakresie tematycznym, doborze autorów
(szkoda jedynie, że we wstępie ich nie
przedstawiono), wykorzystanych przez
nich źródłach i literaturze oraz ich wiedzy o współczesności omawianego obszaru, w szacie graficznej i licznych ilustracjach. Główny wątek narracji, dzieje
Debrzna i okolicy, przedstawiono na tle
szerszej perspektywy kulturowej, stąd
pierwszy rozdział wydawnictwa poświęcono warunkom naturalnym, faunie i florze oraz obszarom chronionego
krajobrazu, rezerwatom, zabytkom
przyrody itp. Już sam fakt, że został on
podzielony na sześć podrozdziałów, zaświadcza, że gmina Debrzno warta jest
zainteresowania również ze względu
na połączenie walorów historycznych
i przyrodniczych.
Dalsze rozdziały, poświęcone kolejnym okresom dziejów do 1945 r.,
opracowali znani w środowisku autorzy, mający w dorobku sporo publikacji o tematyce podobnej do poruszanej
w omawianej książce (w tym także zamieszczonych w monografiach innych
miejscowości). I. Skrzypek opisał czasy
prehistoryczne, M. Fryda (redaktor całości) okres od średniowiecza do 1772 r.,
a J. Szwankowski od roku 1772 do 1945.
52
W skondensowanej formie przedstawili
oni obecny stan wiedzy o historii Debrzna w poszczególnych epokach, starając
się, by ich przekaz był nie tylko w pełni
zrozumiały dla przeciętnego czytelnika,
ale też ciekawy. Stąd między innymi –
co słuszne i potrzebne – precyzyjne
wyjaśnienie miar i wag stosowanych
w czasie Rzeczpospolitej Szlacheckiej
oraz wiele historycznych ciekawostek.
Do tych ostatnich można na przykład
zaliczyć informację z okresu staropolskiego: „wyszynk alkoholu stanowił
zawsze pewne i duże źródło dochodu”
(s. 164) oraz fascynującą historię pochodzącego z Debrzna niemieckiego kapucyna Alberta Koplina. Otóż zmienił on
tożsamość narodową na polską i jako
polski zakonnik Anicet Kopliński zmarł
w obozie koncentracyjnym Auschwitz,
a później został beatyfikowany przez
Jana Pawła II wśród ponad 100 innych
polskich męczenników II wojny światowej (s. 238–240).
Nietypowo został opracowany okres
po 1945 r. Piszącymi o nim autorami
w większości są bowiem osoby mocno zaangażowane w przedstawiane
wydarzenia. Przy opracowaniu swoich
podrozdziałów wykorzystały sporą
ilość źródeł i literatury, ale w ich tekstach łatwiej znaleźć znaczną dozę subiektywizmu, nawet emocji, niż oceny
i analizy dokonywane przez bezstronnego, chłodnego badacza. Plusem tej
sytuacji jest to, że siłą rzeczy ci autorzy
mieli lepszy dostęp do niektórych dokumentów i relacji niż zawodowi historycy, co może ułatwić pracę kolejnym
pokoleniom badaczy. Również w tej
części książki jest sporo ciekawostek,
informacji, które mogą doprowadzić do
interesujących wniosków. Chociażby
zwraca uwagę, że w pułku lotnictwa
myśliwskiego stacjonującego w Debrznie dość często dochodziło do katastrof.
Byłem w co najmniej kilku miejscach,
gdzie się wydarzyły. W żadnym ich
nie upamiętniono. Widać wyraźnie, że
polskie wojsko miało być bez skazy, nie
upowszechniano jego potknięć. W części powojennej publikacji wymieniono
nazwiska bardzo wielu osób, niektóre
można bez większych trudności powiązać z innymi miejscami i wydarzeniami. Tym wyraźniej uwidacznia się brak
indeksu osobowego.
Na kartach omawianej książki znajduje się kilkanaście wzmianek o współczesnym terytorium Kaszub, o Wdzydzach, Władysławowie, Wejherowie,
Chojnicach i Luboniu na Kaszubach
(w gminie Lipnica?, s. 409). Najbardziej
znaczącą z punktu widzenia regionalizmu kaszubskiego jest informacja
o wykorzystaniu elementów folkloru
kaszubskiego we współczesnej działalności kulturalnej mieszkańców gminy
Debrzno (s. 477). Mimo to pomorski, kaszubski regionalista może po lekturze
przedstawianej publikacji odczuwać
pewien niedosyt. Intryguje, dlaczego
zarówno w części archeologicznej, jak
i poświęconej średniowieczu pominięto pomorskie księstwo (księstwa)
obejmujące granicami także Debrzno
i okolice, które wtedy stanowiło (-y)
przedmiot polsko(polańsko)-pomorskiej(kaszubskiej) rywalizacji. W opisie
okresu prehistorycznego między innymi jest mowa o zamieszkiwaniu obok
siebie ludności wczesnogermańskiej
i Wenetów (s. 73, 74), a Czytelnik nie
dowie się, kim byli ci drudzy. Słowianami?, a może przyszłymi Kaszubami?
Dla autora tej części nie istnieje problem
rodzimej pomorskiej (kaszubskiej) ludności zamieszkującej Pomorze od VI n.e.
Historyczne średniowiecze rozpoczyna
się w książce zajęciem terenu obecnego
Debrzna przez Krzyżaków na początku XIV w. i założeniem przez nich tego
POMERANIA CZERWIEC 2015
LEKTURY
miasta, jakby nic wcześniej w tym miejscu nie było. Nie jest to nawet spójne
z dalszymi wywodami, w których wyrażono przypuszczenie, że kościół (parafia) w Debrznie istniał jeszcze przed
krzyżacką lokacją miasta, a „w czasach
książęcych” uiszczano z tego obszaru
świętopietrze (s. 116–117). Wydaje się
więc, że po macoszemu potraktowano
okres pomorskiej państwowości.
Spójności brakuje też przy przedstawianiu problematyki stosunków polsko-niemieckich w kolejnych okresach
historycznych. Oczywiście należy się
zgodzić z autorami, że na przedstawianym przez nich terenie była znacząca
przewaga żywiołu niemieckiego. Jednak wykazana przez nich znikoma ilość
Polaków, szczególnie w okresie zaboru
(15 osób, s. 232) i ich całkowity brak
w międzywojniu (s. 266) nasuwają pytanie: Skąd się wzięło 51 zweryfikowanych Polaków-autochtonów w Debrznie
w 1945/1946 r. (s. 285) i w jaki sposób
przejawy polskiej kultury przetrwały
do tego czasu „w mowie, w opowiadaniach, gawędach i podaniach ludowych” (s. 471)? Zwraca też uwagę fakt,
że w czasie, kiedy w Debrznie było 15
Polaków, polski kandydat do niemieckiego parlamentu zdobył w nim aż 73
głosy (s. 233). Można mieć ponadto do
autorów żal, że w tym mieszanym tyglu
narodowościowym całkowicie pominęli kwestię kaszubską. Nie była ona tam
znacząca, wręcz minimalna, ale warto
było chociaż odnotować, że według S.
Ramułta w Debrznie pod koniec XIX w.
nie mieszkał żaden Polak, a jedynie 5
Kaszubów i to wyłącznie ewangelików
(S. Ramułt, Statystyka ludności kaszubskiej, Kraków 1899, s. 177), a w wielu
innych pobliskich miejscowościach ten
sam autor nie znalazł żadnych Kaszubów. Najbardziej bym się ucieszył, gdyby ukazanie się historycznej monografii
Debrzna przyczyniło się do wyjaśnienia, kim byli i skąd się wzięli ci debrzańscy Kaszubi oraz co się z nimi stało.
Szkoda też, że niektóre inne zagadnienia i okresy historyczne zostały potraktowane w prezentowanym wydawnictwie jedynie marginalnie. Najłatwiej
tutaj przywołać więcej niż krótki tekst
o znaczących latach 1939–1945. Nie
uniknięto też drobnych potknięć, powtórzeń, niewielkich sprzeczności itp.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Na przykład na s. 489 i 491 podano dwa
różne nazwiska osoby pełniącej w tym
samym czasie funkcję dyrektora biblioteki w Debrznie. Bardzo namawiam do uważnej lektury Dziejów miasta i gminy Debrzno, jest
to bowiem dobry sposób na samodzielne wyciąganie interesujących wniosków o naszej przeszłości i mobilizację
do dalszych poszukiwań – w tym upatruję kolejną silną stronę tej książki.
Bogusław Breza
Dzieje miasta i gminy Debrzno, pod red. M.
Frydy, Wydawnictwo Jasne, Pruszcz Gdański
2014.
W oczekiwaniu na 750-lecie
W Koszalinie trwa długie świętowanie
jubileuszu miasta. Obchody nadania
750-lecia praw miejskich rozpoczęto…
w ubiegłym roku! W głowach samorządowców zrodził się pomysł, aby oficjalnie cieszyć się jubileuszem od 24 maja
2014 aż do 24 maja 2016 r. To prawdziwy maraton różnorodnych działań,
wydarzeń i uroczystości. A wszystko
przez „okrągłe” daty. Otóż z roku 1214
pochodzi najstarsza wzmianka o istnieniu wsi leżącej opodal Góry Chełmskiej
(noszącej nazwę Koszalin), natomiast
w 1266 r. biskup kamieński Hermann
von Gleichen nadał miejscowości prawa miejskie. Co ciekawe, ten hierarcha
Kościoła 11 lat wcześniej wystawił akt
lokacyjny dla Kołobrzegu.
Włodarze miasta zaplanowali z rozmachem tematy przewodnie poszczególnych lat jubileuszowych: mianowicie
w 2014 r. zajmowano się szczególnie historią i przestrzenią miejską, bieżący rok
stoi pod znakiem gospodarki, a w przyszłym roku koszalinianie mają skoncentrować się na kulturze i sporcie. Podjęto
też zabiegi w celu sprowadzenia z Archiwum Krajowego w Greifswaldzie przywileju lokacyjnego z 1266 r. i innych średniowiecznych dokumentów.
Wydarzeniem kulturalno-naukowym, które zainicjowało trzyletnie obchody, była zorganizowana w dniach
16–17 października ub.r. konferencja
naukowa pn. „Koszalin w przestrzeni.
Przestrzeń w Koszalinie”, z udziałem
m.in. prof. Edwarda Włodarczyka – rektora Uniwersytetu Szczecińskiego. Szeroko rozumiana przestrzeń historyczna
Koszalina omówiona została przez liczne grono kompetentnych prelegentów.
Historycy zajmujący się badaniem
przeszłości Pomorza Środkowego przystąpili również do opracowania nowej,
dwutomowej monografii Koszalina.
Wydanie tej publikacji w przyszłym
roku stanowić ma jedno z kluczowych
dokonań rocznicowych obchodów.
W gronie redaktorów pojawiają się
profesorowie: Edward Włodarczyk,
Radosław Gaziński i Bogusław Polak.
Pierwszy tom wydawnictwa objąć ma
historię Koszalina do 1945 r., drugi
natomiast dzieje miasta aż po współczesność. Przewidywany nakład to 2
tysiące egzemplarzy, z których 100 ma
się ukazać w specjalnej (ekskluzywnej)
oprawie.
W oczekiwaniu na monografię moż­
na korzystać z pięciu dotychczas wydanych zeszytów pn. „Źródła do historii
Koszalina”. Zeszyty opublikowano w latach 2006–2011 staraniem Koszalińskiej
Biblioteki Publicznej przy współudziale
Archiwum Państwowego w Koszalinie
i Stowarzyszenia Przyjaciół Koszalina.
Najważniejszym celem była popularyzacja źródeł do odległej i bogatej
przeszłości miasta. „Źródła…” mogą,
bezspornie, służyć nauczycielom, studentom, uczniom i innym osobom jako
wartościowy materiał pomocniczy
53
LEKTURY
w poznawaniu historii ziemi koszalińskiej. Z pewnością stanowiły też zachętę do przygotowania nowej monografii
ukazującej aktualny stan badań naukowych. W Zeszycie I pomieszczono 8 dokumentów trzynastowiecznych, m.in.
ten wystawiony w 1214 r. w Kamieniu
Pomorskim: Bogusław II, książę zachodniopomorski, nadaje w nim klasztorowi
norbertanów w Białobokach wieś Koszalin. Dokumenty te, jak w kolejnych
zeszytach (tomach), zaprezentowano
„zarówno w oryginalnym języku sporządzeniu dokumentu, czyli w łacinie,
jak i w przekładzie na język polski” (s. 7).
Wydawca postarał się także o zamieszczenie kopii (skanów) zachowanych dokumentów, co znacznie podnosi walor
naukowy i popularyzatorski omawianych broszur.
W ostatnim z opublikowanych tomów (2011 r.) odnajdziemy zbiór 9 dokumentów wytworzonych w latach
1333–1335. Wszystkie pochodzą z pomnikowego wydawnictwa źródłowego
Pommersches Urkundenbuch. Zaciekawić
Czytelników „Pomeranii” może np. dokument wystawiony przez (bogobojnego?) mieszczanina i rajcę koszalińskiego Henryka Ewentina 26 marca 1333 r.
Z tekstu dowiadujemy się, iż zapisał
on „w testamencie tamtejszemu klasztorowi żeńskiemu na wypadek swojej
śmierci w czasie pielgrzymki do Santiago de Compostella 24 potrójne korce zboża z niegdyś biskupiego młyna
przed miastem” (s. 22). Zawarte w koszalińskich „Zeszytach…” dokumenty
obrazują zatem nie tylko ówczesne stosunki własnościowe czy gospodarcze,
ale również przybliżają życie obyczajowe i religijne koszalinian. Czekamy zatem na ostatni, zapowiadany w tomie
V (s. 11), zeszyt tej pożytecznej serii wydawniczej.
Kazimierz Jaruszewski
„Źródła do historii Koszalina”, zeszyt V, red.
J. Chojecka, wyd. Koszalińska Biblioteka Publiczna przy współudziale Archiwum Państwowego w Koszalinie i Stowarzyszenia
Przyjaciół Koszalina, Koszalin 2011.
54
Moje Miasto
Nie lubię Gdańska. Mieszkam w nim od
zawsze, znam go na wskroś i naprawdę bardzo bym się zdziwiła, gdyby się
okazało, że ma mi do zaoferowania coś,
czego do tej pory nie odkryłam. Barbara
Piórkowska może się poszczycić podobną znajomością tego miasta – zauważa,
że dojechać z końca na koniec nie jest łatwo i wiele minut się poświęca na drzemki
w tramwaju (s. 44), pisze o surowej, północnej pogodzie i cichym, wyludnionym
centrum zimą. Pisze o blokach z wielkiej
płyty, nieustannie remontowanych ulicach i hałdach błotnistego śniegu, które
zniechęcają do spacerów czasami i przez
połowę roku. Mimo to nie ma do Gdańska pretensji o te wszystkie niedogodności. Wręcz przeciwnie. Powiedz więc
Miastu, że je kochasz – radzi. Czegokolwiek
twoim zdaniem Ono tobie skąpi – wiedz, że
ty skąpisz Miastu (s. 74) – tłumaczy.
Utkanki są listem miłosnym do Gdańska – Gdańska zawierającego w sobie
rzadko spotykaną i trudną do wymówienia zbitkę liter GD, Gdańska szarego, brudnego, zielonego, wietrznego,
naznaczanego krwią, historią i siatkami
z centrów handlowych; pełnego opowieści i pijaczków na krawężniku pod
monopolowym. Gdańska niewyidealizowanego, ale też i nie obrzydzonego
na siłę. Prawdziwego. Żywego.
Nie lubię mojego Miasta na tyle, że
po Utkanki sięgnęłam ze sceptycznym
nastawieniem. Nie przypuszczałam,
że ktokolwiek lub cokolwiek będzie
w stanie mnie do niego przekonać. Myliłam się. Barbara Piórkowska w swojej
książce dokonała niemożliwego – przypomniała mi, co czułam, kiedy jako nastolatka siedziałam na starym nasypie
kolejowym nad ulicą Słowackiego, jak
bardzo kochałam moje Miasto, kiedy
nad brzegiem morza patrzałam na
słońce wschodzące gdzieś pomiędzy
Jelitkowem a Sopotem.
Jak często pędzimy przez ulice w porze
szczytu bez uważnego spojrzenia, byle
szybko, na oślep, bez poczucia związku
z całym organizmem, którym jest układ
dzielnic? (…) czemu nic nie widzisz? Dlaczego odpuściłeś/odpuściłaś sobie miasto?
I gdzie podziałeś/podziałaś bystry niegdyś
wzrok? (s. 74)
Gdzie? Nie wiem. Cieszę się tylko, że
dzięki tej książce znalazłam je na nowo,
że odkleiłam się na chwilę od ekranu
telefonu i posłuchałam nurtu Miasta,
który nigdy nie zniknął – po prostu zapomniałam, jak go słuchać. Teraz już
wiem, że dostrojenie się do niego wcale
nie jest takie trudne – wystarczy znaleźć odpowiednią częstotliwość. Częstotliwość podaną między wierszami
na stronach Utkanek.
Arianna Sugier
Barbara Piórkowska, Utkanki, Instytut Kultury
Miejskiej, Gdańsk 2014.
Kaszëbskò-cepeliowé malarstwò?
Kriticznô namëslnosc nad plasticznyma kùńsztama, jaczé ùchwacywają
w swòjich mediach Pòmòrzé i Kaszëbë,
je dzysdnia baro skrómnô. Òkróm
krótczich nadczidków ò plenerach,
wëstôwkach czë galeriach kùńsztu
drãgò je nalezc wikszé òmówienia czë
charakteristiczi tikającé sã malarstwa,
graficzi czë żłobiznë, chtërne bë bëłë
òpùblikòwóné w regionalnëch cządnikach abò môlowëch wëdôwkach
òglowòpòlsczich gazétów. Pòkazywają
sã, òczëwidno, artikle ò taczi zamkłoscë
POMERANIA CZERWIEC 2015
LEKTURY
w fachòwi abò akademicczi pismieniznie, le mòże bëc dbë, że to głosë wësok
wëspecjalizowóné, jaczé nie trôfiają do
szerszégò karna òdbiérców. Tim barżi wôżnô wëdôwô mie sã namëslnosc
nad kòndicją terôczasnégò malarstwa
czë graficzi, chtërne jistnieją dzãka
ùtwórcóm mieszkającym na Pòmòrzim
abò mieszkającym bùten niegò, chòc
zwënégùjącym pòmòrsczé témë. Do
taczich rozwôżaniów ùdostôwô nas
wëdónô w 2013 rokù przez Gminã
Wejrowò i Pùbliczną Bibliotekã Gminë
Wejrowò m. A. Labùdë w Bólszewie
ksążka Janinë Bòrchmann zatitlowónô
Inspiracje malarskie literaturą kaszubską
(kasz. Malarsczé pòdskacënczi kaszëbską
lëteraturą).
Dokôz zamikô w se malarską i tekstową dokùmentacjã szesc malarsczich
plenerów, jaczé tikałë sã wëbrónëch
aspektów kaszëbsczi lëteraturë. Razã
òstało tuwò zgromadzonëch 148
òdjimków pòplenerowëch òbrazów,
chtërne pòwstałë jakno plasticznô òdpòwiésc na dokôz Aleksandra
Majkòwsczégò Żëcé i przigòdë Remùsa, zestôwk òpòwiôstków Aleksandra Labùdë
ò słowiańskò-kaszëbsczich dëchach
i bòżëszczach czë roman Agùstina Necla
Krwawy sztorm (kasz. Kërwawi sztorm).
Òkróm wëmienionëch dokazów malowników miałë téż pòdskacac: kaszëbskô
religijnô pòezjô zgromadzonô w tomie
Ewanielskô spiéwa, ksążka Jana Drzéżdżona Twarz Smętka i felietonë Aleksandra
Labùdë z cyklu Gùczów Mack gôdô. Jak
je widzec z negò zestawieniô, wëbiérk
lëteraturë mdący spòdlim do robòtë malowników béł fòrmą ùgôdënkù pòmidzë
kaszëbską klasyką a chãcą dowôrtnieniô
patróna bólszewsczi biblioteczi.
Dokôz zatitlowóny Inspiracje malarskie literaturą kaszubską zamikô
w se wprowadzenié aùtorstwa Janinë
Bòrchmann, jaczé je ôrtã sprawòzdaniô
ze zrealizowónëch kùlturnëch rozegracjów. Nen òpisënk, dôwającë wiédzã
ò rozsądzënkù òrganizowaniô plenerów, nie pòdôwô dokładno, z jaczima
zadaniama i artisticznyma jiwrama
biôtkòwelë sã rôczony bëtnicë. Ò przedstawienié taczich infòrmacjów barżi
miôł starã Macéj Tamkùn – artisticzny kòmisôrz pòtkaniów ùtwórców
– chtëren wiele pòwstałëch wnenczas òbrazów òbgôdôł w swòjim
POMERANIA CZERWIŃC 2015
kòmentarzu. Szkòda leno, że z nëch
infòrmacjów nie wërôstają problemë
tikającé sã rozmieniô kùńsztu, ale barżi – interpretacjowé intuicje tikającé sã
znaczeniów lëteracczich ùsôdzków abò
pateticzno-emòcjonalné òpisënczi dokazów drëchów i znajomëch. Gwësno
wëznania naznaczoné wseczëcowòscą
nie są niczim lëchim, równak pò artisticznym kòmisarzu mòże spòdzewac
sã barżi meritoricznégò zdaniô w ùpro­
cëmnienim do ùsôdzónëch dokazów
baro rozmajitëch w kùńcu malowników. Czasã elementë meritoricznégò
òpisënkù sã pòkazywają, le sfòr­mù­
łowóné są w dzywnym jãzëkù jidącym
w szlach diskùrsu historii kùńsztu.
Piszã „jidącym w szlach” temù, że
zamkłé w kòmentarzu pòchwôtë
w zestawienim z kònkretną robòtą
nie są ùdokaznioné, a dôwają skùtk
„mądro” brzëmiącëch frazów ùżëtëch
w ùprocëmnienim do kómpòzycjów,
chtërne tak wiôldżich ambicjów, jak
sã widzowi wmôwiô, ni miałë. Co wej
bëło we wszëtczich plenerach jawernym artisticznym pòzdrzatkã? Czë jak
zagwësniwają ùdbòdôwcë pòtkaniów,
malarsczé pòdskacënczi kaszëbską
lëteraturą, czë téż rëchli malarsczé ilustracje? Z òpùblikòwónégò materiału
wëchôdô, że to drëdżé. To wôżnô sprawa, żódną razą nié terminologicznô,
le kòmùnikacjowò-metodologicznô
i tim samim tikającô sã zamkłoscë. Bò
hewò, jeżlë malarsczé dokazë miałë
bëc jawerno pòdskacënkã, to doch
zgódno ze znaczenim negò słowa jich
aùtorowie ni mùszelë sã tak ùparto
trzëmac tekstowëch praùsôdzków, ni
mùszelë tak parłãżno przedstawiac
pòstaców i scenów lëteraturë, a mòglë
so w ùprocëmnienim do nich pòzwòlëc
na ùtwórczą zdradã…
Mòże ùzdrzec taczé samò­ògrańcziwa­
jącé sã pòdéńscé chòcbë midzë pòple­
ne­r owima robòtama tikającyma sã
Remùsa, czedë to na jednym z òbrazów
Maceja Tamkùna widzymë heroja romana w mòdlëtwie przed stacją Wejrowsczi Kalwarii. Kò na malënkù z czekawą kómpòzycją i cepłima farwama
pòkazywô sã përzëna, chtërna òbniżiwô
jegò wôrtnotã. To krziżëk, jaczi wëstôwô
z różańca mòdlący sã pòstacë. W malarstwie, dlô chtërnégò pòdskacënkã je
lëteratura, nen element nie je brëkòwny,
kò ju je widzec na dokazu tëlé religijnëch
elementów, że ni ma wątplëwòtów,
ò wëwòłanié jaczégò nôstroju chòdzy.
Tec nen òbrôz je nié pòdskacënkã, a ilustracją, dlôte malownik nie wstrzimôł
sã przed chãcą mòcnégò pòùczeniô widza, że hewò Remùs bez wątplëwòtów
sã mòdli.
Ze szlachòw ną tendencją do
òdstąpieniô òd pòdskacënkù na rzecz ilustracji pòtikómë sã w przëtrôfkù pleneru,
chtërnégò témą bëłë bòżëszcza i dëchë
zapisóné przez Aleksandra Labùdã. Hewò
w robòce przedstôwiający Swarożëca
drãgò rzeknąc, co je pòdskacënkã,
a co letkòwiérną chãcą zmieszczeniô wszelejaczich elementów narracji
ò prasłowiańsczim bògù. Widzymë tej
atleticznégò chłopa, z rogatim szłomã
na głowie, fantasticzno sztélizowónym
topòrã i òsoblëwò wëpùkłą tôrczą. Ale
cobë më ni mielë wątplëwòtów, że to
pòstac bòga, a nié mòdroòczégò Wikinga (biwôczã stôrożëtnëch mòcowni),
sprzëti pòkazywô sã wôłk stojący na
kamianym pòdmùrënkù, za jaczim skli
sã krëwawé słuńce. Ze strachù przed
niepòrozmienim malownik, mającë
òbzérnika za dzeckò, dokłôdô jesz do
òbrazu sokòła (jastrzëbôka) trzëmiącégò
w drapcach rëbã, co mô ùswiądnic
òdbiércë, że to pòmòrsczé bòżëszcze.
Razã robi to wrażenié malënkù nô­
scelatnégò wëznôwcë domôcowierczich
kùltów. Piszã nôscelatnégò, bò pełnolatny
nie namalowôłbë nôdpisu Deum Swarożyc
55
LEKTURY
Sequere na place, na jaczi stoji wôłk. Òn
nie zrobiłbë negò, bò bëlno wié, że kùlt
Swarożëca nie béł wërôżóny w łacëznie,
le w słowiańsczich jãzëkach. Òkróm tegò
cëż to je za sztélizacjô na łacëznã, skòrno
miono bòga napisóné je w pòlsczim alfabece z wërazno słowiańską lëtrą „ż”?
Ilustracjowëch techników je w ze­
brónëch òbrazach òmôwióny tuwò ksążczi wiele i szkòda, że nie òstało to we
wstãpach do ni jasno skòmentowóné.
Czejbë sã tak stało, më bë sã nie biôt­
kòwelë z niekómfòrtowim esteticznym pòczëcym, że mómë do ùczinkù
z malarstwã dlô ùbòdżich w wiédzã
wszelejaką, chtërnëch wcyg nót je łopatologiczno ùczëc, co mają òbaczëc na
òbrazach abò téż jaczi je charakter przedstawiony w kómpòzycji pòstacë.
Didakticzi i kònwencji òdswiãtnégò
malarstwa òbmëslno nie kòmentëją
Tadéùsz Linkner i Zbigórz Zelonka,
aùtorzë ùmôlowónëch na kùńcu ksążczi
quasi-recenzjów, kò ò dejach i technikach
pùblikòwónëch òbrazów prawie môłczą,
wdostôwającë na pierszi plan wôrtny
fakt òrganizowaniô plenerów. Jawerno
nót je pòdsztrëchnąc, że zagwësnienié
mòżlëwòtë pòtikaniô sã np. malowników,
cobë ilustrowac lëteraturã, to wôrtoscowô ùdba, jakô zespòliwô strzodowiszcze ùtwórców i pòstrzédno propagùje
samą kaszëbską lëteraturã. Czë równak
zestawianié kòl se warkòwégò malownika z amatorã je ùdokaznioné?
Czë pòkazywanié jakbë na jedny rówiznie òbrazów nôscelatnégò knôpa
z szescdzesątlatnym ùtwórcą przënôszô
pòzytiwny skùtk? Wëdôwô sã, że nié,
i nie chòdzy tuwò ò niżódné priwatné abò
towarzësczé zastrzedżi… Bò co parłãczi
w pòplenerowëch robòtach pòwstałëch
dzãka np. dokazowi Krwawy sztorm Necla technikã letkòwiérnégò malarstwa
i próbë ôrtowégò malarstwa? Samò zrzeszenié ze swiatã romana tuwò nie sygnie,
jeżlë ùkłôdô sã sprzëti tak skrôwno apartné artisticzné efektë. Je to szkòdlëwé tak
dlô bëlno namalowónégò dokazu, jak téż
dlô negò nieùdónégò. Dlô pierszégò temù,
że nie òstónie przënôleżno dowôrtnionô
stara wëkònôwcë, dlô drëdżégò temù, że
nie òstóną zmerkóné zrobioné fele.
Bierzącë do rãczi pùblikacjã, pòd
jaką pòdpisała sã Janina Bòrchmann,
mòże doswiadczëc ambiwalentnëch
wseczëców w ùprocëmnienim do
56
kòndicji terôczasnégò malarstwa,
chtërno sã pòczuwô do pòdjimniãcô
pòmòrsczi i kaszëbsczi témë. Wëdôwô
sã, że më tuwò nie nalézemë bédënków
tikającëch sã sztélu czë techników, jaczé
zamôdlelë czedës Marión Mòkwa, Kristina Górskô, Riszard Strijec czë Stanisłôw
Żukòwsczi. Bëtnicë plenerów òstawilë
pò se dokazë, chtërnëch témë kąsk bëłë
jima narzëconé, i miało to òdzdrzadlenié
w ùjimniãcym mòdła, w dobiérze elementów rëmii, nawetka w technice
wëkònaniô. Zafelowało tuwò swiądë,
że przed nima negò ôrtu tematiczi
próbòwelë ju jiny i wôrt je zwënégòwac
wczasniészé doprzińdzenia…
Baro mòcnym składnikã wiele zgro­madzonëch w quasi-albùmie
Bòr­chmann robòtów je kaszëbskòsc.
Òczë­widno, w prosti linii wënikô òna
z kaszëbskòjãzëcznégò lëteracczégò
mòdła, ale w pòplenerowëch òbrazach
jistnieje òna téż na jiny rówiznie. Czedë
na przëmiôr òbzérómë efektë pleneru
tikającégò sã religijny pòezji Aleksandra Labùdë, zastanôwiô tendencjô do
wprzëganiô kaszëbsczich elementów
w malowónëch scenach. Jeżlë tej marnotratny syn przëchôdô nazôd do òjca,
to nen òblokłi je w kaszëbsczé lëdowé
ruchna, jeżlë nastãpiwô zesłanié Swiã­
tégò Dëcha, to òkróm apòsztołów na­
lézemë na płótnie karno Kaszëbów
w rozpòznôwnëch òbleczënkach, jeżlë Jezus gôdô z Samaritanką, to dzewùs przedstawiony òstôwô jakno Kaszëbka. Z jedny
stronë mòże taczé dzejania ùznac za czekawé nawiązanié dwùgôdczi z tradicyjną chrzescëjańską ikònografią. To bë bëło
doch òżëwienié ùtrwalonëch òd dôwna
ùjimniãców, nacéchòwanié regionalnym
wseczëcym ùniwersalny témë. Z drëdżi
równak stronë niechtërny chrzescëjanie
mòglëbë bëc zdzëwiony faktã, że
ùstanowienié Eùcharistii òdbiwô sã
w karczmie, w jaczi apòsztołama są
chłopi w kaszëbsczich lëdowëch ruchnach, a kòl wéńdzeniowëch dwiérzów
widzec je òpiarté ò scanã diôbelsczé
skrzëpice. Lëdowi perkùsyjny instrument
kòl ùstanowieniô Eùcharistii – nôstrój
jak nôbarżi pòdniosłi… Leno żdac, że
pò przedstawionym na òbrazu gesce
Jezësa dzeleniô chlebã chtos sygnie pò
tobaczérã, chtërna czekô ju na stołowi
place, cobë jã ùżëc. Dzeje sã tak temù,
że malownik je mòckò przekònóny, że
krëjamnota Przemienieniô mùszi bëc
przësztãplowónô zażëcym tobaczi. Jeżlë
bë tak rozmióny kaszëbsczi religijnoscë
chtos jesz nie dozdrzôł i nie dowôrtniôł,
tej mòże mù zabédowac przedstôwiający
renionégò Christusa òbrôz, jaczi pòwstôł
w òbrëmienim plenerowëch pòtkaniów
z dokazã Twarz Smętka Jana Drzéżdżona.
Hewò reniony i cerpiący Jezus swòją nagòtã
przëkriwô… kaszëbską faną. Bò wej czimże wedle malownika mógłbë sã zasłonic?
Czë chto le mô smiałosc przékòwac, że leno
kaszëbsczim tożsamòscowim symbòlã? Jak
z przëwòłónëch robòtów wënikô, wërósł
w kaszëbsczi kùlturze jedurno prôwdzëwi
tożsamòscowi prowadnik, chtëren nawetka religijné symbòle wëzwëskiwô
w bùdowanim „nôrodny” bùchë.
Sparłãczenié słowa i òbrazu, jaczé
òstało zaprezentowóné w dokazu Inspiracje malarskie literaturą kaszubską, pòkazało
sã na rozmajitëch rówiznach. Nôgłãbszé
òdbëło sã mòże w sercach i ùmësłach
bëtników plenerów òrganizowónëch
z inicjatiwë bólszewsczi pùbliczny biblioteczi. Niestetë, nié wiedno miało to przełożenié na plasticzné efektë w pòstacë
òbrazów, midzë chtërnyma pòjawiło sã
niewiele kómpòzycjów dozdrzeniałëch,
zaswiôdczającëch ò bëlny warkòwni
abò chòcbë ò czekawi ùdbie. Czãscy
wëbiérónô bëła stegna ilustratorstwa, na jaczi aùtorowie nie rozmielë
sã wëzwòlëc òd lëteracczégò mòdła.
Nôbarżi rozczarziwającyma dokazama
są te, w chtërnëch panëje przeswiôdczenié, że kaszëbską témã nót je pòdac
na przedszkòłowi, stereòtipòwi, pateticzny i didakticzny ôrt. Kaszëbskòsc
wëzdrzi na taczich òbrazach, jakbë bëła
témą malarstwa dlô òdbiérców, chtërny
ni mają pòjãcô ò kùńszce, skrôwno
najiwnëch. Jakbë bëła òna òdpùstowim
i niewarkòwim ùtwórstwã. Abò jakbë
bëła towarã lëdowi kùlturë, jaką
kòżdémù mòże wcësnąc jakno darënk,
bò to je „taczé kaszëbsczé”… Timczasã
– jeżlëbë chtos jesz tegò nie wiedzôł –
czasë cepelii ju sã skùńczëłë.
Daniél Kalinowsczi,
tłómaczëła Hana Makùrôt
Janina Borchmann, Inspiracje malarskie literaturą kaszubską, Gmina Wejherowo i Biblioteka
Publiczna Gminy Wejherowo im. A. Labudy
w Bolszewie, Wejherowo 2013.
POMERANIA CZERWIEC 2015
Czy Remus jest potrzebny?
http://nakaszubach.info/sonda-z-remusa-grzegorz-schramke/
(strona pisma „Na Kaszubach. Miesięcznik ciekawych Kaszub” wychodzącego od stycznia 2015 r.)
W poprzednim numerze „Na Kaszubach” [drugim, z lutego] dużo pisaliśmy
o Remusie. Przed oddaniem go do druku zadaliśmy dwa pytania panu Grzegorzowi Schramke (...).
Redakcja NK: Czy Remus na Kaszubach
był i jest potrzebny? Jak i co możemy
czerpać z tej epopei?
Grzegorz Schramke: Oczywiście, że
Remus (rozumiem, że chodzi o powieść A. Majkowskiego, a nie np. o ks.
R. Skwiercza, który na spływach kajakowych przybierał ksywkę Remus) był
i jest potrzebny. Wedle mnie Majkowski na równi z Ceynową był budzicielem Kaszubów. Powiem więcej – Majkowski wciąż jest tym budzicielem.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Jego Remus bowiem niejednego wyrwał (i wyrwie) ze „snu”, z nieświadomości i sprawił (sprawi), że człowiek
ów odpowiedział (odpowie) „jo” na
pytanie o chęć przeniesienia królewianki i wyzwolenia zapadłego zamku. Powieść ta jest niczym sztandar,
który prowadzi, wskazuje cel, skłania
do podążania za nim, rodzi uczucia
dumy, identyfikacji, chęci poświęcenia (...). Wiem, że to wszystko brzmi
strasznie patetycznie, lecz trudno, tak
na szybko, bez zastanowienia, w kilku
rzuconych zdaniach, opisać to inaczej.
(...)
Gdyby nie powieść Majkowskiego,
cały ruch odradzania Kaszubów i walki
o trwanie kaszubszczyzny (języka, kultury i tożsamości) byłby o wiele bardziej
mizerny.
(...)
Redakcja NK: Co według Pana na Kaszubach jest dziełem Ormuzda, a co
Arymana?
Grzegorz Schramke: (...) Na pewno dziełem Arymana było to, że Mestwin II nie
miał syna. A właściwie można jeszcze
cofnąć się w czasie i powiedzieć: że Kaszubi nie mieli w swej wcześniejszej
jeszcze historii (X, ew. XI w.) człowieka,
który – jak Mieszko – nie złączył nas
w jedno państwo. To się niestety bardzo
Arymanowi udało. Na pewno dziełem
Arymana był PRL i znaczne pogłębienie
tzw. kompleksu kaszubskiego (...). Spustoszenia poczynione w kaszubszczyźnie w tym czasie były ogromne i wciąż
niesamowicie cierpimy ich skutki. To
wedle mnie dwie największe sprawki
Arymana. Mniejszych było i jest o wiele więcej.
Ormuzda? Zapewne rzucenie
Ceynowy na studia do Wrocławia…
Działalność Młodokaszubów, Zrzeszeńców i in. Zapewne zmiany po
1989 roku, które przyniosły m.in.
wprowadzenie kaszubskiego do
szkół, powstanie nowych czasopism,
programów radiowych i telewizyjnych (choć wciąż Aryman sprawia,
że tego za mało – toć CSBTV upadło!),
komercyjnych wydawnictw. Pojawiły
się dla Kaszubów nowe możliwości
aktywności (...).
W końcu uznanie kaszubskiego za
język i objęcie go ochroną.
Kaszubski fb? Jo!
Radio Kaszëbë, Klëka z 15.05.2015
[lektor] Wicy jak 2 tësące 700 polubień
mô ju fejsbùkòwi profil, co zachãcywô
do starë ò kaszëbską wersjã tegò
spòlëznowégò pòrtalu. Brëkòwnëch je
co nômni 7 tësący głosów.
Akcëjô zbieraniégò pòpiarcô dlô
kaszëbsczi wersji fejsbùka régnãła na
zôczątkù maja. Ò tim, że mòbilizacëjô
je mòżlewô ë dôwô dobri brzôd,
ùdokaznilë Szlązôcë – w òdpòwiescë
na jejich wniosczi Facebook ju zaczął
procedurã rëchtowaniô szląsczégò
wëdaniô. Kaszëbi co prôwda mają òd
4 lat mòżlewòtã ùżiwaniô jãzëkòwëch
skriptów dlô fejsbùka ë przezérników,
równak zakłócają je aktualizacëje
òprogramòwaniô. Dlôte jeji aùtor,
przédnik stowôrë Kaszëbskô Jednota Mateùsz Meyer – zachãcywô
na fejsbùkù do pòpieraniégò akcëji,
cobë swiatowémù pòrtalowi nadac
kaszëbsczi ôrt.
[Mateùsz Meyer] Mómë starã zebrac jak nôwicy lëdzy i mòże dzãka
chòcbë taczim kôrbiónkóm, jaczé tam
pò prôwdze ju mają swój plac, lëdze sã
przekònają do tegò, żebë nié blós welowac za tim, ale i z tegò zwëskiwac.
(...)
Tak cobë chòcbë dzecë, jaczé tegò
jãzëka ùczą sã w szkòłach, mògłë
z niegò zwëskiwac gdzes jesz bùten
ùczbë, bùten szkòłë, a dzãka temù téż
lepi pòznawac ten jãzëk i, co je jesz wôżniészé, to to, że ten jãzëk bãdze żëwi
i bãdze sã rozwijac, nad czim më tak pò
prôwdze mùszimë miec starã.
[lektor] Instrukcjã, jak wësłac
swój wniosk w sprawie kaszëbsczégò
fejsbùka mòżna nalezc na profilu: „Kaszubski fb? Jo”.
57
Z KOCIEWIA
Dodawanie
blasku swojskości
MARIA
PAJĄKOWSKA-KENSIK
O wiośnie warto, a nawet trzeba – radośnie. Samo się rymuje, jak samo się
zieleni. Już dawno ustalono, że właśnie
zieleń jest kolorem nadziei. W pogodnym nastroju (choć polityczna burza
wokół nas) staram się nie przegapić
tego, że znowu nie zapomniały zakwitnąć bzy. W betonowych, nowoczesnych, miejskich pustyniach można nie
znaleźć kwitnących drzew, ale u nas na
Kociewiu na szczęście nie ma metropolii. Zawsze od nowa zadziwia mnie i zachwyca ten szał kwiatów, które „same
wiedzą, kiedy i jak”. Ciągle od nowa podziwiam Boży pomysł na świat. Naiwne
to? Wiem, ale nie będę przepraszać, że
zamiast szukać wroga, wytrwale szukam dobra i je widzę.
Pamiętam słowa piosenki „w życiu
piękne są tylko chwile”. Dobrze, nawet
bardzo, gdy zdarzają się szczęśliwe całe
dni, nawet noce… Ale do rzeczy! Muszę
wspomnieć o dobrych dniach na Kociewiu, nim wiosna zamieni się w lato.
W poetycki nastrój wprowadziły mnie
dwa konkursy recytatorskie, kwietniowe. Pierwszy w Zblewie, gdzie świętowano piątą rocznicę nadania Gminnej
Bibliotece i Gminnemu Ośrodkowi Kultury imienia Małgorzaty Hillar. Wrócę
do niej później, bo trzeba i warto wracać do urodzonej na Kociewiu poetki
(dokładnie w Piesienicy k. Zblewa). Ale
mieliśmy szczęście!
Wcześniej o konkursie innym,
gdzie też i proza była, czyli finałach
XXXIII Konkursu Recytujemy Prozę
i Poezję Kociewską. Finał jak zwykle
w Starogardzie Gdańskim, wcześniej
etapy w wielu kociewskich ośrodkach
58
kultury. Konkurs przywołuje imię Antoniego Górskiego i łączy całe Kociewie.
Na przykład z powiatu tczewskiego był
Pelplin, ze starogardzkiego Lubichowo,
Pinczyn. Dodatkową radość sprawiała
mi obecność finalistów z wielu ośrodków Kociewia południowego – z Nowego, Świecia n. Wisłą, Sierosławia, Drzycimia, no i Jeżewa, które w ostatnich
latach promieniuje kulturą regionu.
I płynęły w swojskiej mowie teksty: Bernarda Janowicza, Antoniego Górskiego,
Jana Wespa, Władysława Kirsteina, Emilii Rulińskiej Franciszki Powalskiej. To już
właściwie klasyka. Obiecująco brzmią
też nowe – Mirosławy Möller, Marleny
Nowickiej-Zakrzewskiej, Anny Juraszewskiej, Marii Roszak. Było i śpiewająco,
i wzruszająco. Znowu urok dziewczęcych warkoczy zawiązanych czerwoną
szlajfką (wstążeczką) i swojskie brzmienie kociewskiej gwary. Święto prawdziwe. Wspomniane wydarzenia były naprawdę „ku pokrzepieniu serc”. Udało mi
się uczestniczyć w pracy jury, musiałam
jednocześnie zrezygnować z zaproszenia
na XIX edycję Powiatowego Konkursu
Recytatorskiego Prozy, Poezji i Piosenki
Kociewskiej „Na kociewskim gościńcu”,
organizowanego przez szkoły w Warlubiu. Natomiast w bliskim mi Przysiersku,
gdzie szkoła nosi imię dra F. Ceynowy (tu
uczyłam kilkanaście lat), odbył się XXI
Międzyszkolny Konkurs Wiedzy o Kociewiu Mój Region – moją Małą Ojczyzną.
W tej szkole edukacja regionalna ciągle
jest wzorcowa!
Regionaliści z południowego Kociewia cieszą się też, że znowu starosta
świecki, pochodzący z pogranicza borowiacko-kociewskiego (warto pamiętać,
że Bory Tucholskie są swoistym łącznikiem pomorskich krain), wyraża pełną
aprobatę dla V Kongresu Kociewskiego.
Myślę, że imię Franciszek zobowiązuje do otwartości, pochylenia się nad
tym, co bliskie i niby tylko zwyczajne.
W spotkaniach przedkongresowych
uczestniczą szczerze zaangażowani
pracownicy starostwa. Kolejny raz gmina Świecie przyjęła zadania, głównie
dotyczące szeroko pojętej edukacji regionalnej. Kierownik Ośrodka Oświaty
i Wychowania zorganizował spotkanie
z dyrektorami placówek oświatowych,
od przedszkoli po gimnazja. Realnych
kształtów nabierają Plachandry dla Nauczycieli i programy warsztatów. Warto przypominać ciągle od nowa barwy
Kociewia i je ożywiać, wprowadzać
w nowe formy kultury.
W XXI wieku swojskość nie przestaje być ważna, tylko trzeba dodać jej
blasku. Muszę tu wrócić do poezji, która nadaje kształt chwili, utrwala ulotne
wzruszenia... Pochodząca z pomorskiego Kociewia wspomniana na początku
tekstu poetka Małgorzata Hillar napisała kiedyś bardzo wymowny wiersz,
który pojawił się na maturze z języka
polskiego
My z drugiej połowy XX wieku
rozbijający atomy
zdobywcy księżyca
wstydzimy się
miękkich gestów
czułych spojrzeń
(…)
Dopiero późną nocą
przy szczelnie zasłoniętych oknach
gryziemy z bólu ręce –
umieramy z miłości.
A tu lato kolejne przed nami, oby niestracone było dla uczuć i pięknych
chwil.
Tytuł pochodzi od redakcji.
POMERANIA CZERWIEC 2015
Z NORDË
Jastarniô przódë lat
Jak wëzdrzało żëcé i robòta dôwnëch mieszkańców Jastarni, mòżna bëło òbôczëc 2 maja w tim miesce na Hélsczi Mierzeje. Mieszkańcë pòkôzelë, jak wëzdrzało łowienié laskòrnã, sëszenié i ùprôwianié
seców, kùrzenié rëbów, wërôbianié tobaczi, skrącanié pòwrozów. Bëło téż pòspólné mùzykòwanié
i regionalné jestkù. Rozegracjã zòrganizowôł jastarnicczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Red.
Òdj. Arek Wegner
POMERANIA CZERWIŃC 2015
59
KLËKA
WDZYDZE, NOWÔ KARCZMA. MAJÓWKA Z BASZKĄ
Lubòtnicë baszczi mielë leżnosc pò­
cëskac w kôrtë òbczas „majówczi”
i dobëc zachtné nôdgrodë. W Mùzeùm
– Etnograficznym Parkù we Wdzydzach
2 maja òdbéł sã turniér ò Czelich
Ka­s zëbsczégò Mòrza. Nôlepszi béł
Francëszk Kònkel, jaczi dobéł weekend
dlô dwùch lëdzy ùfùndowóny przez
Wczasowi Dodóm Helena we Wdzydzach. Westrzód białków pierszi plac
miała Bògùmiła Szada Bòrzëszkòwskô.
W miónkach pôrów dobiwcama òstelë
Bògdón Wendersczi i Jón Szimańsczi,
a w biôtce karnów baszkôrze Chòjnów
Chònice (Alfréd Kòsecczi, Józef Wësocczi,
Bògdón Wendersczi i Jón Szimańsczi).
W Zrzeszë Szkòłów w Nowi Karczmie 3 maja òdbéł sã turniér baszczi
ò szablã Wëbicczégò. Wëdarzenié
òstało zòrganizowóné w òbrëmienim
Swiãta Kònstitucji 3 Maja. Dobiwca,
a tak pò prôwdze dobiwczka – Aleksandra Czôpiewskô, dosta replikã
XVIII-wiekòwi szablë i weekend dlô
dwùch lëdzy w Zajezdze pòd Stawã
w Kòscersczim Grabòwie. W pôrach
pierszi môl zajimnãlë Bòżena i Rajmùnd
Ùgòwscë – Kaszëbë Baszka II Nowô
Karczma, a w karnach Szpéla II Wiôlgô
Wies (Józef Mëslisz, Mieczisłôw Dampc,
Jón Nôdolsczi).
Red.
Òdj. ze zbiérów Kaszebe Baśka
PILËCE. II REGIONALNÔ KÙLINARNÔ PÒBITWA
Stołë, jaczé dżãłë sã pòd cãżôrã jestkù,
mòcné wrażenia i mùzyka towarzëłë
II edicji kùlinarny pòbitwë partów
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Rozegracjô òdbëła sã 12 maja w Pilëcach.
Dobëlë kùcharze z Hélu.
Ò miono kaszëbsczich méstrów
kùch­n i biôtkòwelë przedstôwcowie
trzech partów KPZ: z Hélu, Dã­bò­gò­
rzégò-Kòsôkòwa i Nowi Karczmë. Karna miałë 99 minut na przërëchtowanié trzech tradicyjnëch kaszëbsczich
smaczków: czôrlinë, sledza pò ka­
szëb­skù i młodzowégò kùcha. Ò dobri hùmòr wszëtczich gòscy òbczas
żdaniô na degùstacje kònkùrsowégò
jestkù miôł starã grający na akòrdionie
Tadéùsz Kòrthals. Imprezã prowadzył
Rafôł Pòtrëkùs.
Za rok III Regionalnô Kùlinarnô
Pòbitwa òdbãdze sã w Hélu.
Red.
Òdj. H.M.
KÒSÔKÒWÒ. XIII ZJÔZD KASZËBSCZICH SPIÉWÔKÓW
Pò mszë z kaszëbską lëturgią słowa 10
maja w kòsôkòwsczim kòscele pw. sw.
Antona wëstąpiło 9 spiéwnëch karnów,
nôleżników Radzëznë Kaszëbsczich
Chùrów: Dzwon Kaszubski z Gdini, Kaszubki z Chwaszczëna, Lutnia z Lëzëna,
Morzanie z Pierwòszëna, Nadolanie
z Nôdola, Rumianie z Rëmi, Strzelenka
z Tëchómia, Spiéwné Towarzëstwò m.
Jana Trepczika z Wejrowa i gòspòdôrz
Zjôzdu – Kosakowianie z Kòsôkòwa.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
Spiéwôcë zaprezentowelë kaszëbsczé lëdowé, klasyczné (Peplińsczi, Trepczik) i terôczasné dokazë. Pò kòncerce
karna przë zwãkach mùzyczi przeszłë
do Chëczë Nordowëch Kaszëbów, gdze
béł czas na jestkù i pòspólné gôdczi.
Red.
Òdj. ze zbiérów KPZ p. Dabògòrzé-Kòsôkòwò
61
KLËKA
GDINIÔ. TO BÉŁ BËLNY KÒNCERT
W kòscele pw. Nôswiãtszi Mariji Pannë
Królewi Pòlsczi w Gdini 8 maja òdbéł
sã kòncert „Requiem Bernarda Stielera
na tczã Jana Pawła II” w wëkònanim
sparłãczonëch chùrów – Morzanie, Lutnia, Pięciolinia i Strzelenka – pòd dir.
prof. Przemësława Stanisławsczégò.
Zebrónëch gòscy przëwitôł ks. prałat
Édmùnd Skalsczi – probòszcz parafie. Prof. Stanisławsczi rzekł përznã
ò zdrzódłach tegò kòncertu i historie
donëchczasnëch prezentacjów tegò
dokazu. Òbczas wnetka gòdzënowégò
wëstãpù mùzycë zrzeszony w Radzëznie Kaszëbsczich Chùrów wëkònelë
pôrãnôsce sztëczków zbògaconëch
dzélama „Rzimsczégò triptikù” w kaszëbsczim jãzëkù, jaczé czëtôł Wòjcech
Schùtt.
Òrganizatorama kòncertu bëlë: Radzëzna Kaszëbsczich Chùrów, parafiô
pw. Nôswiãtszi Mariji Pannë Królewi
Pòlsczi a téż gdińsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Projekt òstôł zrealizowóny dzãka
finansowémù wspiarcu pòsélców
Terézë Hòppë (pòl. Teresa Hoppe) i Kazmierza Plocczi (Kazimierz Plocke), i téż
senatora Édmùnda Wittbrodta.
Tekst ze stronë gdińsczégò partu
KPZ (www.kaszubi.pl/o/gdynia).
Òdj. Éwa Hòppa
BËTOWÒ. WANOGA DO PIÔSZNA
Nôleżnicë i lubòtnicë bëtowsczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô
i Stowôrë Rozwiju Wsë Niezabëszewò
„Sploty” rëgnãlë 3 maja na piechtną wanogã z Tëchómka do Piôszna.
Karno rézowników przeszło kòl 7 km
baro snôżim turã. Na zakùńczenié
w gòspòdarstwie „Góra Lemana”
żdało na nich jestkù: swójsczi chléb,
szmôłt, młodzowi kùch i piekłô wôrzta. W majówce wzãło ùdzél przez 40
lëdzy. Òrganizatorzë rôczą na pòstãpną
szpacérã ju za rok.
Red.
Òdj. ze zbiérów KPZ w Bëtowie
BËTOWÒ. ÙTWÓRSTWÒ PÒDSKACONÉ TRADICJĄ
Przezérk Kaszëbsczégò Ùtwórstwa
Dzecy i Młodzëznë w Bëtowie mô ju
długą tradicjã. Latos òdbëła sã ju 23.
jegò edicjô. 27 łżëkwiata w sedzbie
62
Zôpadnokaszëbsczégò Mùzeùm jurorzë
(Wacłôw Pòmòrsczi – artista plastik,
Mariô Kùłakòwskô – nôleżniczka zarządu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Bëtowie, Renata Delevaux
– wësziwôrka, Magdaléna Sudoł i Gabriela Pluto-Prądzyńskô – etnografczi
z Zôpadnokaszëbsczégò Mùzeùm)
wëbrelë dobiwców w taczich kategóriach, jak: malënk na rutach,
ùplotanié, rzezba, tradicyjné zabôwczi, wërobinë z glënë, wësziwk. Lëstã
laùreatów jidze nalezc na starnie:
http://www.kaszubi.pl/o/bytow/komunikat?id=1698.
Nôlepszé dokazë òstałë pòkôzóné
òbczas wëstôwkù, jaczégò wernisaż òdbéł sã 8 maja w bëtowsczim
mùzeùm. Òbczas òtemkniãcô bëłë
wrãczoné nôdgrodë, a szkólny dostelë
pòdzãkòwania za przërëchtowanié dzecy do kònkùrsu.
Patronat nad XXIII Przezérkã Ka­­
szëbsczégò Ùtwórstwa Dzecy i Mło­
dzëznë mielë: przédnik Kaszëbskò-Pò­
mòrsczégò Zrzeszeniô, Bëtowsczi
Starosta, bùrméster Bëtowa i przédnik
Kaszëbsczégò Institutu.
Red.
Òdj. ze zbiérów Zôpadnokaszëbsczégò
Mùzeùm w Bëtowie
POMERANIA CZERWIEC 2015
KLËKA
LËPIŃCE. HITË PÒ KASZËBSKÙ
Ùczniowie, co rozmieją bëlno spiewac
i znają kaszëbsczi jãzëk, mòglë wzyc
ùdzél w VI Kaszëbsczim Festiwalu
Pòlsczich i Swiatowëch Hitów. Rozegracjô òdbëła sã 2 maja w Zespòle
Szkòłów w Lëpińcach. Jurorzë (Tomôsz
Fópka, Dariusz Majkòwsczi, Ùrszula
Studzyńskô) wësłëchelë ùczãstników
w sztërzech kategóriach. Pierszi môl
w klasach II–III spòdlecznëch szkòłów
dobëła Wérónika Kòlińskô (ZS Łubno),
w klasach IV–VI Aleksandra Tibòra (ZS
Łubno), westrzód gimnazjalistów nôlepszô bëła Nataliô Jakùbek (ZS Lëpùsz).
Nataliô dosta téż nôdgrodã za nôlepszą
kaszëbiznã. W karnie licealistów latos
nie òstôł przëznóny pierszi môl.
Red.
Òdj. D.M
BËTOWÒ. „MÙZEÙM NA KÓŁKACH”
Mùzeùm Historie Pòlsczich Żëdów
POLIN w wespółrobòce z Zôpadnokaszëbsczim Mùzeùm w Bëtowie
zòrganizowało wëstôwk „Z narażeniem
życia. Polacy ratujący Żydów podczas
zagłady”, sparłãczony z edukacyjnym
projektã „Mùzeùm na kółkach”. Mieszkańcowie Bëtowa i òkòlégò a téż turiscë
mielë leżnosc w dniach 12–14 maja
òbezdrzec ekspòzycjã na témã dzejów
żëdowsczi spòlëznë w Pòlsce. Òficjalnô
inaùguracjô bëtowsczi edicji bëła 12
maja w Aùlë Zrzeszë Òglowòsztôłcącëch
Szkòłów w Bëtowie. Dodôwkòwò
òstałë téż zòrganizowóné dlô ùczniów
warkòwnie zatitlowóné „Poznawanie
żydowskiego świata”, a kòl òbeliskù na
wdôr Żëdowsczi Spòlëznë Bëtowsczi
Zemi òdbéł sã mùzyczny happening
Mikòłaja Trzasczi.
„Mùzeùm na kółkach” do 2016 rokù
mô nawiedzëc 47 môlëznów.
Red.
BÓLSZEWÒ. WSPÒMINK Ò KS. LÉÓNIE HEYCE
W Samòrządzënowim Gimnazjum
m. Jana Pawła II w Bólszewie 11 maja
òdbëła sã ùroczëzna na wdôr ks. Léóna
Heyczi. Ò patrónie 2015 rokù òpòwiedzôł
prof. Tadéùsz Linkner, chtëren wëgłosył
referat „O twórczości Leona Heykego”. Òrganizatorama wëdarzeniô bëlë:
wójt gminë Wejrowò Henrik Skwarło, direktorka Pùbliczny Biblioteczi
Gminë Wejrowò w Bólszewie Janina
Bòrchmann i direktorka bólszewsczégò
gimnazjum Katarzëna Paczoska. Rozegracjô zaczãła sã òd słowno-mùzyczny
inscenizacje „Stwòrzenié Kaszëb” na
spòdlim legeńdë Janusza Mamelsczégò
w wëkònanim ùczniów z Kaszëbsczégò
Kòła, jaczé dzejô kòl gimnazjum w Bólszewie pòd przédnictwã szkólny Henriczi Albecczi.
Wôrt pòdczorchnąc, że latos w serie
„Biblioteczka Gminy Wejherowo” ùkôżą
sã dwie ksążczi na témã żëcégò
i ùtwórstwa ks. Léóna Heyczi.
Red.
Òdj. ze zbiérów Pùbliczny Biblioteczi Gminë
Wejrowò w Bólszewie
WEJROWÒ. FESTIWAL SPIÉWÓW Ò MÒRZU
Òglowòpòlsczi Festiwal Spiéwów ò
Mòrzu w Wejrowie mô ju 48-latną
tradicjã. Latos na òsoblëwi ôrt bëlë na
nim wspòminóny nôwiãkszi ùtwórcowie
mùzyczi na marinisticzné témë.
8 i 9 maja w Kaszëbsczi Filharmónie mógł słëchac kòncertów chùrów
i òrkestrów, a w galerie tegò môla
kòżdi chãtny mógł òbezdrzec wëstôwk
mùzycznëch rãkòpisów i nótowëch
POMERANIA CZERWIŃC 2015
materiałów òbrobionëch przez znónëch pòmòrsczich kómpòzytorów.
Òrganizatorama wëstôwkù bëlë: Anna
Michalskô, Faùstina Michałowskô, Przédno Biblioteka Mùzyczny Akademie we
Gduńskù. Pòkôzóné òstałë téż priwatné
zbiérë Zofie i Édmùnda Kamińsczich.
Festiwalowi towarził performance
Téatru Teorikon i fòtograficzny wës­
tôwk É. Kamińsczégò tikający sã snô­
żotë nordowëch Kaszub, a téż wëkłôd
ò pòmòrsczich kómpòzytorach, jaczi
wëgłosëła prof. Elżbiéta Frołowicz.
Rozegracjô zaczãła sã kòncertã
dobiwców òstatny edicji, to je karna
Art’n’Voices. Latos nôdgrodã Złotégò
Żôgla dobéł chùr Canto ze Zrzeszë
Mùzycznëch Szkòłów m. Czesława Niemena we Włocławkù.
Red.
63
KLËKA
GDUŃSK. „CZËTANIÉ PÒMÒRZÔ. KÒRZENIE”
Pierszô edicjô Festiwalu „Czëtanié
Pòmòrzô” bëła zòrganizowónô w 2014
rokù. Wnenczas prowadną témą òstała
„biblioteka”. Latos, òd maja do rujana,
Nadbôłtowé Centrum Kùlturë rôczi na
cykl wëkładów ò „kòrzeniach”.
„Czëtanié Pòmòrzô” to akcjô, jakô
mô promòwac pòmòrską lëteraturã
– pòwstôwającą w tim regionie tak
czedës, jak i dzysô. W ji òbrëmienim
pòjawią sã taczé témë, jak: lëterackô juwernota Pòmòrzô, pòlskô marinisticznô
lëteratura, ùtwórstwò Güntera Grassa,
Pòmòrzé pisarków.
Pierszé zéńdzenié pòd titlã „Wiater
òd mòrza: pòmòrsczé pòdskacënczi”
òdbëło sã 12 maja w Nadbôłtowim
Centrum Kùlturë. Prowadzył je prof.
Pioter Millati (Gduńsczi Ùniwersytet).
Gòscama bëlë prof. Adela Kùik-Ka­l i­
nowskô (Pòmòrskô Akademiô) i prof.
Józef Bòrzëszkòwsczi (GÙ).
Wiãcy infòrmacji ò „Czëtanim
Pòmòrzô” i ò jegò programie jidze przeczëtac na www.facebook.com/czytaniepomorza
Red.
KÒSCÉRZNA. W MÙZEÙM Ò KS. HEYCE
Òd pôrã lat Mùzeùm Kòscersczi Zemi
òrganizëje kònkùrs „Kaszëbi dôwni
i dzysô”. Latosô edicjô bëła 14 maja. Ji
téma to: „Pieśniarz północy – Ks. dr
Leon Heyke (1885–1939) – życie i twórczość”.
W pierszim etapie kònkùrsu wzãło
ùdzél kòl 500 gimnazjalistów. Westrzód
6 finalistów bëło jaż 4 ùczniów ze Zrzeszë Szkòłów w Gòwidlënie. Zaòstałi
reprezentowelë gimnazja w Sëlëczënie
i Leznie. Òceniwała jich kòmisjô pòd
przédnictwã prof. Tadéùsza Linknera.
Òkróm niegò bëlë w ni téż: prof. Édwôrd
Bréza i direktor Mùzeùm Kòscersczi
Zemi Krësztof Jażdżewsczi. Nôlepszô
òkôzała sã Karolëna Bartosik z gimnazjum w Leznie, drëdżi plac zajãła Anna
Mikielewicz (ZS w Gòwidlënie), trzecy
Juliô Fòrmela (ZS w Gòwidlënie). Dobiwcowie kònkùrsu dostóną dodôwkòwëch
piãc pónktów òbczas rekrutacji do wëżigimnazjalnëch szkòłów.
Ùroczësté zakùńczenié kònkùrsu
i wrãczenié nôdgrodów òdbãdze sã
11 czerwińca 2015 rokù w Widzawiszczowi Zalë m. L. Szopińsczégò
w Kòscérznie. Òbczas ùroczëznë bãdze
téż pòpùlarno-nôùkòwô kònferencjô.
Red.
Òdj. ze zbiérów Mùzeùm Kòscersczi Zemi
WEJROWÒ. BENEFIS MACEJA TAMKÙNA
1 maja w Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi
Mùzyczi i Pismieniznë w Wejrowie Macéj Tamkùn swiãtowôł swój benefis
artisticznégò ùtwórstwa, jaczi òstôł zatitlowóny: „Gdy kaszubskie krajobrazy
poślubią świtu blask”. Ùtwórca fejrowôł 60. roczëznã i 40-lecé ùtwórczégò
dzejaniô. Tamkùn to malôrz, ilustrator
ksążków, pòéta i regionalista, przédnik
Bôłtowi Stowôrë Marinistów „Mare Nostrum” m. Antona Suchanka, nôleżnik
64
Związkù Pòlsczich Artistów Malôrzów
i Grafików.
Òbczas ùroczëznë mòżna bëło òbe­
zdrzec nônowszi dokôz jubilata – seriã
òbrazów „Poczet Książąt Pomorskich”
i aùtorsczi téatrowi przedstôwk „Pictor imaginum”. Òdbëła sã téż promòcjô
albùmù Poczet władców Pomorza z dynastii Sobiesławiców.
Red.
Òdj. D.M.
POMERANIA CZERWIEC 2015
KLËKA
WEJROWÒ/WIELÉ. MAJEWÉ PIELGRZIMCZI
Dwie kaszëbsczé kalwarie – we Wejrowie i w Wielu – swiãtowałë swòje
òdpùstë i przëjimałë pielgrzimów. Do
kaszëbsczi Jerozolëmë pątnicë szlë
i jachelë na òdpùst Wniebòwstąpieniô
Pana Jezësa. Ùroczëznë warałë 15,
16 i 17 maja. Na te dnie do Wejrowa przëbëlë m.jin. pielgrzimòwie
z Kòscérznë, Stãżëcë, Przedkòwa, Grzëbna, Żukòwa, Kartuz, Òliwë, Szëmôłda,
Kòleczkòwa, Czelna, Gdini, Lëni, Strzépcza, Lëzëna, Chòczewa i Bólszewa. Wejrowskô Kalwariô witała téż pątników
na òdpùsce Swiãti Trójcë 30 i 31 maja.
W nym czasu bëlë tam pielgrzimòwie
z nordë: Pùcka, Starzëna, Mrzezëna,
Gdini, Rédë i Rëmi.
Na pôłnim Kaszub latosé òdpùstowé
ùroczëznë zaczãłë sã 16 maja i dérowałë
jaż do 24 maja. Jich prowôdnô téma to:
„Krzyż symbolem zwycięstwa prawdziwej miłości, zwycięstwa Boga i człowieka w Chrystusie”. 17 maja ùroczëstô
mszô òsta òdprawionô pòd przédnictwã
ks. bpa Riszarda Kasynë. Tegò dnia òb
wieczór òdbéł sã kòncert Eleni.
Red.
Òdj. A.M.
TORUŃ. POMORSKA KSIĄŻKA W UNIWERSYTECKIEJ
BIBLIOTECE
Toruński oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu zorganizowali III
Toruński Kiermasz Książki Regionalnej.
W ofercie znalazły się wydawnictwa
książkowe i periodyki o szeroko rozumianej tematyce regionalnej dotyczące terenu Pomorza Wschodniego
i Zachodniego, Powiśla, Warmii, Mazur
oraz województwa kujawsko-pomorskiego. Na kiermasz przybyli tacy wydawcy, jak: Fundacja Generał Elżbiety
Zawackiej, Instytut Pamięci Narodowej
Oddział w Gdańsku, Miejska Biblioteka Publiczna im. Aleksandra Skulteta
w Tczewie, Miejska Biblioteka Publiczna
w Tucholi, Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej
w Rypinie, Muzeum Ziemi Kujawskiej
i Dobrzyńskiej we Włocławku, Oficyna
Wydawnicza Retman z Dąbrówna, SOP
Oświatowiec w Toruniu, Towarzystwo
Miłośników Torunia, Towarzystwo
Naukowe w Toruniu, Wydawnictwo
Naukowe UMK, Wydawnictwo Region
i Wydawnictwo ZKP.
Kiermasz był też okazją do spotkań
z autorami książek, np. prof. Teresą Borawską i dr. Henrykiem Rietzem, którzy
przygotowali publikację Mikołaj Kopernik i jego świat: środowisko, przyjaciele,
echa wielkiego odkrycia.
Red.
Fot. ze zbiorów ZKP o. Toruń
WDZYDZE. MAJÓWKA W SKANSENIE I CHÒDZENIÉ
Z „MÔJIKÔ
Wiele zabawë żdało na gòscy wdzydz­
czégò mùzeùm òbczas latosy majówczi. W dniach 1–3 maja na binie òstôł
òdprôwiony stôri rituał wënëkaniô i jachtë
na demónë i czarzélnicë. Pózni òdbéł sã
ùroczësti paradny marsz z „Môjikã”, to
je wiedno zelonym drzéwiãcã. Pòdług
dôwnëch wierzeniów, na zôczątkù maja
POMERANIA CZERWIŃC 2015
czarzélnicë, demónë i wszelejaczé złé
dëchë stôwałë sã òsoblëwie mòcné.
Chòdzenié z „Môjikã” miało bronic przed
nima lëdzy, zaséwczi i majątk.
Òbczas majówczi nie felowało
kònkùrsów z nôdgrodama, w tim np.
lôtaniégò na miotle, strzélaniégò z batuga, wchôdaniégò na stołp.
W chëczach i zôgardach bëłë
przërëchtowóné rozmajité prezentacje
i edukacyjné warkòwnie. Mòżna téż
bëło òbezdrzec wëstôwk „Świat demonów ludowych” i kùpic cos bëlnégò
na kermaszu wërobinów lëdowégò
kùńsztu i rãkòdzejaniô.
Red.
65
KLËKA
CHLAPÒWÒ. NA WDÔR AÙGÙSTINA NECLA
Kòl Spòdleczny Szkòłë w Chlapòwie
15 maja òstała òdkrëtô tôfla na wdôr
Aùgùstina Necla. To dzél projektu
Mùzeùm Pùcczi Zemi „Szlak kaszubskiej
tradycji rybackiej”. W nym wëdarzenim
brała ùdzél córka pisarza Wanda Jeka.
Tegò samégò dnia òdbéł sã téż finał
plasticznégò kònkùrsu dlô ùczniów
z pùcczégò krézu „Projekt okładki
do wybranej baśni, legendy lub podania autorstwa Augustyna Necla”.
Òrganizowała gò Stowôra Drëchów
Chlapòwa. Pierszi môl dobéł Matéùsz
Bòlda, drëdżi Łukôsz Ùstarbòwsczi,
trzecy Angelika Hincka (pòl. Hincke).
Red.
Òdj. http://wladyslawowo.pl
LËBÒCËNO. NA ÙRODZËNACH JANA DRZÉŻDŻONA
Szkólny i ùczniowie Spòdleczny Szkòłë
w Lëbòcënie przërôczëlë do se 15 maja
gòscy na ùroczëstosc pierszi roczëznë
nadaniô szkòle miona Jana Drzéżdżona
i wrãczeniô stanicë. Òd samégò rena
mielë fùl robòtë, a ji brzôd wszëtczim
sã baro widzôł. Na wëstôwkù stojałë
zrobioné pòd òkã szkólny Agnészczi Rambiert misterné Patalónczi
i malënczi na ruce, zrëchtowóné pòd
czerënkã Aleksandrë Machalewsczi
z krokòwsczégò mùzeùm, i jesz sztôłtné
różczi, ò chtërnëch kùńszce òpòwiôdôł
dzecóm jich méster Jan Drzeżdżón ze
Starzëna.
Ùroczëstosc òtemkła direktorka
szkòłë Mirosława Roraff. Do zafùlowóny
klasë òstała wniosłô stanica. Redosno
brzëmiałë słowa szkòłowégò himnu:
„Më chcemë w sercach kaszëbską steg­
nã miec/ Chcemë jak Drzéżdżón ti zemi
wiérny bëc”. Pòd pòmnikã wiôldżégò
pisôrza złożëlë jesmë biôłą różã. Klimã
ùsôdztwa patróna przëbôcziła recytacjô jegò dokazów: „Skòwrónk”, „Stazja”
i „Przëszlë do mie”. Z ùwôżanim dlô
prôcë lëbòcyńsczi szkòłowi wespòlëznë
òdnôszëlë sã m.jin. białka pisôrza
Ùrszula Drzéżdżón, Wòjcech Klank
(ùsôdca dokazów ò historii Lubòcëna
i òkòlégò), a téż szkólny z pôłnia Kaszëb.
Dëchòwą ùcztą zrëchtowelë ùcz­
niowie binowim pòkôzkã „Nordowé
òpòwiescë” wedle scenarnika swòji
szkólny òd anielsczégò Barbarë Pawłowicz. Gòsce bëlë zgódny, że wôrt bë
bëło przërôczëc môłëch aktorów do
jinëch szkòłów na Kaszëbach, cobë
wiãcy lëdzy mògło sã przëzdrzec snôżoce scenografii, binowim òbleczënkóm,
reżiserii. Szkólnô z pôłnia ùdbała so,
że chòc sztëczk ti misternotë òdkrëje,
wësëłającë scenarnik do redakcji cządnika „Pomerania”. Na kùńc ùroczëstoscë
„wanożëlë kòl mòrza” z karnã Fucus nié
le ùczniowie, ale wtórowelë téż jima
starszi. Jak słëchô sã na „ùrodzënach”,
bëła torta (trzëetażnô!) i bòkadosc
kaszëbsczich malënów.
W drodze dodóm skłonilë jesmë sã
pisôrzowi nad Jegò môlã wiecznégò
spikù w Mechòwie. Pòtkelë jesmë tam
delegacjã szkòłë w Rekòwie, chtërny téż
patronëje wiôldżi Kaszëba Jan Drzéżdżón.
Felicjô Bôska-Bòrzëszkòwskô
OGŁOSZENIE
Instytut Polonistyki Akademii Pomorskiej w Słupsku zaprasza do wzięcia udziału w kolejnej edycji Studiów
Podyplomowych Kwalifikacyjnych Metodyczno-Kulturoznawczych Nauczania Języka Kaszubskiego.
Zajęcia będą się odbywały przez trzy semestry (w Bytowie oraz w Słupsku) w trybie zjazdów piątkowo-sobotnich, co
dwa tygodnie.
Zaczynamy od połowy września 2015 roku
Zajęcia będą dotyczyć metodyki nauczania języka kaszubskiego, kultury Kaszub, aspektów animacji życia artystycznego
oraz ogólnych kompetencji nauczyciela. Przewidujemy wykłady, ćwiczenia, lektoraty oraz praktyki dydaktyczne, które
przyniosą studentom rzetelną i pragmatyczną wiedzę przydatną w nauczaniu języka kaszubskiego.
Płatność za semestr 1600 zł
Komplet dokumentów, tj. odpis dyplomu ukończenia studiów wyższych, dwa zdjęcia, kserokopia dowodu osobistego,
podanie i kwestionariusz osobowy (pliki dostępne są na http://www.apsl.edu.pl/oferta_podyplomowe-do_pobrania.
php), należy złożyć do dnia 1 września 2015 roku, wysyłając na adres:
prof. Daniel Kalinowski
Dziekanat Wydziału Filologiczno-Historycznego
Akademia Pomorska w Słupsku
ul. Arciszewskiego 22a, 76-200 Słupsk
email: [email protected]
www.polonistyka.apsl.edu.pl
66
POMERANIA CZERWIEC 2015
SËCHIM PÃKÃ ÙSZŁÉ
Globalné òce(p)lenié
TÓMK FÓPKA
A za czim to ti ùczałi dołemóni tak pëskùją procëm globalnémù grzëba i czôrny jagòdë – proceńt zwëskù. Cobë letnicë mòglë
òcepleniu?! Wëdôwają stolëmné dëtczi na badérowania sã zadostac nad mòrze a jezora i błotka, ti z Warszawë czë
a ùdokazniwają, że mùszimë sã bòjec? Wiéta, czemù? Bò ten, z jiny Brukselë, zrobią nama wszëtczé mòżlëwé drodżi, stegnë
co sã bòji – dô chùtczi pieńdze, żebë le miec swiãti spòkój.
a aùtostradë. Na Bôłce mdze serfing, przeprôszóm, dënëgòwi
Chcemë przez chwilã pòmëslec, ò co tak pò prôwdze jidze. pùrdżing. Kò lëdzoma je zëmno, tej pôlą. A jak pôlą wãglã, tej dëbeltny
Do módë przińdą za to nazôt wszëtczé bóżczi zrzeszoòksyd wãgla (CO2) jidze w blónë i robi dzurã w niebie, przez né z nôtërą. Za katézmùs robic bãdze ksążka Aleksandra
jaką to złé słuńce niepòtrzébno
Labùdë ò bògach i dëchach
nas grzeje. Jak grzeje, tej sã
najich starków. Gmina Lëniô,
mòże lód rozpùscëc na kùńcu
A jô chcã, żebë na co to dëchama stoji – mdze
swiata i wòda mòże nas zalôc.
stolëcą Kaszëbów.
Kaszëbach bëło dëchòwą
Nié nas? Ale mie òmanilë... To tam ne pielgrzimczi mdą
I temù Pòlskô mùszi zapłacëc
cepli! Dzél cepli! szłë, z darama. A miasta bãdą
sztrôfã za tzw. emisjã CO2...?!
trôwą zarosłé, bez mieszkańKòl 30 gradów plus ców. Leno scërze gònic sã bãdą
A jô chcã, żebë na Kaszëbach
bëło cepli! Dzél cepli! Kòl 30 graprzez całi rok! pò betonowëch pùstiniach.
dów plus przez całi rok! Cobë to
Lëdzëska na swòjich daczach,
dało?
pò wsach przë grillach colemaÒbżorgómë wiele dëtków. Ni mùszi kùpiac òpôłu i tëli ło sedzec bãdą a dzecëska pò plëtach skôkac mdą. Chińczicë
sztrómù nie mdze trzeba. Piécczi pùdą do Mùzeùm Grzaniô sprzedadzą nama mëliónë dmùchónëch basenów... a grillów.
w Zmiarzłi Hëcë. Górnicë nie mdą mùszelë sztrëjków robic. Produceńcë wòdów do picô bãdą mielë swój złoti czas. Tak
Lasë Amazonie òstną w jednym sztëkù. Nie mdzemë spro- samò ti, co lodë, lodówczi, w całoscë rozmajité òznôbiôcze
wôdzac gazu z Aùstralie a wietrzniczi na Nordze bãdą le tak robią. A nôwiãcy zarobią firmë, co robią prze wòdocygach
na letników cziwałë z zôchãtą do òdwiedzeniô. Gãsë a kaczczi a smiecach. Bò smiecë mùszi w cepłim chùtkò sprzątnąc.
swój puch zaòbszczãdzą i bùszni mdą, zybiącë sã, szpacéroBùdla z wòdą bãdze stojëc za dëtczi. W môl banków z panwac.
cernyma kasoma sztopòrczëc bãdą w lasach wiôldżé cysternë,
Ni mùszi kùpiac téż tegò, co na zëmniészé cządë rokù je cziwë, jaczich pilowac mdą dzéń a noc starżnicë wòdë, co zanót do òbùcô. Rãkawiców, mùców, bótów, grëbëch stréflów, dbadzą, żebë kradélcoma nie ùszło nick sëchim pãkã. Z Africzi
cwétrów. Półkòszulczi nie mdą wiãzłé. Mòżemë bòso chòdzëc zahalómë sobie kaméle, co za taksówczi mdą robic. Internétë
jak nen Kòcewiôk Cejrowsczi, leno w spódnëch bùksach nie mdze, bò sã kòmpùtrë mdą grzałë. Temù lëdze dlô se
a w jedny kòszlë bez całi rok. Në, w dwóch. Jedna na swiãta, żëczniészi mdą, bò bądą prosto ze sobą gadac – w realu. Zdżico jich wiele wicy tedë mdze.
nie zôwisc, niezgara a sąsôd i nieznónô białka w aùtobùsu
Mni wòdë spòtrzebùjemë do praniô. Za to sã zmòkniemë ùsmiéchną sã do cebie. Nawetkã jak wszëtczich zãbów miec
a bez to mòknienié sã bãdzemë dzél zmiarcészi. Białczi a chło- nie mdą. A za czim tej zãbë? Jôda mdze wiele mitczészô i nie
pi mdą równëchno òpôlony a przez to, że tëli cała mdze wi- mdze mùszôł ji grezc. Ùroscą nama za to zachtné kropë òd
dzec – barżi prorodzynno bdze. Z nôtërą łączba wikszô. pòłikaniô. Lëdzëska stóną sã redotniészi, kò je wiedzec, że
Roscënë piãkniészé mdą i wiãcy jich bądze. Chãtni w wòdzë słuńce dobrze wpłiwô na nastawienié do żëcô.
mdzemë sã mòczëc. Na kòłach jezdzëc, piechti chòdzëc. Na
Naszą krôjnã zwac mdą Malënowim Edenã. Kaszëbsczé
całëch Kaszëbach „marsze sledza a karusa” mdą robioné dlô truskawczi, pòtrôwnice w nowim klimace bãdą wiôlgùchné
òchłodë. Pielgrzimczi mdą bòso chòdzëc, czãscy a nôchãtni jak banie a słodzëchné jak mùńka mòji Białczi. Sami Ruscë, do
przez lasë. W całoscë w lasach mdze fùl lëdzy a kòżdé drzéwiã swòjich latnëch kùrortów na Syberie, zamówią jich skòpicą.
mdze błogòsławiéństwã. Państwòwé a priwatné, òd gradłów Wagónama mdą wòzëc.
pò bòrë, zarobią dlô jich miéwców jak nigdë. Za wlézenié do
Nie mdze żódnégò parlameńtu, leno król. Król Słuńce.
chòjnë mdą lasowi pòdatk pòbierac. Òd kòżdégò zebrónégò A kaszëbsczim himnã bãdą „Kaszëbsczé jezora, kaszëbsczi las”.
POMERANIA CZERWIŃC 2015
67
Z BÙTNA
Dudk we dwòrze,
Kùka w kòmòrze
RÓMK DRZÉŻDŻÓNK
– Czuł të? – zawòłôł brifka, klepiąc nocną gòdzëną na òkno
mòji chatińczi zatacony midzë pëlckòwsczima danama
a chójkama. – Dudk we dwòrze!
– Wiém, wiém – òdrzekł jem zaspóny. – Czëtôł jem w internetach.
– Mómë nowégò prezydeńta, kłopòt, jiwer, jiscënk na
zemiã stąpił… A të, a të… jak wiedno nie chcesz wpùscëc
nocnégò gòsca – brifka przëcësnął knérã do rutë. – Wpùscë
mie. W taczim sztóce nicht ni mòże òstac sóm.
Aj, panie, jo, cëż z tim natrzasłim brifką zrobic? Czorchającë szlorama, pòdeszedł jem do bùtnowëch dwiérzi,
òtemkł je a wpùscył bënë
negò mòjégò, czidłégò w głowie drëszka.
– Pòj sa, sadnij so. Kôwkã
wëpijesz? – rôcził jem jegò
w paradnicã.
– Zgłëpiôł jes? Kôwkã ò
dwanôsti w nocë?! Chcesz miec
trupa w chëczach? Jô bëz tegò
móm cësnienié pòdniosłé… Dôj
co mòcniészégò! – za­kò­mań­
dérowôł brifka. – Ë co të nó to
rzeczesz? Nie je to kùńc swiata?
– A co móm rzec? Ani dobrze, ani lëchò… – zawòłôł jem,
sznëkrëjąc w kòmòrze za jakąs bùdlą. – Wiész të co, jô bë ce
rôd pòczestowôł, ale proceńtów zafelało.
– Të jes ale zgniélc! Bez ne dwie niedzele òd pierszi turë
welacëjów jes nie sfórtowôł nick kùpic? – zdrzącë na krzëwą
mùniã brifczi, widzec bëło, że béł òn baro niezadowòlony.
– Dóm cë zażëc – zabédowôł jem. – Że tak rzekã, swiéżi
towôr. Niwczerô młotô.
– Proceńtã òbwònionô?
– Nié, sokã ze slëwów.
Brifka wcygnął fëst priz, pòkrãcył banią a jãknął:
– Za mało proceńtów, za mało… Cëż terô? Cëż terô më,
pëlckòwiôcë, mómë zrobic? Jakùż terô mómë żëc?
– Wezkôj so jesz rôz zażij – pòdôł jem drëchòwi różk. –
Mòże cë sã rozëm wëklarëje. Stãkôsz a kwãkôsz, jakbë to béł
kùńc swiata.
– Jakùż nie stãkac? Nie czëjesz të? Wińdzë bùten
a pòsłëchôj, jak za Wisłą wiesoło na dudlach grają. Piesń
dobëcégò dudlają. Krôj na pół pòdzelony. Nen jejich Ãdris
68
dobéł… a naju Bronk przegrôł. Łizë, płakanié a strach
w Pëlckòwie je czëc.
Pòcygnął jem knérą.
– Jô tuwò nick nie czëjã. Kò mòże na tobaka mô taką
dzywną pôchã? Wezkôj jesz rôz òszmakôj.
– Tu nie jidze ò tobakã – brifka nasëpôł so dëbelt grëpã,
zażił… a strzélił z knérë jak z kanónë.
Strząsł sã, ùczosôł pôlcama pòszadzoné klatë a jikającë
sã, prawił dali:
– Jô so miôł ju wszëtkò pòùkłôdóné… A terô òd ti twòji
tobaczi… mëslë mie zwiornãłë… Ala smãtcë! Cëż jô chcôł
rzec? – drëch zamëslił sã
głãbòk a pò sztócëkù rzekł:
– Aha, wiém. Bëlno znajã
przëczënã naju klãsczi. To
bez negò przebrzëdłégò Kùkã.
Pòjawił sã jak dëch a namié­
szôł.
– Jaczégò zôs Kùkã?
– Negò w skórze. To je
spisk. Słëchôj, jak bëło: Dudk
na dudlach mùzykòwôł, Kùka
spiéwôł „Love JOW-ë, love
JOW-ë”, jaż kùreszce najémù tak mòckò zadelë, że nen mùszôł
tańcowac, jak ti mù grelë. Në i przegrôł, bò zaczął bez cwëkù
gadac. Zaczął spiewac „love JOW-ë”, ale to jakòs tak falszëwie
brzëmiało. Jô cë gôdajã, miôł òn negò mërégò dëcha Kùkã
zadóné. Spisk jak nick. Jem tegò gwës…
Wezdrzôł jem na drëcha, chtëren ni mógł òprzestac feflotac ò Kùkach, spiskach a JOW-ach. Cëż ù klina?! Pòwòniôł
jem tobakã. Pôchã mia bëlną, ale… Jenë jo! Na gwës sedza
w ni Kùka abò jaczi jinszi złi dëch! Natëchstopach wëtrząsł
jem wszëtką tobakã z różka do szutuza a spùscył wòdã. Tej
kôzôł jem brifce wëdmùszac knérã. Czej nen fëst smôrknął,
tej òprzestôł gadac. Pôdł zmarachòwóny w zëslu a ùsnął.
Zrobiło sã sztël jak òbczas welacjowi cëszi… blós dzes
tam dalek, òd Warszawë stronë, dało sã czëc pòmión
wiesołégò dudlaniô dudka na dudlach. A mòże to granié
w pëlckòwsczich zdrzélnikach lecało?
W brifce jesz pewno Kùka sedzôł, kò w spikù gãbã
òtmikôł a zajisconym głosã szeptôł:
– Zafelało… proceńtów zafelało… kòmòrze proceńtów
zafelało…
POMERANIA CZERWIEC 2015
NADBAŁTYCKIE CENTRUM KULTURY
9
FESTIWAL 1 7 -19
KULTUR LIPCA
2015, GDAŃSK
ŚWIATA
OKNO
NA
ŚWIAT
FESTIVAL OF WORLD CULTURES
scena plenerowa
start: 19.00 (open- air stage),
Targ Węglowy
WINDOW ONTO
THE WORLD
1 707. 1 5
WSTĘP WOLNY
AURELIO
IKENGA DRUMMERS
( Hon d ur a s )
PAD BRAPAD
IFI UDE
(Nigeria / Polsk a)
(Francja)
start: 19.00
18. 07 . 1 5
Centrum św. Jana (St. John’s Centre)
ul. Świętojańska 50
(Nigeria / Polsk a)
start: 19.00
19 07 . 1 5
BILETY 10 ZŁ / 20 ZŁ
Centrum św. Jana (St. John’s Centre)
ul. Świętojańska 50
KC NWOKOYE
BILETY 10 ZŁ / 20 ZŁ
SONGHOY
BLUES
(N i ge r i a / Po l sk a)
MAMADOU
& SAMA YOON
(S enegal / Po l sk a)
(M a l i )
KONCERTY | WYSTAWY | WARSZTATY
www.festiwalkulturswiata.pl
ORGANIZATOR
PARTNER STRATEGICZNY NCK
www.nck.org.pl
BILETY: www.interticket.pl
PATRONAT HONOROWY
PROJEKT DOFINANSOWANO ZE ŚRODKÓW
MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
PROJEKT DOFINANSOWANO
ZE ŚRODKÓW MIASTA GDAŃSKA

Podobne dokumenty

Czerwiec 2013

Czerwiec 2013 • dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28 1020 1811 0000 0302 0129 35 13, ZG ZKP, ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę jednostki zamawiającej) oraz dokładny a...

Bardziej szczegółowo

Kaszëbë - Skarbnica Kaszubska

Kaszëbë - Skarbnica Kaszubska – Mëmka lubi wanodżi pò Kaszëbach.

Bardziej szczegółowo